Антарктыда

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Антарктыда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1324</id>
    <revision>
      <id>5197378</id>
      <parentid>5197024</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Антакртыда - адначасова мацярык і частка свету</comment>
      <origin>5197378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42651" sha1="7j5c9s02up19aptmnuyg855j428068h" xml:space="preserve">{{Геаграфічны рэгіён}}
'''Антарктыда''' ({{lang-el|ανταρκτικός}} — супрацьлегласць [[Арктыка|Арктыцы]]) — [[мацярык]] і [[частка свету]] ў паўднёвым паўшар’і, у межах [[Паўднёвы палярны круг|Паўднёвага палярнага круга]], займае цэнтральную частку [[Антарктыка|Антарктыкі]]. Цэнтр Антарктыды прыкладна супадае з паўднёвым геаграфічным [[полюс геаграфічны|полюсам]]. Плошча 12,4 млн км² (13,9 млн км² разам з астравамі і [[шэльф кантынентальны|шэльфавымі]] [[ледавік]]амі, што ў 68 разоў больш за плошчу [[Беларусь|Беларусі]]). Берагі Антарктыды (больш за 30 тыс. км) зрэзаны слаба. Пераважаюць ледавіковыя абрывы вышынёй 20—100 м. Абмываецца [[Паўднёвы акіян|Паўднёвым акіянам]] (моры [[Мора Уэдэла|Уэдэла]], [[Мора Лазарава|Лазарава]], [[Мора Рысер-Ларсена|Рысер-Ларсена]], [[Мора Касманаўтаў|Касманаўтаў]], [[Мора Садружнасці|Садружнасці]], [[Мора Дэйвіса|Дэйвіса]], [[Мора Моўсана|Моўсана]], [[Мора Дзюрвіля|Дзюрвіля]], [[Мора Роса|Роса]], [[Мора Амундсена|Амундсена]], [[Мора Белінсгаўзена|Белінсгаўзена]]). У напрамку да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] цягнецца вузкі [[Антарктычны паўвостраў]]. На [[Роса (востраў)|востраве Роса]] ў [[Мора Роса|моры Роса]] ўзвышаецца дзеючы вулкан [[Эрэбус]] (3794 м).

== Прырода ==

=== Рэльеф і геалагічная будова мацерыка ===

==== Рэльеф і ледавіковае покрыва ====
[[Файл:Antarctica Without Ice Sheet.png|thumb|Тапаграфічная карта Антарктыды па выдаленні лядовага шчыта і разлічанага павышэння ўзроўню вады. Такім чынам, на карце паказаны магчымы выгляд Антарктыды 35 мільёнаў гадоў таму, калі Зямля была нагэтулькі цёплай, што лядовыя шчыты не маглі ўтварыцца.&lt;!--This is topographic map of Antarctica after removing the ice sheet and accounting for both isostatic rebound and sea level rise. Hence this map suggests what Antarctica may have looked like 35 million years ago, when the Earth was warm enough to prevent the formation of large-scale ice sheets in Antarctica.--&gt;]]
Антарктыда — самы высокі [[кантынент]] на [[Планета Зямля|Зямлі]]. Сярэдняя вышыня з улікам [[ледавік]]овага покрыва 2040 м (для параўнання, [[Азія]] — 950 м, [[Аўстралія]] — 350 м). Сярэдняя вышыня карэннай падлёднай паверхні 410 м (значная частка ляжыць ніжэй за ўзровень мора). Большая частка Антарктыды — [[пласкагор'е]].

[[Трансантарктычныя горы]] ўздоўж разломаў ад [[мора Уэдэла]] да [[мора Роса]] перасякаюць амаль увесь мацярык і падзяляюць Антарктыду на дзве часткі — Усходнюю і Заходнюю, — якія маюць рознае паходжанне і геалагічную будову.

Цэнтральную частку Усходняй Антарктыды займае плато Савецкае (вышыня да 4000 м), на поўначы паверхня зніжаецца і ўтварае [[Міжнароднага геафізічнага года нізіну|нізіну Міжнароднага геафізічнага года]]. Уздоўж узбярэжжа горныя хрыбты [[Зямля Вікторыі|Зямлі Вікторыі]], [[Зямля Каралевы Мод|Зямлі Каралевы Мод]], горы Прынс-Чарлз і іншыя.

Паверхня Заходняй Антарктыды значна ніжэйшая, больш расчлянёная, без ледавіковага покрыва гэта — група астравоў, злучаных паміж сабой лёдам. Хрыбты размешчаны ў глыбіні мацерыка і на ўзбярэжжы. Самы высокі масіў [[Гара Вінсан|Вінсан]] (5140 м, у гарах [[горы Элсуэрт|Элсуэрт]]). [[Рэльеф]] карэннай скальнай паверхні Антарктыды — чаргаванне горных падняццяў (падлёдавыя горы [[Горы Гамбурцава|Гамбурцава]] і [[Горы Вярнадскага|Вярнадскага]]) і глыбокіх нізін. Тут знаходзіцца найглыбейшая дэпрэсія мацерыка — [[упадзіна Бентлі]], верагодна, рыфтавага паходжання (каля 2555 м ніжэй за ўзровень мора).

Антарктыда ўкрытая магутным шчытом мацерыковага [[лёд]]у, не занятая [[ледавік]]амі тэрыторыя (каля 0,2—0,3 %) — асобныя горныя вяршыні (''[[нунатак]]і''), хрыбты, невялікія ўчасткі сушы — [[антарктычныя аазісы]]. Агульная плошча зледзянення (пачалося 30 млн гадоў назад, пасля разрыву перамычкі, якая злучала [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]] і [[Антарктычны паўвостраў]], што прывяло да фарміравання [[Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне|антарктычнага цыркумпалярнага цячэння]] і ізаляцыі прыантарктычных водаў — вядомых сёння як [[Паўднёвы акіян]] — ад [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]]) 12 044 тыс. км², аб’ём [[лёд]]у 25 млн км³ (да 90 % сусветнага лёду сушы). Сярэдняя тоўшча [[ледавік]]овага покрыва 1720 м, найбольшая — 4500 м. Калі растане ўвесь антарктычны [[лёд]], узровень Сусветнага акіяна падымецца на 60 м.

Антарктычны [[ледавік]]овы шчыт з’яўляецца буйнейшым на планеце і пераўзыходзіць бліжэйшы па памерах [[Грэнландскі ледавіковы шчыт]] ў 10 разоў. Ледавіковы шчыт мае форму купала з павелічэннем стромкасці яго паверхні ў кірунку ўзбярэжжа, дзе ён пераходзіць у ледавіковыя абрывы і шэльфавыя ледавікі. Накапленне лёду на ледавіковым шчыце прыводзіць да «цячэння» лёду ў зону абляцыі (разбурэння), якой з’яўляецца ўзбярэжжа мацерыка; [[лёд]] адколваецца ў выглядзе [[айсберг]]аў. Гадавы аб’ём абляцыі ацэньваецца ў 2500 км³.

Асаблівасць Антарктыды — вялікая плошча [[шэльфавы ледавік|шэльфавых ледавікоў]] (да 10 % плошчы, што ўзвышаецца над узроўнем мора). Гэтыя ледавікі з’яўляюцца крыніцай [[айсберг]]аў рэкордных памераў. У летні перыяд (зіма ў паўднёвым паўшар’і) плошча ледавіковага покрыва Антарктыды павялічваецца на 3—4 млн км² у выніку разрастання шэльфавых ледавікоў, перш за ўсё вакол [[Антарктычны паўвостраў|Антарктычнага паўвострава]] і ў [[мора Роса|моры Роса]].

==== Геалагічная будова ====

{{main|Геалогія Антарктыды}}

Большая частка Антарктыды — [[Антарктычная платформа]], астатняя належыць да антарктычнага складкавага пояса, які з’яўляецца працягласцю [[Анды|Андаў]]. [[Карысныя выкапні]]: [[каменны вугаль]], [[жалезныя руды|жалезныя]], [[медныя руды|медныя]] і [[свінцовыя руды]]; знойдзены [[мінерал]]ы з утрыманнем [[бром]]у, [[волава]], [[марганец|марганцу]], [[малібдэн]]у, радовішчы [[графіт]]у і інш.

=== Клімат ===
[[Файл:Antarctic surface temperature.png|right|thumb|300px|Сярэднія зімовыя (злева) і летнія тэмпературы ў Антарктыдзе]]

Кантынентальны (за выключэннем узбярэжжа) [[антарктычны клімат|антарктычны]], халодны і суровы. Пануюць [[антарктычнае паветра|антарктычныя паветраныя масы]], фарміруецца [[антарктычны антыцыклон]]. Сярэднія [[тэмпература|тэмпературы]] зімой ад −20 да −30 °C на ўзбярэжжы і ад −60 да −70 °C ва ўнутраных раёнах; летам адпаведна ад −10 да −30 °C, −40 °C.

Абсалютны мінімум [[тэмпература|тэмпературы]] −89,2 °C зафіксаваны ў цэнтральнай частцы на станцыі Усход (Полюс холаду Зямлі) [[Беларусь|беларускім]] палярнікам В. Л. Карпюком.

Радыяцыйны баланс адмоўны: да 90 % сонечнай цеплыні адлюстроўваецца снежнай паверхняй і толькі 10 % ідзе на абаграванне мацерыка. Хоць ў Цэнтральнай Антарктыдзе зімой на працягу некалькіх месяцаў працягваецца [[палярная ноч]], гадавая сумарная радыцыя набліжаецца да гадавой сумарнай радыяцыі экватарыяльнай зоны.

Ападкі толькі ў выглядзе [[снег]]у: 30—50 мм у цэнтральнай частцы Антарктыды, 700—1000 мм на ўзбярэжжы за год.

Моцныя штармавыя цыкланічныя і сцёкавыя (абумоўленыя купалападобным рэльефам мацерыка) [[вецер|вятры]] ў прыбярэжных раёнах дасягаюць хуткасці 50—60, часам 80 м/с. Самы хуткі [[вецер]] на планеце зафіксаваў [[Беларусь|беларускі]] палярнік [[Аляксей Гайдашоў|А. А. Гайдашоў]] на станцыі Ленінградская: 88 м/сек. Таўшчыня слоя сцёку [[паветра]] складае звычайна 200—300 м, з-за вялікай колькасці ледзянога пылу гарызантальная бачнасць пры такіх вятрах вельмі нізкая. Максімальнай моцы сцёкавыя вятры дасягаюць антарктычнай зімой — з [[красавік]]а па [[лістапад]] яны дзьмуюць амаль без перапынку цэлыя суткі, з [[лістапад]]а па [[сакавік]] — у начны час ці калі [[Сонца]] знаходзіцца нізка над гарызонтам. Летам у дзённы час дзякуючы прагрэву прыпаверхнаснага слоя паветра сцёкавыя вятры на ўзбярэжжы спыняюцца.

Нягледзячы на сусветнае пацяпленне, за апошнія 35 гадоў [[тэмпература]] ў Антарктыдзе істотна панізілася. [[Тэмпература]] паветра каля паверхні зніжаецца на 0,7 °C кожныя дзесяць гадоў. Гэтая тэндэнцыя ставіць у тупік вучоных, паколькі большасць сцэнарыяў кліматычных змяненняў зыходзяць з таго, што палярныя вобласці планеты павінны хутчэй і інтэнсіўней падвяргацца ўздзеянню глабальнага пацяплення. Нават частковае раставанне Антарктыды ў XXI стагоддзі лічыцца малаверагодным.

=== Унутраныя воды ===
[[Файл:GISP2 team photo core37.jpeg|thumb|left|Вучоныя з лядовымі кернамі на станцыі Усход над возерам Усход, 1990]]
У 1990-х расійскімі вучонымі было выяўлена падлёднае назамярзаючае возера Усход.

У студзені 2006 супрацоўнікі амерыканскай геафізічнай абсерваторыі Ламант-Догерці, грунтуючыся на інфармацыі савецкай антарктычнай экспедыцыі 1958—1959, выявілі другое і трэяе па памерах падлёдныя азёры, плошчай 2000 км² и 1600 км² адпаведна, якія знаходзяцца на глыбіні каля 3 км ад паверхні кантынента.

Усяго на 2006 год у Антарктыдзе выяўлена крыху больш за сто разнастайных азёраў (ад прэсных да горка-салёных).

=== Арганічны свет ===
[[Файл:Emperor penguin.jpg|thumb|165px|Імператарскія пінгвіны, [[мора Роса]], Антарктыда]]

Для аазісаў характэрны ўмовы тыповых палярных пустынь Свабодныя ад лёду ўчасткі ўзбярэжжа і скалы ўкрыты [[Лішайнікі|лішайнікамі]], [[Мохападобныя|імхамі]], [[Водарасці|водарасцямі]] (на Антарктычным паўвостраве — [[папарацепадобныя]], каля 10 відаў кветкавых раслін) і самкнутага покрыва не ўтварае (антарктычныя імхова-лішайнікавыя пустыні). Фаўна своеасаблівая і бедная: з [[Птушкі|птушак]] — [[пінгвін]]ы, [[буравеснік]]і, [[паморнік]]і, знойдзена каля 70 відаў членістаногіх (кляшчы, [[нагахвосткі]], ціхаходы і інш.).

Антарктычныя жывёлы цалкам залежаць ад прыбярэжнай экасістэмы Паўднёвага акіяна: з-за беднасці расліннасці ўсе хоць колькі значныя харчовыя ланцугі прыбярэжных экасістэм пачынаюцца ў водах, якія абмываюць Антарктыду. Антарктычныя воды багатыя [[зоапланктон]]ам, які з’яўляецца асновай [[Ланцуг харчавання|ланцуга харчавання]] многіх відаў [[Рыбы|рыб]], [[Кітовыя|кітовых]], [[цюлень|цюленяў]], пінгвінаў. Цалкам сухапутныя жывёлы ў Антарктыдзе адсутнічаюць.

У прэснаводных азёрах мацерыковых прыбярэжных аазісаў існуюць алігатрофныя экасістэмы, населеныя сіне-зялёнымі водарасцямі, круглымі чарвякамі, весланогімі рачкамі і дафніямі. Птушкі залятаюць сюды эпізадычна.

Для нунатакаў характэрны толькі бактэрыі, лішайнікі, імхі. На ледавіковы шчыт зрэдку залятаюць паморнікі, якія рухаюцца за людзьмі.

Існуе меркаванне аб наяўнасці ў падлёдных азёрах Антарктыды крайне алігатрофных экасістэм, практычна ізаляваных ад знешняга свету.

У 1994 годзе вучоныя перадалі паведамленне аб хуткім павелічэнні колькасці раслін у Антарктыдзе, што выглядае пацвярджэннем гіпотэзы аб глабальным пацяпленні клімату на планеце.

== Чалавек і Антарктыда ==

=== Гісторыя вывучэння кантынента ===
Пошукі [[Еўропа|еўрапейскімі]] мараплаўцамі [[Terra Australis Incognita|невядомай паўднёвай зямлі]] пачаліся ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Аднак адкрыццё Антарктыды адбылося толькі ў [[1820]] г., калі [[16 студзеня|16 (28) студзеня]] [[Расійская імперыя|расійская]] экспедыцыя [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Ф. Белінсгаўзена]] і [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М. Лазарава]] заўважылі пакрытую [[лёд]]ам [[суша|сушу]]. Зрэшты, на права быць першаадкрывальнікамі шостага кантыненту прэтэндуюць англічане і амерыканцы: [[18 студзеня|18 (30) студзеня]] [[Вялікабрытанія|брытанская]] экспедыцыя на чале з [[Эдвард Брансфілд|Э. Брансфілдам]] і [[17 лістапада]] [[ЗША|амерыканскі]] кітабой [[Натаніэль Палмер]] таксама дасягнулі Антарктыды. У 1820-х-1840-х найбольшы ўнёсак у вывучэнне Антарктыды зрабілі француз [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|Дзюмон-Дзюрвіль]], брытанцы [[Джэймс Уэдэл]] і [[Джэймс Кларк Рос|Джэймс Рос]]. Нягледзячы на іх экспедыцыі, да 1890-х звесткі аб Антаркыдзе былі вельмі няпоўнымі. Што казаць, калі знакаміты французскі пісьменнік [[Жуль Верн]] у кнізе «[[20 000 лье пад вадой]]» правёў сваіх герояў да Паўднёвага полюса па моры.

У канцы [[19 стагоддзе|ХІХ]] стагоддзя ўзрастае цікавасць да Антарктыды, звязаная са змяншэннем колькасці [[Кіты|кітоў]] у Арктыцы. У 1890-х пачаўся сапраўдны антарктычны даследчы бум. У пачатку [[20 стагоддзе|ХХ]] стагоддзя з геаграфіяй Антарктыды змагаліся такія легендарныя палярнікі як [[Роберт Фалкан Скот|Роберт Скот]], [[Эрнэст Генры Шэклтан|Эрнэст Шэклтан]], [[Руаль Амундсен]], [[Дуглас Моўсан]], [[Эрых фон Дрыгальскі]] і іншыя. У 1911 экспедыцыя Амундсена і ў 1912 Скота дасягнулі Паўднёвага полюса.

Пасля Другой сусветнай вайны актывізуецца метэаралагічнае, гляцыялагічнае і геалагічнае вывучэнне Антарктыды. Адзначэнне [[Міжнародны геафізічны год|Міжнароднага геафізічнага года]] у 1957—1958 падштурхнула самыя развітыя краіны свету да адкрыцця цэлай сеткі палярных станцый (у тым ліку і ўнутры мацерыка) і вядзення ўзгодненых сістэматычных даследаванняў. У канцы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя найбольшы вопыт і дасягненні ў даследваннях антарктыкі маюць ЗША, Расія, [[Францыя]], Вялікабрытанія, [[Новая Зеландыя]]. Далучаюцца і навыя гульцы: [[Кітай]], [[Японія]], [[Паўднёва-Афрыканская рэспубліка|ПАР]] і інш.

=== Статус Антарктыды ===
Антарктыда як частка Антарктыкі, з’яўляецца міжнароднай тэрыторыяй, статус якой рэгулюецца [[Дагавор аб Антарктыцы|Дагаворам аб Антарктыцы]]. Устаноўлена, што ўсе тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў Антарктыцы «замарожваюцца», і што Антарктыка выкарыстоўваецца толькі ў мірных мэтах.

[[Файл:Flag of the Antarctic Treaty.svg|thumb|Сцяг [[Дагавор аб Антарктыцы|Дагавора аб Антарктыцы]]]]
Насённяшні дзень некаторыя дзяржавы працягваюць прэтэндаваць на тэрыторыі ў Антарктыдзе. Так, [[Нарвегія]] прэтэндуе на тэрыторыю, якая большаю за тэрыторыю самой Нарвегіі ў дзесяць разоў. [[Аўстралія]] лічыць сваёй амаль палову Антарктыды і спрачаецца з [[Францыя]]й за Зямлю Адэлі. [[Чылі]] з [[Аргенціна]]й прэтэндуюць практычна на адну і тую ж тэрыторыю — на Антарктычны паўвостраў, які яны нават па-рознаму называюць. На вялізарныя тэрыторыі претэндуюць [[Вялікабрытанія]] і [[Новая Зеландыя]].

Асаблівую пазіцыю займаюць [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Расія]] (раней — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]), якія заявілі, што могуць выставіць свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі, хаця пакуль гэтага не рабілі.

Ваенная дзейнасць у Антарктыдзе забаронена. Ваенны персанал дзяржаў-удзельніц дагавора можа выкарыстоўвацца толькі ў мэтах правядзення навуковых даследаванняў. Антарктыда — цалкам [[Нейтралізацыя|нейтралізаваная]] і [[Дэмілітарызацыя|дэмілітарызаваная]] тэрыторыя свету. У насельніцтва станцый і ўдзельнікаў экспедыцый няма зброі (акрамя ракетніц) з прычыны поўнай адсутнасці драпежных звяроў.

=== Насельніцтва ===
З-за суровасці клімату ў Антарктыдзе няма пастаяннага насельніцтва. Часовае насельніцтва, якое базуецца на навуковых станцыях, складае ад 5000 чалавек летам да 1000 чалавек зімой. На сёняшні дзень больш за 40 краін маюць у Антарктыдзе навуковыя станцыі. Да ліку пастаянных антарктычных аператараў належыць большасць вялікіх і высокаразвітых краін. [[Файл:A Scientist Shows Secretary Kerry a map of Areas of Concern in the Western Antarctic ice Shelf at Crary Labs at McMurdo Station (30928351985).jpg|thumb|Навуковец распавядае дзяржсакратару [[Джон Керы|Керы]] аб праблемах шэльфавага ледавіка Роса, станцыя [[Мак-Мёрда]]]]Чвэрць жыхароў Антарктыкі прапісаны на амерыканскай станцыі Мак-Мёрда. Раўнютка на Паўднёвым полюсе дзейнічае яшчэ адна амерыканская станцыя [[Амундсен-Скот (антарктычная станцыя)|Амундсен-Скот]]. У адным з самых суровых месцаў Усходняй Антарктыды кідае выклі прыродзе знакамітая расійская [[Усход (антарктычная станцыя)|станцыя Усход]].

А ўвогуле ў канцы 2010-х існуе больш за 100 антарктычных станцый (пастаянна дзеючыя і сезонныя). Да ліку апоншіх адносіцца і [[Беларуская антарктычная станцыя]] (Гара Вячэрняя)

З мэтай мець карэнных антарктыдцаў на выпадак дзяльбы кантынента некаторыя краіны арганізуюць на сваіх станцыях роды. Першае немаўля з’явілася на свет у Антарктыдзе 7 студзеня 1978 на [[Аргенціна|аргенцінскай]] станцыі. З таго часу ў Антарктыдзе нарадзілася каля дзесяці дзяцей. Некалькі памерлых палярнікаў былі тут і пахаваны.

Антарктыдзе прысвоены інтэрнэт-дамен верхняга ўзроўню.aq і тэлефонны прэфікс +672. У Аннарктыцы дзейнічаюць два [[банкамат]]ы.

=== Практычнае значэнне Антарктыды ===

==== Навуковае ====
У Антарктыдзе праводзяцца назіранні за кліматычнымі і метэаралагічнымі працэсамі, якія з’яўляюцца кліматаўтваральнымі фактарамі для ўсёй Зямлі. Вывучаюцца ўздзеянні космасу і працэсы, што адбываюцца ў зямной кары. Існуе не менш дзясятка кірункаў фундаментальных навуковых даследаванняў, цалкам завязаных на Антарктыду.

[[Гляцыялогія]] ўжо сёння прыносіць сур’ёзныя навуковыя вынікі аб тым, якой была Зямля сто, тысячу, сотні тысяч гадоў назад. У лядовым покрыве Антарктыды аказаліся запісанымі звесткі аб клімаце і складзе атмасферы за апошнія сто тысяч гадоў. Па хімічным саставе розных слаёў лёду вызначаецца ўзровень сонечнай актыўнасці на працягу апошніх стагоддзяў. Падлёдныя азёры Антарктыды даюць унікальны шанц даследаваць мікраарганізмы, якія жылі мільёны гадоў назад.

Антарктычныя станцыі, размешчаныя па ўсяму перыметру мацерыка, ствараюць ідэальныя магчымасці для маніторынгу сейсмічнай актыўнасці па ўсёй планеце. У Анатарктыцы праходзяць тэсціраванне тэхналогіі, якія ў бліжэйшай будучыні планіруецца выкарыстоўваць для даследавання, асваення і каланізацыі [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] і [[Марс]]а.

==== Эканамічнае ====
[[Файл:Antarctic Region.png|thumb|220px||Тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў Антарктыдзе]]
Антарктыда — апошні рэсурсны рэзерв чалавецтва, апошняе месца, дзе можна будзе здабываць мінеральную сыравіну пасля яе вычарпання на пяці абжытых мацерыках. Гэта таксама амаль 90 % сусветных запасаў прэснай вады. У выпадку падзелу Антарктыды, дзяржава-гаспадар антарктычнага сектара атрымае пад свой кантроль суднаходныя фарватары, рыбныя рэсурсы і багатыя карыснымі выкапнямі шэльфы Сусветнага акіяна. Гаспадарчая дзейнасць ажыццяўляецца ў галіне палярнага, у тым ліку экстрэмальнага, турызму.

Высокую рынкавую цану мае генетычная інфармацыя, што ўтрымліваецца ў антарктычнай флоры і фаўне. Сярод краін, якія здабываюць мікраарганізмы ў Антарктыцы разгарнулася [[Мікрабіялогія|мікрабіялагічная]] і [[Фармакалогія|фармакалагічная]] гонка. У ЗША пададзена заяўка на патэнт [[антыфрыз]]а, створанага на аснове антарктычных мікраарганізмаў. [[Іспанія|Іспанскай]] кампаніяй атрыманы патэнт на выкарыстаннеў [[Медыцына|медыцыне]] [[глікапратэін]]а з антарктычных [[бактэрыі|бактэрый]], які валодае моцнымі зажыўляльнымі ўласцівасцямі. У [[Германія|Германіі]] запатэнтаваны экстракт з зялёных водарасцей, які актыўна прымяняецца ў касметалогіі.

==== Ваеннае ====
Антарктыда — выдатная стратэгічная база для акустычнай тамаграфіі акіяна, адсочвання падводных лодак, фіксіравання ядзерных выпрабаванняў, вывучэння параметраў руху касмічных спадарожнікаў. Згодна з некаторымі крыніцамі, антарктычныя станцыі выкарыстоўваліся для ўдакладнення разлікаў траекторый міжкантынентальных балістычных ракет СССР і ЗША.

=== Беларусы у Антарктыдзе ===
{{main|Беларусы ў Антарктыдзе}}

==== Гісторыя ====
Рэспубліка Беларусь мае багатыя традыцыі вывучэння і асваення Антарктыкі. Беларусы прымалі актыўны ўдзел у даследваннях у складзе савецкіх антарктычных экспедыцый. Пачынаючы з 1957, у розныя гады ў палярных экспедыцыях удзельнічала звыш 100 беларусаў. У асноўным гэта былі навукоўцы: эколагі, метэаролагі, гідролагі.

Першым палярнікам Беларусі быў В. К. Шымановіч, удзельнік другой комплекснай антарктычнай экспедыцыі (1957). Бадай што, самай легендарнай асобай стаў берасцеец Ф. Ф. Кабот., удзельнік дзвюх савецкіх антарктычных экспедыцый. Гэта аб ім пісалі газеты ўсяго свету, калі ён, не будучы ўрачом, выдаліў апендыцыт ўрачу станцыі [[Леанід Рогазаў|Леаніду Рогазаву]]. Аперацыя праходзіла без наркозу паслядоўна па ўказаннях самога ўрача і прайшла паспяхова.

Вялікі ўклад палярнікаў Беларусі ў даследаванні Антарктыды адлюстраваны ў многіх навуковых працах. Супрацоўнікі Рэспубліканскага гідраметцэнтра, удзельнікі савецкай антарктычнай экспедыцыі, зафіксавалі ў 1983 на станцыі Усход самую нізкую [[тэмпература|тэмпературу]] на планеце: — 89,2 °C (Карпюк В. Л.); у 1989 на станцыі Ленінградская самы моцны [[вецер]] на планеце: 78 м/сек. ([[Аляксей Гайдашоў|Гайдашоў А. А.]])

==== Сучасны перыяд ====
[[Файл:Аляксей Гайдашоў.jpg|thumb|[[Аляксей Гайдашоў]] распавядае школьнікам аб 10-й антарктычнай экспедыцыі, травень 2018]]
Пасля набыцця незалежнасці Рэспубліка Беларусь страціла цікавасць да ледзянога кантыненту, але ў 2006 паўднёвыя палярныя даследванні былі адроджаны. Да іх былі прыцягнуты і старыя савецкія палярнікі ([[Аляксей Гайдашоў]], [[Юрый Рыгоравіч Гігіняк|Юрый Гігіняк]]), і пляяда маладых. Перадавая група беларускіх вучоных была накіраваная на станцыю ў лістападзе 2006. Такім чынам, пачатак самастойнай прысутнасці Беларусі ў Антарктыдзе супаў з [[Міжнародны палярны год|Міжнародным палярным годам]], якім аб’яўлены 2007-ы. Для вядзення пастаяннай навуковай работы і круглагадовага пражывання неабходна было мадэрнізаваць электраабсталяванне станцыі, а таксама ўстанавіць новае ацяпляльнае і навуковае абсталяванне. З моманту перадачы ў эфір першай зводкі назіранняў, перш за ўсё метэаралагічных назіранняў Беларусь стала паўнавартасным удзельнікам [[Дагавор аб Антарктыцы|Дагавора аб Антарктыцы]].

У 2007 годзе на ўрачыстым паседжанні беларускіх палярнікаў, прывечаным 50-годдзю пачатку даследаванняў Антарктыды, пад эгідай [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Беларускага геаграфічнага таварыства]] быў створаны аддзел палярных даследаванняў. Аб’яднанне беларускіх палярнікаў дазволіць прафесіянальна ажыццяўляць грамадскую каардынацыю як на этапе падрыхтоўкі, так і рэалізацыі нацыянальных антарктычных даследаванняў.

У 2007—2010 праведзеныя тры беларускія антарктычныя экспедыцыі. За гэты час у Антарктыдзе пабывалі 12 беларускіх спецыялістаў.

11 мая 2011 [[Урад Рэспублікі Беларусь|Урадам Беларусі]] зацверджаная Дзяржаўная праграма «Маніторынг палярных раёнаў Зямлі і забеспячэнне дзейнасці арктычных і антарктычных экспедыцый на 2011—2015 гады». З таго значна пашырыўся аб’ём навукова-даследчых работ спецыялістамі з Беларусі ў Антарктыдзе, часу вядзецца будаўніцтва ўласнай станцыі на базе гары Вячэрняй. Для стварэння [[Беларуская антарктычная станцыя|беларускай станцыі]] выкарыстоўваецца бязвыплатна перадаваемая Расіяй палявая база на ўзбярэжжы мора Касманаўтаў (непадалёку ад закансерваванай савецкай станцыі «Маладзёжная», калісьці — «сталіцы» савецкай Антарктыды). Станам на люты 2016 года, у Антарктыдзе ўжо працуюць першыя тры модулі беларускай антарктычнай станцыі. Усяго плануецца пабудаваць каля 12-15 модуляў, разлічаных прыкладна на 12 чалавек.

=== Іншыя постсавецкія дзяржавы ў Антарктыдзе ===

Расія мае ў Антарктыдзе 5 дзеючых станцый («Мірны», «Усход», «Новалазараўская», «Прагрэс», «Белінсгаўзен»), 1 дзеючую базу («Дружная-4») і 3 закансервіраваныя станцыі («Маладзёжная», «Руская», «Ленінградская»). Па іншых даных: 10 станцый: 7 зімовачных (3 з іх закансервіраваны) і 3 сезонныя станцыі.

Перасталі існаваць былыя савецкія станцыі «Піянерская», «Камсамольская», «Савецкая», «Усход-1», «Лазараў», «Полюс недасягальнасці», «Аазіс» (апошняя перададзена [[Польшча|ПНР]] у 1959).

З 1992 паўнавартасным удзельнікам кансультацый па Дагавору аб Антарктыцы стала [[Украіна]], якая атрымала ад Вялікабрытаніі станцыю Фарадэй (цяпер: [http://uk.wikipedia.org/wiki/Академік_Вернадський_(антарктична_станція) «Акадэмік Вярнадскі»]).

== Гл. таксама ==
* [[Новая Паўднёвая Грэнландыя]] — [[востраў-прывід]]

&lt;gallery&gt;
File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
&lt;/gallery&gt;
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Спасылкі ==
* [http://www.scar.org/ Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR)]
* [http://south.aari.nw.ru/ Российская Антарктическая Экспедиция (РАЭ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210145336/http://south.aari.nw.ru/ |date=10 лютага 2005 }}
* [http://usarc.usgs.gov/ United States Antarctic Resource Center (USARC)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051030114935/http://usarc.usgs.gov/ |date=30 кастрычніка 2005 }}
* [http://www.antarctica.ac.uk/ British Antarctic Survey]
* [http://www.pogoda.by/press-release/antarctica.html Беларусь в Антарктиде] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070309064030/http://www.pogoda.by/press-release/antarctica.html |date=9 сакавіка 2007 }}
* [http://apcbg.org  Баўгарская камісія антарктычных найменьняў]
{{Commons|Antartica|Антарктыда}}
{{Рэгіёны}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Антарктыка]]
[[Катэгорыя:Антарктыда| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>7j5c9s02up19aptmnuyg855j428068h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197387</id>
      <parentid>5197378</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42725" sha1="nwfpjsopcryj62y41jnm5m9rd0rv4qe" xml:space="preserve">{{Геаграфічны рэгіён}}
'''Антарктыда''' ({{lang-el|ανταρκτικός}} — супрацьлегласць [[Арктыка|Арктыцы]]) — [[мацярык]] і [[частка свету]] ў паўднёвым паўшар’і, у межах [[Паўднёвы палярны круг|Паўднёвага палярнага круга]], займае цэнтральную частку [[Антарктыка|Антарктыкі]]. Цэнтр Антарктыды прыкладна супадае з паўднёвым геаграфічным [[полюс геаграфічны|полюсам]]. Плошча 12,4 млн км² (13,9 млн км² разам з астравамі і [[шэльф кантынентальны|шэльфавымі]] [[ледавік]]амі, што ў 68 разоў больш за плошчу [[Беларусь|Беларусі]]). Берагі Антарктыды (больш за 30 тыс. км) зрэзаны слаба. Пераважаюць ледавіковыя абрывы вышынёй 20—100 м. Абмываецца [[Паўднёвы акіян|Паўднёвым акіянам]] (моры [[Мора Уэдэла|Уэдэла]], [[Мора Лазарава|Лазарава]], [[Мора Рысер-Ларсена|Рысер-Ларсена]], [[Мора Касманаўтаў|Касманаўтаў]], [[Мора Садружнасці|Садружнасці]], [[Мора Дэйвіса|Дэйвіса]], [[Мора Моўсана|Моўсана]], [[Мора Дзюрвіля|Дзюрвіля]], [[Мора Роса|Роса]], [[Мора Амундсена|Амундсена]], [[Мора Белінсгаўзена|Белінсгаўзена]]). У напрамку да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] цягнецца вузкі [[Антарктычны паўвостраў]]. На [[Роса (востраў)|востраве Роса]] ў [[Мора Роса|моры Роса]] ўзвышаецца дзеючы вулкан [[Эрэбус]] (3794 м).

== Прырода ==

=== Рэльеф і геалагічная будова мацерыка ===

==== Рэльеф і ледавіковае покрыва ====
[[Файл:Antarctica Without Ice Sheet.png|thumb|Тапаграфічная карта Антарктыды па выдаленні лядовага шчыта і разлічанага павышэння ўзроўню вады. Такім чынам, на карце паказаны магчымы выгляд Антарктыды 35 мільёнаў гадоў таму, калі Зямля была нагэтулькі цёплай, што лядовыя шчыты не маглі ўтварыцца.&lt;!--This is topographic map of Antarctica after removing the ice sheet and accounting for both isostatic rebound and sea level rise. Hence this map suggests what Antarctica may have looked like 35 million years ago, when the Earth was warm enough to prevent the formation of large-scale ice sheets in Antarctica.--&gt;]]
Антарктыда — самы высокі [[кантынент]] на [[Планета Зямля|Зямлі]]. Сярэдняя вышыня з улікам [[ледавік]]овага покрыва 2040 м (для параўнання, [[Азія]] — 950 м, [[Аўстралія]] — 350 м). Сярэдняя вышыня карэннай падлёднай паверхні 410 м (значная частка ляжыць ніжэй за ўзровень мора). Большая частка Антарктыды — [[пласкагор'е]].

[[Трансантарктычныя горы]] ўздоўж разломаў ад [[мора Уэдэла]] да [[мора Роса]] перасякаюць амаль увесь мацярык і падзяляюць Антарктыду на дзве часткі — Усходнюю і Заходнюю, — якія маюць рознае паходжанне і геалагічную будову.

Цэнтральную частку Усходняй Антарктыды займае плато Савецкае (вышыня да 4000 м), на поўначы паверхня зніжаецца і ўтварае [[Міжнароднага геафізічнага года нізіну|нізіну Міжнароднага геафізічнага года]]. Уздоўж узбярэжжа горныя хрыбты [[Зямля Вікторыі|Зямлі Вікторыі]], [[Зямля Каралевы Мод|Зямлі Каралевы Мод]], горы Прынс-Чарлз і іншыя.

Паверхня Заходняй Антарктыды значна ніжэйшая, больш расчлянёная, без ледавіковага покрыва гэта — група астравоў, злучаных паміж сабой лёдам. Хрыбты размешчаны ў глыбіні мацерыка і на ўзбярэжжы. Самы высокі масіў [[Гара Вінсан|Вінсан]] (5140 м, у гарах [[горы Элсуэрт|Элсуэрт]]). [[Рэльеф]] карэннай скальнай паверхні Антарктыды — чаргаванне горных падняццяў (падлёдавыя горы [[Горы Гамбурцава|Гамбурцава]] і [[Горы Вярнадскага|Вярнадскага]]) і глыбокіх нізін. Тут знаходзіцца найглыбейшая дэпрэсія мацерыка — [[упадзіна Бентлі]], верагодна, рыфтавага паходжання (каля 2555 м ніжэй за ўзровень мора).

Антарктыда ўкрытая магутным шчытом мацерыковага [[лёд]]у, не занятая [[ледавік]]амі тэрыторыя (каля 0,2—0,3 %) — асобныя горныя вяршыні (''[[нунатак]]і''), хрыбты, невялікія ўчасткі сушы — [[антарктычныя аазісы]]. Агульная плошча зледзянення (пачалося 30 млн гадоў назад, пасля разрыву перамычкі, якая злучала [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]] і [[Антарктычны паўвостраў]], што прывяло да фарміравання [[Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне|антарктычнага цыркумпалярнага цячэння]] і ізаляцыі прыантарктычных водаў — вядомых сёння як [[Паўднёвы акіян]] — ад [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]]) 12 044 тыс. км², аб’ём [[лёд]]у 25 млн км³ (да 90 % сусветнага лёду сушы). Сярэдняя тоўшча [[ледавік]]овага покрыва 1720 м, найбольшая — 4500 м. Калі растане ўвесь антарктычны [[лёд]], узровень Сусветнага акіяна падымецца на 60 м.

Антарктычны [[ледавік]]овы шчыт з’яўляецца буйнейшым на планеце і пераўзыходзіць бліжэйшы па памерах [[Грэнландскі ледавіковы шчыт]] ў 10 разоў. Ледавіковы шчыт мае форму купала з павелічэннем стромкасці яго паверхні ў кірунку ўзбярэжжа, дзе ён пераходзіць у ледавіковыя абрывы і шэльфавыя ледавікі. Накапленне лёду на ледавіковым шчыце прыводзіць да «цячэння» лёду ў зону абляцыі (разбурэння), якой з’яўляецца ўзбярэжжа мацерыка; [[лёд]] адколваецца ў выглядзе [[айсберг]]аў. Гадавы аб’ём абляцыі ацэньваецца ў 2500 км³.

Асаблівасць Антарктыды — вялікая плошча [[шэльфавы ледавік|шэльфавых ледавікоў]] (да 10 % плошчы, што ўзвышаецца над узроўнем мора). Гэтыя ледавікі з’яўляюцца крыніцай [[айсберг]]аў рэкордных памераў. У летні перыяд (зіма ў паўднёвым паўшар’і) плошча ледавіковага покрыва Антарктыды павялічваецца на 3—4 млн км² у выніку разрастання шэльфавых ледавікоў, перш за ўсё вакол [[Антарктычны паўвостраў|Антарктычнага паўвострава]] і ў [[мора Роса|моры Роса]].

==== Геалагічная будова ====

{{main|Геалогія Антарктыды}}

Большая частка Антарктыды — [[Антарктычная платформа]], астатняя належыць да антарктычнага складкавага пояса, які з’яўляецца працягласцю [[Анды|Андаў]]. [[Карысныя выкапні]]: [[каменны вугаль]], [[жалезныя руды|жалезныя]], [[медныя руды|медныя]] і [[свінцовыя руды]]; знойдзены [[мінерал]]ы з утрыманнем [[бром]]у, [[волава]], [[марганец|марганцу]], [[малібдэн]]у, радовішчы [[графіт]]у і інш.

=== Клімат ===
[[Файл:Antarctic surface temperature.png|right|thumb|300px|Сярэднія зімовыя (злева) і летнія тэмпературы ў Антарктыдзе]]

Кантынентальны (за выключэннем узбярэжжа) [[антарктычны клімат|антарктычны]], халодны і суровы. Пануюць [[антарктычнае паветра|антарктычныя паветраныя масы]], фарміруецца [[антарктычны антыцыклон]]. Сярэднія [[тэмпература|тэмпературы]] зімой ад −20 да −30&amp;nbsp;°C на ўзбярэжжы і ад −60 да −70&amp;nbsp;°C ва ўнутраных раёнах; летам адпаведна ад −10 да −30&amp;nbsp;°C, −40&amp;nbsp;°C.

Абсалютны мінімум [[тэмпература|тэмпературы]] −89,2&amp;nbsp;°C зафіксаваны ў цэнтральнай частцы на станцыі Усход (Полюс холаду Зямлі) [[Беларусь|беларускім]] палярнікам В. Л. Карпюком.

Радыяцыйны баланс адмоўны: да 90 % сонечнай цеплыні адлюстроўваецца снежнай паверхняй і толькі 10 % ідзе на абаграванне мацерыка. Хоць ў Цэнтральнай Антарктыдзе зімой на працягу некалькіх месяцаў працягваецца [[палярная ноч]], гадавая сумарная радыцыя набліжаецца да гадавой сумарнай радыяцыі экватарыяльнай зоны.

Ападкі толькі ў выглядзе [[снег]]у: 30—50 мм у цэнтральнай частцы Антарктыды, 700—1000 мм на ўзбярэжжы за год.

Моцныя штармавыя цыкланічныя і сцёкавыя (абумоўленыя купалападобным рэльефам мацерыка) [[вецер|вятры]] ў прыбярэжных раёнах дасягаюць хуткасці 50—60, часам 80 м/с. Самы хуткі [[вецер]] на планеце зафіксаваў [[Беларусь|беларускі]] палярнік [[Аляксей Гайдашоў|А. А. Гайдашоў]] на станцыі Ленінградская: 88 м/сек. Таўшчыня слоя сцёку [[паветра]] складае звычайна 200—300 м, з-за вялікай колькасці ледзянога пылу гарызантальная бачнасць пры такіх вятрах вельмі нізкая. Максімальнай моцы сцёкавыя вятры дасягаюць антарктычнай зімой — з [[красавік]]а па [[лістапад]] яны дзьмуюць амаль без перапынку цэлыя суткі, з [[лістапад]]а па [[сакавік]] — у начны час ці калі [[Сонца]] знаходзіцца нізка над гарызонтам. Летам у дзённы час дзякуючы прагрэву прыпаверхнаснага слоя паветра сцёкавыя вятры на ўзбярэжжы спыняюцца.

Нягледзячы на сусветнае пацяпленне, за апошнія 35 гадоў [[тэмпература]] ў Антарктыдзе істотна панізілася. [[Тэмпература]] паветра каля паверхні зніжаецца на 0,7&amp;nbsp;°C кожныя дзесяць гадоў. Гэтая тэндэнцыя ставіць у тупік вучоных, паколькі большасць сцэнарыяў кліматычных змяненняў зыходзяць з таго, што палярныя вобласці планеты павінны хутчэй і інтэнсіўней падвяргацца ўздзеянню глабальнага пацяплення. Нават частковае раставанне Антарктыды ў XXI стагоддзі лічыцца малаверагодным.

=== Унутраныя воды ===
[[Файл:GISP2 team photo core37.jpeg|thumb|left|Вучоныя з лядовымі кернамі на станцыі Усход над возерам Усход, 1990]]
У 1990-х расійскімі вучонымі было выяўлена падлёднае назамярзаючае возера Усход.

У студзені 2006 супрацоўнікі амерыканскай геафізічнай абсерваторыі Ламант-Догерці, грунтуючыся на інфармацыі савецкай антарктычнай экспедыцыі 1958—1959, выявілі другое і трэяе па памерах падлёдныя азёры, плошчай 2000 км² и 1600 км² адпаведна, якія знаходзяцца на глыбіні каля 3 км ад паверхні кантынента.

Усяго на 2006 год у Антарктыдзе выяўлена крыху больш за сто разнастайных азёраў (ад прэсных да горка-салёных).

=== Арганічны свет ===
[[Файл:Emperor penguin.jpg|thumb|165px|Імператарскія пінгвіны, [[мора Роса]], Антарктыда]]

Для аазісаў характэрны ўмовы тыповых палярных пустынь Свабодныя ад лёду ўчасткі ўзбярэжжа і скалы ўкрыты [[Лішайнікі|лішайнікамі]], [[Мохападобныя|імхамі]], [[Водарасці|водарасцямі]] (на Антарктычным паўвостраве — [[папарацепадобныя]], каля 10 відаў кветкавых раслін) і самкнутага покрыва не ўтварае (антарктычныя імхова-лішайнікавыя пустыні). Фаўна своеасаблівая і бедная: з [[Птушкі|птушак]] — [[пінгвін]]ы, [[буравеснік]]і, [[паморнік]]і, знойдзена каля 70 відаў членістаногіх (кляшчы, [[нагахвосткі]], ціхаходы і інш.).

Антарктычныя жывёлы цалкам залежаць ад прыбярэжнай экасістэмы Паўднёвага акіяна: з-за беднасці расліннасці ўсе хоць колькі значныя харчовыя ланцугі прыбярэжных экасістэм пачынаюцца ў водах, якія абмываюць Антарктыду. Антарктычныя воды багатыя [[зоапланктон]]ам, які з’яўляецца асновай [[Ланцуг харчавання|ланцуга харчавання]] многіх відаў [[Рыбы|рыб]], [[Кітовыя|кітовых]], [[цюлень|цюленяў]], пінгвінаў. Цалкам сухапутныя жывёлы ў Антарктыдзе адсутнічаюць.

У прэснаводных азёрах мацерыковых прыбярэжных аазісаў існуюць алігатрофныя экасістэмы, населеныя сіне-зялёнымі водарасцямі, круглымі чарвякамі, весланогімі рачкамі і дафніямі. Птушкі залятаюць сюды эпізадычна.

Для нунатакаў характэрны толькі бактэрыі, лішайнікі, імхі. На ледавіковы шчыт зрэдку залятаюць паморнікі, якія рухаюцца за людзьмі.

Існуе меркаванне аб наяўнасці ў падлёдных азёрах Антарктыды крайне алігатрофных экасістэм, практычна ізаляваных ад знешняга свету.

У 1994 годзе вучоныя перадалі паведамленне аб хуткім павелічэнні колькасці раслін у Антарктыдзе, што выглядае пацвярджэннем гіпотэзы аб глабальным пацяпленні клімату на планеце.

== Чалавек і Антарктыда ==

=== Гісторыя вывучэння кантынента ===
Пошукі [[Еўропа|еўрапейскімі]] мараплаўцамі [[Terra Australis Incognita|невядомай паўднёвай зямлі]] пачаліся ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Аднак адкрыццё Антарктыды адбылося толькі ў [[1820]] г., калі [[16 студзеня|16 (28) студзеня]] [[Расійская імперыя|расійская]] экспедыцыя [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Ф. Белінсгаўзена]] і [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М. Лазарава]] заўважылі пакрытую [[лёд]]ам [[суша|сушу]]. Зрэшты, на права быць першаадкрывальнікамі шостага кантыненту прэтэндуюць англічане і амерыканцы: [[18 студзеня|18 (30) студзеня]] [[Вялікабрытанія|брытанская]] экспедыцыя на чале з [[Эдвард Брансфілд|Э. Брансфілдам]] і [[17 лістапада]] [[ЗША|амерыканскі]] кітабой [[Натаніэль Палмер]] таксама дасягнулі Антарктыды. У 1820-х-1840-х найбольшы ўнёсак у вывучэнне Антарктыды зрабілі француз [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|Дзюмон-Дзюрвіль]], брытанцы [[Джэймс Уэдэл]] і [[Джэймс Кларк Рос|Джэймс Рос]]. Нягледзячы на іх экспедыцыі, да 1890-х звесткі аб Антаркыдзе былі вельмі няпоўнымі. Што казаць, калі знакаміты французскі пісьменнік [[Жуль Верн]] у кнізе «[[20 000 лье пад вадой]]» правёў сваіх герояў да Паўднёвага полюса па моры.

У канцы [[19 стагоддзе|ХІХ]] стагоддзя ўзрастае цікавасць да Антарктыды, звязаная са змяншэннем колькасці [[Кіты|кітоў]] у Арктыцы. У 1890-х пачаўся сапраўдны антарктычны даследчы бум. У пачатку [[20 стагоддзе|ХХ]] стагоддзя з геаграфіяй Антарктыды змагаліся такія легендарныя палярнікі як [[Роберт Фалкан Скот|Роберт Скот]], [[Эрнэст Генры Шэклтан|Эрнэст Шэклтан]], [[Руаль Амундсен]], [[Дуглас Моўсан]], [[Эрых фон Дрыгальскі]] і іншыя. У 1911 экспедыцыя Амундсена і ў 1912 Скота дасягнулі Паўднёвага полюса.

Пасля Другой сусветнай вайны актывізуецца метэаралагічнае, гляцыялагічнае і геалагічнае вывучэнне Антарктыды. Адзначэнне [[Міжнародны геафізічны год|Міжнароднага геафізічнага года]] у 1957—1958 падштурхнула самыя развітыя краіны свету да адкрыцця цэлай сеткі палярных станцый (у тым ліку і ўнутры мацерыка) і вядзення ўзгодненых сістэматычных даследаванняў. У канцы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя найбольшы вопыт і дасягненні ў даследваннях антарктыкі маюць ЗША, Расія, [[Францыя]], Вялікабрытанія, [[Новая Зеландыя]]. Далучаюцца і навыя гульцы: [[Кітай]], [[Японія]], [[Паўднёва-Афрыканская рэспубліка|ПАР]] і інш.

=== Статус Антарктыды ===
Антарктыда як частка Антарктыкі, з’яўляецца міжнароднай тэрыторыяй, статус якой рэгулюецца [[Дагавор аб Антарктыцы|Дагаворам аб Антарктыцы]]. Устаноўлена, што ўсе тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў Антарктыцы «замарожваюцца», і што Антарктыка выкарыстоўваецца толькі ў мірных мэтах.

[[Файл:Flag of the Antarctic Treaty.svg|thumb|Сцяг [[Дагавор аб Антарктыцы|Дагавора аб Антарктыцы]]]]
Насённяшні дзень некаторыя дзяржавы працягваюць прэтэндаваць на тэрыторыі ў Антарктыдзе. Так, [[Нарвегія]] прэтэндуе на тэрыторыю, якая большаю за тэрыторыю самой Нарвегіі ў дзесяць разоў. [[Аўстралія]] лічыць сваёй амаль палову Антарктыды і спрачаецца з [[Францыя]]й за Зямлю Адэлі. [[Чылі]] з [[Аргенціна]]й прэтэндуюць практычна на адну і тую ж тэрыторыю — на Антарктычны паўвостраў, які яны нават па-рознаму называюць. На вялізарныя тэрыторыі претэндуюць [[Вялікабрытанія]] і [[Новая Зеландыя]].

Асаблівую пазіцыю займаюць [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Расія]] (раней — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]), якія заявілі, што могуць выставіць свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі, хаця пакуль гэтага не рабілі.

Ваенная дзейнасць у Антарктыдзе забаронена. Ваенны персанал дзяржаў-удзельніц дагавора можа выкарыстоўвацца толькі ў мэтах правядзення навуковых даследаванняў. Антарктыда — цалкам [[Нейтралізацыя|нейтралізаваная]] і [[Дэмілітарызацыя|дэмілітарызаваная]] тэрыторыя свету. У насельніцтва станцый і ўдзельнікаў экспедыцый няма зброі (акрамя ракетніц) з прычыны поўнай адсутнасці драпежных звяроў.

=== Насельніцтва ===
З-за суровасці клімату ў Антарктыдзе няма пастаяннага насельніцтва. Часовае насельніцтва, якое базуецца на навуковых станцыях, складае ад 5000 чалавек летам да 1000 чалавек зімой. На сёняшні дзень больш за 40 краін маюць у Антарктыдзе навуковыя станцыі. Да ліку пастаянных антарктычных аператараў належыць большасць вялікіх і высокаразвітых краін. [[Файл:A Scientist Shows Secretary Kerry a map of Areas of Concern in the Western Antarctic ice Shelf at Crary Labs at McMurdo Station (30928351985).jpg|thumb|Навуковец распавядае дзяржсакратару [[Джон Керы|Керы]] аб праблемах шэльфавага ледавіка Роса, станцыя [[Мак-Мёрда]]]]Чвэрць жыхароў Антарктыкі прапісаны на амерыканскай станцыі Мак-Мёрда. Раўнютка на Паўднёвым полюсе дзейнічае яшчэ адна амерыканская станцыя [[Амундсен-Скот (антарктычная станцыя)|Амундсен-Скот]]. У адным з самых суровых месцаў Усходняй Антарктыды кідае выклі прыродзе знакамітая расійская [[Усход (антарктычная станцыя)|станцыя Усход]].

А ўвогуле ў канцы 2010-х існуе больш за 100 антарктычных станцый (пастаянна дзеючыя і сезонныя). Да ліку апоншіх адносіцца і [[Беларуская антарктычная станцыя]] (Гара Вячэрняя)

З мэтай мець карэнных антарктыдцаў на выпадак дзяльбы кантынента некаторыя краіны арганізуюць на сваіх станцыях роды. Першае немаўля з’явілася на свет у Антарктыдзе 7 студзеня 1978 на [[Аргенціна|аргенцінскай]] станцыі. З таго часу ў Антарктыдзе нарадзілася каля дзесяці дзяцей. Некалькі памерлых палярнікаў былі тут і пахаваны.

Антарктыдзе прысвоены інтэрнэт-дамен верхняга ўзроўню.aq і тэлефонны прэфікс +672. У Аннарктыцы дзейнічаюць два [[банкамат]]ы.

=== Практычнае значэнне Антарктыды ===

==== Навуковае ====
У Антарктыдзе праводзяцца назіранні за кліматычнымі і метэаралагічнымі працэсамі, якія з’яўляюцца кліматаўтваральнымі фактарамі для ўсёй Зямлі. Вывучаюцца ўздзеянні космасу і працэсы, што адбываюцца ў зямной кары. Існуе не менш дзясятка кірункаў фундаментальных навуковых даследаванняў, цалкам завязаных на Антарктыду.

[[Гляцыялогія]] ўжо сёння прыносіць сур’ёзныя навуковыя вынікі аб тым, якой была Зямля сто, тысячу, сотні тысяч гадоў назад. У лядовым покрыве Антарктыды аказаліся запісанымі звесткі аб клімаце і складзе атмасферы за апошнія сто тысяч гадоў. Па хімічным саставе розных слаёў лёду вызначаецца ўзровень сонечнай актыўнасці на працягу апошніх стагоддзяў. Падлёдныя азёры Антарктыды даюць унікальны шанц даследаваць мікраарганізмы, якія жылі мільёны гадоў назад.

Антарктычныя станцыі, размешчаныя па ўсяму перыметру мацерыка, ствараюць ідэальныя магчымасці для маніторынгу сейсмічнай актыўнасці па ўсёй планеце. У Анатарктыцы праходзяць тэсціраванне тэхналогіі, якія ў бліжэйшай будучыні планіруецца выкарыстоўваць для даследавання, асваення і каланізацыі [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] і [[Марс]]а.

==== Эканамічнае ====
[[Файл:Antarctic Region.png|thumb|220px||Тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў Антарктыдзе]]
Антарктыда — апошні рэсурсны рэзерв чалавецтва, апошняе месца, дзе можна будзе здабываць мінеральную сыравіну пасля яе вычарпання на пяці абжытых мацерыках. Гэта таксама амаль 90 % сусветных запасаў прэснай вады. У выпадку падзелу Антарктыды, дзяржава-гаспадар антарктычнага сектара атрымае пад свой кантроль суднаходныя фарватары, рыбныя рэсурсы і багатыя карыснымі выкапнямі шэльфы Сусветнага акіяна. Гаспадарчая дзейнасць ажыццяўляецца ў галіне палярнага, у тым ліку экстрэмальнага, турызму.

Высокую рынкавую цану мае генетычная інфармацыя, што ўтрымліваецца ў антарктычнай флоры і фаўне. Сярод краін, якія здабываюць мікраарганізмы ў Антарктыцы разгарнулася [[Мікрабіялогія|мікрабіялагічная]] і [[Фармакалогія|фармакалагічная]] гонка. У ЗША пададзена заяўка на патэнт [[антыфрыз]]а, створанага на аснове антарктычных мікраарганізмаў. [[Іспанія|Іспанскай]] кампаніяй атрыманы патэнт на выкарыстаннеў [[Медыцына|медыцыне]] [[глікапратэін]]а з антарктычных [[бактэрыі|бактэрый]], які валодае моцнымі зажыўляльнымі ўласцівасцямі. У [[Германія|Германіі]] запатэнтаваны экстракт з зялёных водарасцей, які актыўна прымяняецца ў касметалогіі.

==== Ваеннае ====
Антарктыда — выдатная стратэгічная база для акустычнай тамаграфіі акіяна, адсочвання падводных лодак, фіксіравання ядзерных выпрабаванняў, вывучэння параметраў руху касмічных спадарожнікаў. Згодна з некаторымі крыніцамі, антарктычныя станцыі выкарыстоўваліся для ўдакладнення разлікаў траекторый міжкантынентальных балістычных ракет СССР і ЗША.

=== Беларусы у Антарктыдзе ===
{{main|Беларусы ў Антарктыдзе}}

==== Гісторыя ====
Рэспубліка Беларусь мае багатыя традыцыі вывучэння і асваення Антарктыкі. Беларусы прымалі актыўны ўдзел у даследваннях у складзе савецкіх антарктычных экспедыцый. Пачынаючы з 1957, у розныя гады ў палярных экспедыцыях удзельнічала звыш 100 беларусаў. У асноўным гэта былі навукоўцы: эколагі, метэаролагі, гідролагі.

Першым палярнікам Беларусі быў В. К. Шымановіч, удзельнік другой комплекснай антарктычнай экспедыцыі (1957). Бадай што, самай легендарнай асобай стаў берасцеец Ф. Ф. Кабот., удзельнік дзвюх савецкіх антарктычных экспедыцый. Гэта аб ім пісалі газеты ўсяго свету, калі ён, не будучы ўрачом, выдаліў апендыцыт ўрачу станцыі [[Леанід Рогазаў|Леаніду Рогазаву]]. Аперацыя праходзіла без наркозу паслядоўна па ўказаннях самога ўрача і прайшла паспяхова.

Вялікі ўклад палярнікаў Беларусі ў даследаванні Антарктыды адлюстраваны ў многіх навуковых працах. Супрацоўнікі Рэспубліканскага гідраметцэнтра, удзельнікі савецкай антарктычнай экспедыцыі, зафіксавалі ў 1983 на станцыі Усход самую нізкую [[тэмпература|тэмпературу]] на планеце: — 89,2&amp;nbsp;°C (Карпюк В. Л.); у 1989 на станцыі Ленінградская самы моцны [[вецер]] на планеце: 78 м/сек. ([[Аляксей Гайдашоў|Гайдашоў А. А.]])

==== Сучасны перыяд ====
[[Файл:Аляксей Гайдашоў.jpg|thumb|[[Аляксей Гайдашоў]] распавядае школьнікам аб 10-й антарктычнай экспедыцыі, травень 2018]]
Пасля набыцця незалежнасці Рэспубліка Беларусь страціла цікавасць да ледзянога кантыненту, але ў 2006 паўднёвыя палярныя даследванні былі адроджаны. Да іх былі прыцягнуты і старыя савецкія палярнікі ([[Аляксей Гайдашоў]], [[Юрый Рыгоравіч Гігіняк|Юрый Гігіняк]]), і пляяда маладых. Перадавая група беларускіх вучоных была накіраваная на станцыю ў лістападзе 2006. Такім чынам, пачатак самастойнай прысутнасці Беларусі ў Антарктыдзе супаў з [[Міжнародны палярны год|Міжнародным палярным годам]], якім аб’яўлены 2007-ы. Для вядзення пастаяннай навуковай работы і круглагадовага пражывання неабходна было мадэрнізаваць электраабсталяванне станцыі, а таксама ўстанавіць новае ацяпляльнае і навуковае абсталяванне. З моманту перадачы ў эфір першай зводкі назіранняў, перш за ўсё метэаралагічных назіранняў Беларусь стала паўнавартасным удзельнікам [[Дагавор аб Антарктыцы|Дагавора аб Антарктыцы]].

У 2007 годзе на ўрачыстым паседжанні беларускіх палярнікаў, прывечаным 50-годдзю пачатку даследаванняў Антарктыды, пад эгідай [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Беларускага геаграфічнага таварыства]] быў створаны аддзел палярных даследаванняў. Аб’яднанне беларускіх палярнікаў дазволіць прафесіянальна ажыццяўляць грамадскую каардынацыю як на этапе падрыхтоўкі, так і рэалізацыі нацыянальных антарктычных даследаванняў.

У 2007—2010 праведзеныя тры беларускія антарктычныя экспедыцыі. За гэты час у Антарктыдзе пабывалі 12 беларускіх спецыялістаў.

11 мая 2011 [[Урад Рэспублікі Беларусь|Урадам Беларусі]] зацверджаная Дзяржаўная праграма «Маніторынг палярных раёнаў Зямлі і забеспячэнне дзейнасці арктычных і антарктычных экспедыцый на 2011—2015 гады». З таго значна пашырыўся аб’ём навукова-даследчых работ спецыялістамі з Беларусі ў Антарктыдзе, часу вядзецца будаўніцтва ўласнай станцыі на базе гары Вячэрняй. Для стварэння [[Беларуская антарктычная станцыя|беларускай станцыі]] выкарыстоўваецца бязвыплатна перадаваемая Расіяй палявая база на ўзбярэжжы мора Касманаўтаў (непадалёку ад закансерваванай савецкай станцыі «Маладзёжная», калісьці — «сталіцы» савецкай Антарктыды). Станам на люты 2016 года, у Антарктыдзе ўжо працуюць першыя тры модулі беларускай антарктычнай станцыі. Усяго плануецца пабудаваць каля 12-15 модуляў, разлічаных прыкладна на 12 чалавек.

=== Іншыя постсавецкія дзяржавы ў Антарктыдзе ===

Расія мае ў Антарктыдзе 5 дзеючых станцый («Мірны», «Усход», «Новалазараўская», «Прагрэс», «Белінсгаўзен»), 1 дзеючую базу («Дружная-4») і 3 закансервіраваныя станцыі («Маладзёжная», «Руская», «Ленінградская»). Па іншых даных: 10 станцый: 7 зімовачных (3 з іх закансервіраваны) і 3 сезонныя станцыі.

Перасталі існаваць былыя савецкія станцыі «Піянерская», «Камсамольская», «Савецкая», «Усход-1», «Лазараў», «Полюс недасягальнасці», «Аазіс» (апошняя перададзена [[Польшча|ПНР]] у 1959).

З 1992 паўнавартасным удзельнікам кансультацый па Дагавору аб Антарктыцы стала [[Украіна]], якая атрымала ад Вялікабрытаніі станцыю Фарадэй (цяпер: [http://uk.wikipedia.org/wiki/Академік_Вернадський_(антарктична_станція) «Акадэмік Вярнадскі»]).

== Гл. таксама ==
* [[Новая Паўднёвая Грэнландыя]] — [[востраў-прывід]]

&lt;gallery&gt;
File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
&lt;/gallery&gt;
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Спасылкі ==
* [http://www.scar.org/ Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR)]
* [http://south.aari.nw.ru/ Российская Антарктическая Экспедиция (РАЭ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210145336/http://south.aari.nw.ru/ |date=10 лютага 2005 }}
* [http://usarc.usgs.gov/ United States Antarctic Resource Center (USARC)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051030114935/http://usarc.usgs.gov/ |date=30 кастрычніка 2005 }}
* [http://www.antarctica.ac.uk/ British Antarctic Survey]
* [http://www.pogoda.by/press-release/antarctica.html Беларусь в Антарктиде] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070309064030/http://www.pogoda.by/press-release/antarctica.html |date=9 сакавіка 2007 }}
* [http://apcbg.org  Баўгарская камісія антарктычных найменьняў]
{{Commons|Antartica|Антарктыда}}
{{Рэгіёны}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Антарктыка]]
[[Катэгорыя:Антарктыда| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>nwfpjsopcryj62y41jnm5m9rd0rv4qe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атлантычны акіян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1378</id>
    <revision>
      <id>5197388</id>
      <parentid>5197357</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гідралагічны рэжым */ арфаграфія</comment>
      <origin>5197388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41083" sha1="620i0xdwpffc4mfx6odfcwivpnlnjjj" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Атлантычны акіян''' — другі па велічыні (пасля [[Ціхі акіян|Ціхага]]) акіян, аддзяляе [[Паўночная Амерыка|Паўночную]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую]] Амерыкі ад [[Еўропа|Еўропы]] і [[Афрыка|Афрыкі]]. Плошча (з морамі) 91,6 млн км², працягласць з поўначы на поўдзень каля 15 тыс. км, аб’ём вады 329,7 мян. м³, сярэдняя глыбіня каля 3600 м, найбольшая — 8742 м ([[Пуэрта-Рыка (жолаб)|жолаб Пуэрта-Рыка]]).

== Берагі ==
Берагавая лінія моцна расчлянёная ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], дзе размешчаны амаль усе моры і вялікія залівы ([[Балтыйскае мора]], [[Паўночнае мора]], [[Міжземнае мора]], [[Карыбскае мора]], [[Біскайскі заліў]], [[Гвінейскі заліў]]), і слаба парэзана ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] ([[мора Уэдэла]], [[мора Скоша]], [[мора Лазарава]] — каля [[Антарктыда|Антарктыды]]). Важная асаблівасць Атлантычнага акіяна — наяўнасць міжземных мораў ([[Мексіканскі заліў]] і [[Карыбскае мора]] на захадзе і [[Міжземнае мора|Міжземнаморскі басейн]] на ўсходзе).

== Астравы ==
Агульная плошча астравоў 1070 тыс. км². Асноўныя група мацерыковага паходжання: [[Брытанскія астравы]], [[Канарскія астравы]], [[астравы Зялёнага Мыса]], [[Фалклендскія (Мальвінскія) астравы]], [[Вялікія Антыльскія астравы]], [[Ньюфаўндленд]] і часткова [[Малыя Антыльскія астравы]]. Ёсць вулканічныя ([[Азорскія астравы]], [[востраў Святой Алены]], [[Астравы Трыстан-да-Кунья|Трыстан-да-Кунья]] і інш.) і каралавыя ([[Багамскія астравы]] і інш.).
[[File:Atlantic Oceanic-Crust.jpg|thumb|250px|Будова дна]]

== Рэльеф дна і тэктанічная будова ==
У будове дна вылучаюцца падводная ўскраіна мацерыкоў ([[шэльф]]), [[мацерыковы схіл]] і [[ложа акіяна]]. Шэльф займае каля 10,3 % плошчы дна, мае слабы нахіл у бок адкрытага акіяна. Каля берагоў в-ва [[Грэнландыя]], п-ва [[Лабрадор (паўвостраў)|Лабрадор]] шырыня шэльфа дасягае 300—400 км. Параўнальна вузкая шэльфавая зона акаймоўвае Заходнюю Еўропу і берагі [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Уздоўж [[Аргенціна|аргенцінскага]] берага шырыня шэльфа 400 км і глыбіня 140—150 м; каля вусця [[Амазонка|Амазонкі]] 300 км; уздоўж [[Гвіяна|гвіянскага]] ўзбярэжжа 90 км. Шэльфавая зона ў паўднёвай частцы Карыбскага мора і ў раёне [[Антыльскія астравы|Антыльскіх а-воў]] развітая слаба. Мацерыковы схіл стромкі, парэзаны падводнымі [[каньён]]амі, самы вялікі з іх — Гудзон. Рэльеф ложа — спалучэнне падводных хрыбтоў, падняццяў і катлавін.
[[File:Atlantic bathymetry.jpg|thumb|250px|Батыметрыя]]
У цэнтральнай частцы акіяна ад [[востраў Ісландыя|в-ва Ісландыя]] да в-ва Буве на 18 тыс. км цягнецца S-падобны мерыдыянальны [[Сярэдзінна-Атлантычны хрыбет]], які падзяляе Атлантычны акіян на ўсходнюю і заходнюю часткі (з глыбінёй над ім каля 3000 м; на ўсход і захад ад яго — 5000—6000 м), а пасля экватара пераходзіць у [[Паўднёва-Атлантычны хрыбет]]. На поўначы (каля Ісландыі) хрыбет мае назву [[Рэйк’янес]], на поўдні каля [[востраў Бувэ|в-ва Буве]] хрыбет паварочвае на ўсход і пераходзіць у [[Афрыканска-Антарктычны хрыбет]]. Там, дзе хрыбет уздымаецца на ўзровень мора, — астравы вулканічнага паходжання ([[Ісландыя]], [[Азорскія астравы]], Сан-Паўлу і інш.). Важнейшая рыса будовы Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта — папярочныя [[разлом]]ы (Чарлі Гібса, Атлантыс, Кейн, Віма, [[Раманш]], Сан-Паўлу, Св. Алены і інш.), якія разбіваюць асноўны хрыбет на асобныя блокі з шыротным зрушэннем іх адносна восі. На захад і ўсход ад Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта размешчаны падводныя ўзвышшы (Рыу-Гранды, Бермудскае), плато (Хатан, Зялёнага Мыса), хрыбты (Кітовы хрыбет, Паўднёва-Антыльскі хрыбет) і ўзвышшы, якія раздзяляюць катлавіны Паўночна-Амерыканскую, Бразільскую, Аргенцінскую, Заходне-Еўрапейскую, Канарскую, [[Ангольская катлавіна|Ангольскую]], Капскую і інш. з глыбінямі больш за 3000 м.

== Донныя адклады ==
Найбольш пашыраны арганагенныя адклады ([[фарамініферы|фарамініферавыя]] ці глабігерынавыя глеі), якія займаюць 67,5 % плошчы дна ад Ісландыі да 57—58° пд. ш. Чырвоныя гліны (каля 25 % плошчы) высцілаюць днішчы амаль усіх глыбакаводных катлавін. Тэрыгенныя адклады (жвірова-галечны матэрыял, гліны) пашыраны на шэльфе, мацерыковым схіле і шырокай паласой акаймоўваюць ложа акіяна каля ўзбярэжжаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Бразілія|Бразіліі]], Аргенціны, [[Антарктыда|Антарктыды]]. Карысныя выкапні: [[золата]] і [[алмаз]]ы (у рачных вынасах паўднёва-ўсходняй часткі), [[фасфарыт]]ы (на шэльфе), [[нафта]] і газ ([[Венесуэльскі заліў]], [[Мексіканскі заліў]], [[Паўночнае мора]]), [[Жалезныя руды|жалезная руда]] (каля [[Ньюфаўндленд]]а і інш.), [[волава|алавяныя руды]] (каля берагоў Вялікабрытаніі), [[жалеза-марганцавыя канкрэцыі]] (каля [[Фларыда (паўвостраў)|Фларыды]], [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыкі]]) і інш.
[[File:N Atl Hurricane climatology.png|thumb|250px|Фарміраванне і шляхі ураганаў у Паўночнай Атлантыцы]]

== Клімат ==
Атлантычны акіян размешчаны з поўначы на поўдзень амаль ва ўсіх кліматычных паясах — ад экватарыяльнага ў цэнтры да [[субарктычны пояс|субарктычнага]] на поўначы і [[антарктычны клімат|антарктычнага]] на поўдні. Над ім развіваюцца 4 асноўныя цэнтры дзеяння атмасферы — [[Ісландскі мінімум|Ісландскі]] і [[Антарктычны мінімум]]ы, Паўночна-Атлантычны ([[Азорскі максімум|Азорскі]]) і Паўднёва-Атлантычны максімумы, якія ў раёне экватара падзелены зонай паніжанага ціску. Гэтыя цэнтры пры ўзаемадзеянні з ініішмі абласцямі атмасфернага ціску абумоўліваюць панаванне моцных заходніх вятроў ва ўмераных шыротах і паўночна-ўсходніх і паўднёва-ўсходніх вятроў ([[пасаты|пасатаў]]) у [[субтропікі|субтрапічных]] і [[тропікі|трапічных]] шыротах, адпаведна Паўночнага і Паўднёвага паўшар’яў. Найбольш моцныя вятры ва ўмераных шыротах Паўднёвага паўшар’я («равучыя саракавыя»). Для паўночных трапічных шырот характэрны т.зв. [[Вест-Індыя|вест-індскія]] ураганы, якія пануюць з чэрвеня да лістапада і перасякаюць акіян з усходу на захад.
[[File:Map of the Atlantic Ocean (сurrents).svg|thumb|250px|Акіянічныя цячэнні]]

== Гідралагічны рэжым ==
Паверхневыя цячэнні пад уплывам цыркуляцыі атмасферы ўтвараюць у субтрапічных і трапічных шыротах [[антыцыклон|антыцыкланальны]], а ў паўночных умераных і паўднёвых высокіх — [[цыклон|цыкланальны]] кругавароты. Характэрная рыса Атлантычнага акіяна — магутная сістэма [[Гальфстрым]]а. [[Гальфстрым]] і яго працяг — [[Паўночна-Атлантычнае цячэнне]] — утвараюць адпаведна заходнюю і паўночную перыферыі паўночнага антыцыкланальнага кругавароту, у якім усходняя перыферыя — халоднае [[Канарскае цячэнне]], паўднёвая — цёплае [[Паўночнае Пасатнае цячэнне]]. Паўночны цыкланальны кругаварот складаецца цячэннямі — цёплымі Паўночна-Атлантычным і [[цячэнне Ірмінгера|Ірмінгера]] і халодным [[Лабрадорскае цячэнне|Лабрадорскім]], якое паступае з [[мора Бафіна]]. У паўднёвай частцы акіяна антыцыкланальны кругаварот утвараецца на поўначы з захаду цёплымі [[Паўднёвае Пасатнае цячэнне|Паўднёвым Пасатным]] і [[Бразільскае цячэнне|Бразільскім]]. Цыкланальны кругаварот развіваецца каля 50° пд.ш. з цэнтрам у [[мора Уэдэла|моры Уэдэла]]. Атлантычныя цыркуляцыі паўночнай і паўднёвай частак Атлантычнага акіяна падзяляюцца летам на поўнач ад экватара [[Міжпасатнае проціцячэнне|Міжпасатным (Экватарыяльным) проціцячэннем]], якое зімой змяняецца агульным заходнім пераносам паверхневых водаў. Больш пастаяннай мяжой з’яўляецца на экватары падпаверхневае проці[[цячэнне Ламаносава]].

Тэмпература вады на паверхні Атлантычнага акіяна зімой (у лютым у паўночнай, у жніўні ў паўднёвай частцы) ад +28&amp;nbsp;°C на экватары да +6&amp;nbsp;°C на 60° пн.ш. і −1&amp;nbsp;°C на 60° пд.ш., летам (у жніўні ў паўночнай, у лютым у паўднёвай частцы) адпаведна ад +26&amp;nbsp;°C да +10&amp;nbsp;°C і каля 0&amp;nbsp;°C. Салёнасць 34—37 ‰. Самая вялікая шчыльнасць вады больш за 1027 кг/м³ на паўночны ўсход і поўдзень ад экватара змяншаецца да 1022,5 кг/м³.

Прылівы пераважаюць паўсутачныя (да 18 м у [[заліў Фандзі|заліве Фандзі]]). У асобных раёнах прылівы мяшаныя і суткавыя (ад 0,5 да 2,2 м).

Ільды ў паўночнай частцы акіяна ўтвараюцца толькі ва [[унутранае мора|ўнутраных морах]] умераных шырот ([[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Паўночнае мора|Паўночным]], [[Азоўскае мора|Азоўскім]] і інш.). Вялікая колькасць ільдоў і [[айсберг]]аў выносіцца ў адкрыты акіян з [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] (да 30° пн.ш.), утвараецца каля Антарктыды і ў моры Уэдэла, дасягаючы 35° пд.ш.
[[File:Pilotwal2.JPG|thumb|250px|Чорны дэльфін]]

== Флора і фаўна ==
Атлантычны акіян насяляюць каля 2000 тыс. відаў раслін і жывёл. Да глыбіні 100—200 м донная расліннасць ([[ламінарыя|ламінарыі]], [[зялёныя водарасці]], [[чырвоныя водарасці]]). У трапічным поясе [[сіне-зялёныя водарасці]], у палярным — [[дыятомавыя водарасці]], у [[Саргасава мора|Саргасавым моры]] вялікая колькасць саргасавых водарасцей. Значную масу [[планктон]]у складаюць ракападобныя — амфіподы і эраўзііды, [[крыль]]. [[Кіты|Кітоў]] і [[ластаногія|ластаногіх]] каля 100 відаў. Агульная колькасць відаў рыб перавышае 15 тысяч. Фаўна трапічных шырот — [[прамянёвікі]], [[сіфанафоры]], [[медузы]], [[крабы]], [[лятучыя рыбы]], [[акулы]], [[марскія чарапахі]] і [[кашалот]]ы; умераных і палярных — весланогія [[ракападобныя]] і крыланогія [[малюскі]], [[атлантычная скумбрыя]], [[селядзец]], [[траскі|трасковыя]] і камбалавыя рыбы, [[кіты]], [[ластаногія]] і інш. Глыбакаводная фаўна — [[ігласкурыя]] рыбы, [[губкі]], [[гідроідныя]]. Марскіх птушак мала.

== Экалагічныя праблемы ==

Атлантычны акіян з’яўляецца з спрадвечных часоў месцам інтэнсіўнага марской рыбнай і зверабойнай здабычы. Рэзкае ўзрастанне магутнасцей і рэвалюцыя ў тэхніцы рыбнай лоўлі прывялі да пагрозлівых маштабаў. З вынаходствам гарпуннай гарматы ў паўночнай Атлантыцы кіты былі ў асноўным знішчаны яшчэ ў канцы XIX стагоддзя. У сувязі з масавым развіццём пелагічаскай кітабойнай здабычы ў антарктычных водах ў сярэдзіне XX стагоддзя кіты тут таксама былі блізкія да поўнага вынішчэння. З сезона 1985—1986 гадоў Міжнароднай камісіяй па здабычы кітоў быў уведзены поўны мараторый на камерцыйны кітабойны промысел любых відаў. У чэрвені 2010 года на 62-м пасяджэнні Міжнароднай кітабойнай Камісіі пад ціскам Японіі, Ісландыі і Даніі мараторый быў прыпынены&lt;ref name=&quot;Япония, Исландия и Дания продолжат убивать китов&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=251|title=Япония, Исландия и Дания продолжат убивать китов|publisher=BuenoLatina|accessdate=2012-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yAcuo2l?url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=251|archivedate=27 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Deepwater Horizon oil spill - May 24, 2010.jpg|thumb|Нафтавая пляма [[24 мая]] [[2010]] года, &lt;br /&gt;выгляд з космаса]]

Выбух на нафтавай платформе Deepwater Horizon, якая належыць брытанскай кампаніі BP, які адбыўся 20 красавіка 2010 года, лічыцца самай буйной экалагічнай катастрофай, якая калі-небудзь адбывалася на моры. У выніку аварыі ў воды Мексіканскага заліва вылілася каля 5 мільёнаў барэляў сырой нафты, забруджана 1100 міль узбярэжжа. Уладамі ўведзеная забарона на рыбную лоўлю, для промыслу зачыненая больш за траціна ўсёй акваторыі Мексіканскага заліва&lt;ref name=&quot;РИА-27-03-2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://eco.ria.ru/nature/20110327/358233045.html|title=Завершается работа по очистке от нефти побережья Мексиканского залива|date=27 марта 2011 года|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2012-05-18|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226154145/http://eco.ria.ru/nature/20110327/358233045.html|archivedate=26 лютага 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2 лістапада 2010 года было сабрана 6814 мёртвых жывёл, у тым ліку 6104 птушкі, 609 марскіх чарапах, 100 дэльфінаў і іншых млекакормячых, і 1 іншая рэптылія&lt;ref name=&quot;www.restorethegulf.gov&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.restorethegulf.gov/sites/default/files/documents/pdf/Consolidated%20Wildlife%20Table%20110210.pdf|title=Deepwater Horizon Response Consolidated Fish and Wildlife Collection Report|date=2 ноября 2010 года|accessdate=2012-05-18|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427090318/http://www.restorethegulf.gov/sites/default/files/documents/pdf/Consolidated%20Wildlife%20Table%20110210.pdf|archivedate=27 красавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных Упраўлення асабліва ахоўных рэсурсаў Нацыянальнага ўпраўлення акіянічных і атмасферных упраўленняў у 2010—2011 гады зафіксавана павышэнне смяротнасці кітападобных на поўначы Мексіканскага заліва ў некалькі разоў у параўнанні з папярэднімі гадамі (2002—2009 гады)&lt;ref name=&quot;NOAA Fisheries&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nmfs.noaa.gov/pr/health/mmume/cetacean_gulfofmexico2010.htm|title=2010-2012 Cetacean Unusual Mortality Event in Northern Gulf of Mexico|date=18 марта 2012 года|publisher=NOAA Fisheries Office of Protected Resources|accessdate=2012-05-18|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67pZxjWKi?url=http://www.nmfs.noaa.gov/pr/health/mmume/cetacean_gulfofmexico2010.htm|archivedate=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У Саргасавым моры ўтварылася вялікая смеццевая пляма з пластыка і іншых адходаў, сфарміраваная акіянічнымі плынямі, якая паступова канцэнтруецца ў адной вобласці&lt;ref name=&quot;Мусорный остров в Тихом Океане&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|title=Мусорный остров в Тихом Океане|publisher=ECOlogoFF.Ru - экологически чистый сайт|accessdate=2012-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/659SDbCxY?url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|archivedate=2 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У некаторых раёнах Атлантычнага акіяна назіраецца радыеактыўнае забруджванне. Адходы атамных электрастанцый і даследчых цэнтраў скідаюцца ў рэкі і прыбярэжныя вады мораў, а часам у глыбакаводныя частцы акіяна. Да ліку моцна забруджаных радыеактыўнымі адходамі акваторый Атлантычнага акіяна ставяцца Паўночнае, Ірландскае, Міжземнае мора, Мексіканскі, Біскайскі залівы і Атлантычнае ўзбярэжжа ЗША. Толькі ў 1977 годзе ў Атлантыку было скінута 7180 кантэйнераў з 5650 тонамі радыеактыўных адходаў. Агенцтва па абароне навакольнага асяроддзя ЗША паведаміла аб заражэнні марскога дна ў 120 мілях на ўсход ад мяжы паміж штатамі Мэрыленд і Дэлавэр. Там на працягу 30 гадоў пахаваныя 14300 зацэментаваных кантэйнера, якія ўтрымлівалі плутоній і цэзій, радыеактыўнае забруджванне перавысіла «чаканае» ў 3-70 разоў. У 1970 годзе ЗША затапілі ў 500 км ад узбярэжжа Фларыды судна «Расэл-Брыг», на борце якога знаходзілася 68 т нервова-паралітычнага газу (зарыну), змешчанага ў 418 бетонных кантэйнерах. У 1972 годзе ў водах акіяна на поўнач ад Азорскіх выспаў Германія затапіла 2500 металічных бочак з прамысловымі адходамі, якія змяшчаюць моцнадзейныя цыяністым яды. Вядомыя выпадкі хуткага разбурэння кантэйнераў у параўнальна неглыбокіх водах Паўночнага і Ірландскага мораў і праліва Ла-Манш з самымі згубныя наступствы для фаўны і флоры акваторый. У водах паўночнай Атлантыкі загінулі 4 атамныя падводныя лодкі: 2 савецкія (у Біскайскім заліве і адкрытай частцы акіяна) і 2 амерыканскія (ля берагоў ЗША і ў адкрытай частцы акіяна)&lt;ref name=&quot;Мировой океан под угрозой&quot;&gt;{{cite web|url=http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000032/st008.shtml|title=Мировой океан под угрозой|publisher=NPLit.ru: Библиотека юного исследователя|accessdate=2012-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719164546/http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000032/st008.shtml|archivedate=19 ліпеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гаспадарчае выкарыстанне ==
Атлантычны акіян дае каля 35 % сусветнага ўлову рыбы. Галоўныя прамысловыя віды: [[траскі|траска]], [[мойва]], [[селядзец]], [[стаўрыды|стаўрыда]], марскі акунь, [[скумбрыя]], [[тунцы|тунец]]; значнае месца належыць беспазваночным ([[крэветкі]], [[вустрыцы]], [[мідыі]], [[кальмары]]). Прамысловыя раёны: Паўночна-Усходні, Цэнтральна-Усходні і Паўднёва-Заходні.

Вядзецца здабыча [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|газу]] (Венесуэльскі, Мексіканскі, [[Гвінейскі заліў|Гвінейскі]] залівы, [[Паўночнае мора]], Міжземнае мора), [[сера|серы]] ([[Мексіканскі заліў]]), [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] (каля п-ва [[Ньюфаўндленд]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і інш.), [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] (прыбярэжныя раёны [[Канада|Канады]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]) і інш. [[Прыліўная электрастанцыя]] ў вусці р. Ранс ([[Францыя]]).

[[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Кантэйнерныя тэрміналы ў порце [[Ротэрдам]]а]]
На долю Атлантычнага акіяна прыпадае прыблізна 1/3 аб’ёму сусветнага марскога гандлю. Самая шчыльная сетка акіянскіх шляхоў паміж 35—40° і 55—60° пн.ш. (маршруты паміж партамі [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]). Над паўднёвай часткай акіяна пралягаюць асноўныя трансатлантычныя авіялініі, па дне пракладзены [[тэлеграф]]ныя кабелі (агульная даўжыня каля 200 тыс. км). Развіты прыморская рэкрэацыя і марскі турызм. Важнейшыя парты: [[Ротэрдам]] (Нідэрланды), [[Антверпен]] ([[Бельгія]]), [[Марсель]], [[Гаўр]] (Францыя), [[Гамбург]] ([[Германія]]), [[Лондан]] (Вялікабрытанія), [[Генуя]] ([[Італія]]), [[Новарасійск]], [[Санкт-Пецярбург]] ([[Расія]]), [[Чарнаморск]], [[Адэса]] ([[Украіна]]), [[Рыга]] ([[Латвія]]), [[Дакар]] ([[Сенегал]]), [[Кейптаўн]] ([[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]), [[Буэнас-Айрэс]] (Аргенціна), [[Нью-Ёрк]], [[Х’юстан]], [[Новы Арлеан]], [[Філадэльфія]] (ЗША).

== Эканоміка-геаграфічныя правінцыі ==
Навукоўцамі выдзяляюцца шэсць эканоміка-геаграфічных правінцый Атлантычнага акіяна: ''Паўночна-Заходняя'', ''Паўночна-Усходняя'', ''Цэнтральна-Заходняя'', ''Цэнтральна-Усходняя'', ''Паўднёва-Заходняя'', ''Паўднёва-Усходняя''.

=== Паўночна-Заходняя правінцыя ===
* Прылягае да прамысловага комплексу [[Новая Англія|Паўночнага Усходу ЗША]] і ўзбярэжжа Канады. Паўночная мяжа — 70° паўночнай шыраты, паўднёвая — 35° паўночнай шыраты. Усходняя мяжа — Паўночна-Атлантычны хрыбет
* Буйныя запасы жалезных, тытанавых руд, на [[шэльф]]е — фасфарыты, нафта
* Адзін з найбольш прадукцыйных для рыбалоўства раёнаў акіяна. Так, толькі на [[Вялікая Ньюфаўндлендская банка|Вялікай Ньюфаўндлендскай банцы]] штогод вылоўліваецца да 2,2 млн т рыбы
* На 1000-кіламетровым кавалку прыбярэжных раёнаў пражывае больш за 100 млн чалавек

=== Паўночна-Усходняя правінцыя ===
* Прасціраецца ад [[Грэнландыя|Грэнландыі]] да зоны паўночнай субтрапічнай канвергенцыі (27°45' паўночнай шыраты, каля Дакара)
* На шэльфе месцяцца буйныя нафтагазаносныя басейны [[Паўночнае мора|Паўночнага]] і [[Ірландскае мора|Ірландскага]] мораў
* Характэрная найбольшая інтэнсіўнасць марскіх перавозак. У транспартных сувязях інтэнсіўна выкарыстоўваецца [[Суэцкі канал]]
* Тут самыя вялікія запасы і максімальныя ўловы рыбы ў Атлантычным акіяне

=== Цэнтральна-Заходняя правінцыя ===
* Інтэнсіўнае развіццё марскіх перавозак, з задзейнічаннем [[Панамскі канал|Панамскага канала]]: буйнейшыя перавозкі нафтагазавай і сельскагаспадарчай сыравіны, [[баксіт]]аў
* Буйныя разведаныя запасы нафты і прыроднага газу
* Сюды выходзяць паўднёвыя [[штаты ЗША]] з іх [[нафтаздабыча]]й, [[нафтахімія]]й, [[суднабудаванне]]м, [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-прамысловым комплексам]] і нафтагазавымі радовішчамі

=== Цэнтральна-Усходняя правінцыя ===
* Ляжыць паміж Сярэдзінна-Атлантычным хрыбтом і ўзбярэжжам [[Афрыка|Афрыкі]], паміж 27°45' паўночнай шыраты і 6°30' паўднёвай шыраты (вусце [[Конга (рака)|ракі Конга]])
* Буйныя залежы [[Тытан (хімічны элемент)|тытана]]-марганцавых мінералаў на шэльфе [[Сенегал]]а і [[Нігерыя|Нігерыі]]
* Фасфарытаноснасць і нафтагазаноснасць ад [[Кот-д’Івуар]]а да [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]] і [[Кабінда (правінцыя)|Кабінды]]
* Высокая біяпрадукцыйнасць дазваляе вылоўліваць каля 3,3 млн т рыбы ў год (другое месца пасля Паўночна-Усходняй правінцыі). Асноўны ўклад уносяць [[Гана]], Нігерыя, Сенегал
* Тут ажыццяўляецца 1/3 усіх перавозак баксітаў і [[гліназём]]у
* Развітая горназдабыўная прамысловасць і адносна слабое развіццё ўсіх астатніх галін гаспадаркі
* Асноўныя складнікі перавозак сельскагаспадарчай сыравіны — [[какава]], [[арахіс]], [[кава]], [[банан]]ы, [[ананас]]ы

=== Паўднёва-Заходняя правінцыя ===
* Уключае акваторыю Атлантычнага акіяна паміж [[Паўднёва-Атлантычны хрыбет|Паўднёва-Атлантычным хрыбтом]] і ўзбярэжжам Бразіліі, [[Уругвай|Уругвая]] і Аргенціны
* У Бразільскай катлавіне размешчана шырокая зона жалеза-марганцавых канкрэцый, а на шэльфе ўсяго ўзбярэжжа — зона нафты, газу і фасфарытаў. Тут жа выяўлены прыбярэжныя россыпы тытанавых мінералаў, [[цыркон]]у і манацытаў.
* Адкрытыя воды правінцыі — найменш прадукцыйны раён Паўднёвай Атлантыкі, на большай частцы шэльфа прадукцыйнасць адпавядае сярэднім значэнням, дасягаючы павышанага ўзроўню ў вусці ракі Амазонкі, на шэльфе [[Патагонія|Патагоніі]], у зоне змешвання [[Фалклендскае цячэнне|Фалклендскага]] і [[Бразільскае цячэнне|Бразільскага]] цячэнняў. У атлантычным рыбалоўстве правінцыя адыгрывае важную ролю (10 %), а з агульных уловаў (2,3 млн т) асноўны аб’ём прыпадае на Аргенціну (0,9 млн т) і Бразілію (0,6 млн т), а таксама экспедыцыйную лоўлю [[Іспанія|Іспаніі]] (110 тыс. т) і [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (160 тыс. т)
* З усіх правінцый Атлантыкі Паўднёва-Заходняя адрозніваецца найменш інтэнсіўнымі марскімі перавозкамі. Найбольш грузанапружаныя лініі праходзяць праз яе паўночную частку, звязваючы Бразілію, Аргенціну і Уругвай з краінамі Еўропы, Паўночнай і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] і Заходняй Афрыкі, вузлы марскіх паведамленняў канцэнтруюцца ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Рэсіфі]], вусці Амазонкі і раёне [[Ла-Плата (эстуарый)|эстуарыя Ла-Плата]]. Праз парты правінцыі праходзіць да 25 % сусветных марскіх перавозак жалезнай руды (з Бразіліі ў Еўропу і [[Японія|Японію]]), 15 % нафты (з краін Персідскага заліва і Заходняй Афрыкі ў краіны Паўднёвай Амерыкі, часткова — ў ЗША), а таксама сельскагаспадарчай прадукцыі ([[Збожжавыя культуры|збожжа]], [[мяса]], кава, [[цукар]], [[воўна]], [[бавоўна]]).
* Інтэнсіўныя знешнегандлёвыя сувязі краін правінцыі абслугоўвае марскі транспарт (95 %), каля 2/3 экспарту складаюць сельскагаспадарчая і мінеральная сыравіна. У імпартных марскіх перавозках дамінуюць машыны і абсталяванне, нафтахімічныя і хімічныя тавары з ЗША, краін [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і Японіі

=== Паўднёва-Усходняя правінцыя ===
* Распасціраецца паміж Афрыкай і Паўднёва-Атлантычным хрыбтом ад паралелі вусця р. Конга (6° 30' паўднёвай шыраты) да зоны паўднёвай субтрапічнай канвергенцыі
* Берагавая зона правінцыі багатая на карысныя выкапні. На шэльфе [[Намібія|Намібіі]] і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] распрацоўваюцца россыпы [[алмаз]]аў, выяўлены фасфарыты. У Капскай катлавіне выяўленыя багатыя жалеза-марганцавыя канкрэцыі. На прыбярэжных тэрыторыях маюцца буйныя радовішчы медных, [[вісмут]]авых і [[торый|торыевых]] руд (ПАР), [[свінец|свінцу]], [[цынк]]у і [[ванадый|ванадыю]] (Намібія), жалезнай, марганцавай і [[уранініт|ўранавай руд]], нафты, [[галіт|спажыўной]] і [[калійныя солі|калійнай солей]] ([[Ангола]]).
* Прыбярэжныя воды ў берагоў Намібіі і ПАР вылучаюцца павышанай рыбапрадукцыйнасцю (ад 500 да 1000-3000 кг/км²), што абумоўлена інтэнсіўным [[апвелінг]]ам у гэтым раёне. Марское [[рыбалоўства]] дае 1,6 млн т уловаў. Акрамя прыбярэжных краін (ПАР — 750 тыс. т, Намібія — 545 тыс. т, Ангола — 250 тыс. т), экспедыцыйную лоўлю вялі ў 1990 х гг. Расія, [[Украіна]], Рэспубліка Карэя і інш., аднак з-за падрыву біялагічнай прадукцыйнасці асноўных відаў яго аб’ёмы знізіліся.
* У правінцыі праходзіць зона інтэнсіўных міжнародных марскіх перавозак: галоўным чынам транзітных перавозак нафты (больш за 1/3 сусветных) у [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]] і ЗША, жалезнай руды (з Бразіліі ў Японію, з [[Аўстралія|Аўстраліі]] і Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі — ў Еўропу), [[вугаль|вугалю]] і баксітаў, а таксама гатовай прамысловай прадукцыі з Еўропы і ЗША ў краіны [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Атлантычны акіян|Вітчанка А.}}
* [[Іван Іванавіч Пірожнік|Пирожник И. И.]] Экономическая география Мирового океана. Мн., 2004.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Atlantic Ocean}}
* [http://old.euroradio.fm/by/754/news/28336/ Артыкул «Упершыню ў свеце жанчына пераплыла Атлантычны акіян»]{{Недаступная спасылка}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Рэгіёны}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Акіяны}}

[[Катэгорыя:Атлантычны акіян| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Акіяны]]</text>
      <sha1>620i0xdwpffc4mfx6odfcwivpnlnjjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197495</id>
      <parentid>5197388</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41083" sha1="78v2nkr3f7gpamp8cqxlhh1k8urlvgi" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Атлантычны акіян''' — другі па велічыні (пасля [[Ціхі акіян|Ціхага]]) акіян, аддзяляе [[Паўночная Амерыка|Паўночную]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую]] Амерыкі ад [[Еўропа|Еўропы]] і [[Афрыка|Афрыкі]]. Плошча (з морамі) 91,6 млн км², працягласць з поўначы на поўдзень каля 15 тыс. км, аб’ём вады 329,7 млн. м³, сярэдняя глыбіня каля 3600 м, найбольшая — 8742 м ([[Пуэрта-Рыка (жолаб)|жолаб Пуэрта-Рыка]]).

== Берагі ==
Берагавая лінія моцна расчлянёная ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], дзе размешчаны амаль усе моры і вялікія залівы ([[Балтыйскае мора]], [[Паўночнае мора]], [[Міжземнае мора]], [[Карыбскае мора]], [[Біскайскі заліў]], [[Гвінейскі заліў]]), і слаба парэзана ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] ([[мора Уэдэла]], [[мора Скоша]], [[мора Лазарава]] — каля [[Антарктыда|Антарктыды]]). Важная асаблівасць Атлантычнага акіяна — наяўнасць міжземных мораў ([[Мексіканскі заліў]] і [[Карыбскае мора]] на захадзе і [[Міжземнае мора|Міжземнаморскі басейн]] на ўсходзе).

== Астравы ==
Агульная плошча астравоў 1070 тыс. км². Асноўныя група мацерыковага паходжання: [[Брытанскія астравы]], [[Канарскія астравы]], [[астравы Зялёнага Мыса]], [[Фалклендскія (Мальвінскія) астравы]], [[Вялікія Антыльскія астравы]], [[Ньюфаўндленд]] і часткова [[Малыя Антыльскія астравы]]. Ёсць вулканічныя ([[Азорскія астравы]], [[востраў Святой Алены]], [[Астравы Трыстан-да-Кунья|Трыстан-да-Кунья]] і інш.) і каралавыя ([[Багамскія астравы]] і інш.).
[[File:Atlantic Oceanic-Crust.jpg|thumb|250px|Будова дна]]

== Рэльеф дна і тэктанічная будова ==
У будове дна вылучаюцца падводная ўскраіна мацерыкоў ([[шэльф]]), [[мацерыковы схіл]] і [[ложа акіяна]]. Шэльф займае каля 10,3 % плошчы дна, мае слабы нахіл у бок адкрытага акіяна. Каля берагоў в-ва [[Грэнландыя]], п-ва [[Лабрадор (паўвостраў)|Лабрадор]] шырыня шэльфа дасягае 300—400 км. Параўнальна вузкая шэльфавая зона акаймоўвае Заходнюю Еўропу і берагі [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Уздоўж [[Аргенціна|аргенцінскага]] берага шырыня шэльфа 400 км і глыбіня 140—150 м; каля вусця [[Амазонка|Амазонкі]] 300 км; уздоўж [[Гвіяна|гвіянскага]] ўзбярэжжа 90 км. Шэльфавая зона ў паўднёвай частцы Карыбскага мора і ў раёне [[Антыльскія астравы|Антыльскіх а-воў]] развітая слаба. Мацерыковы схіл стромкі, парэзаны падводнымі [[каньён]]амі, самы вялікі з іх — Гудзон. Рэльеф ложа — спалучэнне падводных хрыбтоў, падняццяў і катлавін.
[[File:Atlantic bathymetry.jpg|thumb|250px|Батыметрыя]]
У цэнтральнай частцы акіяна ад [[востраў Ісландыя|в-ва Ісландыя]] да в-ва Буве на 18 тыс. км цягнецца S-падобны мерыдыянальны [[Сярэдзінна-Атлантычны хрыбет]], які падзяляе Атлантычны акіян на ўсходнюю і заходнюю часткі (з глыбінёй над ім каля 3000 м; на ўсход і захад ад яго — 5000—6000 м), а пасля экватара пераходзіць у [[Паўднёва-Атлантычны хрыбет]]. На поўначы (каля Ісландыі) хрыбет мае назву [[Рэйк’янес]], на поўдні каля [[востраў Бувэ|в-ва Буве]] хрыбет паварочвае на ўсход і пераходзіць у [[Афрыканска-Антарктычны хрыбет]]. Там, дзе хрыбет уздымаецца на ўзровень мора, — астравы вулканічнага паходжання ([[Ісландыя]], [[Азорскія астравы]], Сан-Паўлу і інш.). Важнейшая рыса будовы Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта — папярочныя [[разлом]]ы (Чарлі Гібса, Атлантыс, Кейн, Віма, [[Раманш]], Сан-Паўлу, Св. Алены і інш.), якія разбіваюць асноўны хрыбет на асобныя блокі з шыротным зрушэннем іх адносна восі. На захад і ўсход ад Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта размешчаны падводныя ўзвышшы (Рыу-Гранды, Бермудскае), плато (Хатан, Зялёнага Мыса), хрыбты (Кітовы хрыбет, Паўднёва-Антыльскі хрыбет) і ўзвышшы, якія раздзяляюць катлавіны Паўночна-Амерыканскую, Бразільскую, Аргенцінскую, Заходне-Еўрапейскую, Канарскую, [[Ангольская катлавіна|Ангольскую]], Капскую і інш. з глыбінямі больш за 3000 м.

== Донныя адклады ==
Найбольш пашыраны арганагенныя адклады ([[фарамініферы|фарамініферавыя]] ці глабігерынавыя глеі), якія займаюць 67,5 % плошчы дна ад Ісландыі да 57—58° пд. ш. Чырвоныя гліны (каля 25 % плошчы) высцілаюць днішчы амаль усіх глыбакаводных катлавін. Тэрыгенныя адклады (жвірова-галечны матэрыял, гліны) пашыраны на шэльфе, мацерыковым схіле і шырокай паласой акаймоўваюць ложа акіяна каля ўзбярэжжаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Бразілія|Бразіліі]], Аргенціны, [[Антарктыда|Антарктыды]]. Карысныя выкапні: [[золата]] і [[алмаз]]ы (у рачных вынасах паўднёва-ўсходняй часткі), [[фасфарыт]]ы (на шэльфе), [[нафта]] і газ ([[Венесуэльскі заліў]], [[Мексіканскі заліў]], [[Паўночнае мора]]), [[Жалезныя руды|жалезная руда]] (каля [[Ньюфаўндленд]]а і інш.), [[волава|алавяныя руды]] (каля берагоў Вялікабрытаніі), [[жалеза-марганцавыя канкрэцыі]] (каля [[Фларыда (паўвостраў)|Фларыды]], [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыкі]]) і інш.
[[File:N Atl Hurricane climatology.png|thumb|250px|Фарміраванне і шляхі ураганаў у Паўночнай Атлантыцы]]

== Клімат ==
Атлантычны акіян размешчаны з поўначы на поўдзень амаль ва ўсіх кліматычных паясах — ад экватарыяльнага ў цэнтры да [[субарктычны пояс|субарктычнага]] на поўначы і [[антарктычны клімат|антарктычнага]] на поўдні. Над ім развіваюцца 4 асноўныя цэнтры дзеяння атмасферы — [[Ісландскі мінімум|Ісландскі]] і [[Антарктычны мінімум]]ы, Паўночна-Атлантычны ([[Азорскі максімум|Азорскі]]) і Паўднёва-Атлантычны максімумы, якія ў раёне экватара падзелены зонай паніжанага ціску. Гэтыя цэнтры пры ўзаемадзеянні з ініішмі абласцямі атмасфернага ціску абумоўліваюць панаванне моцных заходніх вятроў ва ўмераных шыротах і паўночна-ўсходніх і паўднёва-ўсходніх вятроў ([[пасаты|пасатаў]]) у [[субтропікі|субтрапічных]] і [[тропікі|трапічных]] шыротах, адпаведна Паўночнага і Паўднёвага паўшар’яў. Найбольш моцныя вятры ва ўмераных шыротах Паўднёвага паўшар’я («равучыя саракавыя»). Для паўночных трапічных шырот характэрны т.зв. [[Вест-Індыя|вест-індскія]] ураганы, якія пануюць з чэрвеня да лістапада і перасякаюць акіян з усходу на захад.
[[File:Map of the Atlantic Ocean (сurrents).svg|thumb|250px|Акіянічныя цячэнні]]

== Гідралагічны рэжым ==
Паверхневыя цячэнні пад уплывам цыркуляцыі атмасферы ўтвараюць у субтрапічных і трапічных шыротах [[антыцыклон|антыцыкланальны]], а ў паўночных умераных і паўднёвых высокіх — [[цыклон|цыкланальны]] кругавароты. Характэрная рыса Атлантычнага акіяна — магутная сістэма [[Гальфстрым]]а. [[Гальфстрым]] і яго працяг — [[Паўночна-Атлантычнае цячэнне]] — утвараюць адпаведна заходнюю і паўночную перыферыі паўночнага антыцыкланальнага кругавароту, у якім усходняя перыферыя — халоднае [[Канарскае цячэнне]], паўднёвая — цёплае [[Паўночнае Пасатнае цячэнне]]. Паўночны цыкланальны кругаварот складаецца цячэннямі — цёплымі Паўночна-Атлантычным і [[цячэнне Ірмінгера|Ірмінгера]] і халодным [[Лабрадорскае цячэнне|Лабрадорскім]], якое паступае з [[мора Бафіна]]. У паўднёвай частцы акіяна антыцыкланальны кругаварот утвараецца на поўначы з захаду цёплымі [[Паўднёвае Пасатнае цячэнне|Паўднёвым Пасатным]] і [[Бразільскае цячэнне|Бразільскім]]. Цыкланальны кругаварот развіваецца каля 50° пд.ш. з цэнтрам у [[мора Уэдэла|моры Уэдэла]]. Атлантычныя цыркуляцыі паўночнай і паўднёвай частак Атлантычнага акіяна падзяляюцца летам на поўнач ад экватара [[Міжпасатнае проціцячэнне|Міжпасатным (Экватарыяльным) проціцячэннем]], якое зімой змяняецца агульным заходнім пераносам паверхневых водаў. Больш пастаяннай мяжой з’яўляецца на экватары падпаверхневае проці[[цячэнне Ламаносава]].

Тэмпература вады на паверхні Атлантычнага акіяна зімой (у лютым у паўночнай, у жніўні ў паўднёвай частцы) ад +28&amp;nbsp;°C на экватары да +6&amp;nbsp;°C на 60° пн.ш. і −1&amp;nbsp;°C на 60° пд.ш., летам (у жніўні ў паўночнай, у лютым у паўднёвай частцы) адпаведна ад +26&amp;nbsp;°C да +10&amp;nbsp;°C і каля 0&amp;nbsp;°C. Салёнасць 34—37 ‰. Самая вялікая шчыльнасць вады больш за 1027 кг/м³ на паўночны ўсход і поўдзень ад экватара змяншаецца да 1022,5 кг/м³.

Прылівы пераважаюць паўсутачныя (да 18 м у [[заліў Фандзі|заліве Фандзі]]). У асобных раёнах прылівы мяшаныя і суткавыя (ад 0,5 да 2,2 м).

Ільды ў паўночнай частцы акіяна ўтвараюцца толькі ва [[унутранае мора|ўнутраных морах]] умераных шырот ([[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Паўночнае мора|Паўночным]], [[Азоўскае мора|Азоўскім]] і інш.). Вялікая колькасць ільдоў і [[айсберг]]аў выносіцца ў адкрыты акіян з [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] (да 30° пн.ш.), утвараецца каля Антарктыды і ў моры Уэдэла, дасягаючы 35° пд.ш.
[[File:Pilotwal2.JPG|thumb|250px|Чорны дэльфін]]

== Флора і фаўна ==
Атлантычны акіян насяляюць каля 2000 тыс. відаў раслін і жывёл. Да глыбіні 100—200 м донная расліннасць ([[ламінарыя|ламінарыі]], [[зялёныя водарасці]], [[чырвоныя водарасці]]). У трапічным поясе [[сіне-зялёныя водарасці]], у палярным — [[дыятомавыя водарасці]], у [[Саргасава мора|Саргасавым моры]] вялікая колькасць саргасавых водарасцей. Значную масу [[планктон]]у складаюць ракападобныя — амфіподы і эраўзііды, [[крыль]]. [[Кіты|Кітоў]] і [[ластаногія|ластаногіх]] каля 100 відаў. Агульная колькасць відаў рыб перавышае 15 тысяч. Фаўна трапічных шырот — [[прамянёвікі]], [[сіфанафоры]], [[медузы]], [[крабы]], [[лятучыя рыбы]], [[акулы]], [[марскія чарапахі]] і [[кашалот]]ы; умераных і палярных — весланогія [[ракападобныя]] і крыланогія [[малюскі]], [[атлантычная скумбрыя]], [[селядзец]], [[траскі|трасковыя]] і камбалавыя рыбы, [[кіты]], [[ластаногія]] і інш. Глыбакаводная фаўна — [[ігласкурыя]] рыбы, [[губкі]], [[гідроідныя]]. Марскіх птушак мала.

== Экалагічныя праблемы ==

Атлантычны акіян з’яўляецца з спрадвечных часоў месцам інтэнсіўнага марской рыбнай і зверабойнай здабычы. Рэзкае ўзрастанне магутнасцей і рэвалюцыя ў тэхніцы рыбнай лоўлі прывялі да пагрозлівых маштабаў. З вынаходствам гарпуннай гарматы ў паўночнай Атлантыцы кіты былі ў асноўным знішчаны яшчэ ў канцы XIX стагоддзя. У сувязі з масавым развіццём пелагічаскай кітабойнай здабычы ў антарктычных водах ў сярэдзіне XX стагоддзя кіты тут таксама былі блізкія да поўнага вынішчэння. З сезона 1985—1986 гадоў Міжнароднай камісіяй па здабычы кітоў быў уведзены поўны мараторый на камерцыйны кітабойны промысел любых відаў. У чэрвені 2010 года на 62-м пасяджэнні Міжнароднай кітабойнай Камісіі пад ціскам Японіі, Ісландыі і Даніі мараторый быў прыпынены&lt;ref name=&quot;Япония, Исландия и Дания продолжат убивать китов&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=251|title=Япония, Исландия и Дания продолжат убивать китов|publisher=BuenoLatina|accessdate=2012-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yAcuo2l?url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=251|archivedate=27 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Deepwater Horizon oil spill - May 24, 2010.jpg|thumb|Нафтавая пляма [[24 мая]] [[2010]] года, &lt;br /&gt;выгляд з космаса]]

Выбух на нафтавай платформе Deepwater Horizon, якая належыць брытанскай кампаніі BP, які адбыўся 20 красавіка 2010 года, лічыцца самай буйной экалагічнай катастрофай, якая калі-небудзь адбывалася на моры. У выніку аварыі ў воды Мексіканскага заліва вылілася каля 5 мільёнаў барэляў сырой нафты, забруджана 1100 міль узбярэжжа. Уладамі ўведзеная забарона на рыбную лоўлю, для промыслу зачыненая больш за траціна ўсёй акваторыі Мексіканскага заліва&lt;ref name=&quot;РИА-27-03-2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://eco.ria.ru/nature/20110327/358233045.html|title=Завершается работа по очистке от нефти побережья Мексиканского залива|date=27 марта 2011 года|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2012-05-18|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226154145/http://eco.ria.ru/nature/20110327/358233045.html|archivedate=26 лютага 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2 лістапада 2010 года было сабрана 6814 мёртвых жывёл, у тым ліку 6104 птушкі, 609 марскіх чарапах, 100 дэльфінаў і іншых млекакормячых, і 1 іншая рэптылія&lt;ref name=&quot;www.restorethegulf.gov&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.restorethegulf.gov/sites/default/files/documents/pdf/Consolidated%20Wildlife%20Table%20110210.pdf|title=Deepwater Horizon Response Consolidated Fish and Wildlife Collection Report|date=2 ноября 2010 года|accessdate=2012-05-18|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427090318/http://www.restorethegulf.gov/sites/default/files/documents/pdf/Consolidated%20Wildlife%20Table%20110210.pdf|archivedate=27 красавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных Упраўлення асабліва ахоўных рэсурсаў Нацыянальнага ўпраўлення акіянічных і атмасферных упраўленняў у 2010—2011 гады зафіксавана павышэнне смяротнасці кітападобных на поўначы Мексіканскага заліва ў некалькі разоў у параўнанні з папярэднімі гадамі (2002—2009 гады)&lt;ref name=&quot;NOAA Fisheries&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nmfs.noaa.gov/pr/health/mmume/cetacean_gulfofmexico2010.htm|title=2010-2012 Cetacean Unusual Mortality Event in Northern Gulf of Mexico|date=18 марта 2012 года|publisher=NOAA Fisheries Office of Protected Resources|accessdate=2012-05-18|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67pZxjWKi?url=http://www.nmfs.noaa.gov/pr/health/mmume/cetacean_gulfofmexico2010.htm|archivedate=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У Саргасавым моры ўтварылася вялікая смеццевая пляма з пластыка і іншых адходаў, сфарміраваная акіянічнымі плынямі, якая паступова канцэнтруецца ў адной вобласці&lt;ref name=&quot;Мусорный остров в Тихом Океане&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|title=Мусорный остров в Тихом Океане|publisher=ECOlogoFF.Ru - экологически чистый сайт|accessdate=2012-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/659SDbCxY?url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|archivedate=2 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У некаторых раёнах Атлантычнага акіяна назіраецца радыеактыўнае забруджванне. Адходы атамных электрастанцый і даследчых цэнтраў скідаюцца ў рэкі і прыбярэжныя вады мораў, а часам у глыбакаводныя частцы акіяна. Да ліку моцна забруджаных радыеактыўнымі адходамі акваторый Атлантычнага акіяна ставяцца Паўночнае, Ірландскае, Міжземнае мора, Мексіканскі, Біскайскі залівы і Атлантычнае ўзбярэжжа ЗША. Толькі ў 1977 годзе ў Атлантыку было скінута 7180 кантэйнераў з 5650 тонамі радыеактыўных адходаў. Агенцтва па абароне навакольнага асяроддзя ЗША паведаміла аб заражэнні марскога дна ў 120 мілях на ўсход ад мяжы паміж штатамі Мэрыленд і Дэлавэр. Там на працягу 30 гадоў пахаваныя 14300 зацэментаваных кантэйнера, якія ўтрымлівалі плутоній і цэзій, радыеактыўнае забруджванне перавысіла «чаканае» ў 3-70 разоў. У 1970 годзе ЗША затапілі ў 500 км ад узбярэжжа Фларыды судна «Расэл-Брыг», на борце якога знаходзілася 68 т нервова-паралітычнага газу (зарыну), змешчанага ў 418 бетонных кантэйнерах. У 1972 годзе ў водах акіяна на поўнач ад Азорскіх выспаў Германія затапіла 2500 металічных бочак з прамысловымі адходамі, якія змяшчаюць моцнадзейныя цыяністым яды. Вядомыя выпадкі хуткага разбурэння кантэйнераў у параўнальна неглыбокіх водах Паўночнага і Ірландскага мораў і праліва Ла-Манш з самымі згубныя наступствы для фаўны і флоры акваторый. У водах паўночнай Атлантыкі загінулі 4 атамныя падводныя лодкі: 2 савецкія (у Біскайскім заліве і адкрытай частцы акіяна) і 2 амерыканскія (ля берагоў ЗША і ў адкрытай частцы акіяна)&lt;ref name=&quot;Мировой океан под угрозой&quot;&gt;{{cite web|url=http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000032/st008.shtml|title=Мировой океан под угрозой|publisher=NPLit.ru: Библиотека юного исследователя|accessdate=2012-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719164546/http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000032/st008.shtml|archivedate=19 ліпеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гаспадарчае выкарыстанне ==
Атлантычны акіян дае каля 35 % сусветнага ўлову рыбы. Галоўныя прамысловыя віды: [[траскі|траска]], [[мойва]], [[селядзец]], [[стаўрыды|стаўрыда]], марскі акунь, [[скумбрыя]], [[тунцы|тунец]]; значнае месца належыць беспазваночным ([[крэветкі]], [[вустрыцы]], [[мідыі]], [[кальмары]]). Прамысловыя раёны: Паўночна-Усходні, Цэнтральна-Усходні і Паўднёва-Заходні.

Вядзецца здабыча [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|газу]] (Венесуэльскі, Мексіканскі, [[Гвінейскі заліў|Гвінейскі]] залівы, [[Паўночнае мора]], Міжземнае мора), [[сера|серы]] ([[Мексіканскі заліў]]), [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] (каля п-ва [[Ньюфаўндленд]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і інш.), [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] (прыбярэжныя раёны [[Канада|Канады]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]) і інш. [[Прыліўная электрастанцыя]] ў вусці р. Ранс ([[Францыя]]).

[[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Кантэйнерныя тэрміналы ў порце [[Ротэрдам]]а]]
На долю Атлантычнага акіяна прыпадае прыблізна 1/3 аб’ёму сусветнага марскога гандлю. Самая шчыльная сетка акіянскіх шляхоў паміж 35—40° і 55—60° пн.ш. (маршруты паміж партамі [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]). Над паўднёвай часткай акіяна пралягаюць асноўныя трансатлантычныя авіялініі, па дне пракладзены [[тэлеграф]]ныя кабелі (агульная даўжыня каля 200 тыс. км). Развіты прыморская рэкрэацыя і марскі турызм. Важнейшыя парты: [[Ротэрдам]] (Нідэрланды), [[Антверпен]] ([[Бельгія]]), [[Марсель]], [[Гаўр]] (Францыя), [[Гамбург]] ([[Германія]]), [[Лондан]] (Вялікабрытанія), [[Генуя]] ([[Італія]]), [[Новарасійск]], [[Санкт-Пецярбург]] ([[Расія]]), [[Чарнаморск]], [[Адэса]] ([[Украіна]]), [[Рыга]] ([[Латвія]]), [[Дакар]] ([[Сенегал]]), [[Кейптаўн]] ([[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]), [[Буэнас-Айрэс]] (Аргенціна), [[Нью-Ёрк]], [[Х’юстан]], [[Новы Арлеан]], [[Філадэльфія]] (ЗША).

== Эканоміка-геаграфічныя правінцыі ==
Навукоўцамі выдзяляюцца шэсць эканоміка-геаграфічных правінцый Атлантычнага акіяна: ''Паўночна-Заходняя'', ''Паўночна-Усходняя'', ''Цэнтральна-Заходняя'', ''Цэнтральна-Усходняя'', ''Паўднёва-Заходняя'', ''Паўднёва-Усходняя''.

=== Паўночна-Заходняя правінцыя ===
* Прылягае да прамысловага комплексу [[Новая Англія|Паўночнага Усходу ЗША]] і ўзбярэжжа Канады. Паўночная мяжа — 70° паўночнай шыраты, паўднёвая — 35° паўночнай шыраты. Усходняя мяжа — Паўночна-Атлантычны хрыбет
* Буйныя запасы жалезных, тытанавых руд, на [[шэльф]]е — фасфарыты, нафта
* Адзін з найбольш прадукцыйных для рыбалоўства раёнаў акіяна. Так, толькі на [[Вялікая Ньюфаўндлендская банка|Вялікай Ньюфаўндлендскай банцы]] штогод вылоўліваецца да 2,2 млн т рыбы
* На 1000-кіламетровым кавалку прыбярэжных раёнаў пражывае больш за 100 млн чалавек

=== Паўночна-Усходняя правінцыя ===
* Прасціраецца ад [[Грэнландыя|Грэнландыі]] да зоны паўночнай субтрапічнай канвергенцыі (27°45' паўночнай шыраты, каля Дакара)
* На шэльфе месцяцца буйныя нафтагазаносныя басейны [[Паўночнае мора|Паўночнага]] і [[Ірландскае мора|Ірландскага]] мораў
* Характэрная найбольшая інтэнсіўнасць марскіх перавозак. У транспартных сувязях інтэнсіўна выкарыстоўваецца [[Суэцкі канал]]
* Тут самыя вялікія запасы і максімальныя ўловы рыбы ў Атлантычным акіяне

=== Цэнтральна-Заходняя правінцыя ===
* Інтэнсіўнае развіццё марскіх перавозак, з задзейнічаннем [[Панамскі канал|Панамскага канала]]: буйнейшыя перавозкі нафтагазавай і сельскагаспадарчай сыравіны, [[баксіт]]аў
* Буйныя разведаныя запасы нафты і прыроднага газу
* Сюды выходзяць паўднёвыя [[штаты ЗША]] з іх [[нафтаздабыча]]й, [[нафтахімія]]й, [[суднабудаванне]]м, [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-прамысловым комплексам]] і нафтагазавымі радовішчамі

=== Цэнтральна-Усходняя правінцыя ===
* Ляжыць паміж Сярэдзінна-Атлантычным хрыбтом і ўзбярэжжам [[Афрыка|Афрыкі]], паміж 27°45' паўночнай шыраты і 6°30' паўднёвай шыраты (вусце [[Конга (рака)|ракі Конга]])
* Буйныя залежы [[Тытан (хімічны элемент)|тытана]]-марганцавых мінералаў на шэльфе [[Сенегал]]а і [[Нігерыя|Нігерыі]]
* Фасфарытаноснасць і нафтагазаноснасць ад [[Кот-д’Івуар]]а да [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]] і [[Кабінда (правінцыя)|Кабінды]]
* Высокая біяпрадукцыйнасць дазваляе вылоўліваць каля 3,3 млн т рыбы ў год (другое месца пасля Паўночна-Усходняй правінцыі). Асноўны ўклад уносяць [[Гана]], Нігерыя, Сенегал
* Тут ажыццяўляецца 1/3 усіх перавозак баксітаў і [[гліназём]]у
* Развітая горназдабыўная прамысловасць і адносна слабое развіццё ўсіх астатніх галін гаспадаркі
* Асноўныя складнікі перавозак сельскагаспадарчай сыравіны — [[какава]], [[арахіс]], [[кава]], [[банан]]ы, [[ананас]]ы

=== Паўднёва-Заходняя правінцыя ===
* Уключае акваторыю Атлантычнага акіяна паміж [[Паўднёва-Атлантычны хрыбет|Паўднёва-Атлантычным хрыбтом]] і ўзбярэжжам Бразіліі, [[Уругвай|Уругвая]] і Аргенціны
* У Бразільскай катлавіне размешчана шырокая зона жалеза-марганцавых канкрэцый, а на шэльфе ўсяго ўзбярэжжа — зона нафты, газу і фасфарытаў. Тут жа выяўлены прыбярэжныя россыпы тытанавых мінералаў, [[цыркон]]у і манацытаў.
* Адкрытыя воды правінцыі — найменш прадукцыйны раён Паўднёвай Атлантыкі, на большай частцы шэльфа прадукцыйнасць адпавядае сярэднім значэнням, дасягаючы павышанага ўзроўню ў вусці ракі Амазонкі, на шэльфе [[Патагонія|Патагоніі]], у зоне змешвання [[Фалклендскае цячэнне|Фалклендскага]] і [[Бразільскае цячэнне|Бразільскага]] цячэнняў. У атлантычным рыбалоўстве правінцыя адыгрывае важную ролю (10 %), а з агульных уловаў (2,3 млн т) асноўны аб’ём прыпадае на Аргенціну (0,9 млн т) і Бразілію (0,6 млн т), а таксама экспедыцыйную лоўлю [[Іспанія|Іспаніі]] (110 тыс. т) і [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (160 тыс. т)
* З усіх правінцый Атлантыкі Паўднёва-Заходняя адрозніваецца найменш інтэнсіўнымі марскімі перавозкамі. Найбольш грузанапружаныя лініі праходзяць праз яе паўночную частку, звязваючы Бразілію, Аргенціну і Уругвай з краінамі Еўропы, Паўночнай і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] і Заходняй Афрыкі, вузлы марскіх паведамленняў канцэнтруюцца ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Рэсіфі]], вусці Амазонкі і раёне [[Ла-Плата (эстуарый)|эстуарыя Ла-Плата]]. Праз парты правінцыі праходзіць да 25 % сусветных марскіх перавозак жалезнай руды (з Бразіліі ў Еўропу і [[Японія|Японію]]), 15 % нафты (з краін Персідскага заліва і Заходняй Афрыкі ў краіны Паўднёвай Амерыкі, часткова — ў ЗША), а таксама сельскагаспадарчай прадукцыі ([[Збожжавыя культуры|збожжа]], [[мяса]], кава, [[цукар]], [[воўна]], [[бавоўна]]).
* Інтэнсіўныя знешнегандлёвыя сувязі краін правінцыі абслугоўвае марскі транспарт (95 %), каля 2/3 экспарту складаюць сельскагаспадарчая і мінеральная сыравіна. У імпартных марскіх перавозках дамінуюць машыны і абсталяванне, нафтахімічныя і хімічныя тавары з ЗША, краін [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і Японіі

=== Паўднёва-Усходняя правінцыя ===
* Распасціраецца паміж Афрыкай і Паўднёва-Атлантычным хрыбтом ад паралелі вусця р. Конга (6° 30' паўднёвай шыраты) да зоны паўднёвай субтрапічнай канвергенцыі
* Берагавая зона правінцыі багатая на карысныя выкапні. На шэльфе [[Намібія|Намібіі]] і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] распрацоўваюцца россыпы [[алмаз]]аў, выяўлены фасфарыты. У Капскай катлавіне выяўленыя багатыя жалеза-марганцавыя канкрэцыі. На прыбярэжных тэрыторыях маюцца буйныя радовішчы медных, [[вісмут]]авых і [[торый|торыевых]] руд (ПАР), [[свінец|свінцу]], [[цынк]]у і [[ванадый|ванадыю]] (Намібія), жалезнай, марганцавай і [[уранініт|ўранавай руд]], нафты, [[галіт|спажыўной]] і [[калійныя солі|калійнай солей]] ([[Ангола]]).
* Прыбярэжныя воды ў берагоў Намібіі і ПАР вылучаюцца павышанай рыбапрадукцыйнасцю (ад 500 да 1000-3000 кг/км²), што абумоўлена інтэнсіўным [[апвелінг]]ам у гэтым раёне. Марское [[рыбалоўства]] дае 1,6 млн т уловаў. Акрамя прыбярэжных краін (ПАР — 750 тыс. т, Намібія — 545 тыс. т, Ангола — 250 тыс. т), экспедыцыйную лоўлю вялі ў 1990 х гг. Расія, [[Украіна]], Рэспубліка Карэя і інш., аднак з-за падрыву біялагічнай прадукцыйнасці асноўных відаў яго аб’ёмы знізіліся.
* У правінцыі праходзіць зона інтэнсіўных міжнародных марскіх перавозак: галоўным чынам транзітных перавозак нафты (больш за 1/3 сусветных) у [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]] і ЗША, жалезнай руды (з Бразіліі ў Японію, з [[Аўстралія|Аўстраліі]] і Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі — ў Еўропу), [[вугаль|вугалю]] і баксітаў, а таксама гатовай прамысловай прадукцыі з Еўропы і ЗША ў краіны [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Атлантычны акіян|Вітчанка А.}}
* [[Іван Іванавіч Пірожнік|Пирожник И. И.]] Экономическая география Мирового океана. Мн., 2004.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Atlantic Ocean}}
* [http://old.euroradio.fm/by/754/news/28336/ Артыкул «Упершыню ў свеце жанчына пераплыла Атлантычны акіян»]{{Недаступная спасылка}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Рэгіёны}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Акіяны}}

[[Катэгорыя:Атлантычны акіян| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Акіяны]]</text>
      <sha1>78v2nkr3f7gpamp8cqxlhh1k8urlvgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афрыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1383</id>
    <revision>
      <id>5197389</id>
      <parentid>5196089</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40649" sha1="o81gf7vh36hisli95r4g7xzl64oa7yg" xml:space="preserve">{{не блытаць|Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыкай|рымскай правінцыяй}}
{{Геаграфічны рэгіён
|Тэрыторыя                = {{num|30221532}}
|Этнахаронім               = [[афрыканцы]],&lt;br /&gt;афрыканец, афрыканка 
|Дзяржаў                = 55&lt;ref&gt;[https://africacheck.org/reports/how-many-countries-in-africa-how-hard-can-the-question-be/ How many countries in Africa? How hard can the question be?]&lt;/ref&gt;
|Залежныя дзяржавы     = 
{{Collapsible list
 | list_style = text-align:left;
 | 1 = [[Маёта]] | 2 = [[Рэюньён]] | 3 = [[Канарскія астравы]] | 4 = [[Сеўта]] | 5 = [[Мадэйра]]
 | 6 = [[Мелілья]] | 7 = [[Востраў Святой Алены]]
 }}
|Мовы                     = гл. [[Мовы Афрыкі]]
|Часавыя паясы             = [[UTC-1]] да [[UTC+4]]
|Дамены                    =
|Найбуйнейшыя гарады         = [[Спіс гарадоў-мільянераў Афрыкі]]
}}
'''А́фрыка''' — другі па велічыні пасля [[Еўразія|Еўразіі]] мацярык, частка свету, адзіны кантынент, які знаходзіцца ва ўсіх чатырох паўшар'ях [[Планета Зямля|Зямлі]]. Плошча 29,2 млн км², з астравамі 30,3 млн км², займае 20,3 % [[Суша|сушы]] ці 5,9 % ад агульнай паверхні планеты. Крайнія пункты: на поўначы [[мыс Эль-Аб'яд]], на поўдні [[Іголкавы мыс|мыс Ігольны (Агульяс)]], на захадзе [[мыс Альмады]], на ўсходзе мыс Хафун. Злучана з [[Азія]]й вузкім (112 км) [[Суэцкі перашыек|Суэцкім перашыйкам]], ад [[Еўропа|Еўропы]] аддзяляецца [[Міжземнае мора|Міжземным морам]] і [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскім пралівам]]. На захадзе абмываецца [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], на ўсходзе — [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]] і [[Чырвонае мора|Чырвоным морам]]. Берагі пераважна просталінейныя, абразійныя, стромкія, з вузкай палоскай прыбярэжных нізін, у трапічных шыротах месцамі з [[каралавыя рыфы|каралавымі рыфамі]].

== Гісторыя даследавання ==
[[Image:David Livingstone -1.jpg|thumb|left|150px|[[Давід Лівінгстан]]]]
Паўночныя берагі Афрыкі былі досыць добра вядомыя народам [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] і [[Фінікія|Фінікіі]]. Звесткі аб прыродзе і насельніцтве кантынента назапашваліся і пераходзілі ад егіпцян і фінікійцаў да грэкаў і рымлян, ад арабаў да еўрапейцаў.

Для еўрапейскай геаграфіі сапраўдныя даследаванні Афрыкі звязаныя з эпохай [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. У пачатку [[15 стагоддзе|XV ст.]] партугальскімі мараплаўцамі, якія шукалі марскі шлях у [[Індыя|Індыю]], быў пракладзены шлях уздоўж заходніх берагоў мацерыка і знойдзены выхад у [[Індыйскі акіян]]. У 1497—1498 гг. караван суднаў пад кіраўніцтвам [[Васка да Гама|Васка да Гамы]] на шляху ў Індыю абмінуў кантынент і выйшаў з Атлантычнага акіяна ў Індыйскі. Такім чынам быў завершаны пошук марскога шляху з Еўропы ў [[Індыя|Індыю]]. З [[16 стагоддзе|XVI ст.]] еўрапейскія гандляры пачалі вывозіць рабоў у [[Амерыка|Амерыку]].

У канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] і пачатку [[19 стагоддзе|XIX ст.]] узмоцненую цікавасць да даследавання Афрыкі сталі праяўляць еўрапейскія краіны. Розныя мэты вялі вандроўнікаў у дарогу — ваенна-стратэгічныя, навуковыя і каланіяльныя. Сярод даследчыкаў Афрыкі найбольш вядомыя брытанскі падарожнік [[Давід Лівінгстан|Д. Лівінгстан]] (1813—1873), шатландзец [[Мунга Парк|М. Парк]] (1771—1806), немец [[Генрых Барт|Г. Барт]] (1821—1865), амерыканец [[Генры Мортан Стэнлі|Г. Стэнлі]] (1841—1904) і інш. Яны вывучалі ўнутраныя вобласці [[мацярык|мацерыка]], пранікаючы туды па рэках, шукалі іх вытокі, апісвалі азёры, прыроду і насельніцтва кантынента.

== Геаграфія ==
{{галоўная|Геаграфія Афрыкі}}
[[Экватар]] перасякае Афрыку амаль пасярэдзіне, таму амаль увесь мацярык ляжыць паміж тропікамі. Вялікая частка Афрыкі размешчаная ў [[Экватарыяльны кліматычны пояс|экватарыяльным]], [[Субэкватарыяльны кліматычны пояс|субэкватарыяльных]] і [[Трапічны кліматычны пояс|трапічных]] кліматычных паясах, толькі паўночныя і паўднёвыя яго ўскраіны заходзяць у [[Субтрапічны кліматычны пояс|субтрапічны пояс]]. Пачатковы мерыдыян праходзіць праз заходнюю частку Афрыкі. Асаблівасцю канфігурацыі мацерыка з’яўляецца пашыраная яго паўночная частка (працягласцю з захаду на ўсход на 7500 км) і звужаная амаль у 2 разы паўднёвая частка. Кантынент абмываецца водамі [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] і [[Індыйскі акіян|Індыйскага]] акіянаў і іх морамі, ад [[Еўропа|Еўропы]] аддзелены [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскім пралівам]]. Сухапутная сувязь Афрыкі з [[Еўразія]]й была парушаная пабудаваным у [[1869]] [[Суэцкі канал|Суэцкім каналам]]. Берагавая лінія парэзаная слаба. Даўжыня берагавой лініі — 24 000 км. Вылучаюцца буйны [[паўвостраў Самалі]] і вялікі [[Гвінейскі заліў]]. Блізу Афрыкі размешчаны востраў [[Востраў Мадагаскар|Мадагаскар]] і мноства [[архіпелаг]]аў — [[Канарскія астравы|Канарскі]], [[Астравы Зялёнага мыса|Зялёнага Мыса]] і інш.

=== Будова паверхні ===
Будова паверхні мацерыка даволі аднастайная. Пераважаюць [[Раўніна|раўніны]] і [[Пласкагор’е|пласкагор'і]] вышынёй ад 200 да 1000 м, [[Нізіна|нізін]] мала. Найболей шырокія пласкагор'і — [[Усходне-Афрыканскае пласкагор’е|Усходне-Афрыканскае]] і Паўднёва-Афрыканскае. Прыпаднятыя ўчасткі чаргуюцца з катлавінамі, найбольш шырокія з якіх — катлавіна [[Калахары]], ўпадзіна Конга і інш. Найвышэйшы пункт — вулкан [[Гара Кіліманджара|Кіліманджара]] (5895 м), самы нізкі — возера [[Асаль]] (-150 м). Сярэдняя вышыня — 600 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]].
[[Выява:Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|thumb|right|250px|Вулкан Кіліманджара]]
Асаблівасці рэльефу звязаныя з гісторыяй развіцця мацерыка. У аснове кантынента ляжыць старажытная Афрыкана-Аравійская платформа — частка расколатай [[Гандвана|Гандваны]]. Платформа сфарміравалася ў [[архей|археі]] і пратэразоі і за 2—3 млрд гадоў набыла вялікую ўстойлівасць. Толькі [[Атласкія горы]] на поўначы і Капскія на поўдні былі створаныя пазнейшымі рухамі зямной кары. Велізарная Афрыканская груда была ўзнімалася і апускалася, пры гэтым паўночная частка мацерыка часцей апускалася, чым падымалася, залівалася морамі. Крышталічны падмурак платформы перакрыты асадкавымі пародамі і толькі ў цэнтры [[Сахара|Сахары]] і на ўзбярэжжы [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] выходзіць на паверхню. Рэльеф Усходняй і Паўднёвай Афрыкі фарміраваўся інакш — пераважалі ўзняцці зямной кары, утвараліся гіганцкія разломы, горсты і грабены. Актыўна развівалася вулканічная дзейнасць. Тут шмат лававых раўнін, грабены занятыя азёрамі. Вывяржэнні вулканаў, землетрасенні адбываюцца і ў нашы дні. У паласе рыфтаў размяшчаюцца вулканы, у тым ліку вулкан [[Гара Кіліманджара|Кіліманджара]].

Нетры Афрыкі багатыя мінеральнымі рэсурсамі. Размяшчэнне радовішчаў цесна звязана з геалагічнай гісторыяй і тэктанічнай будовай. Усходняя і Паўднёвая («высокая») Афрыка, дзе на паверхні пераважаюць магматычныя крышталічныя і метамарфічныя пароды, вядомая рудамі чорных і каляровых, высакародных і рэдкіх металаў. Радовішчы [[дыямент]]аў прымеркаваныя да кімберлітавых вулканічных трубак у нетрах платформы. У тоўшчах асадкавых парод Паўночнай і Заходняй Афрыкі назапасіліся запасы [[фасфарыты|фасфарытаў]], [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]] (вобласць Сахарскай пліты), [[галіт|кухоннай солі]], [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] ([[Нігерыя]]). Нафту і газ здабываюць не толькі на сушы, але і на шэльфе Атлантычнага акіяна. У Паўднёвай Афрыцы значныя запасы каменнага вугалю, [[медзь|медных]], [[Уран (хімічны элемент)|уранавых]] руд.

=== Клімат ===
Афрыка — самы гарачы мацярык планеты. На большай яе частцы сярэдняя [[тэмпература]] любога месяца вышэй +20 [[Градус Цэльсія|°С]], што тлумачыцца размяшчэннем большай часткі мацерыка паміж тропікамі, дзе сонца на працягу года стаіць высока над [[гарызонт]]ам, а два разы ў год бывае ў зеніце. Сезоны года больш адрозніваюцца паміж сабой па ўмовах увільгатнення. Асаблівасці клімату вызначаюцца цыркуляцыяй паветраных мас, ад якой шмат у чым залежыць колькасць ападкаў і рэжым іх выпадзення. Над экватарыяльнай часткай мацерыка фарміруецца пояс нізкага ціску, а ў трапічных шыротах — паясы высокага ціску. Гэтыя паясы перамяшчаюцца ўслед за зенітным становішчам [[Сонца]] і абумоўліваюць рух над мацерыком экватарыяльных, трапічных і ўмераных паветраных мас. Амаль увесь кантынент знаходзіцца пад дзеяннем пастаянных вятроў — пасатаў. Паўночна-ўсходнія пасаты, што прыходзяць з сушы, амаль не прыносяць вільгаці, а паўднёва-ўсходнія нясуць яе з Індыйскага акіяна. У субтрапічных шыротах у зімнія месяцы ападкі выпадаюць з умераных паветраных мас, у якіх пануе заходні перанос паветра з Атлантычнага акіяна. На размеркаванне ападкаў уплывае і рэльеф. Стромкія і высокія берагі кантынента замінаюць пранікненню вільготных вятроў з акіяна ў глыб мацярыка. На наветраных схілах [[Гара|гор]] ападкаў выпадае больш. На Эфіопскім нагор'і, на схілах гары Камерун іх колькасць дасягае 10 000 мм у год. Самыя сухія вобласці размешчаныя не толькі ўсярэдзіне мацерыка, але і ў яго прыакіянскіх частках. Так, заходняе ўзбярэжжа мацерыка ў трапічных шыротах абмываецца халоднымі цячэннямі. Паветра над імі робіцца халаднейшае, чым у верхніх слаях, таму яго канвекцыя ўскладняецца. Акрамя расы і [[туман]]аў ападкаў тут амаль няма. На мацерыку вылучаюць экватарыяльны, два субэкватарыальныя, два трапічныя і два субтрапічныя кліматычныя паясы. Усярэдзіне некаторых з іх існуюць адрозненні, якія вызначаюцца колькасцю ападкаў і іх рэжымам.

=== Гідраграфія ===
[[Выява:Egypt Nil.jpg|thumb|right|250px|Ніл у Егіпце]]
Размеркаванне [[Унутраныя воды|ўнутраных вод]] цесна звязана з рэльефам і кліматам. Прыкладна 1/3 частка кантынента адносіцца да абласцей унутранага сцёку, бо велізарныя тэрыторыі мацерыка атрымліваюць мала ападкаў.

Там, дзе ападкаў выпадае шмат, рачная сетка густая. Іншымі словамі, рачная сетка размеркаваная на мацерыку нераўнамерна. Усходне-Афрыканскае пласкагор'е з’яўляецца [[водападзел]]ам, таму вялікая частка рэк сцякае ў Атлантычны акіян. На [[Рака|рэках]] Афрыкі мноства парогаў і вадаспадаў, і яны малапрыдатныя для суднаходства, аднак валодаюць велізарнымі запасамі гідраэнергіі. Амаль усе рэкі маюць у асноўным дажджавое жыўленне. У абласцях з экватарыяльным кліматам яны паўнаводныя круглы год і ўтвараюць густую рачную сетку. У субэкватарыяльных паясах рэкі паўнаводныя толькі ў сезон дажджоў. Тэрыторыі з сухім трапічным кліматам амаль пазбаўленыя паверхневых вод, аднак там ёсць артэзіянскія басейны. Часта сустракаюцца сухія рэчышчы — вадзі, якія напаўняюцца вадой ад выпадковых [[Дождж|дажджоў]]. На рэках у субтрапічным поясе ўзровень вады паднімаецца толькі ў перыяд дажджоў, на ўзбярэжжы Міжземнага мора гэта адбываецца зімой.
[[Выява:Island in the Zambezi River at Mana Pools National Park.jpg|thumb|Рака [[Замбезі]] ў нацыянальным парку [[нацыянальны парк Мана-Пулс|Мана-Пулс]]]]

У Афрыцы працякаюць самая доўгая рака мацерыка — [[Ніл]] (6671 км) і самая паўнаводная рака Усходняга паўшар'я — [[Конга (рака)|Конга (Заір)]] (4320 км), якая выносіць у акіян вады ў 15 раз больш, чым Ніл. [[Нігер (рака)|Рака Нігер]] (4160 км) — трэцяя па даўжыні і плошчы басейна рака Афрыкі. Іншыя буйныя рэкі — [[Замбезі]] (2660 км) і Аранжавая (1860 км). Рака Замбезі знакамітая адным з найбуйных у свеце вадаспадаў — [[Вадаспад Вікторыя|Вікторыя]] (вышыня 120 м, шырыня 1800 м), які адкрыў Д. Лівінгстан у 1855 г.

[[Выява:Fisherman on Lake Tanganyika.jpg|thumb|left|250px|На возеры Танганьіка]]
Большасць буйных азёр ляжыць на ўсходзе мацерыка. Яны займаюць вузкія выцягнутыя катлавіны ў паласе разломаў зямной кары, маюць стромкія берагі і вялікія глыбіні. Найвялікшыя азёры — [[Танганьіка]] (найглыбейшае з афрыканскіх) і [[Ньяса]]. [[Вікторыя (возера)|Возера Вікторыя]] (самае вялікае па плошчы) размешчана ў прагіне зямной кары. [[Чад (возера)|Возера Чад]] ляжыць у плоскай [[Катлавіна|катлавіне]]. Яно мелкаводнае і мяняе свае абрысы ў залежнасці ад прытоку вод.

Унутраныя воды Афрыкі маюць вялікае значэнне для забеспячэння насельніцтва вадой, для арашэння палёў, атрымання таннай электраэнергіі.

=== Прыродныя зоны ===
У размяшчэнні прыродных зон выразна прасочваецца шыротная занальнасць, што звязана з раўнінным рэльефам, размяшчэннем мацерыка паміж тропікамі, нераўнамерным размеркаваннем ападкаў. У басейне Конга і ўздоўж узбярэжжа Гвінейскага заліва растуць вільготныя вечназялёныя экватарыяльныя лясы. Ва ўмовах гарачага і раўнамерна вільготнага клімату ў верхнім пласце горных парод адбываюцца хімічныя працэсы, якія ўтвараюць злучэнні, багатыя жалезам і алюмініем. Пры гэтым [[глебы]] набываюць чырвоную і жоўтую афарбоўку, за што іх называюць чырвона-жоўтымі фералітнымі. Яны не адрозніваюцца ўрадлівасцю, бо арганічныя рэчывы раскладаюцца хутка, назапашвацца не паспяваюць, а паглынаюцца раслінамі або вымываюцца багатымі ападкамі. Раслінны полаг утвараўся ва ўмовах высокай вільготнасці, багатых ападкаў, аднак расліны добра прыстасаваліся да гэтых умоў: утвараюць шмат ярусаў, маюць цвёрдыя, шчыльныя, часта бліскучыя лісты, карані-падпоркі і г. д. Разнастайнасць відаў раслін велізарная, шмат парод дрэў з каштоўнай драўнінай і ядомымі пладамі. У лясах сустракаюцца некалькі відаў пальмаў, у тым ліку алейная. Растуць фікусы, дрэвападобная папараць, кававае дрэва, [[банан]], шматлікія ліяны. Жывёльны свет лясоў таксама надзвычай разнастайны. У лясным подсціле і друзлай глебе мноства мікраарганізмаў і бесхрыбтовых, пад полагам лясы насяляюць лясныя свінні, дробныя капытныя (алянёк), лясныя сланы, блізкія да жырафаў [[акапі]], ля вадаёмаў — карлікавыя бегемоты, сустракаюцца [[гарыла|гарылы]]. Шматлікія жывёлы жывуць на дрэвах: малпы (макакі, шымпанзэ і інш.), птушкі, грызуны, казуркі. Самы буйны драпежнік — [[леапард]]. Шырока распаўсюджаныя [[мурашкі]] і [[тэрміты]]. Экватарыяльныя лясы змяняюць пераменна-вільготныя лясы, а затым пачынаюцца саванны.

[[Саванна|Саванны]] займаюць каля 40 % плошчы кантынента. Саваны характарызуюцца спалучэннем травянога полага з асобнымі дрэвамі або іх групамі, зараснікамі хмызнякоў. Змена сухога і вільготнага сезонаў года ў саванах звязаная з рухам паветраных мас. [[Глеба|Глебы]] тут урадлівейшыя, чым у вільготных экватарыяльных лясах. Перагной назапашваецца ў сухі сезон, фарміруюцца чырвона-бурыя глебы. Дрэвавая расліннасць прадстаўленая баабабамі, акацыямі з парасонавымі кронамі, мімозамі, [[Пальмавыя|пальмамі]]. У сухіх саванах растуць дрэвападобныя багаткі, [[альяс]] з мясістым калючым лісцем. Уздоўж рэк цягнуцца гадэрэйныя лясы. Багацце [[Трава|травяністай]] расліннасці — умова існавання шматлікіх відаў капытных жывёл: антылоп, буйвалаў, зебр, [[насарог]]аў. У саванах жывуць [[Слон|сланы]], [[жырафа|жырафы]], [[бегемот]]ы; шмат драпежнікаў — [[леў|львы]], [[гепард]]ы, [[леапард]]ы, гіены, шакалы; з [[Птушкі|птушак]] сустракаюцца страусы, [[марабу]], [[птушка-сакратар]] і інш. Шмат [[Тэрміты|тэрмітаў]], якія робяць трывалыя высокія пабудовы.
[[Выява:Sahara desert.jpg|thumb|right|250px|Пяскі Сахары]]
Трапічныя пустыні і паўпустыні займаюць на мацерыку таксама велізарныя абшары (каля 30 %). Клімат тут засушлівы, дажджы нерэгулярныя і здараюцца эпізадычна. Паветра сухое, тэмпература высокая днём, рэзка зніжаецца ўначы; частыя пыльныя і пясчаныя буры. Расліннасць сустракаецца рэдка, а месцамі адсутнічае зусім. На поўначы кантынента ляжыць найвялікшая [[пустыня]] Землі — Сахара, на паўднёвым захадзе мацерыка — бясплодная пустыня [[Наміб]]. Глебы ў пустынях не ўтвараюць суцэльнага покрыва, утрымліваюць мала арганічных рэчываў, але шмат мінеральных солей. У тых месцах, дзе грунтавыя воды блізка падыходзяць да паверхні, развіваецца багатая расліннасць. Гэта [[аазіс]]ы. У пустынях расліннасць бедная, суцэльнага полага не ўтварае, добра прыстасавалася да жыцця ў сухіх умовах. Растуць пучкі травы, калючыя хмызнякі, на камянях — [[лішайнікі]]. У аазісах Сахары распаўсюджаная фінікавая пальма. У паўпустынях Паўднёвай Афрыкі расце своеасаблівая расліна — [[вельвічыя]]. Яна мае кароткі ствол (50 см) і вельмі доўгія лісты (ад 3 да 8 м), якія растуць на працягу ўсяго жыцця, што доўжыцца некалькі стагоддзяў, а ў некаторых каліваў 2000 гадоў і больш. Своеасаблівы і жывёльны свет гэтай зоны. Адны жывёлы могуць падоўгу абыходзіцца без вады, іншыя здольныя пераадольваць велізарныя адлегласці ў яе пошуках. Для пустынь характэрныя дробныя антылопы, змеі, яшчаркі; у Сахары водзяцца гіены, [[шакал]]ы, [[Леў|львы]], [[страус]]ы.

Зона субтрапічных жорсткалістных вечназялёных [[Лес|лясоў]] і хмызнякоў займае крайнюю поўнач і поўдзень мацярыка. Колькасць ападкаў змяняецца па сезонах, [[лета]] гарачае, а [[зіма]] цёплая і вільготная. У гэтых умовах сфарміраваліся ўрадлівыя [[карычневыя глебы]].

== Дэмаграфія ==
Па ацэнках 2009 года ў Афрыцы пражывае 1 млрд чалавек, што складае каля 14,8 % насельніцтва Зямлі. Рост афрыканскага [[насельніцтва]] імкліва паскорыўся ў апошнія 40 год, таму ва ўзроставай структуры адносна пераважае моладзь. У асобных афрыканскіх краінах больш за палавіну насельніцтва маладзей за 25 год.

== Мовы ==
{{Асноўны артыкул|Мовы Афрыкі}}
[[Выява:Africa ethnic groups 1996.jpg|міні|upright=1.5|Карта, якая паказвае традыцыйныя моўныя сем'і, прадстаўленыя ў Афрыцы:
{{легенда|#E6EAAD|[[Афразійскія мовы|афразійская]] (семіта-хаміцкая)}} {{легенда|#8E7D8F|[[Аўстранезійскія мовы|аўстранезійскія]] (малайска-палінезійскія)}}
{{легенда|#8A421A|[[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]]}}
{{легенда|#DC782D|[[Кайсанскія мовы|кайсанскія]]}}
[[Нігера-кангалезскія мовы|Нігера-кангалезскія]]:
{{легенда|#A6BE50|[[мовы банту|банту]]}}
{{легенда|#E9A96C|цэнтральныя і усходнія суданскія}}
{{легенда|#51384E|цэнтральныя бантоідныя}}
{{легенда|#C96273|усходнія бантоідныя}}
{{легенда|#A7BC47|гвінейскія}}
{{легенда|#B77B85|[[мовы мандэ|мандэ]]}}
{{легенда|#4D7830|заходнія бантоідныя}}
[[Ніла-сахарскія мовы|Ніла-сахарскія]]:
{{легенда|#827241|[[кануры]]}}
{{легенда|#824240|[[Нілоцкія мовы|нілоцкія]]}}
{{легенда|#C88C50|[[Сангайскія мовы|сангаі]]}}]]
Па большасці ацэнак, у Афрыцы гавораць больш чым на тысячы [[мова|моў]] (па ацэнках [[ЮНЕСКА]] каля двух тысяч)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=8048&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html |title=Africa |year=2005 |publisher=UNESCO |accessdate=2009-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080602050234/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archivedate=2 чэрвеня 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Большасць з іх афрыканскага паходжання, хоць некаторыя паходзяць з Еўропы ці Азіі. Афрыка з’яўляецца найбольш [[Шматмоўе|шматмоўным]] кантынентам у свеце, і тут не рэдкасць, калі людзі свабодна гавораць не толькі на некалькіх афрыканскіх мовах, але і на адной ці некалькіх еўрапейскіх. Існуюць чатыры асноўныя [[моўная сям'я|моўныя сям'і]], карэнныя для Афрыкі.
* [[Афразійскія мовы|''Афразійская'']] моўная сям'я налічвае прыблізна 240 моў з агульнай колькасцю носьбітаў 285 мільёнаў чалавек. Афразійскія мовы шырока распаўсюджаныя на [[Афрыканскі Рог|Афрыканскім Розе]], у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]], [[Сахель|Сахелі]] і [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]].
* [[Ніла-сахарскія мовы|''Ніла-сахарская'']] моўная сям'я складаецца з больш чым ста моў, на якіх гаворыць 30 мільёнаў чалавек. На ніла-сахарскіх мовах гавораць этнічныя групы ў [[Чад]]зе, [[Эфіопія|Эфіопіі]], [[Кенія|Кеніі]], [[Нігерыя|Нігерыі]], [[Судан]]е, [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]], [[Уганда|Угандзе]], і паўночнай [[Танзанія|Танзаніі]].
* [[Нігера-кангалезскія мовы|''Нігера-кангалезская'']] моўная сям'я ахоплівае большую частку Афрыкі на поўдзень ад Сахары і, верагодна, з’яўляецца найбуйнейшай моўнай сям'ёй у свеце па колькасці розных моў.
* [[Кайсанскія мовы|''Кайсанскіх'']] моў налічваецца каля пяцідзесяці, на іх гавораць у [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]] прыкладна {{num|120000}} чалавек. Многія з кайсанскіх моў знаходзяцца [[знікаючыя мовы|пад пагрозай знікнення]]. Народы [[Гатэнтоты|кой]] і [[бушмены|сан]] лічацца карэннымі жыхарамі гэтай часткі Афрыкі.

Пасля заканчэння [[каланіялізм]]у, амаль усе афрыканскія краіны прынялі [[афіцыйная мова|афіцыйныя мовы]], якія ўзніклі за межамі кантынента, хоць некаторыя краіны таксама надалі афіцыйны статус мовам карэнных народаў (напрыклад, [[суахілі]], [[Ёруба (мова)|ёруба]], [[Ігба (мова)|ігба]] і [[Хаўса (мова)|хаўса]]). У многіх краінах, [[англійская мова|англійская]] і [[французская мова|французская]] (''гл. [[афрыканская французская мова]]'') выкарыстоўваюцца для зносін у такіх грамадскіх сферах, як кіраванне, камерцыя, адукацыя і сродкі масавай інфармацыі. [[Арабская мова|Арабская]], [[партугальская мова|партугальская]], [[афрыкаанс]] і [[іспанская мова|іспанская]] мовы з’яўляюцца прыкладамі моў неафрыканскага паходжання, якія выкарыстоўваюцца мільёнамі афрыканцаў сёння, як у дзяржаўным, так і ў прыватным сектарах. [[Італьянская мова]] ўжываецца ў былых [[Калоніі Італіі|італьянскіх калоніях]] у Афрыцы. [[Нямецкая мова|Нямецкая]] ўжываецца ў [[Намібія|Намібіі]], якая некалі была [[Германія|германскім]] пратэктаратам.

== Эканоміка ==
Нягледзячы на вялікія прыродныя багацці, Афрыка застаецца самым бедным і найменш развітым кантынентам сучаснага свету. Паводле справаздачы [[ПРААН]] аб чалавечым развіцці 2003 года, 25 апошніх па ўзроўню развіцця краін (са 151-й па 175-ю) знаходзяцца ў Афрыцы.

== Культура ==
У розныя гістарычныя эпохі народы афрыканскіх дзяржаў (імперый, каралеўстваў) стваралі самабытныя культурныя творы, шмат у чым непадобныя на культурныя здабыткі заходняй і ўсходняй цывілізацый. Для афрыканскай культуры заўсёды былі ўласцівы даволі высокая ўстойлівасць, стабільнасць, кансерватыўнасць культурных традыцый, а таксама адносна нізкія, невысокія тэмпы культурнага развіцця. У стварэнні разнастайных культурных каштоўнасцей надзвычай важную ролю адыгрывалі не столькі рацыянальныя, колькі эмацыянальна-інтуітыўныя ўяўленні, погляды і схільнасці. Таму афрыканцы (у адрозненне ад больш рацыянальных еўрапейцаў) не змаглі дасягнуць прыкметных поспехаў у навуцы, філасофіі, стварыць арыгінальныя тэорыі, зрабіць вялікія адкрыцці. У афрыканскіх культурах звычайна вельмі значную ролю адыгрывалі рэлігійныя погляды, што праяўлялася ў пашыранасці політэізму (шматбожжа), абагаўленні розных прыродных з’яў і стыхій, трываласці культу продкаў. Адметнай рысай культурнага развіцця афрыканскіх народаў было тое, што практычна ўсе яны не стварылі сваёй уласнай пісьменнасці і распрацаванай сістэмы лічэння. Аднак гэтыя непісьменныя (ці, дакладней, беспісьменныя) народы з’яўляліся стваральнікамі такіх культурных каштоўнасцей (напр., скульптурных, архітэктурных твораў), некаторыя з якіх па свайму мастацкаму ўзроўню і майстэрству выканання не саступалі найлепшым узорам мастацтва цывілізаваных краін свету. Значную ролю ў духоўна-культурным жыцці афрыканцаў ва ўсе часы займалі рытуальныя танцы і песні, дзякуючы чаму многія мясцовыя жыхары маюць прыроджаныя музычныя здольнасці (аб чым сведчыць вялікая колькасць знакамітых музыкантаў, спевакоў з афрыканскімі каранямі). Традыцыйная афрыканская музыка стала адным з вытокаў [[джаз]]у, моцна паўплывала на такія музычныя стылі, як [[соўл]], [[рэп]] і інш.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|2}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Рэгіёны}}
{{Афрыка}}
{{Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі}}
{{Афрыканскі саюз}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Афрыка| ]]</text>
      <sha1>o81gf7vh36hisli95r4g7xzl64oa7yg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі алфавіт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1475</id>
    <revision>
      <id>5197680</id>
      <parentid>5087472</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул.</comment>
      <origin>5197680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41630" sha1="4kskpjnio4jx2p2y6917uzt8b71utq2" xml:space="preserve">{{Кірылічныя алфавіты
|Выява=Cyrillic_letter_Short_U.svg
}}

'''Беларускі алфавіт''', '''беларуская азбука''' — сукупнасць [[літара|літар]], прынятых у сучаснай пісьмовай [[беларуская мова|беларускай мове]] і размешчаных у пэўным парадку. Склаўся на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] ў выніку шматвяковага развіцця беларускай графічнай традыцыі і прыстасавання [[грамадзянскі шрыфт|грамадзянскага шрыфту]] да гукавой сістэмы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.&lt;/ref&gt;

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з '''32 літар'''. Асобных літар для [[Афрыката|афрыкат]] [дж] і [дз] няма: яны перадаюцца [[дыграф]]амі ''дж'' і ''дз''. [[Апостраф]] таксама не з'яўляецца літарай і ў склад алфавіта не ўваходзіць.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot;&gt;Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.&lt;/ref&gt;

Гістарычна беларуская мова запісвалася не толькі кірыліцай. У XIX — пачатку XX стагоддзя шырока выкарыстоўваўся [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускі лацінскі алфавіт]], а ў рукапіснай культуры [[літоўскія татары|літоўскіх татар]] існаваў [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускі арабскі алфавіт]]. Гэтыя сістэмы ўтвараюць асобныя графічныя традыцыі і не ўваходзяць у сучасны беларускі кірылічны алфавіт.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot;&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.&lt;/ref&gt;

== Склад і парадак ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto&quot;
! №
! Літара
! Назва
! №
! Літара
! Назва
|-
| 1 || style=&quot;font-size:150%&quot; | А а || а
| 17 || style=&quot;font-size:150%&quot; | П п || пэ
|-
| 2 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Б б || бэ
| 18 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Р р || эр
|-
| 3 || style=&quot;font-size:150%&quot; | В в || вэ
| 19 || style=&quot;font-size:150%&quot; | С с || эс
|-
| 4 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Г г || гэ
| 20 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Т т || тэ
|-
| 5 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Д д || дэ
| 21 || style=&quot;font-size:150%&quot; | У у || у
|-
| 6 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Е е || е
| 22 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ў ў || у нескладовае
|-
| 7 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ё ё || ё
| 23 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ф ф || эф
|-
| 8 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ж ж || жэ
| 24 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Х х || ха
|-
| 9 || style=&quot;font-size:150%&quot; | З з || зэ
| 25 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ц ц || цэ
|-
| 10 || style=&quot;font-size:150%&quot; | І і || і
| 26 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ч ч || чэ
|-
| 11 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Й й || і нескладовае
| 27 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ш ш || ша
|-
| 12 || style=&quot;font-size:150%&quot; | К к || ка
| 28 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ы ы || ы
|-
| 13 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Л л || эл
| 29 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ь ь || мяккі знак
|-
| 14 || style=&quot;font-size:150%&quot; | М м || эм
| 30 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Э э || э
|-
| 15 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Н н || эн
| 31 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Ю ю || ю
|-
| 16 || style=&quot;font-size:150%&quot; | О о || о
| 32 || style=&quot;font-size:150%&quot; | Я я || я
|}

Большасць назваў літар простыя; састаўныя назвы маюць ''й'' — ''і нескладовае'', ''ў'' — ''у нескладовае'' і ''ь'' — ''мяккі знак''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt; Парадак літар з'яўляецца нарматыўным і выкарыстоўваецца пры алфавітным упарадкаванні слоў, імёнаў, бібліяграфічных запісаў і іншых моўных адзінак.

У энцыклапедычных і навучальных пераліках пасля ''д'' часам дадаткова паказваюць у дужках ''дж'' і ''дз'', напрыклад: ''Дд (Дждж, Дздз)''. Гэта падкрэслівае іх функцыю пры перадачы беларускіх афрыкат, але не павялічвае колькасць літар алфавіта: ''дж'' і ''дз'' з'яўляюцца дыграфамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Суадносіны літар і гукаў ==

Беларускае пісьмо належыць да [[алфавітнае пісьмо|літарна-гукавога пісьма]], але адпаведнасць паміж літарай і гукам не заўсёды адназначная. Адна літара можа выконваць некалькі графічных функцый, а адзін гук або спалучэнне гукаў можа абазначацца некалькімі літарамі.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Дзесяць літар — ''а, о, э, ы, у, я, ё, ю, і, е'' — удзельнічаюць у абазначэнні шасці галосных гукаў беларускай літаратурнай мовы: [а], [о], [э], [ы], [у], [і]. Літары ''е, ё, ю, я'' пасля зычных адначасова паказваюць адпаведны галосны і, у пазіцыях, дзе гэта магчыма, мяккасць папярэдняга зычнага: ''лес, лён, людзі, мяса''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У пачатку слова і склада, пасля галоснай, апострафа і ў некаторых іншых пазіцыях ''е, ё, ю, я'' могуць перадаваць спалучэнне [j] з галосным: ''ель, ёлка, маё, юнак, аб'ём, сям'я''.&lt;ref name=&quot;Yo&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%81 Ё] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 407.&lt;/ref&gt; Такі спосаб абазначэння мяккасці зычных і спалучэнняў з [j] з'яўляецца адной з асноўных рыс сучаснай беларускай кірылічнай графікі.

Літара ''ь'' самастойнага гука не абазначае; яе асноўная функцыя — паказ мяккасці папярэдняга зычнага. Апостраф, наадварот, ужываецца як раздзяляльны знак пасля зычнага перад ''е, ё, ю, я, і'' ў пазіцыях, вызначаных правапісам, і таксама не мае ўласнага гукавога значэння.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.&lt;/ref&gt;

=== Дыграфы дж і дз ===

Спалучэнні ''дж'' і ''дз'' у межах адной марфемы могуць перадаваць адзіныя афрыкаты: ''джала, хаджу, дзень, радзіма''. Пры гэтым тыя самыя паслядоўнасці літар на мяжы марфем могуць абазначаць два асобныя гукі, напрыклад у словах ''аджыць'', ''падземны''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Такім чынам, графічны статус ''дж'' і ''дз'' адрозніваецца ад статусу асобных літар. Гэта два знакавыя спалучэнні, пабудаваныя з літар ''д'', ''ж'' і ''з'', а не самастойныя 33-я і 34-я літары беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Літара ў ===

[[Файл:Cyrillic_letter_Short_U.svg|міні|справа|120пкс|Літара [[Ў|ў]] — характэрная графема сучаснага беларускага алфавіта]]

Літара ''ў'' абазначае беларускі нескладовы гук [ў] і займае 22-е месца ў алфавіце. Яе ўжыванне звязана з беларускай фанетычнай асаблівасцю чаргавання складовага ''у'' з нескладовым ''ў'', якая атрымала спецыяльнае графічнае выражэнне.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У беларускай лацінскай графіцы XIX стагоддзя нескладовы [ў] перадавалі асобным знакам, у тым ліку ''ŭ''. У кірылічным беларускім пісьме знак ''ў'' прапанаваў выкарыстоўваць [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|Пётр Бяссонаў]]; ён засведчаны ў друкаваных беларускіх тэкстах 1870-х гадоў, у прыватнасці ў фальклорных выданнях [[Павел Васільевіч Шэйн|Паўла Шэйна]].&lt;ref&gt;[https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] // Philology.by.&lt;/ref&gt; У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ''ў'' паступова стала звычайным элементам беларускага кірылічнага пісьма.

=== Літара ё ===

Літара ''ё'' была запазычана ў беларускую графіку з рускай, дзе ўзнікла ў канцы XVIII стагоддзя. У старабеларускім пісьменстве [о] пасля мяккага зычнага перадаваўся рознымі сродкамі, у тым ліку ''е'', ''іо'' і ''о''; асобная ''ё'' замацавалася ўжо ў графіцы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Yo&quot; /&gt;

У сучасным беларускім алфавіце ''ё'' — самастойная сёмая літара. Яна, у адрозненне ад практыкі, пашыранай у рускай графіцы, уваходзіць у нарматыўны беларускі літарны набор нароўні з астатнімі літарамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Гісторыя ==

=== Старабеларуская кірылічная традыцыя ===

[[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (3).jpg|міні|злева|250пкс|Тытульны аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], надрукаванага кірыліцай]]

Папярэднікам сучаснага беларускага алфавіта была кірылічная пісьмовая традыцыя ўсходніх славян. Кірыліца распаўсюдзілася на землях Русі пасля прыняцця хрысціянства і стала асновай сярэдневяковага пісьменства; пазней яе мясцовы варыянт развіваўся ў старабеларускай пісьмовай мове Вялікага Княства Літоўскага.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.&lt;/ref&gt;

Ранні літарны склад быў значна большы за сучасны. У старажытнай кірыліцы існавалі некалькі знакаў з аднолькавымі або блізкімі функцыямі: ''о — ω, ф — ѳ, і — и — ѵ, з — ѕ, е — ѥ — ѣ, ꙗ — ѧ'', некалькі варыянтаў ''у'', а таксама ''ѯ'' і ''ѱ'' для спалучэнняў [кс] і [пс]. Па меры развіцця мясцовага пісьма патрэба ў значнай частцы гэтых дублетных графем знікала.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

На беларускай глебе выйшлі з ужытку, у прыватнасці, ''ѫ'' і ''ѥ''. Адначасова з'явіліся новыя сродкі для перадачы гукавых асаблівасцей: графема ''э'' засведчана з канца XV стагоддзя, ''й'' — з канца XVI стагоддзя; у дзелавым пісьменстве шэраг старых знакаў перастаў ужывацца раней, чым у кніжнай і рэлігійнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Важны этап развіцця друкаванай беларускай кірыліцы звязаны з выданнямі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Створаны ў яго выданнях друкарскі варыянт кірылічнага алфавіта стаў адным з узораў для далейшага ўсходнеславянскага кнігадрукавання.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; У XVI—XVII стагоддзях у беларускай пісьмовай практыцы паралельна існавалі розныя рукапісныя і друкаваныя формы, таму скарачэнне старога літарнага набору адбывалася паступова, а не ў выніку адной спецыяльнай алфавітнай рэформы.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot;&gt;Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.&lt;/ref&gt;

=== XVIII — XIX стагоддзі ===

З заняпадам старабеларускай пісьмовай традыцыі пераемнасць паміж сярэдневяковай і новай беларускай графікай стала менш непасрэднай. У XVIII—XIX стагоддзях беларускамоўныя тэксты ствараліся як кірыліцай, так і [[лацінскае пісьмо|лацінскім пісьмом]], прыстасаваным пераважна праз польскую графічную традыцыю.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX стагоддзі лацінкай пісалі і друкавалі беларускія тэксты [[Ян Чачот|Ян Чачот]], [[Пётр Багрым]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]] і іншыя аўтары. Лацінкай была надрукавана газета [[Мужыцкая праўда|«Мужыцкая праўда»]] 1862—1863 гадоў.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

Адначасова фарміраваўся новы кірылічны варыянт пісьма. Яго непасрэднай друкарскай асновай стаў грамадзянскі шрыфт, створаны ў Расійскай імперыі ў пачатку XVIII стагоддзя ў выніку рэформы кірылічнага друку і пазней прыстасаваны да розных усходнеславянскіх моў.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt; У беларускай практыцы XIX стагоддзя паступова выпрацоўваліся ўласныя графічныя сродкі, у тым ліку ''ў'', ужыванне ''і'', ''ё'', дыграфаў ''дз'' і ''дж'', спалучэння ''шч'' і апострафа.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Гэта азначае, што сучасны беларускі алфавіт нельга разглядаць ні як простае нязменнае прадаўжэнне сярэдневяковай кірыліцы, ні як механічную копію рускага алфавіта. Яго гістарычнай асновай была кірыліца, непасрэднай друкарскай базай новага перыяду — грамадзянскі шрыфт, а склад і функцыі графем выпрацоўваліся ў адпаведнасці з беларускай гукавой сістэмай і ўласнай пісьмовай традыцыяй.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Пачатак XX стагоддзя: кірыліца і лацінка ===

[[Наша доля|«Наша доля»]] і [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]] ў пачатковы перыяд выдаваліся паралельна кірыліцай і лацінкай. У беларускім друку гэтага часу абедзве сістэмы ўжо мелі выразныя сродкі для перадачы спецыфічных асаблівасцей беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У кірылічным друку з літарнага набору былі выведзены непатрэбныя для беларускай мовы старыя знакі, у тым ліку ''ѣ, и, ъ'' і ''щ''; замацоўваліся ''і'' і ''ў'', афрыкаты перадаваліся дыграфамі ''дз'' і ''дж'', [шч] — спалучэннем ''шч'', а ў раздзяляльнай функцыі замест ''ъ'' выкарыстоўваўся апостраф. Гэтыя асаблівасці складваліся паступова ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя і спачатку яшчэ не мелі адзінай агульнапрынятай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;BelMovEn&quot;&gt;''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.&lt;/ref&gt;

У 1912 годзе пасля абмеркавання з чытачамі рэдакцыя «Нашай нівы» перайшла на адну графічную сістэму — кірылічную «гражданку». Гэта істотна пашырыла сферу адзінай кірылічнай практыкі, але лацінка не знікла: ёю працягвалі карыстацца ў іншых беларускіх выданнях, а ў Заходняй Беларусі яна ўжывалася побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Кадыфікацыя Браніслава Тарашкевіча ===

[[Файл:Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|міні|справа|220пкс|Вокладка першага выдання ''[[Беларуская граматыка для школ|Беларускай граматыкі для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], 1918]]

Першай найбольш уплывовай сістэматычнай кадыфікацыяй графікі і правапісу новай беларускай літаратурнай мовы стала ''[[Беларуская граматыка для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], выдадзеная ў 1918 годзе. Яна ўпарадкавала ўжо значнай мерай сфарміраваную пісьмовую практыку і стала асновай навучання беларускай літаратурнай мове ў 1920-я гады.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot;&gt;Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918. — § 7; [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918)/I электронны тэкст на Вікікрыніцах].&lt;/ref&gt;

У першым выданні Тарашкевіч падаў кірылічны алфавіт з '''33 літар''': ''а, б, в, г, ґ, д, е, ё, ж, з, і, й, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, ў, ф, х, ц, ч, ш, ы, ь, э, ю, я''. Асобна побач быў прыведзены беларускі лацінскі алфавіт. Дыграфы ''дж'' і ''дз'' Тарашкевіч разглядаў як спалучэнні дзвюх літар для перадачы суцэльна вымаўляемых афрыкат.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt;

Такім чынам, першае выданне граматыкі 1918 года яшчэ не супадае паводле складу з сучасным 32-літарным алфавітам: у ім асобнай літарай была ''ґ''. У пятым, істотна перапрацаваным выданні 1929 года ''ґ'' ужо не ўваходзіла ў асноўны пералік беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Savka&quot;&gt;Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021. — С. 266—268.&lt;/ref&gt;

=== Дыскусіі 1920-х гадоў ===

{{Асноўны артыкул|Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі}}

Пасля пашырэння беларускай мовы ў адукацыі, дзяржаўных установах і друку ў 1920-я гады абмяркоўваліся магчымыя змены не толькі правапісу, але і самога алфавіта. У [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]] з 1922 года паступалі, у прыватнасці, праекты асобных знакаў для афрыкат ''дз'' і ''дж''.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot;&gt;''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927. — С. VII—VIII.&lt;/ref&gt;

На [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі 1926 года]] [[Язэп Юр'евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|Павел Растаргуеў]] прапанавалі істотна перабудаваць графіку. Абмяркоўваліся асобныя знакі для ''дз'' і ''дж'', спецыяльная літара для выбухнога [г], замена ''й'' літарай тыпу ''j'', перабудова спосабу перадачы спалучэння [j] з галоснымі і іншыя змены.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Створаная канферэнцыяй Графічная камісія падтрымала частку прапаноў, у тым ліку асобныя знакі для афрыкат і замену ''й'' на ''j'', аднак яны не сталі нормай наступнага беларускага друку. Канферэнцыя разгледзела таксама магчымасць пераходу на лацінскі алфавіт, але большасць удзельнікаў выказалася супраць, і прапанова была адхілена.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Таму Акадэмічная канферэнцыя 1926 года была важным этапам навуковай дыскусіі пра структуру беларускай азбукі, але не стварыла новага алфавіта, які замяніў бы ўжо ўсталяваную кірылічную сістэму. Асноўны набор сучасных літар захаваўся, а прапанаваныя новыя графемы не былі ўведзены ў агульную норму.

=== Замацаванне 32-літарнага алфавіта ===

Пасля 1917 года кірылічны беларускі алфавіт канчаткова замацаваўся як асноўны графічны сродак беларускай літаратурнай мовы ў Савецкай Беларусі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; Пры гэтым яго сучасны склад сфармаваўся паступова: яшчэ ў першых выданнях граматыкі Тарашкевіча прысутнічала ''ґ'', а ў 1920-я гады працягваліся праекты графічнай рэформы.

Пастанова Савета Народных Камісараў БССР ад 26 жніўня 1933 года «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» закранула перадусім [[Беларускі правапіс|арфаграфію]] і граматычныя нормы, а не асноўны склад беларускага алфавіта.&lt;ref&gt;''Беларуская мова'' // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt; У далейшым 32-літарны набор заставаўся стабільным і выкарыстоўваўся ў навучальнай, навуковай, выдавецкай і лексікаграфічнай практыцы.

У 1959 годзе былі зацверджаны новыя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'', якія ўпарадкавалі шэраг правапісных нормаў, не змяніўшы асноўнага складу алфавіта.&lt;ref&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.&lt;/ref&gt;

Сучасныя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З і ўступілі ў сілу 1 верасня 2010 года. Яны таксама рэгулююць правапіс у межах таго самага 32-літарнага беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;[https://uploads.philology.by/bel_grammar/bel_arfagr_punktuac_zakon.pdf Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].&lt;/ref&gt;

== Асобныя гістарычныя графемы ==

=== Ґ ===

Літара ''[[Ґ]]'' не ўваходзіць у сучасны афіцыйны беларускі алфавіт. Аднак яна мае рэальную гісторыю ў беларускай графіцы і не можа лічыцца выключна пазнейшай неафіцыйнай інавацыяй.

У першым выданні ''Беларускай граматыкі для школ'' 1918 года Тарашкевіч уключыў ''ґ'' непасрэдна ў пералік беларускай азбукі паміж ''г'' і ''д'' і прадпісваў выкарыстоўваць яе для выбухнога гука ў словах тыпу ''мазґі, ґанак''.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt; Пра мэтазгоднасць асобнага знака для выбухнога [г] гаварылі і падчас дыскусій 1920-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

У пятым выданні граматыкі Тарашкевіча 1929 года ''ґ'' з асноўнага алфавітнага пераліку была выключана.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt; У сучасным афіцыйным беларускім алфавіце асобнай літары ''ґ'' няма. У некаторых неафіцыйных правапісных сістэмах яна можа выкарыстоўвацца факультатыўна.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt;

=== Старыя кірылічныя літары ===

На розных этапах старабеларускага пісьменства выкарыстоўваліся літары, якіх няма ў сучасным алфавіце: ''ѣ'', ''ѳ'', ''ѵ'', ''ѯ'', ''ѱ'', ''ѕ'', ''ѫ'', ''ѧ'', ''ѥ'', ''ω'' і іншыя. Частка іх была дублетнай паводле гукавой функцыі, частка захоўвалася пад уплывам царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Іх знікненне з беларускага пісьма не было адначасовым. У дзелавых тэкстах многія старыя графемы выйшлі з актыўнага ўжытку раней, у рэлігійнай і кніжнай традыцыі маглі захоўвацца даўжэй; канчаткова новая беларуская графіка ўжо фарміравалася на аснове грамадзянскага шрыфту.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;

== Беларускі алфавіт і іншыя графічныя традыцыі ==

=== Лацінскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі лацінскі алфавіт}}

[[Файл:Беларуская граматыка для школ (лацінка). 1918.jpg|міні|справа|200пкс|Лацінічны варыянт ''Беларускай граматыкі для школ'', 1918]]

Беларускі лацінскі алфавіт — не транслітарацыя сучаснай кірыліцы, а гістарычная сістэма беларускага пісьма з уласнай традыцыяй. Яго формы складваліся на аснове польскай лацінскай графікі з далейшым прыстасаваннем да беларускай фанетыкі; у XIX стагоддзі ў ёй выкарыстоўваліся, у прыватнасці, дыякрытычныя знакі і асобны знак для нескладовага [ў].&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX — пачатку XX стагоддзя лацінка і кірыліца рэальна канкуравалі ў беларускім друку. Пасля пераходу «Нашай нівы» ў 1912 годзе толькі на кірыліцу яе роля ў агульнабеларускім друку зменшылася, але ў Заходняй Беларусі яна працягвала выкарыстоўвацца побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Арабскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі арабскі алфавіт}}

Асобная беларуская графічная традыцыя ўзнікла ў асяроддзі [[літоўскія татары|літоўскіх татар]], якія выкарыстоўвалі прыстасаванае [[арабскае пісьмо]] для беларускіх тэкстаў. Ім запісаны рукапісныя [[кітаб]]ы, [[хамаіл]]ы, [[тафсір]]ы і іншыя помнікі.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

Беларускі арабскі алфавіт генеалагічна і структурна не звязаны з сучасным беларускім кірылічным алфавітам. Яго значэнне для гісторыі беларускай пісьменнасці заключаецца, між іншым, у тым, што татарскія рукапісы даволі дакладна перадавалі шэраг асаблівасцей жывога беларускага маўлення.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

== Сучасны статус ==

Сучасная літаратурная беларуская мова выкарыстоўвае 32-літарны кірылічны алфавіт. Ён служыць асновай дзяржаўнай, адукацыйнай, навуковай, мастацкай, выдавецкай і электроннай пісьмовай камунікацыі на беларускай мове.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

У параўнанні з сучасным рускім алфавітам у беларускім няма літар ''и, щ, ъ'', але ёсць ''і'' і ''ў''. Спалучэнне, якое ў рускай графіцы можа перадавацца літарай ''щ'', па-беларуску пішацца дзвюма літарамі ''шч''; раздзяляльную функцыю, якую ў рускай мове часткова выконвае ''ъ'', у беларускай графіцы выконвае апостраф.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Алфавіт неабходна адрозніваць ад [[Беларускі правапіс|правапісу]]. Алфавіт вызначае склад, формы, назвы і парадак літар, тады як арфаграфія рэгулюе выбар гэтых літар і іншых графічных знакаў пры напісанні канкрэтных слоў і форм. Таму правапісныя рэформы XX—XXI стагоддзяў не абавязкова азначалі змену беларускага алфавіта.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.
* Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.
* ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.
* Крамко І. І., Юрэвіч А. К., Яновіч А. І. ''Гісторыя беларускай літаратурнай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1968. — Т. 2.
* ''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.
* Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — 5-е выд., пераробленае і пашыранае. — Вільня: Беларуская друкарня імя Ф. Скарыны, 1929.
* Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.

== Гл. таксама ==

* [[Беларуская мова]]
* [[Беларускі правапіс]]
* [[Беларускі лацінскі алфавіт]]
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Кірыліца]]
* [[Грамадзянскі шрыфт]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Ў]]
* [[Беларуская фанетыка]]

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 «Беларускі алфавіт»] у ''Беларускай энцыклапедыі'' на Verbum.by.
* [https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] — ілюстраваны матэрыял па гісторыі беларускай графікі.
* [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918) «Беларуская граматыка для школ» Браніслава Тарашкевіча, выданне 1918 года] на Вікікрыніцах.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Belarusian_alphabet Беларускі алфавіт] на Вікісховішчы.

{{Сістэмы пісьма}}
{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Беларускі алфавіт| ]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Кірылічныя алфавіты]]
[[Катэгорыя:Беларускае пісьмо]]</text>
      <sha1>4kskpjnio4jx2p2y6917uzt8b71utq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197682</id>
      <parentid>5197680</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Склад і парадак */ афармленне</comment>
      <origin>5197682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41773" sha1="j1oabyzbq5js9lol9iyndnf3o8p7vns" xml:space="preserve">{{Кірылічныя алфавіты
|Выява=Cyrillic_letter_Short_U.svg
}}

'''Беларускі алфавіт''', '''беларуская азбука''' — сукупнасць [[літара|літар]], прынятых у сучаснай пісьмовай [[беларуская мова|беларускай мове]] і размешчаных у пэўным парадку. Склаўся на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] ў выніку шматвяковага развіцця беларускай графічнай традыцыі і прыстасавання [[грамадзянскі шрыфт|грамадзянскага шрыфту]] да гукавой сістэмы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.&lt;/ref&gt;

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з '''32 літар'''. Асобных літар для [[Афрыката|афрыкат]] [дж] і [дз] няма: яны перадаюцца [[дыграф]]амі ''дж'' і ''дз''. [[Апостраф]] таксама не з'яўляецца літарай і ў склад алфавіта не ўваходзіць.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot;&gt;Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.&lt;/ref&gt;

Гістарычна беларуская мова запісвалася не толькі кірыліцай. У XIX — пачатку XX стагоддзя шырока выкарыстоўваўся [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускі лацінскі алфавіт]], а ў рукапіснай культуры [[літоўскія татары|літоўскіх татар]] існаваў [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускі арабскі алфавіт]]. Гэтыя сістэмы ўтвараюць асобныя графічныя традыцыі і не ўваходзяць у сучасны беларускі кірылічны алфавіт.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot;&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.&lt;/ref&gt;

== Склад і парадак ==

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:100%&quot;
|-
! №
| 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16
|-
! Літара
| style=&quot;font-size:150%&quot; | А а
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Б б
| style=&quot;font-size:150%&quot; | В в
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Г г
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Д д
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Е е
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ё ё
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ж ж
| style=&quot;font-size:150%&quot; | З з
| style=&quot;font-size:150%&quot; | І і
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Й й
| style=&quot;font-size:150%&quot; | К к
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Л л
| style=&quot;font-size:150%&quot; | М м
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Н н
| style=&quot;font-size:150%&quot; | О о
|-
! Назва
| а || бэ || вэ || гэ || дэ || е || ё || жэ || зэ || і || і нескладовае || ка || эл || эм || эн || о
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:100%&quot;
|-
! №
| 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 || 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 || 32
|-
! Літара
| style=&quot;font-size:150%&quot; | П п
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Р р
| style=&quot;font-size:150%&quot; | С с
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Т т
| style=&quot;font-size:150%&quot; | У у
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ў ў
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ф ф
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Х х
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ц ц
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ч ч
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ш ш
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ы ы
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ь ь
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Э э
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ю ю
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Я я
|-
! Назва
| пэ || эр || эс || тэ || у || у нескладовае || эф || ха || цэ || чэ || ша || ы || мяккі знак || э || ю || я
|}

Большасць назваў літар простыя; састаўныя назвы маюць ''й'' — ''і нескладовае'', ''ў'' — ''у нескладовае'' і ''ь'' — ''мяккі знак''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt; Парадак літар з'яўляецца нарматыўным і выкарыстоўваецца пры алфавітным упарадкаванні слоў, імёнаў, бібліяграфічных запісаў і іншых моўных адзінак.

У энцыклапедычных і навучальных пераліках пасля ''д'' часам дадаткова паказваюць у дужках ''дж'' і ''дз'', напрыклад: ''Дд (Дждж, Дздз)''. Гэта падкрэслівае іх функцыю пры перадачы беларускіх афрыкат, але не павялічвае колькасць літар алфавіта: ''дж'' і ''дз'' з'яўляюцца дыграфамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Суадносіны літар і гукаў ==

Беларускае пісьмо належыць да [[алфавітнае пісьмо|літарна-гукавога пісьма]], але адпаведнасць паміж літарай і гукам не заўсёды адназначная. Адна літара можа выконваць некалькі графічных функцый, а адзін гук або спалучэнне гукаў можа абазначацца некалькімі літарамі.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Дзесяць літар — ''а, о, э, ы, у, я, ё, ю, і, е'' — удзельнічаюць у абазначэнні шасці галосных гукаў беларускай літаратурнай мовы: [а], [о], [э], [ы], [у], [і]. Літары ''е, ё, ю, я'' пасля зычных адначасова паказваюць адпаведны галосны і, у пазіцыях, дзе гэта магчыма, мяккасць папярэдняга зычнага: ''лес, лён, людзі, мяса''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У пачатку слова і склада, пасля галоснай, апострафа і ў некаторых іншых пазіцыях ''е, ё, ю, я'' могуць перадаваць спалучэнне [j] з галосным: ''ель, ёлка, маё, юнак, аб'ём, сям'я''.&lt;ref name=&quot;Yo&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%81 Ё] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 407.&lt;/ref&gt; Такі спосаб абазначэння мяккасці зычных і спалучэнняў з [j] з'яўляецца адной з асноўных рыс сучаснай беларускай кірылічнай графікі.

Літара ''ь'' самастойнага гука не абазначае; яе асноўная функцыя — паказ мяккасці папярэдняга зычнага. Апостраф, наадварот, ужываецца як раздзяляльны знак пасля зычнага перад ''е, ё, ю, я, і'' ў пазіцыях, вызначаных правапісам, і таксама не мае ўласнага гукавога значэння.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.&lt;/ref&gt;

=== Дыграфы дж і дз ===

Спалучэнні ''дж'' і ''дз'' у межах адной марфемы могуць перадаваць адзіныя афрыкаты: ''джала, хаджу, дзень, радзіма''. Пры гэтым тыя самыя паслядоўнасці літар на мяжы марфем могуць абазначаць два асобныя гукі, напрыклад у словах ''аджыць'', ''падземны''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Такім чынам, графічны статус ''дж'' і ''дз'' адрозніваецца ад статусу асобных літар. Гэта два знакавыя спалучэнні, пабудаваныя з літар ''д'', ''ж'' і ''з'', а не самастойныя 33-я і 34-я літары беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Літара ў ===

[[Файл:Cyrillic_letter_Short_U.svg|міні|справа|120пкс|Літара [[Ў|ў]] — характэрная графема сучаснага беларускага алфавіта]]

Літара ''ў'' абазначае беларускі нескладовы гук [ў] і займае 22-е месца ў алфавіце. Яе ўжыванне звязана з беларускай фанетычнай асаблівасцю чаргавання складовага ''у'' з нескладовым ''ў'', якая атрымала спецыяльнае графічнае выражэнне.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У беларускай лацінскай графіцы XIX стагоддзя нескладовы [ў] перадавалі асобным знакам, у тым ліку ''ŭ''. У кірылічным беларускім пісьме знак ''ў'' прапанаваў выкарыстоўваць [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|Пётр Бяссонаў]]; ён засведчаны ў друкаваных беларускіх тэкстах 1870-х гадоў, у прыватнасці ў фальклорных выданнях [[Павел Васільевіч Шэйн|Паўла Шэйна]].&lt;ref&gt;[https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] // Philology.by.&lt;/ref&gt; У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ''ў'' паступова стала звычайным элементам беларускага кірылічнага пісьма.

=== Літара ё ===

Літара ''ё'' была запазычана ў беларускую графіку з рускай, дзе ўзнікла ў канцы XVIII стагоддзя. У старабеларускім пісьменстве [о] пасля мяккага зычнага перадаваўся рознымі сродкамі, у тым ліку ''е'', ''іо'' і ''о''; асобная ''ё'' замацавалася ўжо ў графіцы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Yo&quot; /&gt;

У сучасным беларускім алфавіце ''ё'' — самастойная сёмая літара. Яна, у адрозненне ад практыкі, пашыранай у рускай графіцы, уваходзіць у нарматыўны беларускі літарны набор нароўні з астатнімі літарамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Гісторыя ==

=== Старабеларуская кірылічная традыцыя ===

[[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (3).jpg|міні|злева|250пкс|Тытульны аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], надрукаванага кірыліцай]]

Папярэднікам сучаснага беларускага алфавіта была кірылічная пісьмовая традыцыя ўсходніх славян. Кірыліца распаўсюдзілася на землях Русі пасля прыняцця хрысціянства і стала асновай сярэдневяковага пісьменства; пазней яе мясцовы варыянт развіваўся ў старабеларускай пісьмовай мове Вялікага Княства Літоўскага.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.&lt;/ref&gt;

Ранні літарны склад быў значна большы за сучасны. У старажытнай кірыліцы існавалі некалькі знакаў з аднолькавымі або блізкімі функцыямі: ''о — ω, ф — ѳ, і — и — ѵ, з — ѕ, е — ѥ — ѣ, ꙗ — ѧ'', некалькі варыянтаў ''у'', а таксама ''ѯ'' і ''ѱ'' для спалучэнняў [кс] і [пс]. Па меры развіцця мясцовага пісьма патрэба ў значнай частцы гэтых дублетных графем знікала.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

На беларускай глебе выйшлі з ужытку, у прыватнасці, ''ѫ'' і ''ѥ''. Адначасова з'явіліся новыя сродкі для перадачы гукавых асаблівасцей: графема ''э'' засведчана з канца XV стагоддзя, ''й'' — з канца XVI стагоддзя; у дзелавым пісьменстве шэраг старых знакаў перастаў ужывацца раней, чым у кніжнай і рэлігійнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Важны этап развіцця друкаванай беларускай кірыліцы звязаны з выданнямі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Створаны ў яго выданнях друкарскі варыянт кірылічнага алфавіта стаў адным з узораў для далейшага ўсходнеславянскага кнігадрукавання.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; У XVI—XVII стагоддзях у беларускай пісьмовай практыцы паралельна існавалі розныя рукапісныя і друкаваныя формы, таму скарачэнне старога літарнага набору адбывалася паступова, а не ў выніку адной спецыяльнай алфавітнай рэформы.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot;&gt;Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.&lt;/ref&gt;

=== XVIII — XIX стагоддзі ===

З заняпадам старабеларускай пісьмовай традыцыі пераемнасць паміж сярэдневяковай і новай беларускай графікай стала менш непасрэднай. У XVIII—XIX стагоддзях беларускамоўныя тэксты ствараліся як кірыліцай, так і [[лацінскае пісьмо|лацінскім пісьмом]], прыстасаваным пераважна праз польскую графічную традыцыю.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX стагоддзі лацінкай пісалі і друкавалі беларускія тэксты [[Ян Чачот|Ян Чачот]], [[Пётр Багрым]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]] і іншыя аўтары. Лацінкай была надрукавана газета [[Мужыцкая праўда|«Мужыцкая праўда»]] 1862—1863 гадоў.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

Адначасова фарміраваўся новы кірылічны варыянт пісьма. Яго непасрэднай друкарскай асновай стаў грамадзянскі шрыфт, створаны ў Расійскай імперыі ў пачатку XVIII стагоддзя ў выніку рэформы кірылічнага друку і пазней прыстасаваны да розных усходнеславянскіх моў.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt; У беларускай практыцы XIX стагоддзя паступова выпрацоўваліся ўласныя графічныя сродкі, у тым ліку ''ў'', ужыванне ''і'', ''ё'', дыграфаў ''дз'' і ''дж'', спалучэння ''шч'' і апострафа.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Гэта азначае, што сучасны беларускі алфавіт нельга разглядаць ні як простае нязменнае прадаўжэнне сярэдневяковай кірыліцы, ні як механічную копію рускага алфавіта. Яго гістарычнай асновай была кірыліца, непасрэднай друкарскай базай новага перыяду — грамадзянскі шрыфт, а склад і функцыі графем выпрацоўваліся ў адпаведнасці з беларускай гукавой сістэмай і ўласнай пісьмовай традыцыяй.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Пачатак XX стагоддзя: кірыліца і лацінка ===

[[Наша доля|«Наша доля»]] і [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]] ў пачатковы перыяд выдаваліся паралельна кірыліцай і лацінкай. У беларускім друку гэтага часу абедзве сістэмы ўжо мелі выразныя сродкі для перадачы спецыфічных асаблівасцей беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У кірылічным друку з літарнага набору былі выведзены непатрэбныя для беларускай мовы старыя знакі, у тым ліку ''ѣ, и, ъ'' і ''щ''; замацоўваліся ''і'' і ''ў'', афрыкаты перадаваліся дыграфамі ''дз'' і ''дж'', [шч] — спалучэннем ''шч'', а ў раздзяляльнай функцыі замест ''ъ'' выкарыстоўваўся апостраф. Гэтыя асаблівасці складваліся паступова ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя і спачатку яшчэ не мелі адзінай агульнапрынятай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;BelMovEn&quot;&gt;''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.&lt;/ref&gt;

У 1912 годзе пасля абмеркавання з чытачамі рэдакцыя «Нашай нівы» перайшла на адну графічную сістэму — кірылічную «гражданку». Гэта істотна пашырыла сферу адзінай кірылічнай практыкі, але лацінка не знікла: ёю працягвалі карыстацца ў іншых беларускіх выданнях, а ў Заходняй Беларусі яна ўжывалася побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Кадыфікацыя Браніслава Тарашкевіча ===

[[Файл:Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|міні|справа|220пкс|Вокладка першага выдання ''[[Беларуская граматыка для школ|Беларускай граматыкі для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], 1918]]

Першай найбольш уплывовай сістэматычнай кадыфікацыяй графікі і правапісу новай беларускай літаратурнай мовы стала ''[[Беларуская граматыка для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], выдадзеная ў 1918 годзе. Яна ўпарадкавала ўжо значнай мерай сфарміраваную пісьмовую практыку і стала асновай навучання беларускай літаратурнай мове ў 1920-я гады.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot;&gt;Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918. — § 7; [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918)/I электронны тэкст на Вікікрыніцах].&lt;/ref&gt;

У першым выданні Тарашкевіч падаў кірылічны алфавіт з '''33 літар''': ''а, б, в, г, ґ, д, е, ё, ж, з, і, й, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, ў, ф, х, ц, ч, ш, ы, ь, э, ю, я''. Асобна побач быў прыведзены беларускі лацінскі алфавіт. Дыграфы ''дж'' і ''дз'' Тарашкевіч разглядаў як спалучэнні дзвюх літар для перадачы суцэльна вымаўляемых афрыкат.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt;

Такім чынам, першае выданне граматыкі 1918 года яшчэ не супадае паводле складу з сучасным 32-літарным алфавітам: у ім асобнай літарай была ''ґ''. У пятым, істотна перапрацаваным выданні 1929 года ''ґ'' ужо не ўваходзіла ў асноўны пералік беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Savka&quot;&gt;Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021. — С. 266—268.&lt;/ref&gt;

=== Дыскусіі 1920-х гадоў ===

{{Асноўны артыкул|Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі}}

Пасля пашырэння беларускай мовы ў адукацыі, дзяржаўных установах і друку ў 1920-я гады абмяркоўваліся магчымыя змены не толькі правапісу, але і самога алфавіта. У [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]] з 1922 года паступалі, у прыватнасці, праекты асобных знакаў для афрыкат ''дз'' і ''дж''.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot;&gt;''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927. — С. VII—VIII.&lt;/ref&gt;

На [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі 1926 года]] [[Язэп Юр'евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|Павел Растаргуеў]] прапанавалі істотна перабудаваць графіку. Абмяркоўваліся асобныя знакі для ''дз'' і ''дж'', спецыяльная літара для выбухнога [г], замена ''й'' літарай тыпу ''j'', перабудова спосабу перадачы спалучэння [j] з галоснымі і іншыя змены.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Створаная канферэнцыяй Графічная камісія падтрымала частку прапаноў, у тым ліку асобныя знакі для афрыкат і замену ''й'' на ''j'', аднак яны не сталі нормай наступнага беларускага друку. Канферэнцыя разгледзела таксама магчымасць пераходу на лацінскі алфавіт, але большасць удзельнікаў выказалася супраць, і прапанова была адхілена.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Таму Акадэмічная канферэнцыя 1926 года была важным этапам навуковай дыскусіі пра структуру беларускай азбукі, але не стварыла новага алфавіта, які замяніў бы ўжо ўсталяваную кірылічную сістэму. Асноўны набор сучасных літар захаваўся, а прапанаваныя новыя графемы не былі ўведзены ў агульную норму.

=== Замацаванне 32-літарнага алфавіта ===

Пасля 1917 года кірылічны беларускі алфавіт канчаткова замацаваўся як асноўны графічны сродак беларускай літаратурнай мовы ў Савецкай Беларусі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; Пры гэтым яго сучасны склад сфармаваўся паступова: яшчэ ў першых выданнях граматыкі Тарашкевіча прысутнічала ''ґ'', а ў 1920-я гады працягваліся праекты графічнай рэформы.

Пастанова Савета Народных Камісараў БССР ад 26 жніўня 1933 года «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» закранула перадусім [[Беларускі правапіс|арфаграфію]] і граматычныя нормы, а не асноўны склад беларускага алфавіта.&lt;ref&gt;''Беларуская мова'' // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt; У далейшым 32-літарны набор заставаўся стабільным і выкарыстоўваўся ў навучальнай, навуковай, выдавецкай і лексікаграфічнай практыцы.

У 1959 годзе былі зацверджаны новыя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'', якія ўпарадкавалі шэраг правапісных нормаў, не змяніўшы асноўнага складу алфавіта.&lt;ref&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.&lt;/ref&gt;

Сучасныя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З і ўступілі ў сілу 1 верасня 2010 года. Яны таксама рэгулююць правапіс у межах таго самага 32-літарнага беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;[https://uploads.philology.by/bel_grammar/bel_arfagr_punktuac_zakon.pdf Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].&lt;/ref&gt;

== Асобныя гістарычныя графемы ==

=== Ґ ===

Літара ''[[Ґ]]'' не ўваходзіць у сучасны афіцыйны беларускі алфавіт. Аднак яна мае рэальную гісторыю ў беларускай графіцы і не можа лічыцца выключна пазнейшай неафіцыйнай інавацыяй.

У першым выданні ''Беларускай граматыкі для школ'' 1918 года Тарашкевіч уключыў ''ґ'' непасрэдна ў пералік беларускай азбукі паміж ''г'' і ''д'' і прадпісваў выкарыстоўваць яе для выбухнога гука ў словах тыпу ''мазґі, ґанак''.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt; Пра мэтазгоднасць асобнага знака для выбухнога [г] гаварылі і падчас дыскусій 1920-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

У пятым выданні граматыкі Тарашкевіча 1929 года ''ґ'' з асноўнага алфавітнага пераліку была выключана.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt; У сучасным афіцыйным беларускім алфавіце асобнай літары ''ґ'' няма. У некаторых неафіцыйных правапісных сістэмах яна можа выкарыстоўвацца факультатыўна.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt;

=== Старыя кірылічныя літары ===

На розных этапах старабеларускага пісьменства выкарыстоўваліся літары, якіх няма ў сучасным алфавіце: ''ѣ'', ''ѳ'', ''ѵ'', ''ѯ'', ''ѱ'', ''ѕ'', ''ѫ'', ''ѧ'', ''ѥ'', ''ω'' і іншыя. Частка іх была дублетнай паводле гукавой функцыі, частка захоўвалася пад уплывам царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Іх знікненне з беларускага пісьма не было адначасовым. У дзелавых тэкстах многія старыя графемы выйшлі з актыўнага ўжытку раней, у рэлігійнай і кніжнай традыцыі маглі захоўвацца даўжэй; канчаткова новая беларуская графіка ўжо фарміравалася на аснове грамадзянскага шрыфту.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;

== Беларускі алфавіт і іншыя графічныя традыцыі ==

=== Лацінскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі лацінскі алфавіт}}

[[Файл:Беларуская граматыка для школ (лацінка). 1918.jpg|міні|справа|200пкс|Лацінічны варыянт ''Беларускай граматыкі для школ'', 1918]]

Беларускі лацінскі алфавіт — не транслітарацыя сучаснай кірыліцы, а гістарычная сістэма беларускага пісьма з уласнай традыцыяй. Яго формы складваліся на аснове польскай лацінскай графікі з далейшым прыстасаваннем да беларускай фанетыкі; у XIX стагоддзі ў ёй выкарыстоўваліся, у прыватнасці, дыякрытычныя знакі і асобны знак для нескладовага [ў].&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX — пачатку XX стагоддзя лацінка і кірыліца рэальна канкуравалі ў беларускім друку. Пасля пераходу «Нашай нівы» ў 1912 годзе толькі на кірыліцу яе роля ў агульнабеларускім друку зменшылася, але ў Заходняй Беларусі яна працягвала выкарыстоўвацца побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Арабскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі арабскі алфавіт}}

Асобная беларуская графічная традыцыя ўзнікла ў асяроддзі [[літоўскія татары|літоўскіх татар]], якія выкарыстоўвалі прыстасаванае [[арабскае пісьмо]] для беларускіх тэкстаў. Ім запісаны рукапісныя [[кітаб]]ы, [[хамаіл]]ы, [[тафсір]]ы і іншыя помнікі.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

Беларускі арабскі алфавіт генеалагічна і структурна не звязаны з сучасным беларускім кірылічным алфавітам. Яго значэнне для гісторыі беларускай пісьменнасці заключаецца, між іншым, у тым, што татарскія рукапісы даволі дакладна перадавалі шэраг асаблівасцей жывога беларускага маўлення.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

== Сучасны статус ==

Сучасная літаратурная беларуская мова выкарыстоўвае 32-літарны кірылічны алфавіт. Ён служыць асновай дзяржаўнай, адукацыйнай, навуковай, мастацкай, выдавецкай і электроннай пісьмовай камунікацыі на беларускай мове.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

У параўнанні з сучасным рускім алфавітам у беларускім няма літар ''и, щ, ъ'', але ёсць ''і'' і ''ў''. Спалучэнне, якое ў рускай графіцы можа перадавацца літарай ''щ'', па-беларуску пішацца дзвюма літарамі ''шч''; раздзяляльную функцыю, якую ў рускай мове часткова выконвае ''ъ'', у беларускай графіцы выконвае апостраф.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Алфавіт неабходна адрозніваць ад [[Беларускі правапіс|правапісу]]. Алфавіт вызначае склад, формы, назвы і парадак літар, тады як арфаграфія рэгулюе выбар гэтых літар і іншых графічных знакаў пры напісанні канкрэтных слоў і форм. Таму правапісныя рэформы XX—XXI стагоддзяў не абавязкова азначалі змену беларускага алфавіта.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.
* Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.
* ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.
* Крамко І. І., Юрэвіч А. К., Яновіч А. І. ''Гісторыя беларускай літаратурнай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1968. — Т. 2.
* ''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.
* Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — 5-е выд., пераробленае і пашыранае. — Вільня: Беларуская друкарня імя Ф. Скарыны, 1929.
* Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.

== Гл. таксама ==

* [[Беларуская мова]]
* [[Беларускі правапіс]]
* [[Беларускі лацінскі алфавіт]]
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Кірыліца]]
* [[Грамадзянскі шрыфт]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Ў]]
* [[Беларуская фанетыка]]

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 «Беларускі алфавіт»] у ''Беларускай энцыклапедыі'' на Verbum.by.
* [https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] — ілюстраваны матэрыял па гісторыі беларускай графікі.
* [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918) «Беларуская граматыка для школ» Браніслава Тарашкевіча, выданне 1918 года] на Вікікрыніцах.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Belarusian_alphabet Беларускі алфавіт] на Вікісховішчы.

{{Сістэмы пісьма}}
{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Беларускі алфавіт| ]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Кірылічныя алфавіты]]
[[Катэгорыя:Беларускае пісьмо]]</text>
      <sha1>j1oabyzbq5js9lol9iyndnf3o8p7vns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197683</id>
      <parentid>5197682</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>/* Беларускі алфавіт і іншыя графічныя традыцыі */ стыль</comment>
      <origin>5197683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41783" sha1="i5mdi6wjr73v87g3mzuah0meparpimz" xml:space="preserve">{{Кірылічныя алфавіты
|Выява=Cyrillic_letter_Short_U.svg
}}

'''Беларускі алфавіт''', '''беларуская азбука''' — сукупнасць [[літара|літар]], прынятых у сучаснай пісьмовай [[беларуская мова|беларускай мове]] і размешчаных у пэўным парадку. Склаўся на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] ў выніку шматвяковага развіцця беларускай графічнай традыцыі і прыстасавання [[грамадзянскі шрыфт|грамадзянскага шрыфту]] да гукавой сістэмы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.&lt;/ref&gt;

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з '''32 літар'''. Асобных літар для [[Афрыката|афрыкат]] [дж] і [дз] няма: яны перадаюцца [[дыграф]]амі ''дж'' і ''дз''. [[Апостраф]] таксама не з'яўляецца літарай і ў склад алфавіта не ўваходзіць.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot;&gt;Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.&lt;/ref&gt;

Гістарычна беларуская мова запісвалася не толькі кірыліцай. У XIX — пачатку XX стагоддзя шырока выкарыстоўваўся [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускі лацінскі алфавіт]], а ў рукапіснай культуры [[літоўскія татары|літоўскіх татар]] існаваў [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускі арабскі алфавіт]]. Гэтыя сістэмы ўтвараюць асобныя графічныя традыцыі і не ўваходзяць у сучасны беларускі кірылічны алфавіт.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot;&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.&lt;/ref&gt;

== Склад і парадак ==

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:100%&quot;
|-
! №
| 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16
|-
! Літара
| style=&quot;font-size:150%&quot; | А а
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Б б
| style=&quot;font-size:150%&quot; | В в
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Г г
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Д д
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Е е
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ё ё
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ж ж
| style=&quot;font-size:150%&quot; | З з
| style=&quot;font-size:150%&quot; | І і
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Й й
| style=&quot;font-size:150%&quot; | К к
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Л л
| style=&quot;font-size:150%&quot; | М м
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Н н
| style=&quot;font-size:150%&quot; | О о
|-
! Назва
| а || бэ || вэ || гэ || дэ || е || ё || жэ || зэ || і || і нескладовае || ка || эл || эм || эн || о
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:100%&quot;
|-
! №
| 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 || 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 || 32
|-
! Літара
| style=&quot;font-size:150%&quot; | П п
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Р р
| style=&quot;font-size:150%&quot; | С с
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Т т
| style=&quot;font-size:150%&quot; | У у
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ў ў
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ф ф
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Х х
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ц ц
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ч ч
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ш ш
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ы ы
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ь ь
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Э э
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ю ю
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Я я
|-
! Назва
| пэ || эр || эс || тэ || у || у нескладовае || эф || ха || цэ || чэ || ша || ы || мяккі знак || э || ю || я
|}

Большасць назваў літар простыя; састаўныя назвы маюць ''й'' — ''і нескладовае'', ''ў'' — ''у нескладовае'' і ''ь'' — ''мяккі знак''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt; Парадак літар з'яўляецца нарматыўным і выкарыстоўваецца пры алфавітным упарадкаванні слоў, імёнаў, бібліяграфічных запісаў і іншых моўных адзінак.

У энцыклапедычных і навучальных пераліках пасля ''д'' часам дадаткова паказваюць у дужках ''дж'' і ''дз'', напрыклад: ''Дд (Дждж, Дздз)''. Гэта падкрэслівае іх функцыю пры перадачы беларускіх афрыкат, але не павялічвае колькасць літар алфавіта: ''дж'' і ''дз'' з'яўляюцца дыграфамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Суадносіны літар і гукаў ==

Беларускае пісьмо належыць да [[алфавітнае пісьмо|літарна-гукавога пісьма]], але адпаведнасць паміж літарай і гукам не заўсёды адназначная. Адна літара можа выконваць некалькі графічных функцый, а адзін гук або спалучэнне гукаў можа абазначацца некалькімі літарамі.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Дзесяць літар — ''а, о, э, ы, у, я, ё, ю, і, е'' — удзельнічаюць у абазначэнні шасці галосных гукаў беларускай літаратурнай мовы: [а], [о], [э], [ы], [у], [і]. Літары ''е, ё, ю, я'' пасля зычных адначасова паказваюць адпаведны галосны і, у пазіцыях, дзе гэта магчыма, мяккасць папярэдняга зычнага: ''лес, лён, людзі, мяса''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У пачатку слова і склада, пасля галоснай, апострафа і ў некаторых іншых пазіцыях ''е, ё, ю, я'' могуць перадаваць спалучэнне [j] з галосным: ''ель, ёлка, маё, юнак, аб'ём, сям'я''.&lt;ref name=&quot;Yo&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%81 Ё] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 407.&lt;/ref&gt; Такі спосаб абазначэння мяккасці зычных і спалучэнняў з [j] з'яўляецца адной з асноўных рыс сучаснай беларускай кірылічнай графікі.

Літара ''ь'' самастойнага гука не абазначае; яе асноўная функцыя — паказ мяккасці папярэдняга зычнага. Апостраф, наадварот, ужываецца як раздзяляльны знак пасля зычнага перад ''е, ё, ю, я, і'' ў пазіцыях, вызначаных правапісам, і таксама не мае ўласнага гукавога значэння.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.&lt;/ref&gt;

=== Дыграфы дж і дз ===

Спалучэнні ''дж'' і ''дз'' у межах адной марфемы могуць перадаваць адзіныя афрыкаты: ''джала, хаджу, дзень, радзіма''. Пры гэтым тыя самыя паслядоўнасці літар на мяжы марфем могуць абазначаць два асобныя гукі, напрыклад у словах ''аджыць'', ''падземны''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Такім чынам, графічны статус ''дж'' і ''дз'' адрозніваецца ад статусу асобных літар. Гэта два знакавыя спалучэнні, пабудаваныя з літар ''д'', ''ж'' і ''з'', а не самастойныя 33-я і 34-я літары беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Літара ў ===

[[Файл:Cyrillic_letter_Short_U.svg|міні|справа|120пкс|Літара [[Ў|ў]] — характэрная графема сучаснага беларускага алфавіта]]

Літара ''ў'' абазначае беларускі нескладовы гук [ў] і займае 22-е месца ў алфавіце. Яе ўжыванне звязана з беларускай фанетычнай асаблівасцю чаргавання складовага ''у'' з нескладовым ''ў'', якая атрымала спецыяльнае графічнае выражэнне.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У беларускай лацінскай графіцы XIX стагоддзя нескладовы [ў] перадавалі асобным знакам, у тым ліку ''ŭ''. У кірылічным беларускім пісьме знак ''ў'' прапанаваў выкарыстоўваць [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|Пётр Бяссонаў]]; ён засведчаны ў друкаваных беларускіх тэкстах 1870-х гадоў, у прыватнасці ў фальклорных выданнях [[Павел Васільевіч Шэйн|Паўла Шэйна]].&lt;ref&gt;[https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] // Philology.by.&lt;/ref&gt; У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ''ў'' паступова стала звычайным элементам беларускага кірылічнага пісьма.

=== Літара ё ===

Літара ''ё'' была запазычана ў беларускую графіку з рускай, дзе ўзнікла ў канцы XVIII стагоддзя. У старабеларускім пісьменстве [о] пасля мяккага зычнага перадаваўся рознымі сродкамі, у тым ліку ''е'', ''іо'' і ''о''; асобная ''ё'' замацавалася ўжо ў графіцы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Yo&quot; /&gt;

У сучасным беларускім алфавіце ''ё'' — самастойная сёмая літара. Яна, у адрозненне ад практыкі, пашыранай у рускай графіцы, уваходзіць у нарматыўны беларускі літарны набор нароўні з астатнімі літарамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Гісторыя ==

=== Старабеларуская кірылічная традыцыя ===

[[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (3).jpg|міні|злева|250пкс|Тытульны аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], надрукаванага кірыліцай]]

Папярэднікам сучаснага беларускага алфавіта была кірылічная пісьмовая традыцыя ўсходніх славян. Кірыліца распаўсюдзілася на землях Русі пасля прыняцця хрысціянства і стала асновай сярэдневяковага пісьменства; пазней яе мясцовы варыянт развіваўся ў старабеларускай пісьмовай мове Вялікага Княства Літоўскага.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.&lt;/ref&gt;

Ранні літарны склад быў значна большы за сучасны. У старажытнай кірыліцы існавалі некалькі знакаў з аднолькавымі або блізкімі функцыямі: ''о — ω, ф — ѳ, і — и — ѵ, з — ѕ, е — ѥ — ѣ, ꙗ — ѧ'', некалькі варыянтаў ''у'', а таксама ''ѯ'' і ''ѱ'' для спалучэнняў [кс] і [пс]. Па меры развіцця мясцовага пісьма патрэба ў значнай частцы гэтых дублетных графем знікала.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

На беларускай глебе выйшлі з ужытку, у прыватнасці, ''ѫ'' і ''ѥ''. Адначасова з'явіліся новыя сродкі для перадачы гукавых асаблівасцей: графема ''э'' засведчана з канца XV стагоддзя, ''й'' — з канца XVI стагоддзя; у дзелавым пісьменстве шэраг старых знакаў перастаў ужывацца раней, чым у кніжнай і рэлігійнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Важны этап развіцця друкаванай беларускай кірыліцы звязаны з выданнямі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Створаны ў яго выданнях друкарскі варыянт кірылічнага алфавіта стаў адным з узораў для далейшага ўсходнеславянскага кнігадрукавання.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; У XVI—XVII стагоддзях у беларускай пісьмовай практыцы паралельна існавалі розныя рукапісныя і друкаваныя формы, таму скарачэнне старога літарнага набору адбывалася паступова, а не ў выніку адной спецыяльнай алфавітнай рэформы.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot;&gt;Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.&lt;/ref&gt;

=== XVIII — XIX стагоддзі ===

З заняпадам старабеларускай пісьмовай традыцыі пераемнасць паміж сярэдневяковай і новай беларускай графікай стала менш непасрэднай. У XVIII—XIX стагоддзях беларускамоўныя тэксты ствараліся як кірыліцай, так і [[лацінскае пісьмо|лацінскім пісьмом]], прыстасаваным пераважна праз польскую графічную традыцыю.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX стагоддзі лацінкай пісалі і друкавалі беларускія тэксты [[Ян Чачот|Ян Чачот]], [[Пётр Багрым]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]] і іншыя аўтары. Лацінкай была надрукавана газета [[Мужыцкая праўда|«Мужыцкая праўда»]] 1862—1863 гадоў.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

Адначасова фарміраваўся новы кірылічны варыянт пісьма. Яго непасрэднай друкарскай асновай стаў грамадзянскі шрыфт, створаны ў Расійскай імперыі ў пачатку XVIII стагоддзя ў выніку рэформы кірылічнага друку і пазней прыстасаваны да розных усходнеславянскіх моў.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt; У беларускай практыцы XIX стагоддзя паступова выпрацоўваліся ўласныя графічныя сродкі, у тым ліку ''ў'', ужыванне ''і'', ''ё'', дыграфаў ''дз'' і ''дж'', спалучэння ''шч'' і апострафа.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Гэта азначае, што сучасны беларускі алфавіт нельга разглядаць ні як простае нязменнае прадаўжэнне сярэдневяковай кірыліцы, ні як механічную копію рускага алфавіта. Яго гістарычнай асновай была кірыліца, непасрэднай друкарскай базай новага перыяду — грамадзянскі шрыфт, а склад і функцыі графем выпрацоўваліся ў адпаведнасці з беларускай гукавой сістэмай і ўласнай пісьмовай традыцыяй.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Пачатак XX стагоддзя: кірыліца і лацінка ===

[[Наша доля|«Наша доля»]] і [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]] ў пачатковы перыяд выдаваліся паралельна кірыліцай і лацінкай. У беларускім друку гэтага часу абедзве сістэмы ўжо мелі выразныя сродкі для перадачы спецыфічных асаблівасцей беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У кірылічным друку з літарнага набору былі выведзены непатрэбныя для беларускай мовы старыя знакі, у тым ліку ''ѣ, и, ъ'' і ''щ''; замацоўваліся ''і'' і ''ў'', афрыкаты перадаваліся дыграфамі ''дз'' і ''дж'', [шч] — спалучэннем ''шч'', а ў раздзяляльнай функцыі замест ''ъ'' выкарыстоўваўся апостраф. Гэтыя асаблівасці складваліся паступова ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя і спачатку яшчэ не мелі адзінай агульнапрынятай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;BelMovEn&quot;&gt;''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.&lt;/ref&gt;

У 1912 годзе пасля абмеркавання з чытачамі рэдакцыя «Нашай нівы» перайшла на адну графічную сістэму — кірылічную «гражданку». Гэта істотна пашырыла сферу адзінай кірылічнай практыкі, але лацінка не знікла: ёю працягвалі карыстацца ў іншых беларускіх выданнях, а ў Заходняй Беларусі яна ўжывалася побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Кадыфікацыя Браніслава Тарашкевіча ===

[[Файл:Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|міні|справа|220пкс|Вокладка першага выдання ''[[Беларуская граматыка для школ|Беларускай граматыкі для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], 1918]]

Першай найбольш уплывовай сістэматычнай кадыфікацыяй графікі і правапісу новай беларускай літаратурнай мовы стала ''[[Беларуская граматыка для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], выдадзеная ў 1918 годзе. Яна ўпарадкавала ўжо значнай мерай сфарміраваную пісьмовую практыку і стала асновай навучання беларускай літаратурнай мове ў 1920-я гады.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot;&gt;Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918. — § 7; [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918)/I электронны тэкст на Вікікрыніцах].&lt;/ref&gt;

У першым выданні Тарашкевіч падаў кірылічны алфавіт з '''33 літар''': ''а, б, в, г, ґ, д, е, ё, ж, з, і, й, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, ў, ф, х, ц, ч, ш, ы, ь, э, ю, я''. Асобна побач быў прыведзены беларускі лацінскі алфавіт. Дыграфы ''дж'' і ''дз'' Тарашкевіч разглядаў як спалучэнні дзвюх літар для перадачы суцэльна вымаўляемых афрыкат.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt;

Такім чынам, першае выданне граматыкі 1918 года яшчэ не супадае паводле складу з сучасным 32-літарным алфавітам: у ім асобнай літарай была ''ґ''. У пятым, істотна перапрацаваным выданні 1929 года ''ґ'' ужо не ўваходзіла ў асноўны пералік беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Savka&quot;&gt;Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021. — С. 266—268.&lt;/ref&gt;

=== Дыскусіі 1920-х гадоў ===

{{Асноўны артыкул|Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі}}

Пасля пашырэння беларускай мовы ў адукацыі, дзяржаўных установах і друку ў 1920-я гады абмяркоўваліся магчымыя змены не толькі правапісу, але і самога алфавіта. У [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]] з 1922 года паступалі, у прыватнасці, праекты асобных знакаў для афрыкат ''дз'' і ''дж''.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot;&gt;''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927. — С. VII—VIII.&lt;/ref&gt;

На [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі 1926 года]] [[Язэп Юр'евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|Павел Растаргуеў]] прапанавалі істотна перабудаваць графіку. Абмяркоўваліся асобныя знакі для ''дз'' і ''дж'', спецыяльная літара для выбухнога [г], замена ''й'' літарай тыпу ''j'', перабудова спосабу перадачы спалучэння [j] з галоснымі і іншыя змены.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Створаная канферэнцыяй Графічная камісія падтрымала частку прапаноў, у тым ліку асобныя знакі для афрыкат і замену ''й'' на ''j'', аднак яны не сталі нормай наступнага беларускага друку. Канферэнцыя разгледзела таксама магчымасць пераходу на лацінскі алфавіт, але большасць удзельнікаў выказалася супраць, і прапанова была адхілена.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Таму Акадэмічная канферэнцыя 1926 года была важным этапам навуковай дыскусіі пра структуру беларускай азбукі, але не стварыла новага алфавіта, які замяніў бы ўжо ўсталяваную кірылічную сістэму. Асноўны набор сучасных літар захаваўся, а прапанаваныя новыя графемы не былі ўведзены ў агульную норму.

=== Замацаванне 32-літарнага алфавіта ===

Пасля 1917 года кірылічны беларускі алфавіт канчаткова замацаваўся як асноўны графічны сродак беларускай літаратурнай мовы ў Савецкай Беларусі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; Пры гэтым яго сучасны склад сфармаваўся паступова: яшчэ ў першых выданнях граматыкі Тарашкевіча прысутнічала ''ґ'', а ў 1920-я гады працягваліся праекты графічнай рэформы.

Пастанова Савета Народных Камісараў БССР ад 26 жніўня 1933 года «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» закранула перадусім [[Беларускі правапіс|арфаграфію]] і граматычныя нормы, а не асноўны склад беларускага алфавіта.&lt;ref&gt;''Беларуская мова'' // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt; У далейшым 32-літарны набор заставаўся стабільным і выкарыстоўваўся ў навучальнай, навуковай, выдавецкай і лексікаграфічнай практыцы.

У 1959 годзе былі зацверджаны новыя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'', якія ўпарадкавалі шэраг правапісных нормаў, не змяніўшы асноўнага складу алфавіта.&lt;ref&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.&lt;/ref&gt;

Сучасныя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З і ўступілі ў сілу 1 верасня 2010 года. Яны таксама рэгулююць правапіс у межах таго самага 32-літарнага беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;[https://uploads.philology.by/bel_grammar/bel_arfagr_punktuac_zakon.pdf Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].&lt;/ref&gt;

== Асобныя гістарычныя графемы ==

=== Ґ ===

Літара ''[[Ґ]]'' не ўваходзіць у сучасны афіцыйны беларускі алфавіт. Аднак яна мае рэальную гісторыю ў беларускай графіцы і не можа лічыцца выключна пазнейшай неафіцыйнай інавацыяй.

У першым выданні ''Беларускай граматыкі для школ'' 1918 года Тарашкевіч уключыў ''ґ'' непасрэдна ў пералік беларускай азбукі паміж ''г'' і ''д'' і прадпісваў выкарыстоўваць яе для выбухнога гука ў словах тыпу ''мазґі, ґанак''.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt; Пра мэтазгоднасць асобнага знака для выбухнога [г] гаварылі і падчас дыскусій 1920-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

У пятым выданні граматыкі Тарашкевіча 1929 года ''ґ'' з асноўнага алфавітнага пераліку была выключана.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt; У сучасным афіцыйным беларускім алфавіце асобнай літары ''ґ'' няма. У некаторых неафіцыйных правапісных сістэмах яна можа выкарыстоўвацца факультатыўна.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt;

=== Старыя кірылічныя літары ===

На розных этапах старабеларускага пісьменства выкарыстоўваліся літары, якіх няма ў сучасным алфавіце: ''ѣ'', ''ѳ'', ''ѵ'', ''ѯ'', ''ѱ'', ''ѕ'', ''ѫ'', ''ѧ'', ''ѥ'', ''ω'' і іншыя. Частка іх была дублетнай паводле гукавой функцыі, частка захоўвалася пад уплывам царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Іх знікненне з беларускага пісьма не было адначасовым. У дзелавых тэкстах многія старыя графемы выйшлі з актыўнага ўжытку раней, у рэлігійнай і кніжнай традыцыі маглі захоўвацца даўжэй; канчаткова новая беларуская графіка ўжо фарміравалася на аснове грамадзянскага шрыфту.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;

== Некірылічныя графічныя традыцыі ў беларускай мове ==

=== Лацінскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі лацінскі алфавіт}}

[[Файл:Беларуская граматыка для школ (лацінка). 1918.jpg|міні|справа|200пкс|Лацінічны варыянт ''Беларускай граматыкі для школ'', 1918]]

Беларускі лацінскі алфавіт — не транслітарацыя сучаснай кірыліцы, а гістарычная сістэма беларускага пісьма з уласнай традыцыяй. Яго формы складваліся на аснове польскай лацінскай графікі з далейшым прыстасаваннем да беларускай фанетыкі; у XIX стагоддзі ў ёй выкарыстоўваліся, у прыватнасці, дыякрытычныя знакі і асобны знак для нескладовага [ў].&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX — пачатку XX стагоддзя лацінка і кірыліца рэальна канкуравалі ў беларускім друку. Пасля пераходу «Нашай нівы» ў 1912 годзе толькі на кірыліцу яе роля ў агульнабеларускім друку зменшылася, але ў Заходняй Беларусі яна працягвала выкарыстоўвацца побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Арабскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі арабскі алфавіт}}

Асобная беларуская графічная традыцыя ўзнікла ў асяроддзі [[літоўскія татары|літоўскіх татар]], якія выкарыстоўвалі прыстасаванае [[арабскае пісьмо]] для беларускіх тэкстаў. Ім запісаны рукапісныя [[кітаб]]ы, [[хамаіл]]ы, [[тафсір]]ы і іншыя помнікі.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

Беларускі арабскі алфавіт генеалагічна і структурна не звязаны з сучасным беларускім кірылічным алфавітам. Яго значэнне для гісторыі беларускай пісьменнасці заключаецца, між іншым, у тым, што татарскія рукапісы даволі дакладна перадавалі шэраг асаблівасцей жывога беларускага маўлення.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

== Сучасны статус ==

Сучасная літаратурная беларуская мова выкарыстоўвае 32-літарны кірылічны алфавіт. Ён служыць асновай дзяржаўнай, адукацыйнай, навуковай, мастацкай, выдавецкай і электроннай пісьмовай камунікацыі на беларускай мове.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

У параўнанні з сучасным рускім алфавітам у беларускім няма літар ''и, щ, ъ'', але ёсць ''і'' і ''ў''. Спалучэнне, якое ў рускай графіцы можа перадавацца літарай ''щ'', па-беларуску пішацца дзвюма літарамі ''шч''; раздзяляльную функцыю, якую ў рускай мове часткова выконвае ''ъ'', у беларускай графіцы выконвае апостраф.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Алфавіт неабходна адрозніваць ад [[Беларускі правапіс|правапісу]]. Алфавіт вызначае склад, формы, назвы і парадак літар, тады як арфаграфія рэгулюе выбар гэтых літар і іншых графічных знакаў пры напісанні канкрэтных слоў і форм. Таму правапісныя рэформы XX—XXI стагоддзяў не абавязкова азначалі змену беларускага алфавіта.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.
* Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.
* ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.
* Крамко І. І., Юрэвіч А. К., Яновіч А. І. ''Гісторыя беларускай літаратурнай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1968. — Т. 2.
* ''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.
* Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — 5-е выд., пераробленае і пашыранае. — Вільня: Беларуская друкарня імя Ф. Скарыны, 1929.
* Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.

== Гл. таксама ==

* [[Беларуская мова]]
* [[Беларускі правапіс]]
* [[Беларускі лацінскі алфавіт]]
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Кірыліца]]
* [[Грамадзянскі шрыфт]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Ў]]
* [[Беларуская фанетыка]]

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 «Беларускі алфавіт»] у ''Беларускай энцыклапедыі'' на Verbum.by.
* [https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] — ілюстраваны матэрыял па гісторыі беларускай графікі.
* [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918) «Беларуская граматыка для школ» Браніслава Тарашкевіча, выданне 1918 года] на Вікікрыніцах.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Belarusian_alphabet Беларускі алфавіт] на Вікісховішчы.

{{Сістэмы пісьма}}
{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Беларускі алфавіт| ]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Кірылічныя алфавіты]]
[[Катэгорыя:Беларускае пісьмо]]</text>
      <sha1>i5mdi6wjr73v87g3mzuah0meparpimz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197684</id>
      <parentid>5197683</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Арабскі алфавіт */</comment>
      <origin>5197684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41787" sha1="ntf7vgvqv1cvq5zh0b9xp17s4y2g3qa" xml:space="preserve">{{Кірылічныя алфавіты
|Выява=Cyrillic_letter_Short_U.svg
}}

'''Беларускі алфавіт''', '''беларуская азбука''' — сукупнасць [[літара|літар]], прынятых у сучаснай пісьмовай [[беларуская мова|беларускай мове]] і размешчаных у пэўным парадку. Склаўся на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] ў выніку шматвяковага развіцця беларускай графічнай традыцыі і прыстасавання [[грамадзянскі шрыфт|грамадзянскага шрыфту]] да гукавой сістэмы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.&lt;/ref&gt;

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з '''32 літар'''. Асобных літар для [[Афрыката|афрыкат]] [дж] і [дз] няма: яны перадаюцца [[дыграф]]амі ''дж'' і ''дз''. [[Апостраф]] таксама не з'яўляецца літарай і ў склад алфавіта не ўваходзіць.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot;&gt;Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.&lt;/ref&gt;

Гістарычна беларуская мова запісвалася не толькі кірыліцай. У XIX — пачатку XX стагоддзя шырока выкарыстоўваўся [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускі лацінскі алфавіт]], а ў рукапіснай культуры [[літоўскія татары|літоўскіх татар]] існаваў [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускі арабскі алфавіт]]. Гэтыя сістэмы ўтвараюць асобныя графічныя традыцыі і не ўваходзяць у сучасны беларускі кірылічны алфавіт.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot;&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.&lt;/ref&gt;

== Склад і парадак ==

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:100%&quot;
|-
! №
| 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16
|-
! Літара
| style=&quot;font-size:150%&quot; | А а
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Б б
| style=&quot;font-size:150%&quot; | В в
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Г г
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Д д
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Е е
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ё ё
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ж ж
| style=&quot;font-size:150%&quot; | З з
| style=&quot;font-size:150%&quot; | І і
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Й й
| style=&quot;font-size:150%&quot; | К к
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Л л
| style=&quot;font-size:150%&quot; | М м
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Н н
| style=&quot;font-size:150%&quot; | О о
|-
! Назва
| а || бэ || вэ || гэ || дэ || е || ё || жэ || зэ || і || і нескладовае || ка || эл || эм || эн || о
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:100%&quot;
|-
! №
| 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 || 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 || 32
|-
! Літара
| style=&quot;font-size:150%&quot; | П п
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Р р
| style=&quot;font-size:150%&quot; | С с
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Т т
| style=&quot;font-size:150%&quot; | У у
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ў ў
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ф ф
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Х х
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ц ц
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ч ч
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ш ш
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ы ы
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ь ь
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Э э
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ю ю
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Я я
|-
! Назва
| пэ || эр || эс || тэ || у || у нескладовае || эф || ха || цэ || чэ || ша || ы || мяккі знак || э || ю || я
|}

Большасць назваў літар простыя; састаўныя назвы маюць ''й'' — ''і нескладовае'', ''ў'' — ''у нескладовае'' і ''ь'' — ''мяккі знак''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt; Парадак літар з'яўляецца нарматыўным і выкарыстоўваецца пры алфавітным упарадкаванні слоў, імёнаў, бібліяграфічных запісаў і іншых моўных адзінак.

У энцыклапедычных і навучальных пераліках пасля ''д'' часам дадаткова паказваюць у дужках ''дж'' і ''дз'', напрыклад: ''Дд (Дждж, Дздз)''. Гэта падкрэслівае іх функцыю пры перадачы беларускіх афрыкат, але не павялічвае колькасць літар алфавіта: ''дж'' і ''дз'' з'яўляюцца дыграфамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Суадносіны літар і гукаў ==

Беларускае пісьмо належыць да [[алфавітнае пісьмо|літарна-гукавога пісьма]], але адпаведнасць паміж літарай і гукам не заўсёды адназначная. Адна літара можа выконваць некалькі графічных функцый, а адзін гук або спалучэнне гукаў можа абазначацца некалькімі літарамі.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Дзесяць літар — ''а, о, э, ы, у, я, ё, ю, і, е'' — удзельнічаюць у абазначэнні шасці галосных гукаў беларускай літаратурнай мовы: [а], [о], [э], [ы], [у], [і]. Літары ''е, ё, ю, я'' пасля зычных адначасова паказваюць адпаведны галосны і, у пазіцыях, дзе гэта магчыма, мяккасць папярэдняга зычнага: ''лес, лён, людзі, мяса''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У пачатку слова і склада, пасля галоснай, апострафа і ў некаторых іншых пазіцыях ''е, ё, ю, я'' могуць перадаваць спалучэнне [j] з галосным: ''ель, ёлка, маё, юнак, аб'ём, сям'я''.&lt;ref name=&quot;Yo&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%81 Ё] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 407.&lt;/ref&gt; Такі спосаб абазначэння мяккасці зычных і спалучэнняў з [j] з'яўляецца адной з асноўных рыс сучаснай беларускай кірылічнай графікі.

Літара ''ь'' самастойнага гука не абазначае; яе асноўная функцыя — паказ мяккасці папярэдняга зычнага. Апостраф, наадварот, ужываецца як раздзяляльны знак пасля зычнага перад ''е, ё, ю, я, і'' ў пазіцыях, вызначаных правапісам, і таксама не мае ўласнага гукавога значэння.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.&lt;/ref&gt;

=== Дыграфы дж і дз ===

Спалучэнні ''дж'' і ''дз'' у межах адной марфемы могуць перадаваць адзіныя афрыкаты: ''джала, хаджу, дзень, радзіма''. Пры гэтым тыя самыя паслядоўнасці літар на мяжы марфем могуць абазначаць два асобныя гукі, напрыклад у словах ''аджыць'', ''падземны''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Такім чынам, графічны статус ''дж'' і ''дз'' адрозніваецца ад статусу асобных літар. Гэта два знакавыя спалучэнні, пабудаваныя з літар ''д'', ''ж'' і ''з'', а не самастойныя 33-я і 34-я літары беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Літара ў ===

[[Файл:Cyrillic_letter_Short_U.svg|міні|справа|120пкс|Літара [[Ў|ў]] — характэрная графема сучаснага беларускага алфавіта]]

Літара ''ў'' абазначае беларускі нескладовы гук [ў] і займае 22-е месца ў алфавіце. Яе ўжыванне звязана з беларускай фанетычнай асаблівасцю чаргавання складовага ''у'' з нескладовым ''ў'', якая атрымала спецыяльнае графічнае выражэнне.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У беларускай лацінскай графіцы XIX стагоддзя нескладовы [ў] перадавалі асобным знакам, у тым ліку ''ŭ''. У кірылічным беларускім пісьме знак ''ў'' прапанаваў выкарыстоўваць [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|Пётр Бяссонаў]]; ён засведчаны ў друкаваных беларускіх тэкстах 1870-х гадоў, у прыватнасці ў фальклорных выданнях [[Павел Васільевіч Шэйн|Паўла Шэйна]].&lt;ref&gt;[https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] // Philology.by.&lt;/ref&gt; У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ''ў'' паступова стала звычайным элементам беларускага кірылічнага пісьма.

=== Літара ё ===

Літара ''ё'' была запазычана ў беларускую графіку з рускай, дзе ўзнікла ў канцы XVIII стагоддзя. У старабеларускім пісьменстве [о] пасля мяккага зычнага перадаваўся рознымі сродкамі, у тым ліку ''е'', ''іо'' і ''о''; асобная ''ё'' замацавалася ўжо ў графіцы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Yo&quot; /&gt;

У сучасным беларускім алфавіце ''ё'' — самастойная сёмая літара. Яна, у адрозненне ад практыкі, пашыранай у рускай графіцы, уваходзіць у нарматыўны беларускі літарны набор нароўні з астатнімі літарамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Гісторыя ==

=== Старабеларуская кірылічная традыцыя ===

[[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (3).jpg|міні|злева|250пкс|Тытульны аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], надрукаванага кірыліцай]]

Папярэднікам сучаснага беларускага алфавіта была кірылічная пісьмовая традыцыя ўсходніх славян. Кірыліца распаўсюдзілася на землях Русі пасля прыняцця хрысціянства і стала асновай сярэдневяковага пісьменства; пазней яе мясцовы варыянт развіваўся ў старабеларускай пісьмовай мове Вялікага Княства Літоўскага.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.&lt;/ref&gt;

Ранні літарны склад быў значна большы за сучасны. У старажытнай кірыліцы існавалі некалькі знакаў з аднолькавымі або блізкімі функцыямі: ''о — ω, ф — ѳ, і — и — ѵ, з — ѕ, е — ѥ — ѣ, ꙗ — ѧ'', некалькі варыянтаў ''у'', а таксама ''ѯ'' і ''ѱ'' для спалучэнняў [кс] і [пс]. Па меры развіцця мясцовага пісьма патрэба ў значнай частцы гэтых дублетных графем знікала.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

На беларускай глебе выйшлі з ужытку, у прыватнасці, ''ѫ'' і ''ѥ''. Адначасова з'явіліся новыя сродкі для перадачы гукавых асаблівасцей: графема ''э'' засведчана з канца XV стагоддзя, ''й'' — з канца XVI стагоддзя; у дзелавым пісьменстве шэраг старых знакаў перастаў ужывацца раней, чым у кніжнай і рэлігійнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Важны этап развіцця друкаванай беларускай кірыліцы звязаны з выданнямі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Створаны ў яго выданнях друкарскі варыянт кірылічнага алфавіта стаў адным з узораў для далейшага ўсходнеславянскага кнігадрукавання.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; У XVI—XVII стагоддзях у беларускай пісьмовай практыцы паралельна існавалі розныя рукапісныя і друкаваныя формы, таму скарачэнне старога літарнага набору адбывалася паступова, а не ў выніку адной спецыяльнай алфавітнай рэформы.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot;&gt;Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.&lt;/ref&gt;

=== XVIII — XIX стагоддзі ===

З заняпадам старабеларускай пісьмовай традыцыі пераемнасць паміж сярэдневяковай і новай беларускай графікай стала менш непасрэднай. У XVIII—XIX стагоддзях беларускамоўныя тэксты ствараліся як кірыліцай, так і [[лацінскае пісьмо|лацінскім пісьмом]], прыстасаваным пераважна праз польскую графічную традыцыю.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX стагоддзі лацінкай пісалі і друкавалі беларускія тэксты [[Ян Чачот|Ян Чачот]], [[Пётр Багрым]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]] і іншыя аўтары. Лацінкай была надрукавана газета [[Мужыцкая праўда|«Мужыцкая праўда»]] 1862—1863 гадоў.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

Адначасова фарміраваўся новы кірылічны варыянт пісьма. Яго непасрэднай друкарскай асновай стаў грамадзянскі шрыфт, створаны ў Расійскай імперыі ў пачатку XVIII стагоддзя ў выніку рэформы кірылічнага друку і пазней прыстасаваны да розных усходнеславянскіх моў.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt; У беларускай практыцы XIX стагоддзя паступова выпрацоўваліся ўласныя графічныя сродкі, у тым ліку ''ў'', ужыванне ''і'', ''ё'', дыграфаў ''дз'' і ''дж'', спалучэння ''шч'' і апострафа.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Гэта азначае, што сучасны беларускі алфавіт нельга разглядаць ні як простае нязменнае прадаўжэнне сярэдневяковай кірыліцы, ні як механічную копію рускага алфавіта. Яго гістарычнай асновай была кірыліца, непасрэднай друкарскай базай новага перыяду — грамадзянскі шрыфт, а склад і функцыі графем выпрацоўваліся ў адпаведнасці з беларускай гукавой сістэмай і ўласнай пісьмовай традыцыяй.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Пачатак XX стагоддзя: кірыліца і лацінка ===

[[Наша доля|«Наша доля»]] і [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]] ў пачатковы перыяд выдаваліся паралельна кірыліцай і лацінкай. У беларускім друку гэтага часу абедзве сістэмы ўжо мелі выразныя сродкі для перадачы спецыфічных асаблівасцей беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У кірылічным друку з літарнага набору былі выведзены непатрэбныя для беларускай мовы старыя знакі, у тым ліку ''ѣ, и, ъ'' і ''щ''; замацоўваліся ''і'' і ''ў'', афрыкаты перадаваліся дыграфамі ''дз'' і ''дж'', [шч] — спалучэннем ''шч'', а ў раздзяляльнай функцыі замест ''ъ'' выкарыстоўваўся апостраф. Гэтыя асаблівасці складваліся паступова ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя і спачатку яшчэ не мелі адзінай агульнапрынятай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;BelMovEn&quot;&gt;''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.&lt;/ref&gt;

У 1912 годзе пасля абмеркавання з чытачамі рэдакцыя «Нашай нівы» перайшла на адну графічную сістэму — кірылічную «гражданку». Гэта істотна пашырыла сферу адзінай кірылічнай практыкі, але лацінка не знікла: ёю працягвалі карыстацца ў іншых беларускіх выданнях, а ў Заходняй Беларусі яна ўжывалася побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Кадыфікацыя Браніслава Тарашкевіча ===

[[Файл:Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|міні|справа|220пкс|Вокладка першага выдання ''[[Беларуская граматыка для школ|Беларускай граматыкі для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], 1918]]

Першай найбольш уплывовай сістэматычнай кадыфікацыяй графікі і правапісу новай беларускай літаратурнай мовы стала ''[[Беларуская граматыка для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], выдадзеная ў 1918 годзе. Яна ўпарадкавала ўжо значнай мерай сфарміраваную пісьмовую практыку і стала асновай навучання беларускай літаратурнай мове ў 1920-я гады.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot;&gt;Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918. — § 7; [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918)/I электронны тэкст на Вікікрыніцах].&lt;/ref&gt;

У першым выданні Тарашкевіч падаў кірылічны алфавіт з '''33 літар''': ''а, б, в, г, ґ, д, е, ё, ж, з, і, й, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, ў, ф, х, ц, ч, ш, ы, ь, э, ю, я''. Асобна побач быў прыведзены беларускі лацінскі алфавіт. Дыграфы ''дж'' і ''дз'' Тарашкевіч разглядаў як спалучэнні дзвюх літар для перадачы суцэльна вымаўляемых афрыкат.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt;

Такім чынам, першае выданне граматыкі 1918 года яшчэ не супадае паводле складу з сучасным 32-літарным алфавітам: у ім асобнай літарай была ''ґ''. У пятым, істотна перапрацаваным выданні 1929 года ''ґ'' ужо не ўваходзіла ў асноўны пералік беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Savka&quot;&gt;Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021. — С. 266—268.&lt;/ref&gt;

=== Дыскусіі 1920-х гадоў ===

{{Асноўны артыкул|Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі}}

Пасля пашырэння беларускай мовы ў адукацыі, дзяржаўных установах і друку ў 1920-я гады абмяркоўваліся магчымыя змены не толькі правапісу, але і самога алфавіта. У [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]] з 1922 года паступалі, у прыватнасці, праекты асобных знакаў для афрыкат ''дз'' і ''дж''.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot;&gt;''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927. — С. VII—VIII.&lt;/ref&gt;

На [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі 1926 года]] [[Язэп Юр'евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|Павел Растаргуеў]] прапанавалі істотна перабудаваць графіку. Абмяркоўваліся асобныя знакі для ''дз'' і ''дж'', спецыяльная літара для выбухнога [г], замена ''й'' літарай тыпу ''j'', перабудова спосабу перадачы спалучэння [j] з галоснымі і іншыя змены.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Створаная канферэнцыяй Графічная камісія падтрымала частку прапаноў, у тым ліку асобныя знакі для афрыкат і замену ''й'' на ''j'', аднак яны не сталі нормай наступнага беларускага друку. Канферэнцыя разгледзела таксама магчымасць пераходу на лацінскі алфавіт, але большасць удзельнікаў выказалася супраць, і прапанова была адхілена.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Таму Акадэмічная канферэнцыя 1926 года была важным этапам навуковай дыскусіі пра структуру беларускай азбукі, але не стварыла новага алфавіта, які замяніў бы ўжо ўсталяваную кірылічную сістэму. Асноўны набор сучасных літар захаваўся, а прапанаваныя новыя графемы не былі ўведзены ў агульную норму.

=== Замацаванне 32-літарнага алфавіта ===

Пасля 1917 года кірылічны беларускі алфавіт канчаткова замацаваўся як асноўны графічны сродак беларускай літаратурнай мовы ў Савецкай Беларусі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; Пры гэтым яго сучасны склад сфармаваўся паступова: яшчэ ў першых выданнях граматыкі Тарашкевіча прысутнічала ''ґ'', а ў 1920-я гады працягваліся праекты графічнай рэформы.

Пастанова Савета Народных Камісараў БССР ад 26 жніўня 1933 года «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» закранула перадусім [[Беларускі правапіс|арфаграфію]] і граматычныя нормы, а не асноўны склад беларускага алфавіта.&lt;ref&gt;''Беларуская мова'' // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt; У далейшым 32-літарны набор заставаўся стабільным і выкарыстоўваўся ў навучальнай, навуковай, выдавецкай і лексікаграфічнай практыцы.

У 1959 годзе былі зацверджаны новыя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'', якія ўпарадкавалі шэраг правапісных нормаў, не змяніўшы асноўнага складу алфавіта.&lt;ref&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.&lt;/ref&gt;

Сучасныя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З і ўступілі ў сілу 1 верасня 2010 года. Яны таксама рэгулююць правапіс у межах таго самага 32-літарнага беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;[https://uploads.philology.by/bel_grammar/bel_arfagr_punktuac_zakon.pdf Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].&lt;/ref&gt;

== Асобныя гістарычныя графемы ==

=== Ґ ===

Літара ''[[Ґ]]'' не ўваходзіць у сучасны афіцыйны беларускі алфавіт. Аднак яна мае рэальную гісторыю ў беларускай графіцы і не можа лічыцца выключна пазнейшай неафіцыйнай інавацыяй.

У першым выданні ''Беларускай граматыкі для школ'' 1918 года Тарашкевіч уключыў ''ґ'' непасрэдна ў пералік беларускай азбукі паміж ''г'' і ''д'' і прадпісваў выкарыстоўваць яе для выбухнога гука ў словах тыпу ''мазґі, ґанак''.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt; Пра мэтазгоднасць асобнага знака для выбухнога [г] гаварылі і падчас дыскусій 1920-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

У пятым выданні граматыкі Тарашкевіча 1929 года ''ґ'' з асноўнага алфавітнага пераліку была выключана.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt; У сучасным афіцыйным беларускім алфавіце асобнай літары ''ґ'' няма. У некаторых неафіцыйных правапісных сістэмах яна можа выкарыстоўвацца факультатыўна.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt;

=== Старыя кірылічныя літары ===

На розных этапах старабеларускага пісьменства выкарыстоўваліся літары, якіх няма ў сучасным алфавіце: ''ѣ'', ''ѳ'', ''ѵ'', ''ѯ'', ''ѱ'', ''ѕ'', ''ѫ'', ''ѧ'', ''ѥ'', ''ω'' і іншыя. Частка іх была дублетнай паводле гукавой функцыі, частка захоўвалася пад уплывам царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Іх знікненне з беларускага пісьма не было адначасовым. У дзелавых тэкстах многія старыя графемы выйшлі з актыўнага ўжытку раней, у рэлігійнай і кніжнай традыцыі маглі захоўвацца даўжэй; канчаткова новая беларуская графіка ўжо фарміравалася на аснове грамадзянскага шрыфту.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;

== Некірылічныя графічныя традыцыі ў беларускай мове ==

=== Лацінскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі лацінскі алфавіт}}

[[Файл:Беларуская граматыка для школ (лацінка). 1918.jpg|міні|справа|200пкс|Лацінічны варыянт ''Беларускай граматыкі для школ'', 1918]]

Беларускі лацінскі алфавіт — не транслітарацыя сучаснай кірыліцы, а гістарычная сістэма беларускага пісьма з уласнай традыцыяй. Яго формы складваліся на аснове польскай лацінскай графікі з далейшым прыстасаваннем да беларускай фанетыкі; у XIX стагоддзі ў ёй выкарыстоўваліся, у прыватнасці, дыякрытычныя знакі і асобны знак для нескладовага [ў].&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX — пачатку XX стагоддзя лацінка і кірыліца рэальна канкуравалі ў беларускім друку. Пасля пераходу «Нашай нівы» ў 1912 годзе толькі на кірыліцу яе роля ў агульнабеларускім друку зменшылася, але ў Заходняй Беларусі яна працягвала выкарыстоўвацца побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Арабскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі арабскі алфавіт}}

Асобная беларуская графічная традыцыя ўзнікла ў асяроддзі [[Беларускія татары|беларускіх татар]], якія выкарыстоўвалі прыстасаванае [[арабскае пісьмо]] для беларускіх тэкстаў. Ім запісаны рукапісныя [[кітаб]]ы, [[хамаіл]]ы, [[тафсір]]ы і іншыя помнікі.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

Беларускі арабскі алфавіт генеалагічна і структурна не звязаны з сучасным беларускім кірылічным алфавітам. Яго значэнне для гісторыі беларускай пісьменнасці заключаецца, між іншым, у тым, што татарскія рукапісы даволі дакладна перадавалі шэраг асаблівасцей жывога беларускага маўлення.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

== Сучасны статус ==

Сучасная літаратурная беларуская мова выкарыстоўвае 32-літарны кірылічны алфавіт. Ён служыць асновай дзяржаўнай, адукацыйнай, навуковай, мастацкай, выдавецкай і электроннай пісьмовай камунікацыі на беларускай мове.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

У параўнанні з сучасным рускім алфавітам у беларускім няма літар ''и, щ, ъ'', але ёсць ''і'' і ''ў''. Спалучэнне, якое ў рускай графіцы можа перадавацца літарай ''щ'', па-беларуску пішацца дзвюма літарамі ''шч''; раздзяляльную функцыю, якую ў рускай мове часткова выконвае ''ъ'', у беларускай графіцы выконвае апостраф.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Алфавіт неабходна адрозніваць ад [[Беларускі правапіс|правапісу]]. Алфавіт вызначае склад, формы, назвы і парадак літар, тады як арфаграфія рэгулюе выбар гэтых літар і іншых графічных знакаў пры напісанні канкрэтных слоў і форм. Таму правапісныя рэформы XX—XXI стагоддзяў не абавязкова азначалі змену беларускага алфавіта.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.
* Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.
* ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.
* Крамко І. І., Юрэвіч А. К., Яновіч А. І. ''Гісторыя беларускай літаратурнай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1968. — Т. 2.
* ''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.
* Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — 5-е выд., пераробленае і пашыранае. — Вільня: Беларуская друкарня імя Ф. Скарыны, 1929.
* Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.

== Гл. таксама ==

* [[Беларуская мова]]
* [[Беларускі правапіс]]
* [[Беларускі лацінскі алфавіт]]
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Кірыліца]]
* [[Грамадзянскі шрыфт]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Ў]]
* [[Беларуская фанетыка]]

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 «Беларускі алфавіт»] у ''Беларускай энцыклапедыі'' на Verbum.by.
* [https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] — ілюстраваны матэрыял па гісторыі беларускай графікі.
* [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918) «Беларуская граматыка для школ» Браніслава Тарашкевіча, выданне 1918 года] на Вікікрыніцах.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Belarusian_alphabet Беларускі алфавіт] на Вікісховішчы.

{{Сістэмы пісьма}}
{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Беларускі алфавіт| ]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Кірылічныя алфавіты]]
[[Катэгорыя:Беларускае пісьмо]]</text>
      <sha1>ntf7vgvqv1cvq5zh0b9xp17s4y2g3qa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197688</id>
      <parentid>5197684</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вікіфікацыя, удакладненне</comment>
      <origin>5197688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41532" sha1="qoj1n8165hd6tevc0j4g892rv534gy0" xml:space="preserve">{{Кірылічныя алфавіты
|Выява=Cyrillic_letter_Short_U.svg
}}

'''Беларускі алфавіт''', '''беларуская азбука''' — сукупнасць [[літара|літар]], прынятых у сучаснай пісьмовай [[беларуская мова|беларускай мове]] і размешчаных у пэўным парадку. Склаўся на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] ў выніку шматвяковага развіцця беларускай графічнай традыцыі і прыстасавання [[грамадзянскі шрыфт|грамадзянскага шрыфту]] да гукавой сістэмы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.&lt;/ref&gt;

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з '''32 літар'''. Асобных літар для [[Афрыката|афрыкат]] [дж] і [дз] няма: яны перадаюцца [[дыграф]]амі ''дж'' і ''дз''. [[Апостраф]] таксама не з'яўляецца літарай і ў склад алфавіта не ўваходзіць.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot;&gt;Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.&lt;/ref&gt;

Гістарычна беларуская мова запісвалася не толькі кірыліцай. У XIX — пачатку XX стагоддзя шырока выкарыстоўваўся [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускі лацінскі алфавіт]], а ў рукапіснай культуры [[літоўскія татары|літоўскіх татар]] існаваў [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускі арабскі алфавіт]]. Гэтыя сістэмы ўтвараюць асобныя графічныя традыцыі і не ўваходзяць у сучасны беларускі кірылічны алфавіт.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot;&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.&lt;/ref&gt;

== Склад і парадак ==

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:100%&quot;
|-
! №
| 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16
|-
! Літара
| style=&quot;font-size:150%&quot; | А а
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Б б
| style=&quot;font-size:150%&quot; | В в
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Г г
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Д д
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Е е
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ё ё
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ж ж
| style=&quot;font-size:150%&quot; | З з
| style=&quot;font-size:150%&quot; | І і
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Й й
| style=&quot;font-size:150%&quot; | К к
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Л л
| style=&quot;font-size:150%&quot; | М м
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Н н
| style=&quot;font-size:150%&quot; | О о
|-
! Назва
| а || бэ || вэ || гэ || дэ || е || ё || жэ || зэ || і || і нескладовае || ка || эл || эм || эн || о
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:100%&quot;
|-
! №
| 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 || 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 || 32
|-
! Літара
| style=&quot;font-size:150%&quot; | П п
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Р р
| style=&quot;font-size:150%&quot; | С с
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Т т
| style=&quot;font-size:150%&quot; | У у
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ў ў
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ф ф
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Х х
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ц ц
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ч ч
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ш ш
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ы ы
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ь ь
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Э э
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Ю ю
| style=&quot;font-size:150%&quot; | Я я
|-
! Назва
| пэ || эр || эс || тэ || у || у нескладовае || эф || ха || цэ || чэ || ша || ы || мяккі знак || э || ю || я
|}

Большасць назваў літар простыя; састаўныя назвы маюць ''й'' — ''і нескладовае'', ''ў'' — ''у нескладовае'' і ''ь'' — ''мяккі знак''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt; Парадак літар з'яўляецца нарматыўным і выкарыстоўваецца пры алфавітным упарадкаванні слоў, імёнаў, бібліяграфічных запісаў і іншых моўных адзінак.

У энцыклапедычных і навучальных пераліках пасля ''д'' часам дадаткова паказваюць у дужках ''дж'' і ''дз'', напрыклад: ''Дд (Дждж, Дздз)''. Гэта падкрэслівае іх функцыю пры перадачы беларускіх афрыкат, але не павялічвае колькасць літар алфавіта: ''дж'' і ''дз'' з'яўляюцца дыграфамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Суадносіны літар і гукаў ==

Беларускае пісьмо належыць да [[алфавітнае пісьмо|літарна-гукавога пісьма]], але адпаведнасць паміж літарай і гукам не заўсёды адназначная. Адна літара можа выконваць некалькі графічных функцый, а адзін гук або спалучэнне гукаў можа абазначацца некалькімі літарамі.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Дзесяць літар — ''а, о, э, ы, у, я, ё, ю, і, е'' — удзельнічаюць у абазначэнні шасці галосных гукаў беларускай літаратурнай мовы: [а], [о], [э], [ы], [у], [і]. Літары ''е, ё, ю, я'' пасля зычных адначасова паказваюць адпаведны галосны і, у пазіцыях, дзе гэта магчыма, мяккасць папярэдняга зычнага: ''лес, лён, людзі, мяса''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У пачатку слова і склада, пасля галоснай, апострафа і ў некаторых іншых пазіцыях ''е, ё, ю, я'' могуць перадаваць спалучэнне [j] з галосным: ''ель, ёлка, маё, юнак, аб'ём, сям'я''.&lt;ref name=&quot;Yo&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%81 Ё] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 407.&lt;/ref&gt; Такі спосаб абазначэння мяккасці зычных і спалучэнняў з [j] з'яўляецца адной з асноўных рыс сучаснай беларускай кірылічнай графікі.

Літара ''ь'' самастойнага гука не абазначае; яе асноўная функцыя — паказ мяккасці папярэдняга зычнага. Апостраф, наадварот, ужываецца як раздзяляльны знак пасля зычнага перад ''е, ё, ю, я, і'' ў пазіцыях, вызначаных правапісам, і таксама не мае ўласнага гукавога значэння.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.&lt;/ref&gt;

=== Дыграфы дж і дз ===

Спалучэнні ''дж'' і ''дз'' у межах адной марфемы могуць перадаваць адзіныя афрыкаты: ''джала, хаджу, дзень, радзіма''. Пры гэтым тыя самыя паслядоўнасці літар на мяжы марфем могуць абазначаць два асобныя гукі, напрыклад у словах ''аджыць'', ''падземны''.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Такім чынам, графічны статус ''дж'' і ''дз'' адрозніваецца ад статусу асобных літар. Гэта два знакавыя спалучэнні, пабудаваныя з літар ''д'', ''ж'' і ''з'', а не самастойныя 33-я і 34-я літары беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Літара ў ===

[[Файл:Cyrillic_letter_Short_U.svg|міні|справа|120пкс|Літара [[Ў|ў]] — характэрная графема сучаснага беларускага алфавіта]]

Літара ''ў'' абазначае беларускі нескладовы гук [ў] і займае 22-е месца ў алфавіце. Яе ўжыванне звязана з беларускай фанетычнай асаблівасцю чаргавання складовага ''у'' з нескладовым ''ў'', якая атрымала спецыяльнае графічнае выражэнне.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

У беларускай лацінскай графіцы XIX стагоддзя нескладовы [ў] перадавалі асобным знакам, у тым ліку ''ŭ''. У кірылічным беларускім пісьме знак ''ў'' прапанаваў выкарыстоўваць [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|Пётр Бяссонаў]]; ён засведчаны ў друкаваных беларускіх тэкстах 1870-х гадоў, у прыватнасці ў фальклорных выданнях [[Павел Васільевіч Шэйн|Паўла Шэйна]].&lt;ref&gt;[https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] // Philology.by.&lt;/ref&gt; У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ''ў'' паступова стала звычайным элементам беларускага кірылічнага пісьма.

=== Літара ё ===

Літара ''ё'' была запазычана ў беларускую графіку з рускай, дзе ўзнікла ў канцы XVIII стагоддзя. У старабеларускім пісьменстве [о] пасля мяккага зычнага перадаваўся рознымі сродкамі, у тым ліку ''е'', ''іо'' і ''о''; асобная ''ё'' замацавалася ўжо ў графіцы новай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Yo&quot; /&gt;

У сучасным беларускім алфавіце ''ё'' — самастойная сёмая літара. Яна, у адрозненне ад практыкі, пашыранай у рускай графіцы, уваходзіць у нарматыўны беларускі літарны набор нароўні з астатнімі літарамі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

== Гісторыя ==

=== Старабеларуская кірылічная традыцыя ===

[[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (3).jpg|міні|злева|250пкс|Тытульны аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], надрукаванага кірыліцай]]

Папярэднікам сучаснага беларускага алфавіта была кірылічная пісьмовая традыцыя ўсходніх славян. Кірыліца распаўсюдзілася на землях Русі пасля прыняцця хрысціянства і стала асновай сярэдневяковага пісьменства; пазней яе мясцовы варыянт развіваўся ў старабеларускай пісьмовай мове Вялікага Княства Літоўскага.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.&lt;/ref&gt;

Ранні літарны склад быў значна большы за сучасны. У старажытнай кірыліцы існавалі некалькі знакаў з аднолькавымі або блізкімі функцыямі: ''о — ω, ф — ѳ, і — и — ѵ, з — ѕ, е — ѥ — ѣ, ꙗ — ѧ'', некалькі варыянтаў ''у'', а таксама ''ѯ'' і ''ѱ'' для спалучэнняў [кс] і [пс]. Па меры развіцця мясцовага пісьма патрэба ў значнай частцы гэтых дублетных графем знікала.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

На беларускай глебе выйшлі з ужытку, у прыватнасці, ''ѫ'' і ''ѥ''. Адначасова з'явіліся новыя сродкі для перадачы гукавых асаблівасцей: графема ''э'' засведчана з канца XV стагоддзя, ''й'' — з канца XVI стагоддзя; у дзелавым пісьменстве шэраг старых знакаў перастаў ужывацца раней, чым у кніжнай і рэлігійнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Важны этап развіцця друкаванай беларускай кірыліцы звязаны з выданнямі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Створаны ў яго выданнях друкарскі варыянт кірылічнага алфавіта стаў адным з узораў для далейшага ўсходнеславянскага кнігадрукавання.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; У XVI—XVII стагоддзях у беларускай пісьмовай практыцы паралельна існавалі розныя рукапісныя і друкаваныя формы, таму скарачэнне старога літарнага набору адбывалася паступова, а не ў выніку адной спецыяльнай алфавітнай рэформы.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot;&gt;Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.&lt;/ref&gt;

=== XVIII — XIX стагоддзі ===

З заняпадам старабеларускай пісьмовай традыцыі пераемнасць паміж сярэдневяковай і новай беларускай графікай стала менш непасрэднай. У XVIII—XIX стагоддзях беларускамоўныя тэксты ствараліся як кірыліцай, так і [[лацінскае пісьмо|лацінскім пісьмом]], прыстасаваным пераважна праз польскую графічную традыцыю.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX стагоддзі лацінкай пісалі і друкавалі беларускія тэксты [[Ян Чачот|Ян Чачот]], [[Паўлюк Багрым]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]] і іншыя аўтары. Лацінкай была надрукавана газета [[Мужыцкая праўда|«Мужыцкая праўда»]] 1862—1863 гадоў.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

Адначасова фарміраваўся новы кірылічны варыянт пісьма. Яго непасрэднай друкарскай асновай стаў грамадзянскі шрыфт, створаны ў Расійскай імперыі ў пачатку XVIII стагоддзя ў выніку рэформы кірылічнага друку і пазней прыстасаваны да розных усходнеславянскіх моў.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt; У беларускай практыцы XIX стагоддзя паступова выпрацоўваліся ўласныя графічныя сродкі, у тым ліку ''ў'', ужыванне ''і'', ''ё'', дыграфаў ''дз'' і ''дж'', спалучэння ''шч'' і апострафа.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Гэта азначае, што сучасны беларускі алфавіт нельга разглядаць ні як простае нязменнае прадаўжэнне сярэдневяковай кірыліцы, ні як механічную копію рускага алфавіта. Яго гістарычнай асновай была кірыліца, непасрэднай друкарскай базай новага перыяду — грамадзянскі шрыфт, а склад і функцыі графем выпрацоўваліся ў адпаведнасці з беларускай гукавой сістэмай і ўласнай пісьмовай традыцыяй.&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

=== Пачатак XX стагоддзя: кірыліца і лацінка ===

[[Наша доля|«Наша доля»]] і [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]] ў пачатковы перыяд выдаваліся паралельна кірыліцай і лацінкай. У беларускім друку гэтага часу абедзве сістэмы ўжо мелі выразныя сродкі для перадачы спецыфічных асаблівасцей беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У кірылічным друку з літарнага набору былі выведзены непатрэбныя для беларускай мовы старыя знакі, у тым ліку ''ѣ, и, ъ'' і ''щ''; замацоўваліся ''і'' і ''ў'', афрыкаты перадаваліся дыграфамі ''дз'' і ''дж'', [шч] — спалучэннем ''шч'', а ў раздзяляльнай функцыі замест ''ъ'' выкарыстоўваўся апостраф. Гэтыя асаблівасці складваліся паступова ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя і спачатку яшчэ не мелі адзінай агульнапрынятай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;BelMovEn&quot;&gt;''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.&lt;/ref&gt;

У 1912 годзе пасля абмеркавання з чытачамі рэдакцыя «Нашай нівы» перайшла на адну графічную сістэму — кірылічную «гражданку». Гэта істотна пашырыла сферу адзінай кірылічнай практыкі, але лацінка не знікла: ёю працягвалі карыстацца ў іншых беларускіх выданнях, а ў Заходняй Беларусі яна ўжывалася побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Кадыфікацыя Браніслава Тарашкевіча ===

[[Файл:Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|міні|справа|220пкс|Вокладка першага выдання ''[[Беларуская граматыка для школ|Беларускай граматыкі для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], 1918]]

Першай найбольш уплывовай сістэматычнай кадыфікацыяй графікі і правапісу новай беларускай літаратурнай мовы стала ''[[Беларуская граматыка для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], выдадзеная ў 1918 годзе. Яна ўпарадкавала ўжо значнай мерай сфарміраваную пісьмовую практыку і стала асновай навучання беларускай літаратурнай мове ў 1920-я гады.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot;&gt;Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918. — § 7; [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918)/I электронны тэкст на Вікікрыніцах].&lt;/ref&gt;

У першым выданні Тарашкевіч падаў кірылічны алфавіт з '''33 літар''': ''а, б, в, г, ґ, д, е, ё, ж, з, і, й, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, ў, ф, х, ц, ч, ш, ы, ь, э, ю, я''. Асобна побач быў прыведзены беларускі лацінскі алфавіт. Дыграфы ''дж'' і ''дз'' Тарашкевіч разглядаў як спалучэнні дзвюх літар для перадачы суцэльна вымаўляемых афрыкат.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt;

Такім чынам, першае выданне граматыкі 1918 года яшчэ не супадае паводле складу з сучасным 32-літарным алфавітам: у ім асобнай літарай была ''ґ''. У пятым, істотна перапрацаваным выданні 1929 года ''ґ'' ужо не ўваходзіла ў асноўны пералік беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Savka&quot;&gt;Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021. — С. 266—268.&lt;/ref&gt;

=== Дыскусіі 1920-х гадоў ===

{{Асноўны артыкул|Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі}}

Пасля пашырэння беларускай мовы ў адукацыі, дзяржаўных установах і друку ў 1920-я гады абмяркоўваліся магчымыя змены не толькі правапісу, але і самога алфавіта. У [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]] з 1922 года паступалі, у прыватнасці, праекты асобных знакаў для афрыкат ''дз'' і ''дж''.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot;&gt;''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927. — С. VII—VIII.&lt;/ref&gt;

На [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі 1926 года]] [[Язэп Юр'евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|Павел Растаргуеў]] прапанавалі істотна перабудаваць графіку. Абмяркоўваліся асобныя знакі для ''дз'' і ''дж'', спецыяльная літара для выбухнога [г], замена ''й'' літарай тыпу ''j'', перабудова спосабу перадачы спалучэння [j] з галоснымі і іншыя змены.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Створаная канферэнцыяй Графічная камісія падтрымала частку прапаноў, у тым ліку асобныя знакі для афрыкат і замену ''й'' на ''j'', аднак яны не сталі нормай наступнага беларускага друку. Канферэнцыя разгледзела таксама магчымасць пераходу на лацінскі алфавіт, але большасць удзельнікаў выказалася супраць, і прапанова была адхілена.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

Таму Акадэмічная канферэнцыя 1926 года была важным этапам навуковай дыскусіі пра структуру беларускай азбукі, але не стварыла новага алфавіта, які замяніў бы ўжо ўсталяваную кірылічную сістэму. Асноўны набор сучасных літар захаваўся, а прапанаваныя новыя графемы не былі ўведзены ў агульную норму.

=== Замацаванне 32-літарнага алфавіта ===

Пасля 1917 года кірылічны беларускі алфавіт канчаткова замацаваўся як асноўны графічны сродак беларускай літаратурнай мовы ў Савецкай Беларусі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt; Пры гэтым яго сучасны склад сфармаваўся паступова: яшчэ ў першых выданнях граматыкі Тарашкевіча прысутнічала ''ґ'', а ў 1920-я гады працягваліся праекты графічнай рэформы.

Пастанова Савета Народных Камісараў БССР ад 26 жніўня 1933 года «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» закранула перадусім [[Беларускі правапіс|арфаграфію]] і граматычныя нормы, а не асноўны склад беларускага алфавіта.&lt;ref&gt;''Беларуская мова'' // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt; У далейшым 32-літарны набор заставаўся стабільным і выкарыстоўваўся ў навучальнай, навуковай, выдавецкай і лексікаграфічнай практыцы.

У 1959 годзе былі зацверджаны новыя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'', якія ўпарадкавалі шэраг правапісных нормаў, не змяніўшы асноўнага складу алфавіта.&lt;ref&gt;''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.&lt;/ref&gt;

Сучасныя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З і ўступілі ў сілу 1 верасня 2010 года. Яны таксама рэгулююць правапіс у межах таго самага 32-літарнага беларускага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

== Асобныя гістарычныя графемы ==

=== Ґ ===

Літара ''[[Ґ]]'' не ўваходзіць у сучасны афіцыйны беларускі алфавіт. Аднак яна мае рэальную гісторыю ў беларускай графіцы і не можа лічыцца выключна пазнейшай неафіцыйнай інавацыяй.

У першым выданні ''Беларускай граматыкі для школ'' 1918 года Тарашкевіч уключыў ''ґ'' непасрэдна ў пералік беларускай азбукі паміж ''г'' і ''д'' і прадпісваў выкарыстоўваць яе для выбухнога гука ў словах тыпу ''мазґі, ґанак''.&lt;ref name=&quot;Tar1918&quot; /&gt; Пра мэтазгоднасць асобнага знака для выбухнога [г] гаварылі і падчас дыскусій 1920-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Akad1926&quot; /&gt;

У пятым выданні граматыкі Тарашкевіча 1929 года ''ґ'' з асноўнага алфавітнага пераліку была выключана.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt; У сучасным афіцыйным беларускім алфавіце асобнай літары ''ґ'' няма. У некаторых неафіцыйных правапісных сістэмах яна можа выкарыстоўвацца факультатыўна.&lt;ref name=&quot;Savka&quot; /&gt;

=== Старыя кірылічныя літары ===

На розных этапах старабеларускага пісьменства выкарыстоўваліся літары, якіх няма ў сучасным алфавіце: ''ѣ'', ''ѳ'', ''ѵ'', ''ѯ'', ''ѱ'', ''ѕ'', ''ѫ'', ''ѧ'', ''ѥ'', ''ω'' і іншыя. Частка іх была дублетнай паводле гукавой функцыі, частка захоўвалася пад уплывам царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Іх знікненне з беларускага пісьма не было адначасовым. У дзелавых тэкстах многія старыя графемы выйшлі з актыўнага ўжытку раней, у рэлігійнай і кніжнай традыцыі маглі захоўвацца даўжэй; канчаткова новая беларуская графіка ўжо фарміравалася на аснове грамадзянскага шрыфту.&lt;ref name=&quot;BulykaOld&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cyrillic&quot; /&gt;

== Некірылічныя графічныя традыцыі ў беларускай мове ==

=== Лацінскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі лацінскі алфавіт}}

[[Файл:Беларуская граматыка для школ (лацінка). 1918.jpg|міні|справа|200пкс|Лацінічны варыянт ''Беларускай граматыкі для школ'', 1918]]

Беларускі лацінскі алфавіт — не транслітарацыя сучаснай кірыліцы, а гістарычная сістэма беларускага пісьма з уласнай традыцыяй. Яго формы складваліся на аснове польскай лацінскай графікі з далейшым прыстасаваннем да беларускай фанетыкі; у XIX стагоддзі ў ёй выкарыстоўваліся, у прыватнасці, дыякрытычныя знакі і асобны знак для нескладовага [ў].&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

У XIX — пачатку XX стагоддзя лацінка і кірыліца рэальна канкуравалі ў беларускім друку. Пасля пераходу «Нашай нівы» ў 1912 годзе толькі на кірыліцу яе роля ў агульнабеларускім друку зменшылася, але ў Заходняй Беларусі яна працягвала выкарыстоўвацца побач з кірыліцай да 1939 года.&lt;ref name=&quot;BulykaLatin&quot; /&gt;

=== Арабскі алфавіт ===

{{Асноўны артыкул|Беларускі арабскі алфавіт}}

Асобная беларуская графічная традыцыя ўзнікла ў асяроддзі [[Беларускія татары|беларускіх татар]], якія выкарыстоўвалі прыстасаванае [[арабскае пісьмо]] для беларускіх тэкстаў. Ім запісаны рукапісныя [[кітаб]]ы, [[хамаіл]]ы, [[тафсір]]ы і іншыя помнікі.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

Беларускі арабскі алфавіт генеалагічна і структурна не звязаны з сучасным беларускім кірылічным алфавітам. Яго значэнне для гісторыі беларускай пісьменнасці заключаецца, між іншым, у тым, што татарскія рукапісы даволі дакладна перадавалі шэраг асаблівасцей жывога беларускага маўлення.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt;

== Сучасны статус ==

Сучасная літаратурная беларуская мова выкарыстоўвае 32-літарны кірылічны алфавіт. Ён служыць асновай дзяржаўнай, адукацыйнай, навуковай, мастацкай, выдавецкай і электроннай пісьмовай камунікацыі на беларускай мове.&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

У параўнанні з сучасным рускім алфавітам у беларускім няма літар ''и, щ, ъ'', але ёсць ''і'' і ''ў''. Спалучэнне, якое ў рускай графіцы можа перадавацца літарай ''щ'', па-беларуску пішацца дзвюма літарамі ''шч''; раздзяляльную функцыю, якую ў рускай мове часткова выконвае ''ъ'', у беларускай графіцы выконвае апостраф.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BulykaAlphabet&quot; /&gt;

Алфавіт неабходна адрозніваць ад [[Беларускі правапіс|правапісу]]. Алфавіт вызначае склад, формы, назвы і парадак літар, тады як арфаграфія рэгулюе выбар гэтых літар і іншых графічных знакаў пры напісанні канкрэтных слоў і форм. Таму правапісныя рэформы XX—XXI стагоддзяў не абавязкова азначалі змену беларускага алфавіта.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.
* Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.
* Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.
* ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.
* Крамко І. І., Юрэвіч А. К., Яновіч А. І. ''Гісторыя беларускай літаратурнай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1968. — Т. 2.
* ''Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.)'' / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'' / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. Крапіва, П. Глебка. — Мінск: Выдавецтва АН БССР, 1959.
* ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.
* Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове''. — Варшава, 2021.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918.
* Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка для школ''. — 5-е выд., пераробленае і пашыранае. — Вільня: Беларуская друкарня імя Ф. Скарыны, 1929.
* Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.

== Гл. таксама ==

* [[Беларуская мова]]
* [[Беларускі правапіс]]
* [[Беларускі лацінскі алфавіт]]
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Кірыліца]]
* [[Грамадзянскі шрыфт]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Ў]]
* [[Беларуская фанетыка]]

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 «Беларускі алфавіт»] у ''Беларускай энцыклапедыі'' на Verbum.by.
* [https://letters.philology.by/ Гісторыя беларускіх літар] — ілюстраваны матэрыял па гісторыі беларускай графікі.
* [https://be.wikisource.org/wiki/Беларуская_граматыка_для_школ_(1918) «Беларуская граматыка для школ» Браніслава Тарашкевіча, выданне 1918 года] на Вікікрыніцах.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Belarusian_alphabet Беларускі алфавіт] на Вікісховішчы.

{{Сістэмы пісьма}}
{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Беларускі алфавіт| ]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Кірылічныя алфавіты]]
[[Катэгорыя:Беларускае пісьмо]]</text>
      <sha1>qoj1n8165hd6tevc0j4g892rv534gy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі арабскі алфавіт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1476</id>
    <revision>
      <id>5197726</id>
      <parentid>5196901</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60225" sha1="lwxfn7gyjlxpwbg24l124zi2sby6fil" xml:space="preserve">{{Short description|Алфавіт на аснове арабскага пісьма для запісу беларускай мовы}}
[[Файл:Кітаб.jpg|thumb|upright=1.35|Старонка з кітаба (каля 1750—1800 гг.)]]
[[Файл:Літары_беларускай_арабіцы.svg|thumb|right|300px|Асноўныя літары і прынцыпы функцыянавання беларускай арабіцы&lt;ref name=&quot;Seveleu-Dubrovnik&quot;&gt;{{cite web |first=Maxime |last=Seveleu-Dubrovnik| title=The origin of the Belarusan Arabic alphabet | website=The Belarusian Arabic alphabet initiative at the FIAS | url=https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-url=https://archive.today/20230410152032/https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-date=2023-04-10 | url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

'''Беларускі арабскі алфавіт''', або '''беларуская арабіца''' (ва ўласным запісе — {{lang|be-Arab|بَلَرُصْقَيَ اَرَبِࢯَ}}) — прыстасаваная да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] сістэма [[Арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], якой карысталіся [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] ў сваёй рукапіснай традыцыі. Яе фарміраванне было звязана з пераходам татарскага насельніцтва ВКЛ ад цюркскіх моў да мясцовых славянскіх; Антановіч на падставе звестак 1557—1558 гадоў меркаваў, што першыя беларускія тэксты арабскім пісьмом маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=10—12}}. У навуковай літаратуры выказвалася і гіпотэза, што выкарыстанне арабскага пісьма для славянскай мовы татар магло пачацца ўжо ў XV стагоддзі{{sfn|Danecki|2011|с=40—41}}.

Беларуская арабіца не існавала ізалявана ад астатняй пісьмовай культуры татар ВКЛ. У адных і тых жа рукапісных зборніках змяшчаліся тэксты на беларускай, польскай, арабскай і цюркскіх мовах; сустракаліся таксама тэксты з рознай ступенню беларуска-польскага моўнага змяшэння{{sfn|Антонович|1968|с=6—7, 334—345}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Графіка беларускіх і польскіх тэкстаў была вельмі блізкая, паколькі абедзве традыцыі развіваліся, перапісваліся і чыталіся ў адным татарска-мусульманскім асяроддзі{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}.

У аснове сістэмы ляжалі 28 літар класічнага арабскага алфавіта; разам з імі выкарыстоўваліся графемы, раней уведзеныя ў арабскае пісьмо іранцамі і цюркамі, а таксама дадатковыя знакі, створаныя татарамі ВКЛ для гукаў славянскіх моў{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Графіка і арфаграфія не былі цалкам уніфікаваныя: спосабы абазначэння асобных гукаў змяняліся ў часе, адрозніваліся паміж рукапісамі і маглі залежаць ад рэгіёна, моўных асаблівасцей пісца і яго знаёмства з іншымі арабскаграфічнымі пісьмовымі традыцыямі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Беларускамоўныя тэксты арабскім пісьмом вядомы ў рукапісах XVII—XX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}.

== Гісторыя і паходжанне ==
Узнікненне беларускіх тэкстаў арабскім пісьмом звязана з татарамі, якія пасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XIV—XV стагоддзях. Частка іх трапіла сюды як ваеннапалонныя, іншыя былі добраахвотнымі перасяленцамі; пазней татарскія паселішчы сталі сталай часткай этнічнай і канфесійнай структуры дзяржавы{{sfn|Антонович|1968|с=8—10}}.

Пераход татар ВКЛ ад родных цюркскіх гаворак да славянскіх адбываўся паступова і неадначасова. Звесткі «Рысале-і татар-і лех» 1557—1558 гадоў дазволілі меркаваць, што значная частка ранейшых перасяленцаў да сярэдзіны XVI стагоддзя ўжо карысталася беларускай мовай; разам з тым іншыя крыніцы сведчаць пра захаванне цюркскай мовы ў часткі татар і пазней{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}. Сынкова вызначае мяжу XVI—XVII стагоддзяў як важны этап моўнага пераходу і адзначае, што да нас дайшлі славянскамоўныя татарскія тэксты, якія маглі быць створаны ўжо ў канцы XVI стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}.

Беларуская мова стала не толькі мовай штодзённых зносін часткі татар, але і мовай перакладаў і тлумачэнняў рэлігійных тэкстаў. Пры гэтым арабская заставалася мовай [[Каран]]а, малітваў і мусульманскага культу, а ў рукапіснай культуры працягвалі функцыянаваць і цюркскія тэксты{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Так узнікла шматмоўная рукапісная традыцыя, у якой арабскае пісьмо служыла для некалькіх моў.

Асноўнымі тыпамі рукапісаў былі [[Кітаб|кітабы]] — зборнікі рэлігійных, маральна-дыдактычных і апавядальных тэкстаў, [[Хамаілы|хамаілы]] — зборнікі малітваў і абрадавых тэкстаў, а таксама [[Тафсір|тэфсіры]] з перакладамі і тлумачэннямі Карана. Захаваліся таксама тэджвід, рукапісныя Караны з падрадковымі перакладамі, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і нават свецкі дзелавы дакумент — распіска 1759 года{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 383—384}}. У даследаваным у 1968 годзе корпусе было апісана 24 рукапісы: 8 кітабаў, 10 хамаілаў, 3 тэфсіры, 1 тэджвід, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і дзелавы дакумент; тры з іх адносіліся да XVII, дзевяць — да XVIII, адзінаццаць — да XIX і адзін — да XX стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}.

[[Файл:Старонка з турэцка-беларускага размоўніка 1836 года.jpg|thumb|Старонка [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускага слоўніка-размоўніка]], напісанага пасля 1836 года; рукапіс ВЭМ-42, [[Нацыянальны музей Літвы]]. Уверсе арабскім пісьмом паралельна пададзены турэцкія і беларускія назвы лікаў: тур. ''bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi'', бел. у транслітарацыі Антановіча — ''адзин, два, три, чатири, пац, шесц, сем''{{sfn|Антонович|1968|с=90—92}}]]

Турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік першай паловы XIX стагоддзя асабліва паказальны для функцый беларускай мовы ў татарскім асяроддзі. Яго беларускі матэрыял адлюстроўвае народна-размоўную мову [[Слонім]]а і наваколля, а сам факт складання такога дапаможніка сведчыць, што беларуская выкарыстоўвалася не толькі пры перапісванні рэлігійнай літаратуры, але і як мова-пасярэднік пры вывучэнні турэцкай{{sfn|Антонович|1968|с=92—95}}.

Беларускія і польскія тэксты маглі знаходзіцца ў адным рукапісе і нават быць перапісаны адной рукой. Сустракаюцца тэксты, у якіх беларускую і польскую аснову цяжка строга размежаваць: у польскіх паводле асновы тэкстах маглі выступаць беларускія асаблівасці, а ў беларускіх — паланізмы{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Таму беларускую арабіцу варта разглядаць як беларускую частку шырэйшай арабскаграфічнай рукапіснай культуры татар ВКЛ, а не як ізаляваную ад польскамоўнай традыцыі сістэму.

У вядомых даследчыку рукапісах XVII стагоддзя беларускія тэксты колькасна пераважалі, прычым у шэрагу з іх польскія моўныя рысы амаль або цалкам адсутнічалі; у XVIII—XIX стагоддзях колькасць польскіх тэкстаў і паланізмаў у беларускіх тэкстах павялічвалася{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Разам з тым сучасныя даследаванні тэфсіраў паказваюць, што простая схема «спачатку толькі беларуская, а польская толькі з XVII стагоддзя» патрабуе ўдакладнення: праект TEFSIR разглядае польскі пераклад Карана як твор другой паловы XVI стагоддзя, хоць найранейшы вядомы захаваны рукапісны спіс польскамоўнага тэфсіра паходзіць з XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=202—204}}.&lt;ref name=&quot;TEFSIR2022&quot;&gt;Kulwicka-Kamińska J., Łapicz Cz. ''Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej''. T. 1—3. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2022.&lt;/ref&gt;

Графіка-арфаграфічная сістэма на працягу свайго існавання змянялася, аднак гэтыя змены не зводзяцца да простай замены «марфалагічнага» правапісу «фанетычным». Адрозненні паміж рукапісамі залежалі ад часу іх стварэння, рэгіёна, індывідуальнай практыкі перапісчыка і ўплыву вядомых яму арабскай або турэцкай арфаграфічных сістэм{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. У адных рукапісах напісанне было даволі паслядоўным, у іншых адны і тыя ж гукі маглі перадавацца некалькімі спосабамі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

Дыялектныя асаблівасці таксама не былі аднолькавымі для ўсёй рукапіснай спадчыны. У асобных помніках выяўляюцца рысы паўднёва-заходніх беларускіх гаворак, у іншых — гаворак на паўднёва-заходняй ускраіне полацкай групы і паўночна-заходняй ускраіне сярэднебеларускіх гаворак; з дыялектнай лакалізацыяй у некаторых выпадках суадносіліся нават спосабы абазначэння пачатковых галосных{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Некаторыя слонімскія рукапісы XIX стагоддзя, напрыклад, выяўляюць рысы гродзенска-баранавіцкай групы гаворак{{sfn|Антонович|1968|с=80—93}}.

== Гісторыя даследавання ==
Першым еўрапейскім вучоным, які апісаў рукапіс літоўскіх татар, быў нямецкі ўсходазнавец Х. О. Фляйшэр: у 1838 годзе ён апублікаваў апісанне хамаіла. Аднак ён не распазнаў у поўнай меры характар татарскай пісьменнасці на беларускай мове, таму адкрыццё для навукі беларуска- і польскамоўнай татарска-мусульманскай рукапіснай традыцыі звычайна звязваюць з [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антонам Мухлінскім]]{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}.

У 1857 годзе Мухлінскі ў кнізе «Исследование о происхождении и состоянии литовских татар» апублікаваў урыўкі беларускіх і польскіх тэкстаў з татарскіх рукапісаў і звярнуў увагу на значны аб'ём гэтай пісьмовай спадчыны{{sfn|Мухлинский|1857|с=29, 62—70}}. Некалькі рукапісаў з яго асабістай калекцыі пасля смерці даследчыка трапілі ў бібліятэку Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}.

Новы этап пачаўся ў першай трэці XX стагоддзя. У 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў у вёсцы [[Сорак Татар]] каля Вільні кітаб, пра які паведаміў у друку ў 1918 годзе; рукапіс, пазней вядомы як [[Кітаб Івана Луцкевіча]], прыцягнуў увагу філолагаў і гісторыкаў{{sfn|Антонович|1968|с=4, 30—38}}. Яго тэксты даследавалі і публікавалі [[Ян Станкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], а таксама Ігнацій Крачкоўскі, Аляксандр Самойлавіч, Якуб Шынкевіч і іншыя даследчыкі{{sfn|Антонович|1968|с=30—49, 352—383}}.

Карскі разглядаў арабскаграфічныя рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай мовы і ў 1922 годзе апублікаваў асобны артыкул «Беларуская мова арабскім пісьмом»{{sfn|Карскі|1922|с=3—5}}. У 1920-я гады [[Віталь Вольскі]] вывучаў беларускія кітабы, іх графіку і моўныя асаблівасці, у тым ліку ў артыкулах «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» і «Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“»{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}.

У 1933 годзе Ян Станкевіч выдаў працу «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом». Ён шмат гадоў даследаваў кітаб Луцкевіча і апублікаваў значную частку яго тэкстаў, аднак лічыў гэты рукапіс помнікам XVI стагоддзя; пазней палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне дазволіла датаваць яго першай паловай XVIII стагоддзя{{sfn|Станкевіч|1933|с=13—24}}{{sfn|Антонович|1968|с=30—38, 383}}. Матэрыяламі Станкевіча карыстаўся таксама нарвежскі славіст [[Крысціян Станг]], які высока ацэньваў татарскія рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай гутарковай мовы, незалежную ад царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі{{sfn|Антонович|1968|с=368—369}}.

Фундаментальным этапам стала манаграфія [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]] «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968). У ёй быў сістэмна апісаны значны корпус рукапісаў XVII—XX стагоддзяў, разгледжаны іх датаванне і дыялектная лакалізацыя, прааналізавана графіка і арфаграфія, а таксама прапанавана адзіная сістэма транслітарацыі для супастаўлення розных рукапісаў{{sfn|Антонович|1968|с=5—7, 178—351, 383—396}}. Кніга стала прадметам шэрагу рэцэнзій: у 1969—1971 гадах на яе адгукнуліся, сярод іншых, [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Аркадзь Жураўскі]], Алесь Каўрус і польская славістка Антаніна Абрэмбска-Яблоньска&lt;ref name=&quot;reviews&quot;&gt;''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)''. Мінск, 1980. С. 164, № 1681.&lt;/ref&gt;.

З 1970-х гадоў вывучэнне рукапісаў развівалася як асобны міждысцыплінарны кірунак, пазней названы кітабістыкай. [[Шырын Акінэр]] даследавала лексіку і рэлігійную мову беларускамоўнага кітаба з [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]; вынікам яе шматгадовай працы стала, сярод іншага, манаграфія ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab'' (2009){{sfn|Akiner|1973|с=55—84}}{{sfn|Akiner|2009}}. [[Галіна Мішкінене]] займалася апісаннем, публікацыяй і даследаваннем рукапіснай спадчыны літоўскіх татар; у 2009 годзе выйшла падрыхтаванае ёю вялікае выданне кітаба Івана Луцкевіча{{sfn|Мишкинене|2009}}.

Істотны ўклад у развіццё кітабістыкі зрабіў польскі славіст Чэслаў Лапіч, аўтар манаграфіі ''Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język)'' (1986), у якой сістэмна разглядаліся палеаграфія, графіка і мова татарскіх рукапісаў{{sfn|Łapicz|1986}}. У XXI стагоддзі даследаванні былі працягнуты міжнародным праектам TEFSIR пад кіраўніцтвам Ёаны Кульвіцкай-Камінскай і Чэслава Лапіча; у 2015 годзе быў выдадзены калектыўны том пра метадалогію даследавання тэфсіраў, а ў 2022 годзе — трохтомнае крытычнае выданне татарскага перакладу Карана з асобнымі тамамі каментарыя, факсіміле і транслітарацыі{{sfn|Kulwicka-Kamińska|Łapicz|2015}}.&lt;ref name=&quot;TEFSIR2022&quot;/&gt;

У Беларусі даследаванні рукапіснай спадчыны працягваюць супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]. [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] займаецца графікай, транслітарацыяй, каталагізацыяй і навуковым апісаннем арабскаграфічных рукапісаў, а [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] — крыніцазнаўчым, рэлігіязнаўчым і гісторыка-культурным вывучэннем татарскай рукапіснай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—212}}. У 2024 годзе пад іх навуковай рэдакцыяй выйшаў зборнік «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст», прысвечаны рукапісам, асобным тыпам тэкстаў і культурна-рэлігійнаму асяроддзю іх функцыянавання{{sfn|Сынкова|2024|с=114—122}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—202}}.

== Асаблівасці графікі і арфаграфіі ==
[[Файл:Хамаіл Якубоўскага, с. 389, вектар.svg|thumb|left|Прыклад тэксту (старонка з хамаіла Якубоўскага)]]
Графіка-арфаграфічная сістэма беларускай арабіцы была прыстасавана да гукавога ладу славянскай мовы, аднак не была адзінай і нязменнай нормай. Розныя рукапісы і нават розныя часткі аднаго зборніка могуць адрознівацца наборам графічных сродкаў, спосабамі абазначэння галосных, ступенню адлюстравання мяккасці зычных і фанетычных працэсаў{{sfn|Антонович|1968|с=178—195}}. Таму арабскаграфічныя помнікі даюць важны матэрыял для гісторыі беларускай фанетыкі і дыялекталогіі, але іх пісьмо нельга механічна разглядаць як дакладную фанетычную транскрыпцыю маўлення.

Сістэма развівалася ў кантакце з арабскай, персідскай і цюркскімі графічнымі традыцыямі. Частка знакаў захоўвала традыцыйныя функцыі, частка атрымала новыя славянскія гукавыя значэнні, а для гукаў, якія не мелі зручнага адпаведніка ў наяўным наборы, былі створаны дадатковыя графемы{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Пры гэтым на арфаграфію асобнага пісца маглі ўплываць яго навыкі чытання і пісьма па-арабску або па-турэцку{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

=== Перадача зычных ===
Для гукаў, адсутных у класічнай арабскай мове, выкарыстоўваліся ўведзеныя ў арабскі алфавіт іранцамі і цюркамі графемы: ''пе'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|پ}}&lt;/span&gt;) для [п], ''чэ'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|چ}}&lt;/span&gt;) для [ч], ''жэ'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ژ}}&lt;/span&gt;) для [ж]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196, 199}}. У польскіх арабскаграфічных тэкстах ужываўся таксама цюркскі знак ''сагыр-нун'' для канцавога насавога гуку{{sfn|Тарэлка|2015|с=196}}.

Асобныя графемы былі створаны ў татарскім асяроддзі ВКЛ для характэрных славянскіх афрыкат. Літара ''даль'' з трыма кропкамі ўнізе (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ࢮ}}&lt;/span&gt;) выкарыстоўвалася для [дз]/[дз’], а ''сад'' з трыма кропкамі ўнізе (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ࢯ}}&lt;/span&gt;) — для [ц]/[ц’]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Час узнікнення гэтых графем дакладна не вызначаны; матэрыял рукапісаў сведчыць пра іх ужыванне ўжо ў ранняй традыцыі і далейшае замацаванне ў помніках XVIII—XIX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}.

Для перадачы [в], [ў] і некаторых вакалічных значэнняў шырока выкарыстоўвалася літара ''ваў'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|و}}&lt;/span&gt;); яе канкрэтнае чытанне залежала ад пазіцыі, суседніх знакаў і арфаграфічнай сістэмы рукапісу{{sfn|Антонович|1968|с=196—204}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Такім чынам, адна арабская графема не заўсёды адпавядала толькі адной беларускай фанеме.

Беларускі фрыкатыўны [г] і польскі выбухны [g] у тэкстах маглі графічна адрознівацца. У беларускіх тэкстах фрыкатыўны [г] паслядоўна перадаваўся літарай ''га'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ه}}&lt;/span&gt;), тады як характэрным сродкам перадачы польскага выбухнога [g] была літара ''гайн'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|غ}}&lt;/span&gt;){{sfn|Антонович|1968|с=334—336}}. Гэта адрозненне было адной з графічных рыс, якія маглі дапамагаць пры моўнай атрыбуцыі фрагментаў.

Мяккасць зычных перадавалася непаслядоўна і не мела аднаго агульнага эквівалента кірылічнага мяккага знака. Для некаторых гукаў існавалі супрацьпастаўленні розных арабскіх літар, напрыклад асобныя графічныя сродкі для цвёрдых і мяккіх свісцячых; аднак у многіх іншых парных па цвёрдасці-мяккасці зычных гэтая прыкмета на пісьме наогул не абазначалася{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Таму пры навуковай транслітарацыі нельга аўтаматычна дапісваць мяккасць, якой не паказвае сам рукапіс.

=== Перадача галосных (вакалізм) ===
У адрозненне ад звычайнага арабскага пісьма, дзе кароткія галосныя часта не пазначаюцца, у беларуска- і польскамоўных татарскіх рукапісах агаласоўкі мелі істотнае значэнне. Выкарыстоўваліся ''[[Фатха|фатха]]'', ''[[Кясра|кясра]]'' і ''[[Дама (агаласоўка)|дама]]'', а таксама іх спалучэнні з літарамі ''аліф'', ''ваў'' і ''йа''; у выніку сістэма дазваляла значна паўней перадаваць вакалізм славянскага тэксту{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}.

Адпаведнасць паміж агаласоўкай і беларускім гукам не была абсалютна адназначнай. Фатха магла перадаваць значэнні, якія ў транслітарацыі інтэрпрэтуюцца як ''e'' або ''a'', кясра — галосныя тыпу [і]/[ы], дама — [у], а спалучэнне ''ваў'' з фатхай выкарыстоўвалася для [о]; існавалі таксама спосабы пазначэння доўгіх або графічна пашыраных варыянтаў галосных{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. На значэнне знака магло ўплываць і паходжанне слова: у арабізмах і цюркізмах часам захоўваліся элементы ўсходняй арфаграфічнай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—196}}.

Пачатковыя галосныя звычайна афармляліся пры дапамозе ''аліфа'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ا}}&lt;/span&gt;) або ''айна'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ع}}&lt;/span&gt;) з адпаведнай агаласоўкай. Выбар паміж імі мог быць звязаны з лакальнай пісьмовай традыцыяй: у тэкстах з рысамі паўднёва-заходняй ускраіны полацкіх і паўночна-заходняй часткі сярэднебеларускіх гаворак часта пераважаў ''айн'', а ў шэрагу тэкстаў з паўднёва-заходнімі беларускімі рысамі — ''аліф''{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

З цягам часу змяняліся і асобныя спосабы перадачы галосных. Напрыклад, у многіх рукапісах XVII—XVIII стагоддзяў [о] перадавалася пераважна ''ваў'' з дамай, тады як у рукапісах XIX—XX стагоддзяў пашырылася спалучэнне ''ваў'' з фатхай{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Гэта адна з прычын, чаму графічныя формы нельга інтэрпрэтаваць па адной універсальнай схеме без уліку датавання рукапісу.

=== Адлюстраванне фанетычных працэсаў ===
Арабскаграфічныя тэксты каштоўныя для гісторыі беларускай мовы тым, што ў іх у розных ступенях адлюстроўваліся асаблівасці жывога вымаўлення. Найбольш выразным прыкладам з'яўляецца [[Аканне|аканне]], аднак яго перадача не была аднолькавай ва ўсіх помніках: у некаторых рукапісах, у тым ліку ў кітабе ЛАН-Р21-814 і рукапісе ВУ-391, аканне праводзілася на пісьме даволі паслядоўна, у іншых яно адлюстроўвалася толькі часткова або не адлюстроўвалася сістэматычна{{sfn|Антонович|1968|с=320—324}}.

Спецыяльныя графемы для [дз]/[дз’] і [ц]/[ц’] дазваляюць непасрэдна фіксаваць у помніках вынікі [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], аднак сама наяўнасць такой графемы не дае падставы без дадатковага датавання рукапісу вызначаць час узнікнення адпаведнага фанетычнага працэсу{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Графічная сістэма таксама дазваляла перадаваць падваенне зычных: для гэтага магла ўжывацца ''[[Шадда|шада]]'' або паўторнае напісанне зычнай літары{{sfn|Тарэлка|2015|с=197—201}}.

Фанетычныя і дыялектныя рысы трэба разглядаць асобна для канкрэтных рукапісаў. Даследаванне паказвае як помнікі з гродзенска-баранавіцкімі і іншымі паўднёва-заходнімі рысамі, так і тэксты, звязаныя з іншымі беларускімі дыялектнымі зонамі{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 192—195}}. Таму ўся беларуская арабскаграфічная спадчына не можа быць аднесена да адной дыялектнай групы.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100px&quot;&gt;
Файл:00-Fatha.png|'''Фатха'''&lt;br&gt;звычайна гук [э] / [а]
Файл:00-Kasra.png|'''Кясра'''&lt;br&gt;гукі [і], [ы]
Файл:00-Damma.png|'''Дама'''&lt;br&gt;гукі [у], [о]
Файл:00-Sukun.png|'''Сукун'''&lt;br&gt;адсутнасць галоснага
Файл:00-Taschdid.svg|'''Шада'''&lt;br&gt;падваенне зычнага
&lt;/gallery&gt;

== Табліца адпаведнасці ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0;&quot;
|+ Зычныя
|-
| {{ar2|ا}}
| {{ar2|ب}}
| {{ar2|پ}}
| {{ar2|ت}}
| {{ar2|ث}}
| {{ar2|ج}}
| {{ar2|چ}}
| {{ar2|ح}}
| {{ar2|د}}
| {{ar2|ࢮ}}
| {{ar2|ر}}
| {{ar2|ز}}
| {{ar2|ژ}}
| {{ar2|ش}}
| {{ar2|ࢯ}}
| {{ar2|ص}}
| {{ar2|ض}}
| {{ar2|ط}}
| {{ar2|غ}}
| {{ar2|ف}}
| {{ar2|ق}}
| {{ar2|ك}}
| {{ar2|ل}}
| {{ar2|م}}
| {{ar2|ن}}
| {{ar2|ه}}
| {{ar2|و}}
| {{ar2|ي}}
|-
! colspan=&quot;28&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| 
| b
| p
| tʹ
| sʹ
| dž
| č
| x
| d
| dzʹ
| r
| zʹ
| ž
| š
| c
| s
| z
| t
| g
| f
| k
| kʹ
| l
| m
| n
| h
| v
| j
|-
! colspan=&quot;28&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| 
| б
| п
| ть
| сь
| дж
| ч
| х
| д
| дзь
| р
| зь
| ж
| ш
| ц
| с
| з
| т
| кг
| ф
| к
| кь
| л
| м
| н
| г
| в
| й
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ˈ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;б&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;п&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;дж&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ч&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;х&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;д&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;дз&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;р&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ж&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ш&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ц&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;г̣&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ф&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;к&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ќ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;л&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;м&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;н&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;г&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;в&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;й&lt;/span&gt;
|-
| 
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;b&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;p&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;tʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;sʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;dž&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;č&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;x&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;d&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;dʼzʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;r&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;zʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;ž&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;š&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;c&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;s&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;z&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;t&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;g&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;f&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;k&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;kʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;l&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;m&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;n&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;h&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;j&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| 
| b
| p
| ť
| ś
| ǯ
| č
| x
| d
| ʒ
| r
| ź
| ž
| š
| c
| s
| z
| t
| g
| f
| k
| ḱ
| l
| m
| n
| h
| w
| j
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;&quot;
|+ Галосныя
|-
| {{ar2|◌َ}}
| {{ar2|ا◌َ}}
| {{ar2|اَ}}
| {{ar2|ي◌َ}}
| {{ar2|و◌َ}}
| {{ar2|اَو}}
| {{ar2|◌ُ}}
| {{ar2|اُ}}
| {{ar2|و◌ُ}}
| {{ar2|اُو}}
| {{ar2|◌ِ}}
| {{ar2|اِ}}
| {{ar2|ي◌ِ}}
| {{ar2|اِي}}
| {{ar2|◌ّ}}
| {{ar2|◌ْ}}
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| ◌e
| ◌a
| a
| ◌ā
| ◌o
| o
| ◌u, ◌ô
| u, ô
| ◌ū, ◌ō
| ū, ō
| ◌i
| i
| ◌ī
| ī
| ◌◌
| ◌
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| е
| colspan=&quot;3&quot; | а
| colspan=&quot;2&quot; | о
| colspan=&quot;4&quot; | у, о
| colspan=&quot;4&quot; | и, ы
| 
| 
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;е&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̄&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;у&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̂&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӯ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̄&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;и&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӣ&lt;/span&gt;
| 
| 
|-
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;e&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;a&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;u&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;i&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;y&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| 
| 
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| e
| colspan=&quot;2&quot; | a
| ā
| colspan=&quot;2&quot; | o
| colspan=&quot;2&quot; | u, o
| colspan=&quot;2&quot; | ū, ō
| colspan=&quot;2&quot; | i
| colspan=&quot;2&quot; | ī
| 
| 
|-
|}

Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі:
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; &lt;!--justify-content: center--&gt;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:auto; margin-bottom: 1em&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;&quot;
|+ Зычныя
|-
| {{ar2|خ}}
| {{ar2|ذ}}
| {{ar2|ڛ}}
| {{ar2|س}}
| {{ar2|ظ}}
| {{ar2|ع}}
| {{ar2|ء}}
| {{ar2|ى}}
| {{ar2|ڬ}}
| {{ar2|ڭ}}
| {{ar2|ة}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| x̣
| ẓʹ
| s̱ʹ
| ṣʹ
| ẓ
| ʽ
| ʼ
| j
| g̣
| nʹ
| ṭʹ
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| х
| зь
| colspan=&quot;2&quot; | сь
| з
| 
| 
| й
| кг
| нь
| ть
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;х̇&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с̨̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з̣&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʼ&lt;/span&gt;
| 
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т́&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;x&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;zʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;sʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;z&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| 
| 
| 
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;tʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| x̱
| z̀
| s̱
| s̀
| ẕ
| ʿ
| ʾ
| 
| g
| ŋ
| ṯ
|-
|}
&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 1em 1em 1em !important;&quot;
|+ Галосныя
|-
| {{ar2|◌ٰ}}
| {{ar2|ي◌ٰ}}
| {{ar2|آ}}
| {{ar2|عَا}}
| {{ar2|عَ}}
| {{ar2|عَو}}
| {{ar2|عُ}}
| {{ar2|عُو}}
| {{ar2|وا◌ُ}}
| {{ar2|عِ}}
| {{ar2|ي◌ٖ}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| ◌ȧ
| ◌ā̇
| ã
| ʽa
| ʽe
| ʽo
| ʽu, ʽô
| ʽū, ʽō
| ◌ū̇, ◌ō̇
| ʽi
| ◌ī̇
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; | а
| е
| о
| colspan=&quot;3&quot; | у, о
| colspan=&quot;2&quot; | и, ы
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̍&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̄̍&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̃&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽа&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽе&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽу&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо̂&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽӯ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо̄&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӯˈ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̄ˈ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽи&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӣ̩&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;a&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;e&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;u&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;i&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;y&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| a
| 
| a
| ʿa
| ʿe
| ʿo
| ʿu, ʿo
| ʿū, ʿō
| 
| ʿi
| 
|-
|}
&lt;/div&gt;

== Прыклад тэксту ==
Ніжэй як сучасная ілюстрацыя падаецца запіс артыкула 1 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] беларускай арабіцай. Гэты ўзор не з'яўляецца гістарычным рукапісным тэкстам і не павінен разглядацца як рэканструкцыя адзінай гістарычнай арфаграфічнай нормы: сапраўдныя татарскія рукапісы істотна вар'іруюцца паводле часу, паходжання і практыкі перапісчыка{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Беларуская кірыліца
| Усе людзі нараджаюцца свабоднымі i роўнымі ў сваёй годнасці i правах. Яны надзелены розумам i сумленнем i павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва.
|-
! [[Беларуская лацінка]]
| Usie ludzi naradžajucca svabodnymi i roŭnymi ŭ svajoj hodnaści i pravach. Jany nadzieleny rozumam i sumlenniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva.
|-
! Беларуская арабіца
| dir=&quot;rtl&quot;|&lt;span style=&quot;font-size:130%;line-height:1.35;&quot;&gt;{{Script/Arabic|اُثَ لْيُࢮِ نَارَاجَايُࢯَّا صْوَابَودْنِيمِ اِ رَواُنِيمِ اُ صْوَايَويْ هَودْنَاثࢯِ اِ پْرَاوَاحْ. يَانِي نَاࢮَلَنِي رَوضُمَامْ اِ صُملَنَّمْ اِ پَاوِنِّي صْطَاوِࢯَّا اَاࢮِنْ دَا اَادْنَاهَو اُ دُحُ بْرَاࢯْطْوَا.}}&lt;/span&gt;
|-
! Тлумачэнне
| Usʹe ljudzʹi naradžajucca svabodnīmi i rounīmi u svajoj hodnasʹci i pravax. Janī nadzʹelenī rozumam i sumlennem i pavinnī stavicca adzʹin da adnaho u duxu bractva.
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}}
* {{кніга |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe |месца=Wiesbaden |выдавецтва=Harrassowitz Verlag |год=2009 |старонак=457 |isbn=978-3-447-03027-4 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}}
* {{артыкул |аўтар=Danecki J. |загаловак=Literature of the Polish Tatars |выданне=Muslims in Poland and Eastern Europe. Widening the European Discourse on Islam |месца=Warsaw |выдавецтва=Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw |год=2011 |старонкі=40—52 |спасылка=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/1582 |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Татары на Беларусі |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=4 (19) |ref=Вольскі_Татары}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=8—9 |старонкі=16—19 |ref=Вольскі_Асаблівасці}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове |выданне=Узвышша |год=1929 |нумар=6 |старонкі=112—115 |ref=Вольскі_Цюрка}}
* {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}}
* {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Я. Ф.]] |загаловак=Беларуская мова арабскім пісьмом |выданне=Вестник Народного комиссариата просвещения С. С. Р. Б. |год=1922 |нумар=1 (3) |старонкі=3—5 |ref=Карскі}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Культурные завоевания русского языка в старину на западной окраине его области |выданне=Известия Отделения русского языка и словесности |год=1925 |том=XXIX |старонкі=1—22 |ref=Карский_1925}}
* {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонак=317 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej |том=1—3 |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2022 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=Łapicz Cz. |загаловак=Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język) |месца=Toruń |выдавецтва=Uniwersytet Mikołaja Kopernika |год=1986 |старонак=236 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=[[Галіна Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Китаб Ивана Луцкевича: памятник народной культуры литовских татар |месца=Вильнюс |выдавецтва=Ин-т литов. языка |год=2009 |старонак=800 |ref=Мишкинене}}
* {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Тэфсір татараў Вялікага княства Літоўскага: бібліяграфічны агляд і крыніцазнаўчыя праблемы |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=203—212 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}}
* {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Транслітарацыя славянскіх (беларускіх і польскіх) арабскаграфічных тэкстаў |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=195—202 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}}

== Гл. таксама ==
* [[Арабскі алфавіт]]
* [[Беларускія татары]]
* [[Кітабы]]
* [[Мінскі тафсір]]
* [[Беларуская лацінка]]
* [[Беларуская мова]]
* [[Іслам у Рэчы Паспалітай]]
* [[Арэбіца]] (баснійскі арабскі алфавіт)

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Belarusian Arabic alphabet}}
* [https://philology.by/arabskahrafichnyja-pomniki Арабскаграфічныя помнікі беларуска-татарскага пісьменства: электронная бібліятэка] (бел.)
* [https://web.archive.org/web/20020830171327/http://www.pravapis.org/art_kitab1_en.asp Kitabs, the unique highlight of the Belarusian language] (англ.)
* [https://arabica.fias.fr/indexbe Праект па даследаванні беларускай арабіцы (FIAS)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116144954/https://arabica.fias.fr/indexbe |date=16 студзеня 2021 }} (бел.)
* [https://arabica.fias.fr/pages/origin-be Паходжанне беларускага арабскага алфавіта]
* [https://tefsir.umk.pl/ Праект TEFSIR]

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Беларуская мова}}
{{Сістэмы пісьма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская арабіца| ]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]]
[[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]</text>
      <sha1>lwxfn7gyjlxpwbg24l124zi2sby6fil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197731</id>
      <parentid>5197726</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Пашыраю ўступную, тэрміналагічную часткі.</comment>
      <origin>5197731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70270" sha1="g66ko4t67dwph8bye9agjylrmhclxcp" xml:space="preserve">{{Short description|Алфавіт на аснове арабскага пісьма для запісу беларускай мовы}}
[[Файл:Кітаб.jpg|thumb|upright=1.35|Старонка з кітаба (каля 1750–1800 гг.)]]

'''Беларускі арабскі алфавіт''' (таксама нефармальна '''беларуская арабіца''') – прыстасаваная да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] сістэма [[Арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], якой карысталіся [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] ў сваёй рукапіснай традыцыі. Яе фарміраванне было звязана з паступовым пераходам татарскага насельніцтва ВКЛ ад цюркскіх моў да мясцовых славянскіх. [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]] на падставе звестак 1557–1558 гадоў меркаваў, што першыя беларускія тэксты арабскім пісьмом маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=10–12}}. У навуковай літаратуры выказвалася таксама гіпотэза, што выкарыстанне арабскага пісьма для славянскай мовы татараў магло пачацца ўжо ў XV стагоддзі{{sfn|Danecki|2011|с=40–41}}.

Беларускі арабскі алфавіт быў часткай шырэйшай шматмоўнай пісьмовай культуры татараў ВКЛ. У адных і тых жа рукапісных зборніках змяшчаліся тэксты на беларускай, польскай, арабскай і цюркскіх мовах; вядомы таксама тэксты з рознай ступенню беларуска-польскага моўнага змяшэння{{sfn|Антонович|1968|с=6–7, 334–345}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203–204}}. Графічныя сістэмы беларускіх і польскіх тэкстаў былі вельмі блізкія, паколькі абедзве развіваліся, перапісваліся і чыталіся ў адным татарска-мусульманскім асяроддзі{{sfn|Антонович|1968|с=334–345}}.

У аснове сістэмы ляжалі 28 літар класічнага арабскага алфавіта; разам з імі выкарыстоўваліся графемы, раней уведзеныя ў арабскае пісьмо іранцамі і цюркамі, а таксама дадатковыя знакі, створаныя татарамі ВКЛ для перадачы гукаў славянскіх моў{{sfn|Тарэлка|2015|с=195–201}}. Графіка і арфаграфія не былі цалкам уніфікаваныя: спосабы абазначэння асобных гукаў змяняліся ў часе, адрозніваліся паміж рукапісамі і маглі залежаць ад рэгіёна, моўных асаблівасцей пісца і яго знаёмства з іншымі арабскаграфічнымі пісьмовымі традыцыямі{{sfn|Антонович|1968|с=192–195}}. Беларускамоўныя тэксты арабскім пісьмом вядомы ў рукапісах XVII–XX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=383–384}}.

== Назва і тэрміналогія ==

У сучасным навуковым ці энцыклапедычным апісанні найбольш нейтральнай назвай самой графічнай сістэмы з'яўляецца '''беларускі арабскі алфавіт'''. Яна непасрэдна вызначае мову і графічную аснову сістэмы і адпавядае традыцыйнай навуковай тэрміналогіі, у якой выкарыстоўваюцца назвы ''арабскае пісьмо'', ''арабскі алфавіт'', '''беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом''', а ў сучасных даследаваннях – таксама ''арабскаграфічныя тэксты'' і ''арабскаграфічнае пісьменства''.&lt;ref name=&quot;TerminologyAcademic&quot;&gt;Параўн.: Несцяровіч В. І. Арабскае пісьмо // ''Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі''. – Мінск, 1984. – Т. 1. – С. 154–155; Кітабы // ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. – С. 261; {{sfn|Антонович|1968}}; {{sfn|Тарэлка|2015|с=195–202}}.&lt;/ref&gt; [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] ў 1922 годзе назваў свой артыкул пра гэтыя помнікі «Беларуская мова арабскім пісьмом», [[Ян Станкевіч]] у 1933 годзе – «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом», а фундаментальная манаграфія Антона Антановіча 1968 года мела назву «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система»{{sfn|Карскі|1922|с=3–5}}{{sfn|Станкевіч|1933}}{{sfn|Антонович|1968}}.

У ранніх спробах апісання беларускага арабскага алфавіта для арабскіх літар выкарыстоўвалася слова '''арабістыка'''. [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] ужыў яго ў артыкуле «Ай – Кітаб – Кіцёп», надрукаваным у часопісе «Варта» ў 1918 годзе, называючы знойдзены ім беларускі тэкст «пісаным арабістыкай».&lt;ref name=&quot;Luckievic1918&quot;&gt;[[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч І.]] [https://be.wikisource.org/wiki/Ай-Кітаб-Кіцёп Ай – Кітаб – Кіцёп] // ''Варта''. – 1918. – № 1. – С. 23–24.&lt;/ref&gt; У падобным значэнні слова выкарыстоўваў у 1921 годзе і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], які пісаў пра «Ай-Кітаб», «пісаны больш багатай у знакі арабістыкай».&lt;ref name=&quot;Luckievic1921&quot;&gt;[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]] [https://be.wikisource.org/wiki/Пуцяводныя_ідэі_беларускае_літаратуры Пуцяводныя ідэі беларускае літаратуры]. – 1921.&lt;/ref&gt; У далейшай навуковай тэрміналогіі такое значэнне слова ''арабістыка'' не замацавалася; цяпер ім называюць галіну ўсходазнаўства, якая вывучае арабскую мову, гісторыю і культуру арабскіх народаў.

Назва '''арабіца''' засведчана ў беларускім эміграцыйным друку прынамсі з 1970-х гадоў. [[Вітаўт Тумаш]], які апублікаваў пад псеўданімам ''Рыгор Максімовіч'' артыкул «Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову» ў № 12 [[Запісы БІНіМ|«Запісаў Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва»]], адзначаў, што татарскія рэлігійныя кнігі былі «пісаныя літарамі арабскімі, арабіцай, але мовай беларускай».&lt;ref name=&quot;TumasArabica&quot;&gt;Максімовіч Р. [Тумаш В.] [https://knihi.com/Vitaut_Tumas/Dyplamatycnaja_kantraversyja_1646_hodu_za_bielaruskuju_movu.html Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову] // ''Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва''. – № 12. – С. 14–21; перадрук: ''Спадчына''. – 1997. – № 2. – С. 192–200. У электронных бібліяграфічных апісаннях № 12 датуецца 1974 або 1975 годам.&lt;/ref&gt;

Слова ''арабіца'' ўтворана ад асновы ''араб-'' паводле словаўтваральнай мадэлі назваў графічных сістэм ''кірыліца'', ''лацініца''. Менавіта так яго матываваў [[Віктар Несцяровіч]] у 2001 годзе, падкрэсліваючы празрыстасць такой назвы для неспецыяліста.&lt;ref name=&quot;Nesciarovic2001&quot;&gt;[[Віктар Несцяровіч|Несцяровіч В.]] [https://nashaniva.com/95711 Дакладней пра кітабы] // ''Наша Ніва''. – 30 ліпеня 2001. – № 31 (240).&lt;/ref&gt; Па сваёй форме назва суадносіцца таксама з падобнымі славянскімі назвамі арабаграфічных сістэм, у тым ліку баснійскай [[Арэбіца|арэбіцай]] (часам таксама называнай арабіцай), аднак непасрэдных сведчанняў, што беларускае слова было запазычана менавіта з паўднёваславянскай традыцыі, няма.

Пры гэтым '''арабіца''' не стала асноўным тэрмінам беларускага навуковага мовазнаўства. Яе няма як асобнага тэрміна ў ''Беларускай мове. Энцыклапедыі'' (1994) і [[Беларуская Энцыклапедыя|Беларускай Энцыклапедыі]], дзе адпаведная з'ява апісваецца словамі ''арабскае пісьмо'' і ''арабскі алфавіт'', і яна не зафіксавана як асобная слоўнікавая адзінка ў асноўных акадэмічных тлумачальных слоўніках беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;ArabicaDictionaries&quot;&gt;''Тлумачальны слоўнік беларускай мовы'': у 5 т. – Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1977–1984; ''Слоўнік беларускай мовы'' / НАН Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. – Мінск: Беларуская навука, 2012; ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994.&lt;/ref&gt; У энцыклапедычным артыкуле Віктара Несцяровіча 1984 года выкарыстоўвалася назва «Арабскае пісьмо», а ў асноўных працах Яўхіма Карскага, Яна Станкевіча і Антона Антановіча – апісальныя назвы з кампанентам ''арабскае пісьмо''.&lt;ref name=&quot;TerminologyAcademic&quot; /&gt; Таму ''арабіца'' можа разглядацца як гістарычна засведчаная нефармальная назва, якая пазней пашырылася ў публіцыстыцы, навукова-папулярных матэрыялах і інтэрнэце, але не выцесніла нейтральнай тэрміналогіі навуковай літаратуры.

У 2001 годзе [[Сяргей Богдан]] і В. Гушча прапанавалі замест ''арабіцы'' назву '''аліф'''. Яны спасылаліся на Кітаб Хасяневіча, дзе сустракаецца фармулёўка «ў аліфе 28 харфаў», і разумелі ''аліф'' як назву татарскага арабскага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Alif2001&quot;&gt;Богдан С., Гушча В. [https://nashaniva.com/95446 Аліф] // ''Наша Ніва''. – 2 мая 2001. – № 18 (227).&lt;/ref&gt; Віктар Несцяровіч запярэчыў такой інтэрпрэтацыі: паводле яго, ''аліфам'' у гэтым месцы кітаба названы ўласна класічны арабскі алфавіт з 28 літарамі, без дадатковых знакаў, ужываных для беларускай фанетыкі.&lt;ref name=&quot;Nesciarovic2001&quot; /&gt; Прапанова ''аліф'' шырокага распаўсюджання не атрымала.

Такім чынам, у розныя часы ў беларускай традыцыі выкарыстоўваліся або прапаноўваліся назвы ''арабістыка'', ''арабіца'' і ''аліф'', аднак у навуковым апісанні найбольш устойлівымі засталіся тэрміны ''арабскае пісьмо'', ''арабскі алфавіт'', ''арабскаграфічнае пісьменства'' і, для самой беларускай графічнай сістэмы, '''беларускі арабскі алфавіт'''.

== Гісторыя і паходжанне ==
Узнікненне беларускіх тэкстаў [[Арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]] звязана з татарамі, якія пасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XIV—XV стагоддзях. Частка іх трапіла сюды як ваеннапалонныя, іншыя былі добраахвотнымі перасяленцамі; пазней татарскія паселішчы сталі сталай часткай этнічнай і канфесійнай структуры дзяржавы{{sfn|Антонович|1968|с=8—10}}.

Пераход татар ВКЛ ад родных цюркскіх гаворак да славянскіх адбываўся паступова і неадначасова. Звесткі «Рысале-і татар-і лех» 1557—1558 гадоў дазволілі меркаваць, што значная частка ранейшых перасяленцаў да сярэдзіны XVI стагоддзя ўжо карысталася беларускай мовай; разам з тым іншыя крыніцы сведчаць пра захаванне цюркскай мовы ў часткі татар і пазней{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}. Сынкова вызначае мяжу XVI—XVII стагоддзяў як важны этап моўнага пераходу і адзначае, што да нас дайшлі славянскамоўныя татарскія тэксты, якія маглі быць створаны ўжо ў канцы XVI стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}.

Беларуская мова стала не толькі мовай штодзённых зносін часткі татар, але і мовай перакладаў і тлумачэнняў рэлігійных тэкстаў. Пры гэтым арабская заставалася мовай [[Каран]]а, малітваў і мусульманскага культу, а ў рукапіснай культуры працягвалі функцыянаваць і цюркскія тэксты{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Так узнікла шматмоўная рукапісная традыцыя, у якой арабскае пісьмо служыла для некалькіх моў.

Асноўнымі тыпамі рукапісаў былі [[Кітаб|кітабы]] — зборнікі рэлігійных, маральна-дыдактычных і апавядальных тэкстаў, [[Хамаілы|хамаілы]] — зборнікі малітваў і абрадавых тэкстаў, а таксама [[Тафсір|тэфсіры]] з перакладамі і тлумачэннямі Карана. Захаваліся таксама тэджвід, рукапісныя Караны з падрадковымі перакладамі, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і нават свецкі дзелавы дакумент — распіска 1759 года{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 383—384}}. У даследаваным у 1968 годзе корпусе было апісана 24 рукапісы: 8 кітабаў, 10 хамаілаў, 3 тэфсіры, 1 тэджвід, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і дзелавы дакумент; тры з іх адносіліся да XVII, дзевяць — да XVIII, адзінаццаць — да XIX і адзін — да XX стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}.

[[Файл:Старонка з турэцка-беларускага размоўніка 1836 года.jpg|thumb|Старонка [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускага слоўніка-размоўніка]], напісанага пасля 1836 года; рукапіс ВЭМ-42, [[Нацыянальны музей Літвы]]. Уверсе арабскім пісьмом паралельна пададзены турэцкія і беларускія назвы лікаў: тур. ''bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi'', бел. у транслітарацыі Антановіча — ''адзин, два, три, чатири, пац, шесц, сем''{{sfn|Антонович|1968|с=90—92}}]]

Турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік першай паловы XIX стагоддзя асабліва паказальны для функцый беларускай мовы ў татарскім асяроддзі. Яго беларускі матэрыял адлюстроўвае народна-размоўную мову [[Слонім]]а і наваколля, а сам факт складання такога дапаможніка сведчыць, што беларуская выкарыстоўвалася не толькі пры перапісванні рэлігійнай літаратуры, але і як мова-пасярэднік пры вывучэнні турэцкай{{sfn|Антонович|1968|с=92—95}}.

Беларускія і польскія тэксты маглі знаходзіцца ў адным рукапісе і нават быць перапісаны адной рукой. Сустракаюцца тэксты, у якіх беларускую і польскую аснову цяжка строга размежаваць: у польскіх паводле асновы тэкстах маглі выступаць беларускія асаблівасці, а ў беларускіх — паланізмы{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Таму беларускую арабіцу варта разглядаць як беларускую частку шырэйшай арабскаграфічнай рукапіснай культуры татар ВКЛ, а не як ізаляваную ад польскамоўнай традыцыі сістэму.

У вядомых даследчыку рукапісах XVII стагоддзя беларускія тэксты колькасна пераважалі, прычым у шэрагу з іх польскія моўныя рысы амаль або цалкам адсутнічалі; у XVIII—XIX стагоддзях колькасць польскіх тэкстаў і паланізмаў у беларускіх тэкстах павялічвалася{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Разам з тым сучасныя даследаванні тэфсіраў паказваюць, што простая схема «спачатку толькі беларуская, а польская толькі з XVII стагоддзя» патрабуе ўдакладнення: праект TEFSIR разглядае польскі пераклад Карана як твор другой паловы XVI стагоддзя, хоць найранейшы вядомы захаваны рукапісны спіс польскамоўнага тэфсіра паходзіць з XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=202—204}}.&lt;ref name=&quot;TEFSIR2022&quot;&gt;Kulwicka-Kamińska J., Łapicz Cz. ''Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej''. T. 1—3. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2022.&lt;/ref&gt;

Графіка-арфаграфічная сістэма на працягу свайго існавання змянялася, аднак гэтыя змены не зводзяцца да простай замены «марфалагічнага» правапісу «фанетычным». Адрозненні паміж рукапісамі залежалі ад часу іх стварэння, рэгіёна, індывідуальнай практыкі перапісчыка і ўплыву вядомых яму арабскай або турэцкай арфаграфічных сістэм{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. У адных рукапісах напісанне было даволі паслядоўным, у іншых адны і тыя ж гукі маглі перадавацца некалькімі спосабамі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

Дыялектныя асаблівасці таксама не былі аднолькавымі для ўсёй рукапіснай спадчыны. У асобных помніках выяўляюцца рысы паўднёва-заходніх беларускіх гаворак, у іншых — гаворак на паўднёва-заходняй ускраіне полацкай групы і паўночна-заходняй ускраіне сярэднебеларускіх гаворак; з дыялектнай лакалізацыяй у некаторых выпадках суадносіліся нават спосабы абазначэння пачатковых галосных{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Некаторыя слонімскія рукапісы XIX стагоддзя, напрыклад, выяўляюць рысы гродзенска-баранавіцкай групы гаворак{{sfn|Антонович|1968|с=80—93}}.

== Гісторыя даследавання ==
Першым еўрапейскім вучоным, які апісаў рукапіс літоўскіх татар, быў нямецкі ўсходазнавец Х. О. Фляйшэр: у 1838 годзе ён апублікаваў апісанне хамаіла. Аднак ён не распазнаў у поўнай меры характар татарскай пісьменнасці на беларускай мове, таму адкрыццё для навукі беларуска- і польскамоўнай татарска-мусульманскай рукапіснай традыцыі звычайна звязваюць з [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антонам Мухлінскім]]{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}.

У 1857 годзе Мухлінскі ў кнізе «Исследование о происхождении и состоянии литовских татар» апублікаваў урыўкі беларускіх і польскіх тэкстаў з татарскіх рукапісаў і звярнуў увагу на значны аб'ём гэтай пісьмовай спадчыны{{sfn|Мухлинский|1857|с=29, 62—70}}. Некалькі рукапісаў з яго асабістай калекцыі пасля смерці даследчыка трапілі ў бібліятэку Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}.

Новы этап пачаўся ў першай трэці XX стагоддзя. У 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў у вёсцы [[Сорак Татар]] каля Вільні кітаб, пра які паведаміў у друку ў 1918 годзе; рукапіс, пазней вядомы як [[Кітаб Івана Луцкевіча]], прыцягнуў увагу філолагаў і гісторыкаў{{sfn|Антонович|1968|с=4, 30—38}}. Яго тэксты даследавалі і публікавалі [[Ян Станкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], а таксама Ігнацій Крачкоўскі, Аляксандр Самойлавіч, Якуб Шынкевіч і іншыя даследчыкі{{sfn|Антонович|1968|с=30—49, 352—383}}.

Карскі разглядаў арабскаграфічныя рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай мовы і ў 1922 годзе апублікаваў асобны артыкул «Беларуская мова арабскім пісьмом»{{sfn|Карскі|1922|с=3—5}}. У 1920-я гады [[Віталь Вольскі]] вывучаў беларускія кітабы, іх графіку і моўныя асаблівасці, у тым ліку ў артыкулах «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» і «Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“»{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}.

У 1933 годзе Ян Станкевіч выдаў працу «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом». Ён шмат гадоў даследаваў кітаб Луцкевіча і апублікаваў значную частку яго тэкстаў, аднак лічыў гэты рукапіс помнікам XVI стагоддзя; пазней палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне дазволіла датаваць яго першай паловай XVIII стагоддзя{{sfn|Станкевіч|1933|с=13—24}}{{sfn|Антонович|1968|с=30—38, 383}}. Матэрыяламі Станкевіча карыстаўся таксама нарвежскі славіст [[Крысціян Станг]], які высока ацэньваў татарскія рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай гутарковай мовы, незалежную ад царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі{{sfn|Антонович|1968|с=368—369}}.

Фундаментальным этапам стала манаграфія [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]] «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968). У ёй быў сістэмна апісаны значны корпус рукапісаў XVII—XX стагоддзяў, разгледжаны іх датаванне і дыялектная лакалізацыя, прааналізавана графіка і арфаграфія, а таксама прапанавана адзіная сістэма транслітарацыі для супастаўлення розных рукапісаў{{sfn|Антонович|1968|с=5—7, 178—351, 383—396}}. Кніга стала прадметам шэрагу рэцэнзій: у 1969—1971 гадах на яе адгукнуліся, сярод іншых, [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Аркадзь Жураўскі]], Алесь Каўрус і польская славістка Антаніна Абрэмбска-Яблоньска&lt;ref name=&quot;reviews&quot;&gt;''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)''. Мінск, 1980. С. 164, № 1681.&lt;/ref&gt;.

З 1970-х гадоў вывучэнне рукапісаў развівалася як асобны міждысцыплінарны кірунак, пазней названы кітабістыкай. [[Шырын Акінэр]] даследавала лексіку і рэлігійную мову беларускамоўнага кітаба з [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]; вынікам яе шматгадовай працы стала, сярод іншага, манаграфія ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab'' (2009){{sfn|Akiner|1973|с=55—84}}{{sfn|Akiner|2009}}. [[Галіна Мішкінене]] займалася апісаннем, публікацыяй і даследаваннем рукапіснай спадчыны літоўскіх татар; у 2009 годзе выйшла падрыхтаванае ёю вялікае выданне кітаба Івана Луцкевіча{{sfn|Мишкинене|2009}}.

Істотны ўклад у развіццё кітабістыкі зрабіў польскі славіст Чэслаў Лапіч, аўтар манаграфіі ''Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język)'' (1986), у якой сістэмна разглядаліся палеаграфія, графіка і мова татарскіх рукапісаў{{sfn|Łapicz|1986}}. У XXI стагоддзі даследаванні былі працягнуты міжнародным праектам TEFSIR пад кіраўніцтвам Ёаны Кульвіцкай-Камінскай і Чэслава Лапіча; у 2015 годзе быў выдадзены калектыўны том пра метадалогію даследавання тэфсіраў, а ў 2022 годзе — трохтомнае крытычнае выданне татарскага перакладу Карана з асобнымі тамамі каментарыя, факсіміле і транслітарацыі{{sfn|Kulwicka-Kamińska|Łapicz|2015}}.&lt;ref name=&quot;TEFSIR2022&quot;/&gt;

У Беларусі даследаванні рукапіснай спадчыны працягваюць супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]. [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] займаецца графікай, транслітарацыяй, каталагізацыяй і навуковым апісаннем арабскаграфічных рукапісаў, а [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] — крыніцазнаўчым, рэлігіязнаўчым і гісторыка-культурным вывучэннем татарскай рукапіснай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—212}}. У 2024 годзе пад іх навуковай рэдакцыяй выйшаў зборнік «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст», прысвечаны рукапісам, асобным тыпам тэкстаў і культурна-рэлігійнаму асяроддзю іх функцыянавання{{sfn|Сынкова|2024|с=114—122}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—202}}.

== Асаблівасці графікі і арфаграфіі ==
[[Файл:Хамаіл Якубоўскага, с. 389, вектар.svg|thumb|left|Прыклад тэксту (старонка з хамаіла Якубоўскага)]]
Графіка-арфаграфічная сістэма беларускай арабіцы была прыстасавана да гукавога ладу славянскай мовы, аднак не была адзінай і нязменнай нормай. Розныя рукапісы і нават розныя часткі аднаго зборніка могуць адрознівацца наборам графічных сродкаў, спосабамі абазначэння галосных, ступенню адлюстравання мяккасці зычных і фанетычных працэсаў{{sfn|Антонович|1968|с=178—195}}. Таму арабскаграфічныя помнікі даюць важны матэрыял для гісторыі беларускай фанетыкі і дыялекталогіі, але іх пісьмо нельга механічна разглядаць як дакладную фанетычную транскрыпцыю маўлення.

Сістэма развівалася ў кантакце з арабскай, персідскай і цюркскімі графічнымі традыцыямі. Частка знакаў захоўвала традыцыйныя функцыі, частка атрымала новыя славянскія гукавыя значэнні, а для гукаў, якія не мелі зручнага адпаведніка ў наяўным наборы, былі створаны дадатковыя графемы{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Пры гэтым на арфаграфію асобнага пісца маглі ўплываць яго навыкі чытання і пісьма па-арабску або па-турэцку{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

=== Перадача зычных ===
Для гукаў, адсутных у класічнай арабскай мове, выкарыстоўваліся ўведзеныя ў арабскі алфавіт іранцамі і цюркамі графемы: ''пе'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|پ}}&lt;/span&gt;) для [п], ''чэ'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|چ}}&lt;/span&gt;) для [ч], ''жэ'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ژ}}&lt;/span&gt;) для [ж]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196, 199}}. У польскіх арабскаграфічных тэкстах ужываўся таксама цюркскі знак ''сагыр-нун'' для канцавога насавога гуку{{sfn|Тарэлка|2015|с=196}}.

Асобныя графемы былі створаны ў татарскім асяроддзі ВКЛ для характэрных славянскіх афрыкат. Літара ''даль'' з трыма кропкамі ўнізе (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ࢮ}}&lt;/span&gt;) выкарыстоўвалася для [дз]/[дз’], а ''сад'' з трыма кропкамі ўнізе (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ࢯ}}&lt;/span&gt;) — для [ц]/[ц’]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Час узнікнення гэтых графем дакладна не вызначаны; матэрыял рукапісаў сведчыць пра іх ужыванне ўжо ў ранняй традыцыі і далейшае замацаванне ў помніках XVIII—XIX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}.

Для перадачы [в], [ў] і некаторых вакалічных значэнняў шырока выкарыстоўвалася літара ''ваў'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|و}}&lt;/span&gt;); яе канкрэтнае чытанне залежала ад пазіцыі, суседніх знакаў і арфаграфічнай сістэмы рукапісу{{sfn|Антонович|1968|с=196—204}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Такім чынам, адна арабская графема не заўсёды адпавядала толькі адной беларускай фанеме.

Беларускі фрыкатыўны [г] і польскі выбухны [g] у тэкстах маглі графічна адрознівацца. У беларускіх тэкстах фрыкатыўны [г] паслядоўна перадаваўся літарай ''га'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ه}}&lt;/span&gt;), тады як характэрным сродкам перадачы польскага выбухнога [g] была літара ''гайн'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|غ}}&lt;/span&gt;){{sfn|Антонович|1968|с=334—336}}. Гэта адрозненне было адной з графічных рыс, якія маглі дапамагаць пры моўнай атрыбуцыі фрагментаў.

Мяккасць зычных перадавалася непаслядоўна і не мела аднаго агульнага эквівалента кірылічнага мяккага знака. Для некаторых гукаў існавалі супрацьпастаўленні розных арабскіх літар, напрыклад асобныя графічныя сродкі для цвёрдых і мяккіх свісцячых; аднак у многіх іншых парных па цвёрдасці-мяккасці зычных гэтая прыкмета на пісьме наогул не абазначалася{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Таму пры навуковай транслітарацыі нельга аўтаматычна дапісваць мяккасць, якой не паказвае сам рукапіс.

=== Перадача галосных (вакалізм) ===
У адрозненне ад звычайнага арабскага пісьма, дзе кароткія галосныя часта не пазначаюцца, у беларуска- і польскамоўных татарскіх рукапісах агаласоўкі мелі істотнае значэнне. Выкарыстоўваліся ''[[Фатха|фатха]]'', ''[[Кясра|кясра]]'' і ''[[Дама (агаласоўка)|дама]]'', а таксама іх спалучэнні з літарамі ''аліф'', ''ваў'' і ''йа''; у выніку сістэма дазваляла значна паўней перадаваць вакалізм славянскага тэксту{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}.

Адпаведнасць паміж агаласоўкай і беларускім гукам не была абсалютна адназначнай. Фатха магла перадаваць значэнні, якія ў транслітарацыі інтэрпрэтуюцца як ''e'' або ''a'', кясра — галосныя тыпу [і]/[ы], дама — [у], а спалучэнне ''ваў'' з фатхай выкарыстоўвалася для [о]; існавалі таксама спосабы пазначэння доўгіх або графічна пашыраных варыянтаў галосных{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. На значэнне знака магло ўплываць і паходжанне слова: у арабізмах і цюркізмах часам захоўваліся элементы ўсходняй арфаграфічнай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—196}}.

Пачатковыя галосныя звычайна афармляліся пры дапамозе ''аліфа'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ا}}&lt;/span&gt;) або ''айна'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ع}}&lt;/span&gt;) з адпаведнай агаласоўкай. Выбар паміж імі мог быць звязаны з лакальнай пісьмовай традыцыяй: у тэкстах з рысамі паўднёва-заходняй ускраіны полацкіх і паўночна-заходняй часткі сярэднебеларускіх гаворак часта пераважаў ''айн'', а ў шэрагу тэкстаў з паўднёва-заходнімі беларускімі рысамі — ''аліф''{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

З цягам часу змяняліся і асобныя спосабы перадачы галосных. Напрыклад, у многіх рукапісах XVII—XVIII стагоддзяў [о] перадавалася пераважна ''ваў'' з дамай, тады як у рукапісах XIX—XX стагоддзяў пашырылася спалучэнне ''ваў'' з фатхай{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Гэта адна з прычын, чаму графічныя формы нельга інтэрпрэтаваць па адной універсальнай схеме без уліку датавання рукапісу.

=== Адлюстраванне фанетычных працэсаў ===
Арабскаграфічныя тэксты каштоўныя для гісторыі беларускай мовы тым, што ў іх у розных ступенях адлюстроўваліся асаблівасці жывога вымаўлення. Найбольш выразным прыкладам з'яўляецца [[Аканне|аканне]], аднак яго перадача не была аднолькавай ва ўсіх помніках: у некаторых рукапісах, у тым ліку ў кітабе ЛАН-Р21-814 і рукапісе ВУ-391, аканне праводзілася на пісьме даволі паслядоўна, у іншых яно адлюстроўвалася толькі часткова або не адлюстроўвалася сістэматычна{{sfn|Антонович|1968|с=320—324}}.

Спецыяльныя графемы для [дз]/[дз’] і [ц]/[ц’] дазваляюць непасрэдна фіксаваць у помніках вынікі [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], аднак сама наяўнасць такой графемы не дае падставы без дадатковага датавання рукапісу вызначаць час узнікнення адпаведнага фанетычнага працэсу{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Графічная сістэма таксама дазваляла перадаваць падваенне зычных: для гэтага магла ўжывацца ''[[Шадда|шада]]'' або паўторнае напісанне зычнай літары{{sfn|Тарэлка|2015|с=197—201}}.

Фанетычныя і дыялектныя рысы трэба разглядаць асобна для канкрэтных рукапісаў. Даследаванне паказвае як помнікі з гродзенска-баранавіцкімі і іншымі паўднёва-заходнімі рысамі, так і тэксты, звязаныя з іншымі беларускімі дыялектнымі зонамі{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 192—195}}. Таму ўся беларуская арабскаграфічная спадчына не можа быць аднесена да адной дыялектнай групы.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100px&quot;&gt;
Файл:00-Fatha.png|'''Фатха'''&lt;br&gt;звычайна гук [э] / [а]
Файл:00-Kasra.png|'''Кясра'''&lt;br&gt;гукі [і], [ы]
Файл:00-Damma.png|'''Дама'''&lt;br&gt;гукі [у], [о]
Файл:00-Sukun.png|'''Сукун'''&lt;br&gt;адсутнасць галоснага
Файл:00-Taschdid.svg|'''Шада'''&lt;br&gt;падваенне зычнага
&lt;/gallery&gt;

== Табліца адпаведнасці ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0;&quot;
|+ Зычныя
|-
| {{ar2|ا}}
| {{ar2|ب}}
| {{ar2|پ}}
| {{ar2|ت}}
| {{ar2|ث}}
| {{ar2|ج}}
| {{ar2|چ}}
| {{ar2|ح}}
| {{ar2|د}}
| {{ar2|ࢮ}}
| {{ar2|ر}}
| {{ar2|ز}}
| {{ar2|ژ}}
| {{ar2|ش}}
| {{ar2|ࢯ}}
| {{ar2|ص}}
| {{ar2|ض}}
| {{ar2|ط}}
| {{ar2|غ}}
| {{ar2|ف}}
| {{ar2|ق}}
| {{ar2|ك}}
| {{ar2|ل}}
| {{ar2|م}}
| {{ar2|ن}}
| {{ar2|ه}}
| {{ar2|و}}
| {{ar2|ي}}
|-
! colspan=&quot;28&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| 
| b
| p
| tʹ
| sʹ
| dž
| č
| x
| d
| dzʹ
| r
| zʹ
| ž
| š
| c
| s
| z
| t
| g
| f
| k
| kʹ
| l
| m
| n
| h
| v
| j
|-
! colspan=&quot;28&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| 
| б
| п
| ть
| сь
| дж
| ч
| х
| д
| дзь
| р
| зь
| ж
| ш
| ц
| с
| з
| т
| кг
| ф
| к
| кь
| л
| м
| н
| г
| в
| й
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ˈ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;б&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;п&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;дж&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ч&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;х&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;д&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;дз&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;р&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ж&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ш&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ц&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;г̣&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ф&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;к&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ќ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;л&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;м&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;н&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;г&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;в&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;й&lt;/span&gt;
|-
| 
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;b&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;p&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;tʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;sʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;dž&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;č&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;x&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;d&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;dʼzʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;r&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;zʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;ž&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;š&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;c&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;s&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;z&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;t&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;g&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;f&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;k&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;kʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;l&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;m&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;n&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;h&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;j&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| 
| b
| p
| ť
| ś
| ǯ
| č
| x
| d
| ʒ
| r
| ź
| ž
| š
| c
| s
| z
| t
| g
| f
| k
| ḱ
| l
| m
| n
| h
| w
| j
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;&quot;
|+ Галосныя
|-
| {{ar2|◌َ}}
| {{ar2|ا◌َ}}
| {{ar2|اَ}}
| {{ar2|ي◌َ}}
| {{ar2|و◌َ}}
| {{ar2|اَو}}
| {{ar2|◌ُ}}
| {{ar2|اُ}}
| {{ar2|و◌ُ}}
| {{ar2|اُو}}
| {{ar2|◌ِ}}
| {{ar2|اِ}}
| {{ar2|ي◌ِ}}
| {{ar2|اِي}}
| {{ar2|◌ّ}}
| {{ar2|◌ْ}}
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| ◌e
| ◌a
| a
| ◌ā
| ◌o
| o
| ◌u, ◌ô
| u, ô
| ◌ū, ◌ō
| ū, ō
| ◌i
| i
| ◌ī
| ī
| ◌◌
| ◌
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| е
| colspan=&quot;3&quot; | а
| colspan=&quot;2&quot; | о
| colspan=&quot;4&quot; | у, о
| colspan=&quot;4&quot; | и, ы
| 
| 
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;е&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̄&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;у&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̂&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӯ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̄&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;и&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӣ&lt;/span&gt;
| 
| 
|-
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;e&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;a&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;u&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;i&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;y&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| 
| 
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| e
| colspan=&quot;2&quot; | a
| ā
| colspan=&quot;2&quot; | o
| colspan=&quot;2&quot; | u, o
| colspan=&quot;2&quot; | ū, ō
| colspan=&quot;2&quot; | i
| colspan=&quot;2&quot; | ī
| 
| 
|-
|}

Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі:
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; &lt;!--justify-content: center--&gt;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:auto; margin-bottom: 1em&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;&quot;
|+ Зычныя
|-
| {{ar2|خ}}
| {{ar2|ذ}}
| {{ar2|ڛ}}
| {{ar2|س}}
| {{ar2|ظ}}
| {{ar2|ع}}
| {{ar2|ء}}
| {{ar2|ى}}
| {{ar2|ڬ}}
| {{ar2|ڭ}}
| {{ar2|ة}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| x̣
| ẓʹ
| s̱ʹ
| ṣʹ
| ẓ
| ʽ
| ʼ
| j
| g̣
| nʹ
| ṭʹ
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| х
| зь
| colspan=&quot;2&quot; | сь
| з
| 
| 
| й
| кг
| нь
| ть
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;х̇&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с̨̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з̣&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʼ&lt;/span&gt;
| 
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т́&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;x&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;zʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;sʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;z&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| 
| 
| 
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;tʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| x̱
| z̀
| s̱
| s̀
| ẕ
| ʿ
| ʾ
| 
| g
| ŋ
| ṯ
|-
|}
&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 1em 1em 1em !important;&quot;
|+ Галосныя
|-
| {{ar2|◌ٰ}}
| {{ar2|ي◌ٰ}}
| {{ar2|آ}}
| {{ar2|عَا}}
| {{ar2|عَ}}
| {{ar2|عَو}}
| {{ar2|عُ}}
| {{ar2|عُو}}
| {{ar2|وا◌ُ}}
| {{ar2|عِ}}
| {{ar2|ي◌ٖ}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| ◌ȧ
| ◌ā̇
| ã
| ʽa
| ʽe
| ʽo
| ʽu, ʽô
| ʽū, ʽō
| ◌ū̇, ◌ō̇
| ʽi
| ◌ī̇
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; | а
| е
| о
| colspan=&quot;3&quot; | у, о
| colspan=&quot;2&quot; | и, ы
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̍&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̄̍&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̃&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽа&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽе&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽу&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо̂&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽӯ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо̄&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӯˈ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̄ˈ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽи&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӣ̩&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;a&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;e&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;u&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;i&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;y&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| a
| 
| a
| ʿa
| ʿe
| ʿo
| ʿu, ʿo
| ʿū, ʿō
| 
| ʿi
| 
|-
|}
&lt;/div&gt;

== Прыклад тэксту ==
Ніжэй як сучасная ілюстрацыя падаецца запіс артыкула 1 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] беларускай арабіцай. Гэты ўзор не з'яўляецца гістарычным рукапісным тэкстам і не павінен разглядацца як рэканструкцыя адзінай гістарычнай арфаграфічнай нормы: сапраўдныя татарскія рукапісы істотна вар'іруюцца паводле часу, паходжання і практыкі перапісчыка{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Беларуская кірыліца
| Усе людзі нараджаюцца свабоднымі i роўнымі ў сваёй годнасці i правах. Яны надзелены розумам i сумленнем i павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва.
|-
! [[Беларуская лацінка]]
| Usie ludzi naradžajucca svabodnymi i roŭnymi ŭ svajoj hodnaści i pravach. Jany nadzieleny rozumam i sumlenniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva.
|-
! Беларуская арабіца
| dir=&quot;rtl&quot;|&lt;span style=&quot;font-size:130%;line-height:1.35;&quot;&gt;{{Script/Arabic|اُثَ لْيُࢮِ نَارَاجَايُࢯَّا صْوَابَودْنِيمِ اِ رَواُنِيمِ اُ صْوَايَويْ هَودْنَاثࢯِ اِ پْرَاوَاحْ. يَانِي نَاࢮَلَنِي رَوضُمَامْ اِ صُملَنَّمْ اِ پَاوِنِّي صْطَاوِࢯَّا اَاࢮِنْ دَا اَادْنَاهَو اُ دُحُ بْرَاࢯْطْوَا.}}&lt;/span&gt;
|-
! Тлумачэнне
| Usʹe ljudzʹi naradžajucca svabodnīmi i rounīmi u svajoj hodnasʹci i pravax. Janī nadzʹelenī rozumam i sumlennem i pavinnī stavicca adzʹin da adnaho u duxu bractva.
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}}
* {{кніга |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe |месца=Wiesbaden |выдавецтва=Harrassowitz Verlag |год=2009 |старонак=457 |isbn=978-3-447-03027-4 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}}
* {{артыкул |аўтар=Danecki J. |загаловак=Literature of the Polish Tatars |выданне=Muslims in Poland and Eastern Europe. Widening the European Discourse on Islam |месца=Warsaw |выдавецтва=Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw |год=2011 |старонкі=40—52 |спасылка=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/1582 |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Татары на Беларусі |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=4 (19) |ref=Вольскі_Татары}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=8—9 |старонкі=16—19 |ref=Вольскі_Асаблівасці}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове |выданне=Узвышша |год=1929 |нумар=6 |старонкі=112—115 |ref=Вольскі_Цюрка}}
* {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}}
* {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Я. Ф.]] |загаловак=Беларуская мова арабскім пісьмом |выданне=Вестник Народного комиссариата просвещения С. С. Р. Б. |год=1922 |нумар=1 (3) |старонкі=3—5 |ref=Карскі}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Культурные завоевания русского языка в старину на западной окраине его области |выданне=Известия Отделения русского языка и словесности |год=1925 |том=XXIX |старонкі=1—22 |ref=Карский_1925}}
* {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонак=317 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej |том=1—3 |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2022 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=Łapicz Cz. |загаловак=Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język) |месца=Toruń |выдавецтва=Uniwersytet Mikołaja Kopernika |год=1986 |старонак=236 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=[[Галіна Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Китаб Ивана Луцкевича: памятник народной культуры литовских татар |месца=Вильнюс |выдавецтва=Ин-т литов. языка |год=2009 |старонак=800 |ref=Мишкинене}}
* {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Тэфсір татараў Вялікага княства Літоўскага: бібліяграфічны агляд і крыніцазнаўчыя праблемы |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=203—212 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}}
* {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Транслітарацыя славянскіх (беларускіх і польскіх) арабскаграфічных тэкстаў |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=195—202 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}}

== Гл. таксама ==
* [[Арабскі алфавіт]]
* [[Беларускія татары]]
* [[Кітабы]]
* [[Мінскі тафсір]]
* [[Беларуская лацінка]]
* [[Беларуская мова]]
* [[Іслам у Рэчы Паспалітай]]
* [[Арэбіца]] (баснійскі арабскі алфавіт)

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Belarusian Arabic alphabet}}
* [https://philology.by/arabskahrafichnyja-pomniki Арабскаграфічныя помнікі беларуска-татарскага пісьменства: электронная бібліятэка] (бел.)
* [https://web.archive.org/web/20020830171327/http://www.pravapis.org/art_kitab1_en.asp Kitabs, the unique highlight of the Belarusian language] (англ.)
* [https://arabica.fias.fr/indexbe Праект па даследаванні беларускай арабіцы (FIAS)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116144954/https://arabica.fias.fr/indexbe |date=16 студзеня 2021 }} (бел.)
* [https://arabica.fias.fr/pages/origin-be Паходжанне беларускага арабскага алфавіта]
* [https://tefsir.umk.pl/ Праект TEFSIR]

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Беларуская мова}}
{{Сістэмы пісьма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская арабіца| ]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]]
[[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]</text>
      <sha1>g66ko4t67dwph8bye9agjylrmhclxcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197732</id>
      <parentid>5197731</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ вікіфікацыя, афармленне</comment>
      <origin>5197732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69876" sha1="lvc9zbi78ypccikzvp91ixtkjc7iciv" xml:space="preserve">{{Short description|Алфавіт на аснове арабскага пісьма для запісу беларускай мовы}}
[[Файл:Кітаб.jpg|thumb|upright=1.35|Старонка з кітаба (каля 1750–1800 гг.)]]

'''Беларускі арабскі алфавіт''' (таксама нефармальна '''беларуская арабіца''') – прыстасаваная да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] сістэма [[Арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], якой карысталіся [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] ў сваёй рукапіснай традыцыі. Яе фарміраванне было звязана з паступовым пераходам татарскага насельніцтва ВКЛ ад цюркскіх моў да мясцовых славянскіх. [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]] на падставе звестак 1557–1558 гадоў меркаваў, што першыя беларускія тэксты арабскім пісьмом маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=10–12}}. У навуковай літаратуры выказвалася таксама гіпотэза, што выкарыстанне арабскага пісьма для славянскай мовы татараў магло пачацца ўжо ў XV стагоддзі{{sfn|Danecki|2011|с=40–41}}.

Беларускі арабскі алфавіт быў часткай шырэйшай шматмоўнай пісьмовай культуры татараў ВКЛ. У адных і тых жа рукапісных зборніках змяшчаліся тэксты на беларускай, польскай, арабскай і цюркскіх мовах; вядомы таксама тэксты з рознай ступенню беларуска-польскага моўнага змяшэння{{sfn|Антонович|1968|с=6–7, 334–345}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203–204}}. Графічныя сістэмы беларускіх і польскіх тэкстаў былі вельмі блізкія, паколькі абедзве развіваліся, перапісваліся і чыталіся ў адным татарска-мусульманскім асяроддзі{{sfn|Антонович|1968|с=334–345}}.

У аснове сістэмы ляжалі 28 літар класічнага арабскага алфавіта; разам з імі выкарыстоўваліся графемы, раней уведзеныя ў арабскае пісьмо іранцамі і цюркамі, а таксама дадатковыя знакі, створаныя татарамі ВКЛ для перадачы гукаў славянскіх моў{{sfn|Тарэлка|2015|с=195–201}}. Графіка і арфаграфія не былі цалкам уніфікаваныя: спосабы абазначэння асобных гукаў змяняліся ў часе, адрозніваліся паміж рукапісамі і маглі залежаць ад рэгіёна, моўных асаблівасцей пісца і яго знаёмства з іншымі арабскаграфічнымі пісьмовымі традыцыямі{{sfn|Антонович|1968|с=192–195}}. Беларускамоўныя тэксты арабскім пісьмом вядомы ў рукапісах XVII–XX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=383–384}}.

== Назва і тэрміналогія ==

У сучасным навуковым ці энцыклапедычным апісанні найбольш нейтральнай назвай самой графічнай сістэмы з'яўляецца '''беларускі арабскі алфавіт'''. Яна непасрэдна вызначае мову і графічную аснову сістэмы і адпавядае традыцыйнай навуковай тэрміналогіі, у якой выкарыстоўваюцца назвы ''арабскае пісьмо'', ''арабскі алфавіт'', '''беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом''', а ў сучасных даследаваннях – таксама ''арабскаграфічныя тэксты'' і ''арабскаграфічнае пісьменства''.&lt;ref name=&quot;TerminologyAcademic&quot;&gt;Параўн.: Несцяровіч В. І. Арабскае пісьмо // ''Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі''. – Мінск, 1984. – Т. 1. – С. 154–155; Кітабы // ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. – С. 261; {{sfn|Антонович|1968}}; {{sfn|Тарэлка|2015|с=195–202}}.&lt;/ref&gt; [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] ў 1922 годзе назваў свой артыкул пра гэтыя помнікі «Беларуская мова арабскім пісьмом», [[Ян Станкевіч]] у 1933 годзе – «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом», а фундаментальная манаграфія Антона Антановіча 1968 года мела назву «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система»{{sfn|Карскі|1922|с=3–5}}{{sfn|Станкевіч|1933}}{{sfn|Антонович|1968}}.

У ранніх спробах апісання беларускага арабскага алфавіта для арабскіх літар выкарыстоўвалася слова '''арабістыка'''. [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] ужыў яго ў артыкуле «Ай – Кітаб – Кіцёп», надрукаваным у часопісе «Варта» ў 1918 годзе, называючы знойдзены ім беларускі тэкст «пісаным арабістыкай».&lt;ref name=&quot;Luckievic1918&quot;&gt;[[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч І.]] [https://be.wikisource.org/wiki/Ай-Кітаб-Кіцёп Ай – Кітаб – Кіцёп] // ''Варта''. – 1918. – № 1. – С. 23–24.&lt;/ref&gt; У падобным значэнні слова выкарыстоўваў у 1921 годзе і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], які пісаў пра «Ай-Кітаб», «пісаны больш багатай у знакі арабістыкай».&lt;ref name=&quot;Luckievic1921&quot;&gt;[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]] [https://be.wikisource.org/wiki/Пуцяводныя_ідэі_беларускае_літаратуры Пуцяводныя ідэі беларускае літаратуры]. – 1921.&lt;/ref&gt; У далейшай навуковай тэрміналогіі такое значэнне слова ''арабістыка'' не замацавалася; цяпер ім называюць галіну ўсходазнаўства, якая вывучае арабскую мову, гісторыю і культуру арабскіх народаў.

Назва '''арабіца''' засведчана ў беларускім эміграцыйным друку прынамсі з 1970-х гадоў. [[Вітаўт Тумаш]], які апублікаваў пад псеўданімам ''Рыгор Максімовіч'' артыкул «Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову» ў № 12 [[Запісы БІНіМ|«Запісаў Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва»]], адзначаў, што татарскія рэлігійныя кнігі былі «пісаныя літарамі арабскімі, арабіцай, але мовай беларускай».&lt;ref name=&quot;TumasArabica&quot;&gt;Максімовіч Р. [Тумаш В.] [https://knihi.com/Vitaut_Tumas/Dyplamatycnaja_kantraversyja_1646_hodu_za_bielaruskuju_movu.html Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову] // ''Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва''. – № 12. – С. 14–21; перадрук: ''Спадчына''. – 1997. – № 2. – С. 192–200. У электронных бібліяграфічных апісаннях № 12 датуецца 1974 або 1975 годам.&lt;/ref&gt;

Слова ''арабіца'' ўтворана ад асновы ''араб-'' паводле словаўтваральнай мадэлі назваў графічных сістэм ''кірыліца'', ''лацініца''. Менавіта так яго матываваў [[Віктар Несцяровіч]] у 2001 годзе, падкрэсліваючы празрыстасць такой назвы для неспецыяліста.&lt;ref name=&quot;Nesciarovic2001&quot;&gt;[[Віктар Несцяровіч|Несцяровіч В.]] [https://nashaniva.com/95711 Дакладней пра кітабы] // ''Наша Ніва''. – 30 ліпеня 2001. – № 31 (240).&lt;/ref&gt; Па сваёй форме назва суадносіцца таксама з падобнымі славянскімі назвамі арабаграфічных сістэм, у тым ліку баснійскай [[Арэбіца|арэбіцай]] (часам таксама называнай арабіцай), аднак непасрэдных сведчанняў, што беларускае слова было запазычана менавіта з паўднёваславянскай традыцыі, няма.

Пры гэтым '''арабіца''' не стала асноўным тэрмінам беларускага навуковага мовазнаўства. Яе няма як асобнага тэрміна ў ''Беларускай мове. Энцыклапедыі'' (1994) і [[Беларуская Энцыклапедыя|Беларускай Энцыклапедыі]], дзе адпаведная з'ява апісваецца словамі ''арабскае пісьмо'' і ''арабскі алфавіт'', і яна не зафіксавана як асобная слоўнікавая адзінка ў асноўных акадэмічных тлумачальных слоўніках беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;ArabicaDictionaries&quot;&gt;''Тлумачальны слоўнік беларускай мовы'': у 5 т. – Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1977–1984; ''Слоўнік беларускай мовы'' / НАН Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. – Мінск: Беларуская навука, 2012; ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994.&lt;/ref&gt; У энцыклапедычным артыкуле Віктара Несцяровіча 1984 года выкарыстоўвалася назва «Арабскае пісьмо», а ў асноўных працах Яўхіма Карскага, Яна Станкевіча і Антона Антановіча – апісальныя назвы з кампанентам ''арабскае пісьмо''.&lt;ref name=&quot;TerminologyAcademic&quot; /&gt; Таму ''арабіца'' можа разглядацца як гістарычна засведчаная нефармальная назва, якая пазней пашырылася ў публіцыстыцы, навукова-папулярных матэрыялах і інтэрнэце, але не выцесніла нейтральнай тэрміналогіі навуковай літаратуры.

У 2001 годзе [[Сяргей Богдан]] і В. Гушча прапанавалі замест ''арабіцы'' назву '''аліф'''. Яны спасылаліся на Кітаб Хасяневіча, дзе сустракаецца фармулёўка «ў аліфе 28 харфаў», і разумелі ''аліф'' як назву татарскага арабскага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Alif2001&quot;&gt;Богдан С., Гушча В. [https://nashaniva.com/95446 Аліф] // ''Наша Ніва''. – 2 мая 2001. – № 18 (227).&lt;/ref&gt; Віктар Несцяровіч запярэчыў такой інтэрпрэтацыі: паводле яго, ''аліфам'' у гэтым месцы кітаба названы ўласна класічны арабскі алфавіт з 28 літарамі, без дадатковых знакаў, ужываных для беларускай фанетыкі.&lt;ref name=&quot;Nesciarovic2001&quot; /&gt; Прапанова ''аліф'' шырокага распаўсюджання не атрымала.

Такім чынам, у розныя часы ў беларускай традыцыі выкарыстоўваліся або прапаноўваліся назвы ''арабістыка'', ''арабіца'' і ''аліф'', аднак у навуковым апісанні найбольш устойлівымі засталіся тэрміны ''арабскае пісьмо'', ''арабскі алфавіт'', ''арабскаграфічнае пісьменства'' і, для самой беларускай графічнай сістэмы, '''беларускі арабскі алфавіт'''.

== Гісторыя і паходжанне ==
Узнікненне беларускіх тэкстаў [[Арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]] звязана з татарамі, якія пасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XIV—XV стагоддзях. Частка іх трапіла сюды як ваеннапалонныя, іншыя былі добраахвотнымі перасяленцамі; пазней татарскія паселішчы сталі сталай часткай этнічнай і канфесійнай структуры дзяржавы{{sfn|Антонович|1968|с=8—10}}.

Пераход татар ВКЛ ад родных цюркскіх гаворак да славянскіх адбываўся паступова і неадначасова. Звесткі «Рысале-і татар-і лех» 1557—1558 гадоў дазволілі меркаваць, што значная частка ранейшых перасяленцаў да сярэдзіны XVI стагоддзя ўжо карысталася беларускай мовай; разам з тым іншыя крыніцы сведчаць пра захаванне цюркскай мовы ў часткі татар і пазней{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}. Сынкова вызначае мяжу XVI—XVII стагоддзяў як важны этап моўнага пераходу і адзначае, што да нас дайшлі славянскамоўныя татарскія тэксты, якія маглі быць створаны ўжо ў канцы XVI стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}.

Беларуская мова стала не толькі мовай штодзённых зносін часткі татар, але і мовай перакладаў і тлумачэнняў рэлігійных тэкстаў. Пры гэтым арабская заставалася мовай [[Каран]]а, малітваў і мусульманскага культу, а ў рукапіснай культуры працягвалі функцыянаваць і цюркскія тэксты{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Так узнікла шматмоўная рукапісная традыцыя, у якой арабскае пісьмо служыла для некалькіх моў.

Асноўнымі тыпамі рукапісаў былі [[Кітаб|кітабы]] — зборнікі рэлігійных, маральна-дыдактычных і апавядальных тэкстаў, [[Хамаілы|хамаілы]] — зборнікі малітваў і абрадавых тэкстаў, а таксама [[Тафсір|тэфсіры]] з перакладамі і тлумачэннямі Карана. Захаваліся таксама тэджвід, рукапісныя Караны з падрадковымі перакладамі, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і нават свецкі дзелавы дакумент — распіска 1759 года{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 383—384}}. У даследаваным у 1968 годзе корпусе было апісана 24 рукапісы: 8 кітабаў, 10 хамаілаў, 3 тэфсіры, 1 тэджвід, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і дзелавы дакумент; тры з іх адносіліся да XVII, дзевяць — да XVIII, адзінаццаць — да XIX і адзін — да XX стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}.

[[Файл:Старонка з турэцка-беларускага размоўніка 1836 года.jpg|thumb|Старонка [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускага слоўніка-размоўніка]], напісанага пасля 1836 года; рукапіс ВЭМ-42, [[Нацыянальны музей Літвы]]. Уверсе арабскім пісьмом паралельна пададзены турэцкія і беларускія назвы лікаў: тур. ''bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi'', бел. у транслітарацыі Антановіча — ''адзин, два, три, чатири, пац, шесц, сем''{{sfn|Антонович|1968|с=90—92}}]]

Турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік першай паловы XIX стагоддзя асабліва паказальны для функцый беларускай мовы ў татарскім асяроддзі. Яго беларускі матэрыял адлюстроўвае народна-размоўную мову [[Слонім]]а і наваколля, а сам факт складання такога дапаможніка сведчыць, што беларуская выкарыстоўвалася не толькі пры перапісванні рэлігійнай літаратуры, але і як мова-пасярэднік пры вывучэнні турэцкай{{sfn|Антонович|1968|с=92—95}}.

Беларускія і польскія тэксты маглі знаходзіцца ў адным рукапісе і нават быць перапісаны адной рукой. Сустракаюцца тэксты, у якіх беларускую і польскую аснову цяжка строга размежаваць: у польскіх паводле асновы тэкстах маглі выступаць беларускія асаблівасці, а ў беларускіх — паланізмы{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Таму беларускую арабіцу варта разглядаць як беларускую частку шырэйшай арабскаграфічнай рукапіснай культуры татар ВКЛ, а не як ізаляваную ад польскамоўнай традыцыі сістэму.

У вядомых даследчыку рукапісах XVII стагоддзя беларускія тэксты колькасна пераважалі, прычым у шэрагу з іх польскія моўныя рысы амаль або цалкам адсутнічалі; у XVIII—XIX стагоддзях колькасць польскіх тэкстаў і паланізмаў у беларускіх тэкстах павялічвалася{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Разам з тым сучасныя даследаванні тэфсіраў паказваюць, што простая схема «спачатку толькі беларуская, а польская толькі з XVII стагоддзя» патрабуе ўдакладнення: праект TEFSIR разглядае польскі пераклад Карана як твор другой паловы XVI стагоддзя, хоць найранейшы вядомы захаваны рукапісны спіс польскамоўнага тэфсіра паходзіць з XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=202—204}}.&lt;ref name=&quot;TEFSIR2022&quot;&gt;Kulwicka-Kamińska J., Łapicz Cz. ''Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej''. T. 1—3. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2022.&lt;/ref&gt;

Графіка-арфаграфічная сістэма на працягу свайго існавання змянялася, аднак гэтыя змены не зводзяцца да простай замены «марфалагічнага» правапісу «фанетычным». Адрозненні паміж рукапісамі залежалі ад часу іх стварэння, рэгіёна, індывідуальнай практыкі перапісчыка і ўплыву вядомых яму арабскай або турэцкай арфаграфічных сістэм{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. У адных рукапісах напісанне было даволі паслядоўным, у іншых адны і тыя ж гукі маглі перадавацца некалькімі спосабамі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

Дыялектныя асаблівасці таксама не былі аднолькавымі для ўсёй рукапіснай спадчыны. У асобных помніках выяўляюцца рысы паўднёва-заходніх беларускіх гаворак, у іншых — гаворак на паўднёва-заходняй ускраіне полацкай групы і паўночна-заходняй ускраіне сярэднебеларускіх гаворак; з дыялектнай лакалізацыяй у некаторых выпадках суадносіліся нават спосабы абазначэння пачатковых галосных{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Некаторыя слонімскія рукапісы XIX стагоддзя, напрыклад, выяўляюць рысы гродзенска-баранавіцкай групы гаворак{{sfn|Антонович|1968|с=80—93}}.

== Гісторыя даследавання ==
Першым еўрапейскім вучоным, які апісаў рукапіс літоўскіх татар, быў нямецкі ўсходазнавец Х. О. Фляйшэр: у 1838 годзе ён апублікаваў апісанне хамаіла. Аднак ён не распазнаў у поўнай меры характар татарскай пісьменнасці на беларускай мове, таму адкрыццё для навукі беларуска- і польскамоўнай татарска-мусульманскай рукапіснай традыцыі звычайна звязваюць з [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антонам Мухлінскім]]{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}.

У 1857 годзе Мухлінскі ў кнізе «Исследование о происхождении и состоянии литовских татар» апублікаваў урыўкі беларускіх і польскіх тэкстаў з татарскіх рукапісаў і звярнуў увагу на значны аб'ём гэтай пісьмовай спадчыны{{sfn|Мухлинский|1857|с=29, 62—70}}. Некалькі рукапісаў з яго асабістай калекцыі пасля смерці даследчыка трапілі ў бібліятэку Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}.

Новы этап пачаўся ў першай трэці XX стагоддзя. У 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў у вёсцы [[Сорак Татар]] каля Вільні кітаб, пра які паведаміў у друку ў 1918 годзе; рукапіс, пазней вядомы як [[Кітаб Івана Луцкевіча]], прыцягнуў увагу філолагаў і гісторыкаў{{sfn|Антонович|1968|с=4, 30—38}}. Яго тэксты даследавалі і публікавалі [[Ян Станкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], а таксама Ігнацій Крачкоўскі, Аляксандр Самойлавіч, Якуб Шынкевіч і іншыя даследчыкі{{sfn|Антонович|1968|с=30—49, 352—383}}.

Карскі разглядаў арабскаграфічныя рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай мовы і ў 1922 годзе апублікаваў асобны артыкул «Беларуская мова арабскім пісьмом»{{sfn|Карскі|1922|с=3—5}}. У 1920-я гады [[Віталь Вольскі]] вывучаў беларускія кітабы, іх графіку і моўныя асаблівасці, у тым ліку ў артыкулах «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» і «Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“»{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}.

У 1933 годзе Ян Станкевіч выдаў працу «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом». Ён шмат гадоў даследаваў кітаб Луцкевіча і апублікаваў значную частку яго тэкстаў, аднак лічыў гэты рукапіс помнікам XVI стагоддзя; пазней палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне дазволіла датаваць яго першай паловай XVIII стагоддзя{{sfn|Станкевіч|1933|с=13—24}}{{sfn|Антонович|1968|с=30—38, 383}}. Матэрыяламі Станкевіча карыстаўся таксама нарвежскі славіст [[Крысціян Станг]], які высока ацэньваў татарскія рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай гутарковай мовы, незалежную ад царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі{{sfn|Антонович|1968|с=368—369}}.

Фундаментальным этапам стала манаграфія [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]] «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968). У ёй быў сістэмна апісаны значны корпус рукапісаў XVII—XX стагоддзяў, разгледжаны іх датаванне і дыялектная лакалізацыя, прааналізавана графіка і арфаграфія, а таксама прапанавана адзіная сістэма транслітарацыі для супастаўлення розных рукапісаў{{sfn|Антонович|1968|с=5—7, 178—351, 383—396}}. Кніга стала прадметам шэрагу рэцэнзій: у 1969—1971 гадах на яе адгукнуліся, сярод іншых, [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Аркадзь Жураўскі]], Алесь Каўрус і польская славістка Антаніна Абрэмбска-Яблоньска&lt;ref name=&quot;reviews&quot;&gt;''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)''. Мінск, 1980. С. 164, № 1681.&lt;/ref&gt;.

З 1970-х гадоў вывучэнне рукапісаў развівалася як асобны міждысцыплінарны кірунак, пазней названы кітабістыкай. [[Шырын Акінэр]] даследавала лексіку і рэлігійную мову беларускамоўнага кітаба з [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]; вынікам яе шматгадовай працы стала, сярод іншага, манаграфія ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab'' (2009){{sfn|Akiner|1973|с=55—84}}{{sfn|Akiner|2009}}. [[Галіна Мішкінене]] займалася апісаннем, публікацыяй і даследаваннем рукапіснай спадчыны літоўскіх татар; у 2009 годзе выйшла падрыхтаванае ёю вялікае выданне кітаба Івана Луцкевіча{{sfn|Мишкинене|2009}}.

Істотны ўклад у развіццё кітабістыкі зрабіў польскі славіст Чэслаў Лапіч, аўтар манаграфіі ''Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język)'' (1986), у якой сістэмна разглядаліся палеаграфія, графіка і мова татарскіх рукапісаў{{sfn|Łapicz|1986}}. У XXI стагоддзі даследаванні былі працягнуты міжнародным праектам TEFSIR пад кіраўніцтвам Ёаны Кульвіцкай-Камінскай і Чэслава Лапіча; у 2015 годзе быў выдадзены калектыўны том пра метадалогію даследавання тэфсіраў, а ў 2022 годзе — трохтомнае крытычнае выданне татарскага перакладу Карана з асобнымі тамамі каментарыя, факсіміле і транслітарацыі{{sfn|Kulwicka-Kamińska|Łapicz|2015}}.&lt;ref name=&quot;TEFSIR2022&quot;/&gt;

У Беларусі даследаванні рукапіснай спадчыны працягваюць супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]. [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] займаецца графікай, транслітарацыяй, каталагізацыяй і навуковым апісаннем арабскаграфічных рукапісаў, а [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] — крыніцазнаўчым, рэлігіязнаўчым і гісторыка-культурным вывучэннем татарскай рукапіснай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—212}}. У 2024 годзе пад іх навуковай рэдакцыяй выйшаў зборнік «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст», прысвечаны рукапісам, асобным тыпам тэкстаў і культурна-рэлігійнаму асяроддзю іх функцыянавання{{sfn|Сынкова|2024|с=114—122}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—202}}.

== Асаблівасці графікі і арфаграфіі ==
[[Файл:Хамаіл Якубоўскага, с. 389, вектар.svg|thumb|left|Прыклад тэксту (старонка з хамаіла Якубоўскага)]]
Графіка-арфаграфічная сістэма беларускай арабіцы была прыстасавана да гукавога ладу славянскай мовы, аднак не была адзінай і нязменнай нормай. Розныя рукапісы і нават розныя часткі аднаго зборніка могуць адрознівацца наборам графічных сродкаў, спосабамі абазначэння галосных, ступенню адлюстравання мяккасці зычных і фанетычных працэсаў{{sfn|Антонович|1968|с=178—195}}. Таму арабскаграфічныя помнікі даюць важны матэрыял для гісторыі беларускай фанетыкі і дыялекталогіі, але іх пісьмо нельга механічна разглядаць як дакладную фанетычную транскрыпцыю маўлення.

Сістэма развівалася ў кантакце з арабскай, персідскай і цюркскімі графічнымі традыцыямі. Частка знакаў захоўвала традыцыйныя функцыі, частка атрымала новыя славянскія гукавыя значэнні, а для гукаў, якія не мелі зручнага адпаведніка ў наяўным наборы, былі створаны дадатковыя графемы{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Пры гэтым на арфаграфію асобнага пісца маглі ўплываць яго навыкі чытання і пісьма па-арабску або па-турэцку{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

=== Перадача зычных ===
Для гукаў, адсутных у класічнай арабскай мове, выкарыстоўваліся ўведзеныя ў арабскі алфавіт іранцамі і цюркамі графемы: ''пе'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|پ}}&lt;/span&gt;) для [п], ''чэ'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|چ}}&lt;/span&gt;) для [ч], ''жэ'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ژ}}&lt;/span&gt;) для [ж]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196, 199}}. У польскіх арабскаграфічных тэкстах ужываўся таксама цюркскі знак ''сагыр-нун'' для канцавога насавога гуку{{sfn|Тарэлка|2015|с=196}}.

Асобныя графемы былі створаны ў татарскім асяроддзі ВКЛ для характэрных славянскіх афрыкат. Літара ''даль'' з трыма кропкамі ўнізе (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ࢮ}}&lt;/span&gt;) выкарыстоўвалася для [дз]/[дз’], а ''сад'' з трыма кропкамі ўнізе (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ࢯ}}&lt;/span&gt;) — для [ц]/[ц’]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Час узнікнення гэтых графем дакладна не вызначаны; матэрыял рукапісаў сведчыць пра іх ужыванне ўжо ў ранняй традыцыі і далейшае замацаванне ў помніках XVIII—XIX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}.

Для перадачы [в], [ў] і некаторых вакалічных значэнняў шырока выкарыстоўвалася літара ''ваў'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|و}}&lt;/span&gt;); яе канкрэтнае чытанне залежала ад пазіцыі, суседніх знакаў і арфаграфічнай сістэмы рукапісу{{sfn|Антонович|1968|с=196—204}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Такім чынам, адна арабская графема не заўсёды адпавядала толькі адной беларускай фанеме.

Беларускі фрыкатыўны [г] і польскі выбухны [g] у тэкстах маглі графічна адрознівацца. У беларускіх тэкстах фрыкатыўны [г] паслядоўна перадаваўся літарай ''га'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ه}}&lt;/span&gt;), тады як характэрным сродкам перадачы польскага выбухнога [g] была літара ''гайн'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|غ}}&lt;/span&gt;){{sfn|Антонович|1968|с=334—336}}. Гэта адрозненне было адной з графічных рыс, якія маглі дапамагаць пры моўнай атрыбуцыі фрагментаў.

Мяккасць зычных перадавалася непаслядоўна і не мела аднаго агульнага эквівалента кірылічнага мяккага знака. Для некаторых гукаў існавалі супрацьпастаўленні розных арабскіх літар, напрыклад асобныя графічныя сродкі для цвёрдых і мяккіх свісцячых; аднак у многіх іншых парных па цвёрдасці-мяккасці зычных гэтая прыкмета на пісьме наогул не абазначалася{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Таму пры навуковай транслітарацыі нельга аўтаматычна дапісваць мяккасць, якой не паказвае сам рукапіс.

=== Перадача галосных (вакалізм) ===
У адрозненне ад звычайнага арабскага пісьма, дзе кароткія галосныя часта не пазначаюцца, у беларуска- і польскамоўных татарскіх рукапісах агаласоўкі мелі істотнае значэнне. Выкарыстоўваліся ''[[Фатха|фатха]]'', ''[[Кясра|кясра]]'' і ''[[Дама (агаласоўка)|дама]]'', а таксама іх спалучэнні з літарамі ''аліф'', ''ваў'' і ''йа''; у выніку сістэма дазваляла значна паўней перадаваць вакалізм славянскага тэксту{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}.

Адпаведнасць паміж агаласоўкай і беларускім гукам не была абсалютна адназначнай. Фатха магла перадаваць значэнні, якія ў транслітарацыі інтэрпрэтуюцца як ''e'' або ''a'', кясра — галосныя тыпу [і]/[ы], дама — [у], а спалучэнне ''ваў'' з фатхай выкарыстоўвалася для [о]; існавалі таксама спосабы пазначэння доўгіх або графічна пашыраных варыянтаў галосных{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. На значэнне знака магло ўплываць і паходжанне слова: у арабізмах і цюркізмах часам захоўваліся элементы ўсходняй арфаграфічнай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—196}}.

Пачатковыя галосныя звычайна афармляліся пры дапамозе ''аліфа'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ا}}&lt;/span&gt;) або ''айна'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ع}}&lt;/span&gt;) з адпаведнай агаласоўкай. Выбар паміж імі мог быць звязаны з лакальнай пісьмовай традыцыяй: у тэкстах з рысамі паўднёва-заходняй ускраіны полацкіх і паўночна-заходняй часткі сярэднебеларускіх гаворак часта пераважаў ''айн'', а ў шэрагу тэкстаў з паўднёва-заходнімі беларускімі рысамі — ''аліф''{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

З цягам часу змяняліся і асобныя спосабы перадачы галосных. Напрыклад, у многіх рукапісах XVII—XVIII стагоддзяў [о] перадавалася пераважна ''ваў'' з дамай, тады як у рукапісах XIX—XX стагоддзяў пашырылася спалучэнне ''ваў'' з фатхай{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Гэта адна з прычын, чаму графічныя формы нельга інтэрпрэтаваць па адной універсальнай схеме без уліку датавання рукапісу.

=== Адлюстраванне фанетычных працэсаў ===
Арабскаграфічныя тэксты каштоўныя для гісторыі беларускай мовы тым, што ў іх у розных ступенях адлюстроўваліся асаблівасці жывога вымаўлення. Найбольш выразным прыкладам з'яўляецца [[Аканне|аканне]], аднак яго перадача не была аднолькавай ва ўсіх помніках: у некаторых рукапісах, у тым ліку ў кітабе ЛАН-Р21-814 і рукапісе ВУ-391, аканне праводзілася на пісьме даволі паслядоўна, у іншых яно адлюстроўвалася толькі часткова або не адлюстроўвалася сістэматычна{{sfn|Антонович|1968|с=320—324}}.

Спецыяльныя графемы для [дз]/[дз’] і [ц]/[ц’] дазваляюць непасрэдна фіксаваць у помніках вынікі [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], аднак сама наяўнасць такой графемы не дае падставы без дадатковага датавання рукапісу вызначаць час узнікнення адпаведнага фанетычнага працэсу{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Графічная сістэма таксама дазваляла перадаваць падваенне зычных: для гэтага магла ўжывацца ''[[Шадда|шада]]'' або паўторнае напісанне зычнай літары{{sfn|Тарэлка|2015|с=197—201}}.

Фанетычныя і дыялектныя рысы трэба разглядаць асобна для канкрэтных рукапісаў. Даследаванне паказвае як помнікі з гродзенска-баранавіцкімі і іншымі паўднёва-заходнімі рысамі, так і тэксты, звязаныя з іншымі беларускімі дыялектнымі зонамі{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 192—195}}. Таму ўся беларуская арабскаграфічная спадчына не можа быць аднесена да адной дыялектнай групы.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100px&quot;&gt;
Файл:00-Fatha.png|'''Фатха'''&lt;br&gt;звычайна гук [э] / [а]
Файл:00-Kasra.png|'''Кясра'''&lt;br&gt;гукі [і], [ы]
Файл:00-Damma.png|'''Дама'''&lt;br&gt;гукі [у], [о]
Файл:00-Sukun.png|'''Сукун'''&lt;br&gt;адсутнасць галоснага
Файл:00-Taschdid.svg|'''Шада'''&lt;br&gt;падваенне зычнага
&lt;/gallery&gt;

== Табліца адпаведнасці ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0;&quot;
|+ Зычныя
|-
| {{ar2|ا}}
| {{ar2|ب}}
| {{ar2|پ}}
| {{ar2|ت}}
| {{ar2|ث}}
| {{ar2|ج}}
| {{ar2|چ}}
| {{ar2|ح}}
| {{ar2|د}}
| {{ar2|ࢮ}}
| {{ar2|ر}}
| {{ar2|ز}}
| {{ar2|ژ}}
| {{ar2|ش}}
| {{ar2|ࢯ}}
| {{ar2|ص}}
| {{ar2|ض}}
| {{ar2|ط}}
| {{ar2|غ}}
| {{ar2|ف}}
| {{ar2|ق}}
| {{ar2|ك}}
| {{ar2|ل}}
| {{ar2|م}}
| {{ar2|ن}}
| {{ar2|ه}}
| {{ar2|و}}
| {{ar2|ي}}
|-
! colspan=&quot;28&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| 
| b
| p
| tʹ
| sʹ
| dž
| č
| x
| d
| dzʹ
| r
| zʹ
| ž
| š
| c
| s
| z
| t
| g
| f
| k
| kʹ
| l
| m
| n
| h
| v
| j
|-
! colspan=&quot;28&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| 
| б
| п
| ть
| сь
| дж
| ч
| х
| д
| дзь
| р
| зь
| ж
| ш
| ц
| с
| з
| т
| кг
| ф
| к
| кь
| л
| м
| н
| г
| в
| й
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ˈ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;б&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;п&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;дж&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ч&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;х&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;д&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;дз&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;р&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ж&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ш&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ц&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;г̣&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ф&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;к&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ќ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;л&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;м&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;н&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;г&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;в&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;й&lt;/span&gt;
|-
| 
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;b&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;p&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;tʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;sʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;dž&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;č&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;x&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;d&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;dʼzʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;r&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;zʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;ž&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;š&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;c&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;s&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;z&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;t&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;g&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;f&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;k&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;kʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;l&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;m&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;n&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;h&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;j&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| 
| b
| p
| ť
| ś
| ǯ
| č
| x
| d
| ʒ
| r
| ź
| ž
| š
| c
| s
| z
| t
| g
| f
| k
| ḱ
| l
| m
| n
| h
| w
| j
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;&quot;
|+ Галосныя
|-
| {{ar2|◌َ}}
| {{ar2|ا◌َ}}
| {{ar2|اَ}}
| {{ar2|ي◌َ}}
| {{ar2|و◌َ}}
| {{ar2|اَو}}
| {{ar2|◌ُ}}
| {{ar2|اُ}}
| {{ar2|و◌ُ}}
| {{ar2|اُو}}
| {{ar2|◌ِ}}
| {{ar2|اِ}}
| {{ar2|ي◌ِ}}
| {{ar2|اِي}}
| {{ar2|◌ّ}}
| {{ar2|◌ْ}}
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| ◌e
| ◌a
| a
| ◌ā
| ◌o
| o
| ◌u, ◌ô
| u, ô
| ◌ū, ◌ō
| ū, ō
| ◌i
| i
| ◌ī
| ī
| ◌◌
| ◌
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| е
| colspan=&quot;3&quot; | а
| colspan=&quot;2&quot; | о
| colspan=&quot;4&quot; | у, о
| colspan=&quot;4&quot; | и, ы
| 
| 
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;е&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̄&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;у&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̂&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӯ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̄&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;и&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӣ&lt;/span&gt;
| 
| 
|-
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;e&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;a&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;u&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;i&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;y&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| 
| 
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| e
| colspan=&quot;2&quot; | a
| ā
| colspan=&quot;2&quot; | o
| colspan=&quot;2&quot; | u, o
| colspan=&quot;2&quot; | ū, ō
| colspan=&quot;2&quot; | i
| colspan=&quot;2&quot; | ī
| 
| 
|-
|}

Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі:
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; &lt;!--justify-content: center--&gt;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:auto; margin-bottom: 1em&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;&quot;
|+ Зычныя
|-
| {{ar2|خ}}
| {{ar2|ذ}}
| {{ar2|ڛ}}
| {{ar2|س}}
| {{ar2|ظ}}
| {{ar2|ع}}
| {{ar2|ء}}
| {{ar2|ى}}
| {{ar2|ڬ}}
| {{ar2|ڭ}}
| {{ar2|ة}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| x̣
| ẓʹ
| s̱ʹ
| ṣʹ
| ẓ
| ʽ
| ʼ
| j
| g̣
| nʹ
| ṭʹ
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| х
| зь
| colspan=&quot;2&quot; | сь
| з
| 
| 
| й
| кг
| нь
| ть
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;х̇&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с̨̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з̣&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʼ&lt;/span&gt;
| 
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т́&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;x&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;zʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;sʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;z&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| 
| 
| 
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;tʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| x̱
| z̀
| s̱
| s̀
| ẕ
| ʿ
| ʾ
| 
| g
| ŋ
| ṯ
|-
|}
&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 1em 1em 1em !important;&quot;
|+ Галосныя
|-
| {{ar2|◌ٰ}}
| {{ar2|ي◌ٰ}}
| {{ar2|آ}}
| {{ar2|عَا}}
| {{ar2|عَ}}
| {{ar2|عَو}}
| {{ar2|عُ}}
| {{ar2|عُو}}
| {{ar2|وا◌ُ}}
| {{ar2|عِ}}
| {{ar2|ي◌ٖ}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| ◌ȧ
| ◌ā̇
| ã
| ʽa
| ʽe
| ʽo
| ʽu, ʽô
| ʽū, ʽō
| ◌ū̇, ◌ō̇
| ʽi
| ◌ī̇
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; | а
| е
| о
| colspan=&quot;3&quot; | у, о
| colspan=&quot;2&quot; | и, ы
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̍&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̄̍&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̃&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽа&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽе&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽу&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо̂&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽӯ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо̄&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӯˈ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̄ˈ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽи&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӣ̩&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;a&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;e&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;u&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;i&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;y&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| a
| 
| a
| ʿa
| ʿe
| ʿo
| ʿu, ʿo
| ʿū, ʿō
| 
| ʿi
| 
|-
|}
&lt;/div&gt;

== Прыклад тэксту ==
Ніжэй як сучасная ілюстрацыя падаецца запіс артыкула 1 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] беларускай арабіцай. Гэты ўзор не з'яўляецца гістарычным рукапісным тэкстам і не павінен разглядацца як рэканструкцыя адзінай гістарычнай арфаграфічнай нормы: сапраўдныя татарскія рукапісы істотна вар'іруюцца паводле часу, паходжання і практыкі перапісчыка{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Беларуская кірыліца
| Усе людзі нараджаюцца свабоднымі i роўнымі ў сваёй годнасці i правах. Яны надзелены розумам i сумленнем i павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва.
|-
! [[Беларуская лацінка]]
| Usie ludzi naradžajucca svabodnymi i roŭnymi ŭ svajoj hodnaści i pravach. Jany nadzieleny rozumam i sumlenniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva.
|-
! Беларуская арабіца
| dir=&quot;rtl&quot;|&lt;span style=&quot;font-size:130%;line-height:1.35;&quot;&gt;{{Script/Arabic|اُثَ لْيُࢮِ نَارَاجَايُࢯَّا صْوَابَودْنِيمِ اِ رَواُنِيمِ اُ صْوَايَويْ هَودْنَاثࢯِ اِ پْرَاوَاحْ. يَانِي نَاࢮَلَنِي رَوضُمَامْ اِ صُملَنَّمْ اِ پَاوِنِّي صْطَاوِࢯَّا اَاࢮِنْ دَا اَادْنَاهَو اُ دُحُ بْرَاࢯْطْوَا.}}&lt;/span&gt;
|-
! Тлумачэнне
| Usʹe ljudzʹi naradžajucca svabodnīmi i rounīmi u svajoj hodnasʹci i pravax. Janī nadzʹelenī rozumam i sumlennem i pavinnī stavicca adzʹin da adnaho u duxu bractva.
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}}
* {{кніга |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe |месца=Wiesbaden |выдавецтва=Harrassowitz Verlag |год=2009 |старонак=457 |isbn=978-3-447-03027-4 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}}
* {{артыкул |аўтар=Danecki J. |загаловак=Literature of the Polish Tatars |выданне=Muslims in Poland and Eastern Europe. Widening the European Discourse on Islam |месца=Warsaw |выдавецтва=Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw |год=2011 |старонкі=40—52 |спасылка=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/1582 |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Татары на Беларусі |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=4 (19) |ref=Вольскі_Татары}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=8—9 |старонкі=16—19 |ref=Вольскі_Асаблівасці}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове |выданне=Узвышша |год=1929 |нумар=6 |старонкі=112—115 |ref=Вольскі_Цюрка}}
* {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}}
* {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Я. Ф.]] |загаловак=Беларуская мова арабскім пісьмом |выданне=Вестник Народного комиссариата просвещения С. С. Р. Б. |год=1922 |нумар=1 (3) |старонкі=3—5 |ref=Карскі}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Культурные завоевания русского языка в старину на западной окраине его области |выданне=Известия Отделения русского языка и словесности |год=1925 |том=XXIX |старонкі=1—22 |ref=Карский_1925}}
* {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонак=317 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej |том=1—3 |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2022 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=Łapicz Cz. |загаловак=Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język) |месца=Toruń |выдавецтва=Uniwersytet Mikołaja Kopernika |год=1986 |старонак=236 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=[[Галіна Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Китаб Ивана Луцкевича: памятник народной культуры литовских татар |месца=Вильнюс |выдавецтва=Ин-т литов. языка |год=2009 |старонак=800 |ref=Мишкинене}}
* {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Тэфсір татараў Вялікага княства Літоўскага: бібліяграфічны агляд і крыніцазнаўчыя праблемы |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=203—212 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}}
* {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Транслітарацыя славянскіх (беларускіх і польскіх) арабскаграфічных тэкстаў |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=195—202 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}}

== Гл. таксама ==
* [[Арабскі алфавіт]]
* [[Беларускія татары]]
* [[Кітабы]]
* [[Мінскі тафсір]]
* [[Беларуская лацінка]]
* [[Беларуская мова]]
* [[Іслам у Рэчы Паспалітай]]
* [[Арэбіца]] (баснійскі арабскі алфавіт)

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Belarusian Arabic alphabet}}
* [https://philology.by/arabskahrafichnyja-pomniki Арабскаграфічныя помнікі беларуска-татарскага пісьменства: электронная бібліятэка] (бел.)
* [https://web.archive.org/web/20020830171327/http://www.pravapis.org/art_kitab1_en.asp Kitabs, the unique highlight of the Belarusian language] (англ.)
* [https://tefsir.umk.pl/ Праект TEFSIR]

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Беларуская мова}}
{{Сістэмы пісьма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская арабіца]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]]
[[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]</text>
      <sha1>lvc9zbi78ypccikzvp91ixtkjc7iciv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197736</id>
      <parentid>5197732</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69889" sha1="6lvmp85wbshactbmrfndlloz7wcm2a1" xml:space="preserve">{{Short description|Алфавіт на аснове арабскага пісьма для запісу беларускай мовы}}
[[Файл:Кітаб.jpg|thumb|upright=1.35|Старонка з кітаба (каля 1750–1800 гг.)]]

'''Беларускі арабскі алфавіт''' (таксама нефармальна '''беларуская арабіца''') – прыстасаваная да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] сістэма [[Арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], якой карысталіся [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] ў сваёй рукапіснай традыцыі. Яе фарміраванне было звязана з паступовым пераходам татарскага насельніцтва ВКЛ ад цюркскіх моў да мясцовых славянскіх. [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]] на падставе звестак 1557–1558 гадоў меркаваў, што першыя беларускія тэксты арабскім пісьмом маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=10–12}}. У навуковай літаратуры выказвалася таксама гіпотэза, што выкарыстанне арабскага пісьма для славянскай мовы татараў магло пачацца ўжо ў XV стагоддзі{{sfn|Danecki|2011|с=40–41}}.

Беларускі арабскі алфавіт быў часткай шырэйшай шматмоўнай пісьмовай культуры татараў ВКЛ. У адных і тых жа рукапісных зборніках змяшчаліся тэксты на беларускай, польскай, арабскай і цюркскіх мовах; вядомы таксама тэксты з рознай ступенню беларуска-польскага моўнага змяшэння{{sfn|Антонович|1968|с=6–7, 334–345}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203–204}}. Графічныя сістэмы беларускіх і польскіх тэкстаў былі вельмі блізкія, паколькі абедзве развіваліся, перапісваліся і чыталіся ў адным татарска-мусульманскім асяроддзі{{sfn|Антонович|1968|с=334–345}}.

У аснове сістэмы ляжалі 28 літар класічнага арабскага алфавіта; разам з імі выкарыстоўваліся графемы, раней уведзеныя ў арабскае пісьмо іранцамі і цюркамі, а таксама дадатковыя знакі, створаныя татарамі ВКЛ для перадачы гукаў славянскіх моў{{sfn|Тарэлка|2015|с=195–201}}. Графіка і арфаграфія не былі цалкам уніфікаваныя: спосабы абазначэння асобных гукаў змяняліся ў часе, адрозніваліся паміж рукапісамі і маглі залежаць ад рэгіёна, моўных асаблівасцей пісца і яго знаёмства з іншымі арабскаграфічнымі пісьмовымі традыцыямі{{sfn|Антонович|1968|с=192–195}}. Беларускамоўныя тэксты арабскім пісьмом вядомы ў рукапісах XVII–XX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=383–384}}.

== Назва і тэрміналогія ==

У сучасным навуковым ці энцыклапедычным апісанні найбольш нейтральнай назвай самой графічнай сістэмы з'яўляецца '''беларускі арабскі алфавіт'''. Яна непасрэдна вызначае мову і графічную аснову сістэмы і адпавядае традыцыйнай навуковай тэрміналогіі, у якой выкарыстоўваюцца назвы ''арабскае пісьмо'', ''арабскі алфавіт'', '''беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом''', а ў сучасных даследаваннях – таксама ''арабскаграфічныя тэксты'' і ''арабскаграфічнае пісьменства''.&lt;ref name=&quot;TerminologyAcademic&quot;&gt;Параўн.: Несцяровіч В. І. Арабскае пісьмо // ''Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі''. – Мінск, 1984. – Т. 1. – С. 154–155; Кітабы // ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. – С. 261; {{sfn|Антонович|1968}}; {{sfn|Тарэлка|2015|с=195–202}}.&lt;/ref&gt; [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] ў 1922 годзе назваў свой артыкул пра гэтыя помнікі «Беларуская мова арабскім пісьмом», [[Ян Станкевіч]] у 1933 годзе – «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом», а фундаментальная манаграфія Антона Антановіча 1968 года мела назву «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система»{{sfn|Карскі|1922|с=3–5}}{{sfn|Станкевіч|1933}}{{sfn|Антонович|1968}}.

У ранніх спробах апісання беларускага арабскага алфавіта для арабскіх літар выкарыстоўвалася слова '''арабістыка'''. [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] ужыў яго ў артыкуле «Ай – Кітаб – Кіцёп», надрукаваным у часопісе «Варта» ў 1918 годзе, называючы знойдзены ім беларускі тэкст «пісаным арабістыкай».&lt;ref name=&quot;Luckievic1918&quot;&gt;[[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч І.]] [https://be.wikisource.org/wiki/Ай-Кітаб-Кіцёп Ай – Кітаб – Кіцёп] // ''Варта''. – 1918. – № 1. – С. 23–24.&lt;/ref&gt; У падобным значэнні слова выкарыстоўваў у 1921 годзе і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], які пісаў пра «Ай-Кітаб», «пісаны больш багатай у знакі арабістыкай».&lt;ref name=&quot;Luckievic1921&quot;&gt;[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]] [https://be.wikisource.org/wiki/Пуцяводныя_ідэі_беларускае_літаратуры Пуцяводныя ідэі беларускае літаратуры]. – 1921.&lt;/ref&gt; У далейшай навуковай тэрміналогіі такое значэнне слова ''арабістыка'' не замацавалася; цяпер ім называюць галіну ўсходазнаўства, якая вывучае арабскую мову, гісторыю і культуру арабскіх народаў.

Назва '''арабіца''' засведчана ў беларускім эміграцыйным друку прынамсі з 1970-х гадоў. [[Вітаўт Тумаш]], які апублікаваў пад псеўданімам ''Рыгор Максімовіч'' артыкул «Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову» ў № 12 [[Запісы БІНіМ|«Запісаў Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва»]], адзначаў, што татарскія рэлігійныя кнігі былі «пісаныя літарамі арабскімі, арабіцай, але мовай беларускай».&lt;ref name=&quot;TumasArabica&quot;&gt;Максімовіч Р. [Тумаш В.] [https://knihi.com/Vitaut_Tumas/Dyplamatycnaja_kantraversyja_1646_hodu_za_bielaruskuju_movu.html Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову] // ''Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва''. – № 12. – С. 14–21; перадрук: ''Спадчына''. – 1997. – № 2. – С. 192–200. У электронных бібліяграфічных апісаннях № 12 датуецца 1974 або 1975 годам.&lt;/ref&gt;

Слова ''арабіца'' ўтворана ад асновы ''араб-'' паводле словаўтваральнай мадэлі назваў графічных сістэм ''кірыліца'', ''лацініца''. Менавіта так яго матываваў [[Віктар Несцяровіч]] у 2001 годзе, падкрэсліваючы празрыстасць такой назвы для неспецыяліста.&lt;ref name=&quot;Nesciarovic2001&quot;&gt;[[Віктар Несцяровіч|Несцяровіч В.]] [https://nashaniva.com/95711 Дакладней пра кітабы] // ''Наша Ніва''. – 30 ліпеня 2001. – № 31 (240).&lt;/ref&gt; Па сваёй форме назва суадносіцца таксама з падобнымі славянскімі назвамі арабаграфічных сістэм, у тым ліку баснійскай [[Арэбіца|арэбіцай]] (часам таксама называнай арабіцай), аднак непасрэдных сведчанняў, што беларускае слова было запазычана менавіта з паўднёваславянскай традыцыі, няма.

Пры гэтым '''арабіца''' не стала асноўным тэрмінам беларускага навуковага мовазнаўства. Яе няма як асобнага тэрміна ў ''Беларускай мове. Энцыклапедыі'' (1994) і [[Беларуская Энцыклапедыя|Беларускай Энцыклапедыі]], дзе адпаведная з'ява апісваецца словамі ''арабскае пісьмо'' і ''арабскі алфавіт'', і яна не зафіксавана як асобная слоўнікавая адзінка ў асноўных акадэмічных тлумачальных слоўніках беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;ArabicaDictionaries&quot;&gt;''Тлумачальны слоўнік беларускай мовы'': у 5 т. – Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1977–1984; ''Слоўнік беларускай мовы'' / НАН Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. – Мінск: Беларуская навука, 2012; ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994.&lt;/ref&gt; У энцыклапедычным артыкуле Віктара Несцяровіча 1984 года выкарыстоўвалася назва «Арабскае пісьмо», а ў асноўных працах Яўхіма Карскага, Яна Станкевіча і Антона Антановіча – апісальныя назвы з кампанентам ''арабскае пісьмо''.&lt;ref name=&quot;TerminologyAcademic&quot; /&gt; Таму ''арабіца'' можа разглядацца як гістарычна засведчаная нефармальная назва, якая пазней пашырылася ў публіцыстыцы, навукова-папулярных матэрыялах і інтэрнэце, але не выцесніла нейтральнай тэрміналогіі навуковай літаратуры.

У 2001 годзе [[Сяргей Богдан]] і В. Гушча прапанавалі замест ''арабіцы'' назву '''аліф'''. Яны спасылаліся на Кітаб Хасяневіча, дзе сустракаецца фармулёўка «ў аліфе 28 харфаў», і разумелі ''аліф'' як назву татарскага арабскага алфавіта.&lt;ref name=&quot;Alif2001&quot;&gt;Богдан С., Гушча В. [https://nashaniva.com/95446 Аліф] // ''Наша Ніва''. – 2 мая 2001. – № 18 (227).&lt;/ref&gt; Віктар Несцяровіч запярэчыў такой інтэрпрэтацыі: паводле яго, ''аліфам'' у гэтым месцы кітаба названы ўласна класічны арабскі алфавіт з 28 літарамі, без дадатковых знакаў, ужываных для беларускай фанетыкі.&lt;ref name=&quot;Nesciarovic2001&quot; /&gt; Прапанова ''аліф'' шырокага распаўсюджання не атрымала.

Такім чынам, у розныя часы ў беларускай традыцыі выкарыстоўваліся або прапаноўваліся назвы ''арабістыка'', ''арабіца'' і ''аліф'', аднак у навуковым апісанні найбольш устойлівымі засталіся тэрміны ''арабскае пісьмо'', ''арабскі алфавіт'', ''арабскаграфічнае пісьменства'' і, для самой беларускай графічнай сістэмы, '''беларускі арабскі алфавіт'''.

== Гісторыя і паходжанне ==
Узнікненне беларускіх тэкстаў [[Арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]] звязана з татарамі, якія пасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XIV—XV стагоддзях. Частка іх трапіла сюды як ваеннапалонныя, іншыя былі добраахвотнымі перасяленцамі; пазней татарскія паселішчы сталі сталай часткай этнічнай і канфесійнай структуры дзяржавы{{sfn|Антонович|1968|с=8—10}}.

Пераход татар ВКЛ ад родных цюркскіх гаворак да славянскіх адбываўся паступова і неадначасова. Звесткі «Рысале-і татар-і лех» 1557—1558 гадоў дазволілі меркаваць, што значная частка ранейшых перасяленцаў да сярэдзіны XVI стагоддзя ўжо карысталася беларускай мовай; разам з тым іншыя крыніцы сведчаць пра захаванне цюркскай мовы ў часткі татар і пазней{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}. Сынкова вызначае мяжу XVI—XVII стагоддзяў як важны этап моўнага пераходу і адзначае, што да нас дайшлі славянскамоўныя татарскія тэксты, якія маглі быць створаны ўжо ў канцы XVI стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}.

Беларуская мова стала не толькі мовай штодзённых зносін часткі татар, але і мовай перакладаў і тлумачэнняў рэлігійных тэкстаў. Пры гэтым арабская заставалася мовай [[Каран]]а, малітваў і мусульманскага культу, а ў рукапіснай культуры працягвалі функцыянаваць і цюркскія тэксты{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Так узнікла шматмоўная рукапісная традыцыя, у якой арабскае пісьмо служыла для некалькіх моў.

Асноўнымі тыпамі рукапісаў былі [[Кітаб|кітабы]] — зборнікі рэлігійных, маральна-дыдактычных і апавядальных тэкстаў, [[Хамаілы|хамаілы]] — зборнікі малітваў і абрадавых тэкстаў, а таксама [[Тафсір|тэфсіры]] з перакладамі і тлумачэннямі Карана. Захаваліся таксама тэджвід, рукапісныя Караны з падрадковымі перакладамі, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і нават свецкі дзелавы дакумент — распіска 1759 года{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 383—384}}. У даследаваным у 1968 годзе корпусе было апісана 24 рукапісы: 8 кітабаў, 10 хамаілаў, 3 тэфсіры, 1 тэджвід, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і дзелавы дакумент; тры з іх адносіліся да XVII, дзевяць — да XVIII, адзінаццаць — да XIX і адзін — да XX стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}.

[[Файл:Старонка з турэцка-беларускага размоўніка 1836 года.jpg|thumb|Старонка [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускага слоўніка-размоўніка]], напісанага пасля 1836 года; рукапіс ВЭМ-42, [[Нацыянальны музей Літвы]]. Уверсе арабскім пісьмом паралельна пададзены турэцкія і беларускія назвы лікаў: тур. ''bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi'', бел. у транслітарацыі Антановіча — ''адзин, два, три, чатири, пац, шесц, сем''{{sfn|Антонович|1968|с=90—92}}]]

Турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік першай паловы XIX стагоддзя асабліва паказальны для функцый беларускай мовы ў татарскім асяроддзі. Яго беларускі матэрыял адлюстроўвае народна-размоўную мову [[Слонім]]а і наваколля, а сам факт складання такога дапаможніка сведчыць, што беларуская выкарыстоўвалася не толькі пры перапісванні рэлігійнай літаратуры, але і як мова-пасярэднік пры вывучэнні турэцкай{{sfn|Антонович|1968|с=92—95}}.

Беларускія і польскія тэксты маглі знаходзіцца ў адным рукапісе і нават быць перапісаны адной рукой. Сустракаюцца тэксты, у якіх беларускую і польскую аснову цяжка строга размежаваць: у польскіх паводле асновы тэкстах маглі выступаць беларускія асаблівасці, а ў беларускіх — паланізмы{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Таму беларускую арабіцу варта разглядаць як беларускую частку шырэйшай арабскаграфічнай рукапіснай культуры татар ВКЛ, а не як ізаляваную ад польскамоўнай традыцыі сістэму.

У вядомых даследчыку рукапісах XVII стагоддзя беларускія тэксты колькасна пераважалі, прычым у шэрагу з іх польскія моўныя рысы амаль або цалкам адсутнічалі; у XVIII—XIX стагоддзях колькасць польскіх тэкстаў і паланізмаў у беларускіх тэкстах павялічвалася{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Разам з тым сучасныя даследаванні тэфсіраў паказваюць, што простая схема «спачатку толькі беларуская, а польская толькі з XVII стагоддзя» патрабуе ўдакладнення: праект TEFSIR разглядае польскі пераклад Карана як твор другой паловы XVI стагоддзя, хоць найранейшы вядомы захаваны рукапісны спіс польскамоўнага тэфсіра паходзіць з XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=202—204}}.&lt;ref name=&quot;TEFSIR2022&quot;&gt;Kulwicka-Kamińska J., Łapicz Cz. ''Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej''. T. 1—3. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2022.&lt;/ref&gt;

Графіка-арфаграфічная сістэма на працягу свайго існавання змянялася, аднак гэтыя змены не зводзяцца да простай замены «марфалагічнага» правапісу «фанетычным». Адрозненні паміж рукапісамі залежалі ад часу іх стварэння, рэгіёна, індывідуальнай практыкі перапісчыка і ўплыву вядомых яму арабскай або турэцкай арфаграфічных сістэм{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. У адных рукапісах напісанне было даволі паслядоўным, у іншых адны і тыя ж гукі маглі перадавацца некалькімі спосабамі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

Дыялектныя асаблівасці таксама не былі аднолькавымі для ўсёй рукапіснай спадчыны. У асобных помніках выяўляюцца рысы паўднёва-заходніх беларускіх гаворак, у іншых — гаворак на паўднёва-заходняй ускраіне полацкай групы і паўночна-заходняй ускраіне сярэднебеларускіх гаворак; з дыялектнай лакалізацыяй у некаторых выпадках суадносіліся нават спосабы абазначэння пачатковых галосных{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Некаторыя слонімскія рукапісы XIX стагоддзя, напрыклад, выяўляюць рысы гродзенска-баранавіцкай групы гаворак{{sfn|Антонович|1968|с=80—93}}.

== Гісторыя даследавання ==
Першым еўрапейскім вучоным, які апісаў рукапіс літоўскіх татар, быў нямецкі ўсходазнавец Х. О. Фляйшэр: у 1838 годзе ён апублікаваў апісанне хамаіла. Аднак ён не распазнаў у поўнай меры характар татарскай пісьменнасці на беларускай мове, таму адкрыццё для навукі беларуска- і польскамоўнай татарска-мусульманскай рукапіснай традыцыі звычайна звязваюць з [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антонам Мухлінскім]]{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}.

У 1857 годзе Мухлінскі ў кнізе «Исследование о происхождении и состоянии литовских татар» апублікаваў урыўкі беларускіх і польскіх тэкстаў з татарскіх рукапісаў і звярнуў увагу на значны аб'ём гэтай пісьмовай спадчыны{{sfn|Мухлинский|1857|с=29, 62—70}}. Некалькі рукапісаў з яго асабістай калекцыі пасля смерці даследчыка трапілі ў бібліятэку Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}.

Новы этап пачаўся ў першай трэці XX стагоддзя. У 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў у вёсцы [[Сорак Татар]] каля Вільні кітаб, пра які паведаміў у друку ў 1918 годзе; рукапіс, пазней вядомы як [[Кітаб Івана Луцкевіча]], прыцягнуў увагу філолагаў і гісторыкаў{{sfn|Антонович|1968|с=4, 30—38}}. Яго тэксты даследавалі і публікавалі [[Ян Станкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], а таксама Ігнацій Крачкоўскі, Аляксандр Самойлавіч, Якуб Шынкевіч і іншыя даследчыкі{{sfn|Антонович|1968|с=30—49, 352—383}}.

Карскі разглядаў арабскаграфічныя рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай мовы і ў 1922 годзе апублікаваў асобны артыкул «Беларуская мова арабскім пісьмом»{{sfn|Карскі|1922|с=3—5}}. У 1920-я гады [[Віталь Вольскі]] вывучаў беларускія кітабы, іх графіку і моўныя асаблівасці, у тым ліку ў артыкулах «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» і «Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“»{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}.

У 1933 годзе Ян Станкевіч выдаў працу «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом». Ён шмат гадоў даследаваў кітаб Луцкевіча і апублікаваў значную частку яго тэкстаў, аднак лічыў гэты рукапіс помнікам XVI стагоддзя; пазней палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне дазволіла датаваць яго першай паловай XVIII стагоддзя{{sfn|Станкевіч|1933|с=13—24}}{{sfn|Антонович|1968|с=30—38, 383}}. Матэрыяламі Станкевіча карыстаўся таксама нарвежскі славіст [[Крысціян Станг]], які высока ацэньваў татарскія рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай гутарковай мовы, незалежную ад царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі{{sfn|Антонович|1968|с=368—369}}.

Фундаментальным этапам стала манаграфія [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]] «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968). У ёй быў сістэмна апісаны значны корпус рукапісаў XVII—XX стагоддзяў, разгледжаны іх датаванне і дыялектная лакалізацыя, прааналізавана графіка і арфаграфія, а таксама прапанавана адзіная сістэма транслітарацыі для супастаўлення розных рукапісаў{{sfn|Антонович|1968|с=5—7, 178—351, 383—396}}. Кніга стала прадметам шэрагу рэцэнзій: у 1969—1971 гадах на яе адгукнуліся, сярод іншых, [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Аркадзь Жураўскі]], Алесь Каўрус і польская славістка Антаніна Абрэмбска-Яблоньска&lt;ref name=&quot;reviews&quot;&gt;''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)''. Мінск, 1980. С. 164, № 1681.&lt;/ref&gt;.

З 1970-х гадоў вывучэнне рукапісаў развівалася як асобны міждысцыплінарны кірунак, пазней названы кітабістыкай. [[Шырын Акінэр]] даследавала лексіку і рэлігійную мову беларускамоўнага кітаба з [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]; вынікам яе шматгадовай працы стала, сярод іншага, манаграфія ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab'' (2009){{sfn|Akiner|1973|с=55—84}}{{sfn|Akiner|2009}}. [[Галіна Мішкінене]] займалася апісаннем, публікацыяй і даследаваннем рукапіснай спадчыны літоўскіх татар; у 2009 годзе выйшла падрыхтаванае ёю вялікае выданне кітаба Івана Луцкевіча{{sfn|Мишкинене|2009}}.

Істотны ўклад у развіццё кітабістыкі зрабіў польскі славіст Чэслаў Лапіч, аўтар манаграфіі ''Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język)'' (1986), у якой сістэмна разглядаліся палеаграфія, графіка і мова татарскіх рукапісаў{{sfn|Łapicz|1986}}. У XXI стагоддзі даследаванні былі працягнуты міжнародным праектам TEFSIR пад кіраўніцтвам Ёаны Кульвіцкай-Камінскай і Чэслава Лапіча; у 2015 годзе быў выдадзены калектыўны том пра метадалогію даследавання тэфсіраў, а ў 2022 годзе — трохтомнае крытычнае выданне татарскага перакладу Карана з асобнымі тамамі каментарыя, факсіміле і транслітарацыі{{sfn|Kulwicka-Kamińska|Łapicz|2015}}.&lt;ref name=&quot;TEFSIR2022&quot;/&gt;

У Беларусі даследаванні рукапіснай спадчыны працягваюць супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]. [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] займаецца графікай, транслітарацыяй, каталагізацыяй і навуковым апісаннем арабскаграфічных рукапісаў, а [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] — крыніцазнаўчым, рэлігіязнаўчым і гісторыка-культурным вывучэннем татарскай рукапіснай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—212}}. У 2024 годзе пад іх навуковай рэдакцыяй выйшаў зборнік «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст», прысвечаны рукапісам, асобным тыпам тэкстаў і культурна-рэлігійнаму асяроддзю іх функцыянавання{{sfn|Сынкова|2024|с=114—122}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—202}}.

== Асаблівасці графікі і арфаграфіі ==
[[Файл:Хамаіл Якубоўскага, с. 389, вектар.svg|thumb|left|Прыклад тэксту (старонка з хамаіла Якубоўскага)]]
Графіка-арфаграфічная сістэма беларускай арабіцы была прыстасавана да гукавога ладу славянскай мовы, аднак не была адзінай і нязменнай нормай. Розныя рукапісы і нават розныя часткі аднаго зборніка могуць адрознівацца наборам графічных сродкаў, спосабамі абазначэння галосных, ступенню адлюстравання мяккасці зычных і фанетычных працэсаў{{sfn|Антонович|1968|с=178—195}}. Таму арабскаграфічныя помнікі даюць важны матэрыял для гісторыі беларускай фанетыкі і дыялекталогіі, але іх пісьмо нельга механічна разглядаць як дакладную фанетычную транскрыпцыю маўлення.

Сістэма развівалася ў кантакце з арабскай, персідскай і цюркскімі графічнымі традыцыямі. Частка знакаў захоўвала традыцыйныя функцыі, частка атрымала новыя славянскія гукавыя значэнні, а для гукаў, якія не мелі зручнага адпаведніка ў наяўным наборы, былі створаны дадатковыя графемы{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Пры гэтым на арфаграфію асобнага пісца маглі ўплываць яго навыкі чытання і пісьма па-арабску або па-турэцку{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

=== Перадача зычных ===
Для гукаў, адсутных у класічнай арабскай мове, выкарыстоўваліся ўведзеныя ў арабскі алфавіт іранцамі і цюркамі графемы: ''пе'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|پ}}&lt;/span&gt;) для [п], ''чэ'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|چ}}&lt;/span&gt;) для [ч], ''жэ'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ژ}}&lt;/span&gt;) для [ж]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196, 199}}. У польскіх арабскаграфічных тэкстах ужываўся таксама цюркскі знак ''сагыр-нун'' для канцавога насавога гуку{{sfn|Тарэлка|2015|с=196}}.

Асобныя графемы былі створаны ў татарскім асяроддзі ВКЛ для характэрных славянскіх афрыкат. Літара ''даль'' з трыма кропкамі ўнізе (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ࢮ}}&lt;/span&gt;) выкарыстоўвалася для [дз]/[дз’], а ''сад'' з трыма кропкамі ўнізе (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ࢯ}}&lt;/span&gt;) — для [ц]/[ц’]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Час узнікнення гэтых графем дакладна не вызначаны; матэрыял рукапісаў сведчыць пра іх ужыванне ўжо ў ранняй традыцыі і далейшае замацаванне ў помніках XVIII—XIX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}.

Для перадачы [в], [ў] і некаторых вакалічных значэнняў шырока выкарыстоўвалася літара ''ваў'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|و}}&lt;/span&gt;); яе канкрэтнае чытанне залежала ад пазіцыі, суседніх знакаў і арфаграфічнай сістэмы рукапісу{{sfn|Антонович|1968|с=196—204}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Такім чынам, адна арабская графема не заўсёды адпавядала толькі адной беларускай фанеме.

Беларускі фрыкатыўны [г] і польскі выбухны [g] у тэкстах маглі графічна адрознівацца. У беларускіх тэкстах фрыкатыўны [г] паслядоўна перадаваўся літарай ''га'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ه}}&lt;/span&gt;), тады як характэрным сродкам перадачы польскага выбухнога [g] была літара ''гайн'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|غ}}&lt;/span&gt;){{sfn|Антонович|1968|с=334—336}}. Гэта адрозненне было адной з графічных рыс, якія маглі дапамагаць пры моўнай атрыбуцыі фрагментаў.

Мяккасць зычных перадавалася непаслядоўна і не мела аднаго агульнага эквівалента кірылічнага мяккага знака. Для некаторых гукаў існавалі супрацьпастаўленні розных арабскіх літар, напрыклад асобныя графічныя сродкі для цвёрдых і мяккіх свісцячых; аднак у многіх іншых парных па цвёрдасці-мяккасці зычных гэтая прыкмета на пісьме наогул не абазначалася{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Таму пры навуковай транслітарацыі нельга аўтаматычна дапісваць мяккасць, якой не паказвае сам рукапіс.

=== Перадача галосных (вакалізм) ===
У адрозненне ад звычайнага арабскага пісьма, дзе кароткія галосныя часта не пазначаюцца, у беларуска- і польскамоўных татарскіх рукапісах агаласоўкі мелі істотнае значэнне. Выкарыстоўваліся ''[[Фатха|фатха]]'', ''[[Кясра|кясра]]'' і ''[[Дама (агаласоўка)|дама]]'', а таксама іх спалучэнні з літарамі ''аліф'', ''ваў'' і ''йа''; у выніку сістэма дазваляла значна паўней перадаваць вакалізм славянскага тэксту{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}.

Адпаведнасць паміж агаласоўкай і беларускім гукам не была абсалютна адназначнай. Фатха магла перадаваць значэнні, якія ў транслітарацыі інтэрпрэтуюцца як ''e'' або ''a'', кясра — галосныя тыпу [і]/[ы], дама — [у], а спалучэнне ''ваў'' з фатхай выкарыстоўвалася для [о]; існавалі таксама спосабы пазначэння доўгіх або графічна пашыраных варыянтаў галосных{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. На значэнне знака магло ўплываць і паходжанне слова: у арабізмах і цюркізмах часам захоўваліся элементы ўсходняй арфаграфічнай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—196}}.

Пачатковыя галосныя звычайна афармляліся пры дапамозе ''аліфа'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ا}}&lt;/span&gt;) або ''айна'' (&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt;{{lang|be-Arab|ع}}&lt;/span&gt;) з адпаведнай агаласоўкай. Выбар паміж імі мог быць звязаны з лакальнай пісьмовай традыцыяй: у тэкстах з рысамі паўднёва-заходняй ускраіны полацкіх і паўночна-заходняй часткі сярэднебеларускіх гаворак часта пераважаў ''айн'', а ў шэрагу тэкстаў з паўднёва-заходнімі беларускімі рысамі — ''аліф''{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}.

З цягам часу змяняліся і асобныя спосабы перадачы галосных. Напрыклад, у многіх рукапісах XVII—XVIII стагоддзяў [о] перадавалася пераважна ''ваў'' з дамай, тады як у рукапісах XIX—XX стагоддзяў пашырылася спалучэнне ''ваў'' з фатхай{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Гэта адна з прычын, чаму графічныя формы нельга інтэрпрэтаваць па адной універсальнай схеме без уліку датавання рукапісу.

=== Адлюстраванне фанетычных працэсаў ===
Арабскаграфічныя тэксты каштоўныя для гісторыі беларускай мовы тым, што ў іх у розных ступенях адлюстроўваліся асаблівасці жывога вымаўлення. Найбольш выразным прыкладам з'яўляецца [[Аканне|аканне]], аднак яго перадача не была аднолькавай ва ўсіх помніках: у некаторых рукапісах, у тым ліку ў кітабе ЛАН-Р21-814 і рукапісе ВУ-391, аканне праводзілася на пісьме даволі паслядоўна, у іншых яно адлюстроўвалася толькі часткова або не адлюстроўвалася сістэматычна{{sfn|Антонович|1968|с=320—324}}.

Спецыяльныя графемы для [дз]/[дз’] і [ц]/[ц’] дазваляюць непасрэдна фіксаваць у помніках вынікі [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], аднак сама наяўнасць такой графемы не дае падставы без дадатковага датавання рукапісу вызначаць час узнікнення адпаведнага фанетычнага працэсу{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Графічная сістэма таксама дазваляла перадаваць падваенне зычных: для гэтага магла ўжывацца ''[[Шадда|шада]]'' або паўторнае напісанне зычнай літары{{sfn|Тарэлка|2015|с=197—201}}.

Фанетычныя і дыялектныя рысы трэба разглядаць асобна для канкрэтных рукапісаў. Даследаванне паказвае як помнікі з гродзенска-баранавіцкімі і іншымі паўднёва-заходнімі рысамі, так і тэксты, звязаныя з іншымі беларускімі дыялектнымі зонамі{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 192—195}}. Таму ўся беларуская арабскаграфічная спадчына не можа быць аднесена да адной дыялектнай групы.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100px&quot;&gt;
Файл:00-Fatha.png|'''Фатха'''&lt;br&gt;звычайна гук [э] / [а]
Файл:00-Kasra.png|'''Кясра'''&lt;br&gt;гукі [і], [ы]
Файл:00-Damma.png|'''Дама'''&lt;br&gt;гукі [у], [о]
Файл:00-Sukun.png|'''Сукун'''&lt;br&gt;адсутнасць галоснага
Файл:00-Taschdid.svg|'''Шада'''&lt;br&gt;падваенне зычнага
&lt;/gallery&gt;

== Табліца адпаведнасці ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0;&quot;
|+ Зычныя
|-
| {{ar2|ا}}
| {{ar2|ب}}
| {{ar2|پ}}
| {{ar2|ت}}
| {{ar2|ث}}
| {{ar2|ج}}
| {{ar2|چ}}
| {{ar2|ح}}
| {{ar2|د}}
| {{ar2|ࢮ}}
| {{ar2|ر}}
| {{ar2|ز}}
| {{ar2|ژ}}
| {{ar2|ش}}
| {{ar2|ࢯ}}
| {{ar2|ص}}
| {{ar2|ض}}
| {{ar2|ط}}
| {{ar2|غ}}
| {{ar2|ف}}
| {{ar2|ق}}
| {{ar2|ك}}
| {{ar2|ل}}
| {{ar2|م}}
| {{ar2|ن}}
| {{ar2|ه}}
| {{ar2|و}}
| {{ar2|ي}}
|-
! colspan=&quot;28&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| 
| b
| p
| tʹ
| sʹ
| dž
| č
| x
| d
| dzʹ
| r
| zʹ
| ž
| š
| c
| s
| z
| t
| g
| f
| k
| kʹ
| l
| m
| n
| h
| v
| j
|-
! colspan=&quot;28&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| 
| б
| п
| ть
| сь
| дж
| ч
| х
| д
| дзь
| р
| зь
| ж
| ш
| ц
| с
| з
| т
| кг
| ф
| к
| кь
| л
| м
| н
| г
| в
| й
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ˈ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;б&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;п&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;дж&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ч&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;х&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;д&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;дз&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;р&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з́&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ж&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ш&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ц&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;г̣&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ф&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;к&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ќ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;л&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;м&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;н&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;г&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;в&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;й&lt;/span&gt;
|-
| 
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;b&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;p&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;tʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;sʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;dž&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;č&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;x&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;d&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;dʼzʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;r&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;zʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;ž&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;š&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;c&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;s&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;z&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;t&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;g&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;f&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;k&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;kʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;l&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;m&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;n&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;h&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;j&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| 
| b
| p
| ť
| ś
| ǯ
| č
| x
| d
| ʒ
| r
| ź
| ž
| š
| c
| s
| z
| t
| g
| f
| k
| ḱ
| l
| m
| n
| h
| w
| j
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;&quot;
|+ Галосныя
|-
| {{ar2|◌َ}}
| {{ar2|ا◌َ}}
| {{ar2|اَ}}
| {{ar2|ي◌َ}}
| {{ar2|و◌َ}}
| {{ar2|اَو}}
| {{ar2|◌ُ}}
| {{ar2|اُ}}
| {{ar2|و◌ُ}}
| {{ar2|اُو}}
| {{ar2|◌ِ}}
| {{ar2|اِ}}
| {{ar2|ي◌ِ}}
| {{ar2|اِي}}
| {{ar2|◌ّ}}
| {{ar2|◌ْ}}
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| ◌e
| ◌a
| a
| ◌ā
| ◌o
| o
| ◌u, ◌ô
| u, ô
| ◌ū, ◌ō
| ū, ō
| ◌i
| i
| ◌ī
| ī
| ◌◌
| ◌
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| е
| colspan=&quot;3&quot; | а
| colspan=&quot;2&quot; | о
| colspan=&quot;4&quot; | у, о
| colspan=&quot;4&quot; | и, ы
| 
| 
|-
! colspan=&quot;16&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;е&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̄&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;у&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̂&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӯ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̄&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;и&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӣ&lt;/span&gt;
| 
| 
|-
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;e&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;a&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;u&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;i&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;y&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| 
| 
|-
! colspan=&quot;30&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| e
| colspan=&quot;2&quot; | a
| ā
| colspan=&quot;2&quot; | o
| colspan=&quot;2&quot; | u, o
| colspan=&quot;2&quot; | ū, ō
| colspan=&quot;2&quot; | i
| colspan=&quot;2&quot; | ī
| 
| 
|-
|}

Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі:
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; &lt;!--justify-content: center--&gt;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:auto; margin-bottom: 1em&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;&quot;
|+ Зычныя
|-
| {{ar2|خ}}
| {{ar2|ذ}}
| {{ar2|ڛ}}
| {{ar2|س}}
| {{ar2|ظ}}
| {{ar2|ع}}
| {{ar2|ء}}
| {{ar2|ى}}
| {{ar2|ڬ}}
| {{ar2|ڭ}}
| {{ar2|ة}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| x̣
| ẓʹ
| s̱ʹ
| ṣʹ
| ẓ
| ʽ
| ʼ
| j
| g̣
| nʹ
| ṭʹ
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| х
| зь
| colspan=&quot;2&quot; | сь
| з
| 
| 
| й
| кг
| нь
| ть
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;х̇&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с̨̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;с̀&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;з̣&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʼ&lt;/span&gt;
| 
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;т́&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;x&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;zʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;sʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;z&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| 
| 
| 
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;tʼ&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| x̱
| z̀
| s̱
| s̀
| ẕ
| ʿ
| ʾ
| 
| g
| ŋ
| ṯ
|-
|}
&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:110%; text-align:center; margin: 0 1em 1em 1em !important;&quot;
|+ Галосныя
|-
| {{ar2|◌ٰ}}
| {{ar2|ي◌ٰ}}
| {{ar2|آ}}
| {{ar2|عَا}}
| {{ar2|عَ}}
| {{ar2|عَو}}
| {{ar2|عُ}}
| {{ar2|عُو}}
| {{ar2|وا◌ُ}}
| {{ar2|عِ}}
| {{ar2|ي◌ٖ}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]&lt;/small&gt;
|-
| ◌ȧ
| ◌ā̇
| ã
| ʽa
| ʽe
| ʽo
| ʽu, ʽô
| ʽū, ʽō
| ◌ū̇, ◌ō̇
| ʽi
| ◌ī̇
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Старабеларускі кірылічны эквівалент&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; | а
| е
| о
| colspan=&quot;3&quot; | у, о
| colspan=&quot;2&quot; | и, ы
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя А. Антановіча (1968)&lt;/small&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̍&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̄̍&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;а̃&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽа&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽе&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽу&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо̂&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽӯ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽо̄&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӯˈ&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;о̄ˈ&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ʽи&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:115%; font-family:Cambria&quot;&gt;ӣ̩&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;a&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;e&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;u&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;o&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;&lt;small&gt;i&lt;/span&gt;, &lt;span style=&quot;font-family:Cambria&quot;&gt;y&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;11&quot; | &lt;small&gt;Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]&lt;/small&gt;
|-
| a
| 
| a
| ʿa
| ʿe
| ʿo
| ʿu, ʿo
| ʿū, ʿō
| 
| ʿi
| 
|-
|}
&lt;/div&gt;

== Прыклад тэксту ==
Ніжэй як сучасная ілюстрацыя падаецца запіс артыкула 1 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] беларускай арабіцай. Гэты ўзор не з'яўляецца гістарычным рукапісным тэкстам і не павінен разглядацца як рэканструкцыя адзінай гістарычнай арфаграфічнай нормы: сапраўдныя татарскія рукапісы істотна вар'іруюцца паводле часу, паходжання і практыкі перапісчыка{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Беларуская кірыліца
| Усе людзі нараджаюцца свабоднымі i роўнымі ў сваёй годнасці i правах. Яны надзелены розумам i сумленнем i павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва.
|-
! [[Беларуская лацінка]]
| Usie ludzi naradžajucca svabodnymi i roŭnymi ŭ svajoj hodnaści i pravach. Jany nadzieleny rozumam i sumlenniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva.
|-
! Беларуская арабіца
| dir=&quot;rtl&quot;|&lt;span style=&quot;font-size:130%;line-height:1.35;&quot;&gt;{{Script/Arabic|اُثَ لْيُࢮِ نَارَاجَايُࢯَّا صْوَابَودْنِيمِ اِ رَواُنِيمِ اُ صْوَايَويْ هَودْنَاثࢯِ اِ پْرَاوَاحْ. يَانِي نَاࢮَلَنِي رَوضُمَامْ اِ صُملَنَّمْ اِ پَاوِنِّي صْطَاوِࢯَّا اَاࢮِنْ دَا اَادْنَاهَو اُ دُحُ بْرَاࢯْطْوَا.}}&lt;/span&gt;
|-
! Тлумачэнне
| Usʹe ljudzʹi naradžajucca svabodnīmi i rounīmi u svajoj hodnasʹci i pravax. Janī nadzʹelenī rozumam i sumlennem i pavinnī stavicca adzʹin da adnaho u duxu bractva.
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}}
* {{кніга |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe |месца=Wiesbaden |выдавецтва=Harrassowitz Verlag |год=2009 |старонак=457 |isbn=978-3-447-03027-4 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}}
* {{артыкул |аўтар=Danecki J. |загаловак=Literature of the Polish Tatars |выданне=Muslims in Poland and Eastern Europe. Widening the European Discourse on Islam |месца=Warsaw |выдавецтва=Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw |год=2011 |старонкі=40—52 |спасылка=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/1582 |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Татары на Беларусі |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=4 (19) |ref=Вольскі_Татары}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=8—9 |старонкі=16—19 |ref=Вольскі_Асаблівасці}}
* {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове |выданне=Узвышша |год=1929 |нумар=6 |старонкі=112—115 |ref=Вольскі_Цюрка}}
* {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}}
* {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Я. Ф.]] |загаловак=Беларуская мова арабскім пісьмом |выданне=Вестник Народного комиссариата просвещения С. С. Р. Б. |год=1922 |нумар=1 (3) |старонкі=3—5 |ref=Карскі}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Культурные завоевания русского языка в старину на западной окраине его области |выданне=Известия Отделения русского языка и словесности |год=1925 |том=XXIX |старонкі=1—22 |ref=Карский_1925}}
* {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонак=317 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej |том=1—3 |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2022 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=Łapicz Cz. |загаловак=Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język) |месца=Toruń |выдавецтва=Uniwersytet Mikołaja Kopernika |год=1986 |старонак=236 |ref=harv}}
* {{кніга |аўтар=[[Галіна Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Китаб Ивана Луцкевича: памятник народной культуры литовских татар |месца=Вильнюс |выдавецтва=Ин-т литов. языка |год=2009 |старонак=800 |ref=Мишкинене}}
* {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Тэфсір татараў Вялікага княства Літоўскага: бібліяграфічны агляд і крыніцазнаўчыя праблемы |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=203—212 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}}
* {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Транслітарацыя славянскіх (беларускіх і польскіх) арабскаграфічных тэкстаў |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=195—202 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}}

== Гл. таксама ==
* [[Арабскі алфавіт]]
* [[Беларускія татары]]
* [[Кітабы]]
* [[Мінскі тафсір]]
* [[Беларуская лацінка]]
* [[Беларуская мова]]
* [[Іслам у Рэчы Паспалітай]]
* [[Арэбіца]] (баснійскі арабскі алфавіт)

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Belarusian Arabic alphabet}}
* [https://philology.by/arabskahrafichnyja-pomniki Арабскаграфічныя помнікі беларуска-татарскага пісьменства: электронная бібліятэка] (бел.)
* [https://web.archive.org/web/20020830171327/http://www.pravapis.org/art_kitab1_en.asp Kitabs, the unique highlight of the Belarusian language] (англ.)
* [https://tefsir.umk.pl/ Праект TEFSIR]

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Беларуская мова}}
{{Сістэмы пісьма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]]
[[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]</text>
      <sha1>6lvmp85wbshactbmrfndlloz7wcm2a1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еўропа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1945</id>
    <revision>
      <id>5197394</id>
      <parentid>5196416</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крыніцы */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19882" sha1="pznk3daxnehycrcqzuj1x9uadpp6vq4" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Спасылка=Еўропа (значэнні)}}
{{Геаграфічны рэгіён
 |Назва                  = Еўропа
 |Тэрыторыя                = {{num|10180000}} 
 |Насельніцтва                 = {{num|739165030}}
 |Шчыльнасць насельніцтва      = 72,5
  |Этнахаронім               = еўрапейцы,&lt;br /&gt;еўрапеец, еўрапейка 
 |Дзяржаў                = 50 ([[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Еўропы|спіс]])
 |Мовы                     = [[Мовы Еўразіі#Мовы Еўропы|Мовы Еўропы]]
 |Часавыя паясы             = [[UTC]] [[UTC+6]]
 |Дамены                    = [[.eu]] ([[Еўрасаюз]])
 |Найбуйнешыя гарады         = [[Города Европы с населением более 500 тысяч человек|Список крупнейших городов Европы]]
|Дзяржавы=-}}
'''Еўропа''' ({{Lang-el|Εὐρώπη, Eurṓpē}} ад [[семіцкія мовы|семіцкага]] ''ерэб/ірыб'' «захад») — адна з [[Частка свету|частак свету]] ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]] [[Зямля (планета)|Зямлі]]. Абмываецца морамі [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] і [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] акіянаў, мае плошчу каля 10 млн км² і насельніцтва каля 740 млн (парадку 10 % насельніцтва Зямлі). Разам з [[Азія]]й утварае мацярык [[Еўразія]]. Умоўнае размежаванне з Азіяй прынята праводзіць па водападзеле [[Урал]]ьскіх і [[Каўказскія горы|Каўказскіх]] гор, па рацэ [[Урал (рака)|Урал]], [[Каспійскае мора|Каспійскім]] і [[Чорнае мора|Чорным]] морах, і па праліве, які звязвае [[Чорнае мора|Чорнае]] і [[Эгейскае мора]]&lt;ref name=&quot;NatlGeoAtlas&quot;&gt;{{Cite book|title=National Geographic Atlas of the World|edition=7th|year=1999|location=Washington, DC|publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]|isbn=0-7922-7528-4}} «Europe» (pp. 68-9); «Asia» (pp. 90-1): «A commonly accepted division between Asia and Europe&amp;nbsp;… is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.»&lt;/ref&gt;.
[[Выява:Location of Europe.svg|thumb|300px|Еўропа]]

== Назва ==
[[Выява:Rectified Languages of Europe map.png|thumb|300px|Еўропа]]
[[Выява:Grossgliederung Europas.png|thumb|300px|Еўропа]]
[[Выява:First.Crusade.Map.jpg|thumb|300px|Еўропа, [[1000]].]]
Мацярык названы па імені гераіні [[Старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]], [[Фінікія|фінікійскай]] царэўны {{нп4|Еўропа, міфалогія|Еўропы|ru|Европа (мифология)}}, якую выкраў [[Зеўс]] у абліччы быка. Ён завёз яе на [[востраў Крыт|Крыт]], дзе яна нарадзіла трох сыноў. Аднак, міф не тлумачыць, чаму кантынент названы ў яе гонар.

Паходжанне самога імені «Еўропа» няяснае&lt;ref&gt;''Chantraine P.'' Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris, 1968. P.388&lt;/ref&gt;. Паводле аднаго з меркаванняў, слова Еўропа паходзіць ад семіцкага слова «''ерэб''», якое азначае «захад»&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Europe «Europe»]. ''Online Etymology Dictionary''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма. СПб, 2005. С. 9, со ссылкой на: ''Astour M. C.'' Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece. Leiden, 1967. P. 128&lt;/ref&gt;. У адпаведнасці з гэтым тлумачэннем, старажытныя народы лічылі Еўропай землі на захад ад [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] (там дзе хаваецца сонца). Аднак {{нп4|Марцін Лічфілд Уэст|М. Уэст|ru|Уэст, Мартин Личфилд}} ацэньвае гэту этымалогію як вельмі спрэчную&lt;ref&gt;«phonologically, the match between Europa’s name and any form of the Semitic word is very poor» (''West M. L.'' The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth. Oxford, 1997. P. [http://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC&amp;pg=PA451 451])&lt;/ref&gt;.

Упершыню слова «Еўропа» ({{lang-grc|Εὐρώπη}}), як геаграфічная назва, сустракаецца ў 6-м стагоддзі да н.э. ў працах грэчаскіх географаў [[Анаксімандр]]а і [[Гекатэй Мілецкі|Гекатэя Мілецкага]].

Назва Еўропа першапачаткова адносілася да мацерыковай Грэцыі, гэта значыць — Балканы, а пазней да ўсіх зямель на поўнач ад Міжземнага мора.

== Геаграфія ==
З поўначы Еўропа абмываецца [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым акіянам]], з захаду — [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], з поўдня — [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Мяжа на ўсходзе дакладна не вызначаная, але яе прынята лічыць па ўсходнім схіле [[Уральскія горы|Уральскіх гор]], [[Каспійскае мора|Каспійскаму мору]], [[Чорнае мора|Чорнаму мору]] і пралівах [[Дарданэлы]] і [[Басфорскі праліў|Басфор]].

[[Клімат]] Еўропы ў асноўным [[Умераны клімат|умераны]] (на захадзе — [[Марскі клімат|марскі]], на ўсходзе — [[Кантынентальны клімат|кантынентальны]]). На поўдні — [[Міжземнаморскі клімат|міжземнаморскі]]. На паўночных астравах — [[Арктычны клімат|арктычны]] і [[Субарктычны клімат|субарктычны]].

Плошча Еўропы каля 10,4 млн кв. км. Еўропа — 2-гі з канца па велічыні кантынент Зямлі (меншая толькі [[Аўстралія]]). Сумарная плошча [[Востраў|астравоў]] — каля 730 тыс. кв. км. Найбуйнейшыя астравы:

* [[Новая Зямля]]
* [[Сіцылія]]
* [[Сардзінія]]
* [[Крыт]]
* [[Кіпр]]&lt;ref&gt;Геаграфічна ставіцца да [[Азія|Азіі]]&lt;/ref&gt;
* [[Ісландыя]]
* [[Брытанскія астравы]]

Каля 1/4 часткі кантынента ўтвараюць [[Паўвостраў|паўастравы]]:
* [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскі]]
* [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскі]]
* [[Балканскі паўвостраў|Балканскі]]
* [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскі]]

Большая частка Еўропы знаходзіцца на [[раўніна]]х. Горы займаюць каля 17 % плошчы. Сярэдняя вышыня Еўропы — прыблізна 300 м над узроўнем мора. Асноўныя горныя цэпы:

* [[Альпы]]
* [[Пірэнеі]]
* [[Апеніны]]
* [[Карпаты]]
* [[Скандынаўскія горы]]

Найвышэйшы пункт — [[гара Манблан]] (4808 м). У залежнасці ад варыянту вызначэння [[Мяжа Еўропа-Азія|кантынентальнай мяжы]] на паўднёвым участку, найвышэйшай вяршыняй Еўропы можа лічыцца [[Каўказскія горы|каўказскі]] [[Эльбрус]] (5 642 м).

=== Рэгіёны ===
Еўропа традыцыйна падзяляецца на пяць геа-культурных рэгіёнаў:

* [[Балканы]]
* [[Заходняя Еўропа]]
* [[Скандынавія]]
* [[Усходняя Еўропа]]
* [[Цэнтральная Еўропа]]

== Дэмаграфія ==

Насельніцтва Еўропы складае каля 710 млн чалавек (3-яе месца ў свеце пасля [[Азія|Азіі]] і [[Афрыка|Афрыкі]]). Гэта каля 11 % ад сусветнага насельніцтва.

Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва — 94 чал/км². Найменшая шчыльнасць у [[Ісландыя|Ісландыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]]. Найбольшая — у [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Бельгія|Бельгіі]].

== Культура ==
Культура Еўропы — [[мастацтва]], [[архітэктура]], [[кінематограф]], [[музыка]], [[літаратура]] і [[філасофія]], якія ўзніклі на еўрапейскім кантыненце. Еўрапейская культура грунтуецца на «агульнай культурнай спадчыне» еўрапейскіх краін.

Гэта культурная спадчына падзяляецца, спалучаецца з накладаннем нацыянальных культур і [[фальклор]]аў карэнных народаў, прыблізна падзеленых на славянскія, лацінскія (раманскія) і германскія, але з некалькімі кампанентамі, якія не ўваходзяць ні ў адну з гэтых груп (у прыватнасці, грэчаскую і кельцкую). Культурны кантакт і сумесі характарызуюць значную частку еўрапейскіх рэгіянальных культур.

З-за вялікай колькасці падыходаў немагчыма сфармаваць адзіную, усеабдымную канцэпцыю еўрапейскай культуры.
[[Файл:Saint Peter's Basilica facade, Rome, Italy.jpg|злева|міні|207x207пкс|Фасад базылікі Святога Пятра, Рым, Італія]]

=== Рэлігія ===

Гістарычна ў Еўропе рэлігія мела вялікі ўплыў на еўрапейскае мастацтва, культуру, філасофію і права.

[[Хрысціянства]] з’яўляецца самай вялікай у Еўропе рэлігіяй, і 76,2 % еўрапейцаў лічаць сябе хрысціянамі, у тым ліку [[Каталіцтва|каталіцкай]], усходняй [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і розных [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх]] канфесій. Сярод пратэстантаў найбольш папулярныя гістарычныя дзяржаўныя канфесіі, якія падтрымліваюцца дзяржавай, такія як [[лютэранства]], [[англіканства]] і рэфармацкая вера. Паняцце «Еўропа» і «Заходні свет» было цесна звязана з паняццем «хрысціянства і хрысціянства»; шмат хто нават звязвае хрысціянства з тым, што стварае адзіную еўрапейскую ідэнтычнасць.

Другая папулярная рэлігія — гэта [[іслам]] (6 %), які сканцэнтраваны ў асноўным на Балканах і Усходняй Еўропе (Боснія і Герцагавіна, Албанія, Косава, Казахстан, Паўночны Кіпр, Турцыя, Азербайджан, Паўночны Каўказ і Паволжа-Уральскі рэгіён) . Іншыя рэлігіі, у тым ліку іудаізм, індуізм і будызм, з’яўляюцца рэлігіяй меншасці.

Еўропа стала адносна свецкім кантынентам, дзе павялічваецца колькасць і доля [[Атэізм|атэістаў]] і [[Агнастыцызм|агностыкаў]], якія складаюць каля 18,2 % насельніцтва Еўропы, у цяперашні час з’яўляецца самым буйным свецкім насельніцтвам у заходнім свеце.

== Часткі Еўропы ==

Адзін з традыцыйных умоўных падзелаў Еўропы на часткі (рэгіёны): Заходняя, Цэнтральная, Паўночная, Паўднёвая.

[[Выява:European regions.png|thumb|right|300px|{{Легенда|red|[[Заходняя Еўропа]]}}{{Легенда|#7ff|[[Цэнтральная Еўропа]]}}{{Легенда|#ff8800|[[Усходняя Еўропа]]}}{{Легенда|#8b00ff|[[Паўночная Еўропа]]}}{{Легенда|#00ff00|[[Паўднёвая Еўропа]]}}{{Легенда|#f754e1|Азіяцкія часткі краін}}]]

{{main2|Заходняя Еўропа}}

Да Заходняй Еўропы звычайна адносяць Вялікабрытанію, Ірландыю, Францыю і краіны Бенілюкса (Бельгію, Нідэрланды, Люксембург). Таксама да Заходняй Еўропы могуць далучаць Германію, хоць геаграфічна краіна знаходзіцца ў Цэнтральнай Еўропе.

{{main2|Цэнтральная Еўропа}}

Тэрмін ''Цэнтральная Еўропа'' яшчэ не настолькі ўстойлівы, як іншыя. Краіны Цэнтральнай Еўропы могуць адносіць да Заходняй і Усходняй Еўропы. Звычайна да Цэнтральнай Еўропы адносяць Польшчу, Чэхію, Славакію, Венгрыю, Швейцарыю, Ліхтэнштэйн, Аўстрыю, Славенію, Германію.

{{main2|Усходняя Еўропа}}

Звычайна да Усходняй Еўропы адносяць Беларусь, Расію, Малдову, Украіну, Казахстан, Эстонію, Латвію, Літву. Часам да Усходняй Еўропы адносяць Польшчу, а таксама каўказскія краіны (Арменію, Азербайджан, Грузію).

{{main2|Паўночная Еўропа}}

Да Паўночнай Еўропы адносяцца скандынаўскія краіны ў шырокім сэнсе, такія, як Ісландыя, Данія, Нарвегія, Швецыя, Фінляндыя. Некаторыя далучаюць Эстонію да Паўночнай Еўропы з-за моцных гістарычных і культурных сувязей Эстоніі з Швецыяй і Фінляндыяй.

{{main2|Паўднёвая Еўропа}}

Паўднёвая Еўропа складаецца з краін [[Іберыйскі паўвостраў|Іберыйскага п-ва]] ([[Андора]], [[Іспанія]], [[Партугалія]]), [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага п-ва]] ([[Італія]], [[Ватыкан]], [[Сан-Марына]]), [[Балканскі паўвостраў|Балканскага п-ва]] ([[Албанія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Балгарыя]], [[Харватыя]], [[Грэцыя]], [[Паўночная Македонія]], [[Румынія]], [[Сербія]] і [[Чарнагорыя]]), [[Манака]] і [[Мальта|Мальты]]. Могуць быць уключаныя [[Кіпр]] (хоць ён геаграфічна знаходзіцца ў [[Азія|Азіі]]), [[Турцыя]] і французская [[Корсіка]].

== Эканоміка ==

== Палітыка ==
{{Асноўны артыкул|Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Еўропы}}

У Еўропе знаходзіцца 49 [[Краіна|краін]]:

27 краін уваходзяць у [[Еўрапейскі Саюз]].

== Геаграфічны цэнтр ==
{{main|Геаграфічны цэнтр Еўропы}}

Размяшчэнне цэнтра залежыць ад вызначэння межаў Еўропы і галоўным чынам вызначаецца абранай методыкай падліку, а таксама тым, ўключаюцца астравы ў спіс крайніх пунктаў Еўропы ці не. Такім чынам, на званне геаграфічнага цэнтра Еўропы прэтэндуе некалькі месцаў, размешчаных у цэлым шэрагу краін (Украіна, Літва, Беларусь, Славакія, Германія і Польшча).

Кніга рэкордаў Гінеса прызнае вёску Пурнушкяй за 26 км на поўнач ад Вільні ў якасці «афіцыйнага» геаграфічнага цэнтра Еўропы.

== Цікавыя факты ==
* Назва «Еўропа» носіць таксама [[Востраў Еўропа|востраў]], размешчаны ў праліве паміж узбярэжжам [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Мадагаскар]]ам, названы ў гонар брытанскага карабля «Еўропа», які ў [[куцця|куццю]] 1774 г. упершыню правільна вызначыў каардынаты вострава.
* Абедзве сусветныя вайны пачыналіся менавіта ў Еўропе.
* Назву «Еўропа» таксама носіць [[Еўропа (спадарожнік)|адзін са спадарожнікаў Юпітэра]], названы па імені персанажа антычнай міфалогіі.

== Гл. таксама ==

* [[Блакітны банан]]
* [[Пан-еўрапеізм]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Рэгіёны}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Еўропа| ]]
[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>pznk3daxnehycrcqzuj1x9uadpp6vq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Геаграфічныя рэгіёны</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3696</id>
    <revision>
      <id>5197412</id>
      <parentid>5196093</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5197412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2526" sha1="42lnplus0sb5ut7vpz9jvsrgiro76o5" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Рэгіёны
|navbar                    =
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|загаловак                 = [[Рэгіёны свету|Геаграфічныя рэгіёны свету]]
|стыль_загалоўкаў          = text-align:left;
|клас_спісаў               = hlist

|загаловак1 = [[Файл:LocationEurope.png|50px]] [[Еўропа]]
|спіс1 =
* [[Паўночная Еўропа|Паўночная]]
* [[Заходняя Еўропа|Заходняя]]
* [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральная]]
* [[Усходняя Еўропа|Усходняя]]
* [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвая]]

|загаловак2 = [[Файл:LocationAsia.png|50px]] [[Азія]]
|спіс2 =
* [[Пярэдняя Азія|Заходняя]]
* [[Цэнтральная Азія|Цэнтральная]]
* [[Паўночная Азія|Паўночная]]
* [[Усходняя Азія|Усходняя]]
* [[Паўднёвая Азія|Паўднёвая]]
* [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняя]]

|загаловак3 = [[Файл:LocationAfrica.png|50px]] [[Афрыка]]
|спіс3 =
* [[Паўночная Афрыка|Паўночная]]
* [[Заходняя Афрыка|Заходняя]]
* [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральная]]
* [[Усходняя Афрыка|Усходняя]]
* [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвая]]

|загаловак4 = [[Файл:LocationAmericas.png|50px]] [[Амерыка]]
|спіс4 =
* [[Паўночная Амерыка|Паўночная]]
* [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральная]]
* [[Карыбы]]
* [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвая]]

|загаловак5 = [[Файл:LocationOceania.png|50px]] [[Аўстралія і Акіянія]]
|спіс5 =
* [[Аўстралія (кантынент)|Аўстралія]]
* [[Акіянія]]
** [[Меланезія]]
** [[Мікранезія]]
** [[Палінезія]]

|загаловак6 = [[Файл:LocationAntarctica.png|50px]] [[Антарктыда]]
|спіс6 =
* [[Заходняя Антарктыда|Заходняя]]
* [[Усходняя Антарктыда|Усходняя]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Часткі свету]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>42lnplus0sb5ut7vpz9jvsrgiro76o5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197414</id>
      <parentid>5197412</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Рэгіёны]] у [[Шаблон:Геаграфічныя рэгіёны]]: Вырашэнне неадназначнасці</comment>
      <origin>5197412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2526" sha1="42lnplus0sb5ut7vpz9jvsrgiro76o5" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Рэгіёны
|navbar                    =
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|загаловак                 = [[Рэгіёны свету|Геаграфічныя рэгіёны свету]]
|стыль_загалоўкаў          = text-align:left;
|клас_спісаў               = hlist

|загаловак1 = [[Файл:LocationEurope.png|50px]] [[Еўропа]]
|спіс1 =
* [[Паўночная Еўропа|Паўночная]]
* [[Заходняя Еўропа|Заходняя]]
* [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральная]]
* [[Усходняя Еўропа|Усходняя]]
* [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвая]]

|загаловак2 = [[Файл:LocationAsia.png|50px]] [[Азія]]
|спіс2 =
* [[Пярэдняя Азія|Заходняя]]
* [[Цэнтральная Азія|Цэнтральная]]
* [[Паўночная Азія|Паўночная]]
* [[Усходняя Азія|Усходняя]]
* [[Паўднёвая Азія|Паўднёвая]]
* [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняя]]

|загаловак3 = [[Файл:LocationAfrica.png|50px]] [[Афрыка]]
|спіс3 =
* [[Паўночная Афрыка|Паўночная]]
* [[Заходняя Афрыка|Заходняя]]
* [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральная]]
* [[Усходняя Афрыка|Усходняя]]
* [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвая]]

|загаловак4 = [[Файл:LocationAmericas.png|50px]] [[Амерыка]]
|спіс4 =
* [[Паўночная Амерыка|Паўночная]]
* [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральная]]
* [[Карыбы]]
* [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвая]]

|загаловак5 = [[Файл:LocationOceania.png|50px]] [[Аўстралія і Акіянія]]
|спіс5 =
* [[Аўстралія (кантынент)|Аўстралія]]
* [[Акіянія]]
** [[Меланезія]]
** [[Мікранезія]]
** [[Палінезія]]

|загаловак6 = [[Файл:LocationAntarctica.png|50px]] [[Антарктыда]]
|спіс6 =
* [[Заходняя Антарктыда|Заходняя]]
* [[Усходняя Антарктыда|Усходняя]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Часткі свету]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>42lnplus0sb5ut7vpz9jvsrgiro76o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кірыліца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8018</id>
    <revision>
      <id>5197613</id>
      <parentid>4890236</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна перарабляю артыкул.</comment>
      <origin>5197613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47712" sha1="3tcwylqidjk0v4sa4ej9t4x1jthbxp1" xml:space="preserve">{{Пісьменнасць
|імя            = Кірыліца
|тып            = [[Алфавіт|алфавітнае пісьмо]]
|мовы           = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Балгарская мова|балгарская]], [[Македонская мова|македонская]], [[Руская мова|руская]], [[Сербская мова|сербская]], [[Украінская мова|украінская]], а таксама шматлікія неславянскія мовы
|дзе ўзнікла    = [[Першае Балгарскае царства]]
|перыяд         = канец IX — пачатак X ст. — дагэтуль
|кірунак        = злева направа
|статус         = ужываецца
|паходжанне     =
[[Фінікійскае пісьмо]]
: [[Грэчаскі алфавіт]]
:: '''кірыліца'''
|юнікод         =
* U+0400—U+04FF
* U+0500—U+052F
* U+2DE0—U+2DFF
* U+A640—U+A69F
* U+1C80—U+1C8F
* U+1E030—U+1E08F
|ISO            = Cyrl (220)
|прыклад        = Ostromir Gospel 1.jpg
|памер          = 250px
|подпіс         = Старонка [[Астрамірава Евангелле|Астрамірава Евангелля]], 1056—1057
}}

'''Кіры́ліца''', '''кіры́ліцкае пісьмо''', таксама '''кіры́лічнае пісьмо''' — [[алфавіт]]ная [[сістэма пісьма]], якая сфарміравалася ў раннім Сярэдневякоўі для запісу славянскай мовы і ў далейшым стала асновай алфавітаў шматлікіх славянскіх і неславянскіх моў Еўропы і Азіі&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 287.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot;&gt;[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-7/ The Unicode Standard, Version 17.0. Chapter 7: Europe-I, § 7.4 Cyrillic]. — The Unicode Consortium, 2025.&lt;/ref&gt;. Яе графічная аснова паходзіць пераважна ад грэчаскага ўстаўнага пісьма; для перадачы славянскіх гукаў, якіх не было ў грэчаскай мове, былі выкарыстаны дадатковыя знакі, частка якіх звязана з ранейшай [[глаголіца|глагалічнай]] традыцыяй&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot;&gt;Cubberley P. The Slavic Alphabets // ''The World's Writing Systems'' / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — P. 346—355.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Savic&quot;&gt;Savić V. D. On the issue of the formation of the Cyrillic alphabet: Some observations // ''Južnoslovenski filolog''. — 2022. — Vol. 78, № 2. — P. 175—205. — DOI: 10.2298/JFI2202175S.&lt;/ref&gt;.

Кірыліца не з'яўляецца адным нязменным алфавітам з пэўнай колькасцю літар. На яе аснове існуюць асобныя [[Беларускі алфавіт|беларускі]], [[Балгарскі алфавіт|балгарскі]], [[Македонскі алфавіт|македонскі]], [[Рускі алфавіт|рускі]], [[Сербскі кірылічны алфавіт|сербскі]], [[Украінскі алфавіт|украінскі]] і шматлікія неславянскія алфавіты, склад якіх істотна адрозніваецца&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;. У гэтым сэнсе паняцце ''кірыліца'' суадносіцца з паняццямі [[лацінскае пісьмо|лацінскага]] і [[арабскае пісьмо|арабскага пісьма]] як назва шырэйшай графічнай сістэмы, а не аднаго нацыянальнага алфавіта.

Сучаснае кірыліцкае пісьмо мае напрамак злева направа, у большасці сучасных алфавітаў літары маюць вялікія і малыя формы, словы раздзяляюцца прабеламі&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;. У XXI стагоддзі кірыліцай карыстаюцца мовы [[славянскія мовы|славянскай]], [[цюркскія мовы|цюркскай]], [[мангольскія мовы|мангольскай]], [[уральскія мовы|уральскай]], [[іранскія мовы|іранскай]], каўказскіх і іншых моўных сем'яў&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

== Назва і тэрміналогія ==

Назва ''кірыліца'' паходзіць ад імя [[Канстанцін-Кірыл Філосаф|Кірыла Філосафа]], аднаго з пачынальнікаў славянскай пісьмовай традыцыі&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;. Аднак у сучаснай славістыцы большасць даследчыкаў звязвае непасрэдную дзейнасць [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]] са стварэннем [[глаголіца|глаголіцы]], а ўзнікненне кірыліцы — з дзейнасцю наступнага пакалення славянскіх кніжнікаў у [[Першае Балгарскае царства|Першым Балгарскім царстве]]&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Savic&quot; /&gt;. Таму назва пісьма ўшаноўвае Кірыла і кірыла-мяфодзіеўскую традыцыю, але сама па сабе не сведчыць пра яго асабістае аўтарства.

У беларускай літаратурнай мове ўжываецца назва '''кірыліца'''. ''Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы'' ў артыкуле ''пісьмо'' непасрэдна прыводзіць словазлучэнне '''кірыліцкае пісьмо''' як прыклад назвы сістэмы пісьма&lt;ref name=&quot;ТСБЛМ&quot;&gt;[https://verbum.by/tsblm/pismo Пісьмо] // ''Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы''. — Мінск, 2002.&lt;/ref&gt;. Форма ''кірыліцкі'' паслядоўна ўжываецца таксама ў ''Гістарычным слоўніку беларускай мовы'' — ''кірыліцкія тэксты'', ''кірыліцкая графічная абалонка'', ''кірыліцкае пісьмо''&lt;ref name=&quot;ГСБМ&quot;&gt;[https://verbum.by/hsbm?section=preface Прадмова] // ''Гістарычны слоўнік беларускай мовы''. — Мінск, 1982—2017.&lt;/ref&gt;. У сучаснай беларускай навуковай і вучэбнай літаратуры пашыраны таксама варыянт '''кірылічнае пісьмо'''&lt;ref&gt;Цемушаў С. М., Бохан Ю. М. ''Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст.: вучэбны дапаможнік для 6 класа''. — Мінск, 2023. — С. 108.&lt;/ref&gt;.

Слова '''азбука''', утворанае ад старажытных назваў першых кірылічных літар ''аз'' і ''букі'', можа абазначаць алфавіт або яго ўпарадкаваны набор. Яно не цалкам тоеснае тэрміну ''кірыліца'', бо сучасная кірыліца ахоплівае мноства асобных азбук і арфаграфій.

== Паходжанне ==

=== Кірыл і Мяфодзій і глаголіца ===

Каля 863 года візантыйскія місіянеры [[Канстанцін-Кірыл Філосаф|Канстанцін (Кірыл) Філосаф]] і [[Мяфодзій]] пачалі місію ў [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]], для якой былі падрыхтаваны пераклады хрысціянскіх тэкстаў на славянскую мову. Створаны ў іх асяроддзі алфавіт сучасная навука пераважна атаясамлівае з глаголіцай, а не з кірыліцай&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Savic&quot; /&gt;.

Пасля смерці Мяфодзія ў 885 годзе частка яго вучняў пакінула Вялікую Маравію і трапіла ў Першае Балгарскае царства. Балгарскія культурныя цэнтры канца IX — пачатку X стагоддзя, перадусім звязаныя з [[Праслаўская кніжная школа|Праслаўскай кніжнай школай]], сталі асяроддзем развіцця новай славянскай графічнай сістэмы, значна бліжэйшай паводле формы да грэчаскага пісьма&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Savic&quot; /&gt;.

=== Фарміраванне кірыліцы ===

Кірыліца склалася ў [[Першае Балгарскае царства|Першым Балгарскім царстве]] прыблізна ў канцы IX — пачатку X стагоддзя. Яе ўзнікненне звычайна звязваюць з кніжным асяроддзем усходняй Балгарыі і Праслава; дакладны аўтар або група аўтараў невядомыя&lt;ref name=&quot;Savic&quot; /&gt;. Традыцыйная атрыбуцыя стварэння кірыліцы [[Клімент Ахрыдскі|Кліменту Ахрыдскаму]] не мае дастатковага гістарычнага пацвярджэння і не лічыцца ўстаноўленым фактам&lt;ref name=&quot;Savic&quot; /&gt;.

Асновай новага пісьма стаў грэчаскі ўстаўны алфавіт. Літары для гукаў, якія мелі блізкія адпаведнікі ў грэчаскай мове, былі пераняты з грэчаскай графікі; для спецыфічных славянскіх гукаў былі створаны або адаптаваны дадатковыя знакі, часткова з выкарыстаннем глагалічнай традыцыі&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot; /&gt;. Таму паходжанне кірыліцы нельга апісваць ні як простую замену форм глагалічных літар грэчаскімі, ні як незалежнае ад глаголіцы капіраванне грэчаскага алфавіта.

Раней у літаратуры шырока паўтаралася сцвярджэнне, што кірыліца была афіцыйна ўведзена на Праслаўскім саборы 893 года. Сучасныя даследаванні звяртаюць увагу, што існаванне такога рашэння крыніцамі не пацвярджаецца, а глаголіца і кірыліца яшчэ пэўны час функцыянавалі паралельна&lt;ref name=&quot;Savic&quot; /&gt;.

== Ранняя кірыліца ==

{{Асноўны артыкул|Стараславянская кірыліца}}

[[Файл:Birch bark alphabet of Novgorod.jpg|міні|Кірылічная азбука на наўгародскай берасцяной грамаце № 591, XI стагоддзе]]

Дакладны склад ранняй кірыліцы не быў цалкам нязменным: у розных рукапісах і рэгіянальных традыцыях сустракаліся варыянты знакаў і розны набор дадатковых грэчаскіх літар. У традыцыйным беларускім энцыклапедычным апісанні кірыліца XI стагоддзя мае 43 літары, з якіх 24 выводзяцца з візантыйскага пісьма, а 19 былі створаны або прыстасаваны для славянскай мовы&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;. Лік 43 характарызуе рэканструяваны стараславянскі набор пэўнага перыяду, а не кірыліцу як сістэму пісьма на працягу ўсёй яе гісторыі.

Сярод характэрных гістарычных кірылічных графем былі Ѣ ([[яць]]), Ѧ і Ѫ ([[юс]]ы), Ѯ ([[ксі]]), Ѱ ([[псі]]), Ѳ ([[фіта]]), Ѵ ([[іжыца]]), Ѡ ([[амега]]) і шэраг ётаваных форм. Частка знакаў дублявала або часткова дублявала гукавыя значэнні іншых літар, а некаторыя выкарыстоўваліся пераважна ў словах грэчаскага паходжання&lt;ref name=&quot;Карскі&quot;&gt;[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] ''Славянская кирилловская палеография''. — 2-е изд. — Москва: Наука, 1979.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;.

Літары выкарыстоўваліся таксама для запісу лікаў. У традыцыйным 43-літарным апісанні 27 знакаў мелі лікавыя значэнні; літару ў лікавай функцыі звычайна пазначалі [[цітла]]й&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;. Сістэма ў значнай ступені наследавала грэчаскі прынцып літарнай нумарацыі.

=== Раннія помнікі ===

Найранейшыя помнікі кірыліцы паходзяць з Балкан. Найстаражытнейшы вядомы дакладна датаваны кірылічны надпіс знойдзены ў скальным манастыры каля Крэпчы ў сучаснай Балгарыі і датуецца 921 годам; вядомыя таксама датаваныя надпісы з Праслава 931 года і з Дабруджы 943 года&lt;ref name=&quot;Alberti&quot;&gt;Alberti A. Najstarsze inskrypcje w języku słowiańskim. — Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023. — DOI: 10.18778/8331-225-5.&lt;/ref&gt;.

Найранейшыя захаваныя значныя стараславянскія рукапісы кірыліцай адносяцца пераважна да X—XI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot; /&gt;. Да іх належаць, у прыватнасці, [[Савава кніга]] і [[Супрасльскі рукапіс]]. [[Астрамірава Евангелле]] 1056—1057 гадоў з'яўляецца найстарэйшым дакладна датаваным буйным усходнеславянскім кірылічным рукапісам, але не найранейшым помнікам кірыліцы ў цэлым&lt;ref name=&quot;Карскі&quot; /&gt;.

[[Файл:Ostromir Gospel 1.jpg|міні|Старонка [[Астрамірава Евангелле|Астрамірава Евангелля]], 1056—1057]]

== Распаўсюджанне ў Сярэдневякоўі ==

У X стагоддзі кірыліца замацавалася ў Балгарыі, адкуль разам са стараславянскай кніжнай традыцыяй распаўсюдзілася ў Сербію і на землі ўсходніх славян&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot; /&gt;. Пасля прыняцця хрысціянства ў [[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускай дзяржаве]] кірыліцкае пісьмо стала асноўнай графічнай сістэмай яе кніжнай і паступова дзелавой пісьменнасці.

У сярэдневяковых славянскіх традыцыях формы кірылічнага пісьма змяняліся. Асноўнымі рукапіснымі тыпамі былі [[Устаўнае пісьмо|устаў]], пазней [[Паўустаўнае пісьмо|паўустаў]] і [[скорапіс]]; для дэкаратыўнага афармлення загалоўкаў ужывалася [[вязь]]&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Карскі&quot; /&gt;. Гэтыя назвы апісваюць почыркі і стылі графічнага выканання, а не асобныя сістэмы пісьма.

Кірыліца выкарыстоўвалася ў Сярэдневякоўі і раннім Новым часе не толькі ў славян. Яна доўгі час служыла таксама для румынскай мовы ў [[Валахія|Валахіі]] і [[Малдавія|Малдавіі]], пакуль у XIX стагоддзі румынская пісьмовая традыцыя не перайшла на лацінскае пісьмо&lt;ref name=&quot;Daniels&quot;&gt;''The World's Writing Systems'' / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996.&lt;/ref&gt;.

== Кірыліца ў беларускай пісьмовай традыцыі ==

{{Асноўны артыкул|Беларускі алфавіт}}

Кірылічная графічная традыцыя перайшла ад старажытнаўсходнеславянскага пісьменства да [[старабеларуская мова|старабеларускай пісьмовай мовы]]. У ранніх старабеларускіх помніках захоўваўся амаль увесь традыцыйны кірылічны набор, аднак з развіццём мовы многія дублетныя знакі паступова страчвалі функцыянальную неабходнасць&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Булыка&quot;&gt;Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.&lt;/ref&gt;.

У старабеларускім пісьме суіснавалі, напрыклад, графічныя дублеты о—ѡ, е—є—ѣ, і—и—ѵ, у—ꙋ, з—ѕ, ф—ѳ, а таксама грэчаскія знакі ѯ і ѱ. Адначасова ўзнікала неабходнасць дакладней перадаваць асаблівасці беларускай мовы; на беларускай глебе выйшлі з ужытку некаторыя старыя знакі, а ў канцы XV стагоддзя з'яўляецца графема '''э''', у канцы XVI стагоддзя — '''й'''&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;.

[[Файл:Букварь Зизаний.jpg|міні|Старонка «Азбукі» з буквара [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]], Вільня, 1596]]

Важным этапам стала развіццё друкаванай кірылічнай графікі. [[Францыск Скарына]] на аснове паўустава выпрацаваў у сваіх выданнях друкарскі варыянт кірыліцы, які паўплываў на наступную ўсходнеславянскую кніжную традыцыю; у XVI стагоддзі [[Грынь Івановіч]] стварыў спецыяльны друкарскі курсіўны шрыфт, што імітаваў тагачасны скорапіс&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Букварь Зизаний.jpg|Азбука ў буквары [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]]. Вільня, 1596
Файл:Font printing Mamonichey.jpg|Кірылічны шрыфт [[Друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]], каля 1600
Файл:Kuteino Bukvar.jpg|Тытульны ліст буквара [[Спірыдон Собаль|Спірыдона Собаля]], [[Куцеінская друкарня]], 1631
&lt;/gallery&gt;

У XVIII стагоддзі развіццё ўласнай старабеларускай кірылічнай графікі перапынілася разам з заняпадам старабеларускай афіцыйнай пісьмовай традыцыі&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;. Новая беларуская кірылічная графіка XIX—XX стагоддзяў фарміравалася ўжо на аснове [[грамадзянскі шрыфт|грамадзянскага шрыфту]], выпрацаванага ў Расіі ў выніку рэформы кірыліцы пачатку XVIII стагоддзя, але захавала і развіла шэраг уласных беларускіх сродкаў&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;.

Сучасны [[Беларускі алфавіт|беларускі алфавіт]] складаецца з 32 літар. Ад іншых сучасных славянскіх кірылічных алфавітаў яго адрозніваюць, у прыватнасці, літары '''І''' і '''Ў'''; афрыкаты /d͡z/ і /d͡ʐ/ перадаюцца дыграфамі '''дз''' і '''дж''', а апостраф выконвае асобную арфаграфічную функцыю і літарай не з'яўляецца&lt;ref name=&quot;БелЭнБелмова&quot;&gt;[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90 Беларуская мова] // ''Беларуская энцыклапедыя''.&lt;/ref&gt;.

== Грамадзянскі шрыфт і нацыянальныя алфавіты ==

[[Файл:Azbuka 1574 by Ivan Fyodorov v3.png|міні|Азбука ў выданні [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]], 1574]]

У 1708—1710 гадах у Расіі была праведзена рэформа друкарскага кірылічнага шрыфту, у выніку якой сфарміраваўся [[грамадзянскі шрыфт]]. Былі спрошчаны формы літар і склад друкаванага набору, а новыя графічныя формы зблізіліся з тагачаснай заходнееўрапейскай тыпаграфікай&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Карскі&quot; /&gt;.

Грамадзянскі шрыфт стаў непасрэднай графічнай асновай сучасных усходнеславянскіх алфавітаў і аказаў значны ўплыў на пазнейшыя кірылічныя алфавіты іншых моў. Разам з тым балгарская, сербская і іншыя паўднёваславянскія традыцыі прайшлі ўласныя арфаграфічныя і графічныя рэформы, таму сучасную кірыліцу нельга зводзіць да аднаго рускага набору літар&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

У XIX — першай палове XX стагоддзя кірыліца была істотна пашырана для запісу неславянскіх моў Расійскай імперыі, а пазней СССР. Ствараліся новыя літары з дыякрытычнымі знакамі, кручкамі, рыскамі і іншымі элементамі; сучасны Unicode змяшчае такія знакі для цюркскіх, каўказскіх, уральскіх і іншых моў&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у СССР значная колькасць неславянскіх моў была пераведзена на лацінскае пісьмо, але з канца 1930-х гадоў для большасці з іх былі ўведзены кірылічныя алфавіты. Пасля распаду СССР частка дзяржаўных моў, у тым ліку азербайджанская і туркменская, перайшла на лацінку; ва ўзбекскай мове лацінскае пісьмо атрымала афіцыйны статус, хоць кірыліца працягвае шырока выкарыстоўвацца&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

== Сучасныя кірылічныя алфавіты ==

У сучаснай кірыліцы няма адзінага абавязковага набору літар. Кожная мова мае ўласны алфавіт, які можа выкарыстоўваць агульнае кірылічнае ядро, выключаць частку знакаў або дадаваць спецыяльныя літары&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

=== Славянскія мовы ===

Сярод сучасных славянскіх літаратурных моў кірылічныя алфавіты выкарыстоўваюцца ў беларускай, балгарскай, македонскай, рускай, сербскай і ўкраінскай мовах; кірылічныя стандарты існуюць таксама для русінскай і чарнагорскай моў&lt;ref name=&quot;Cubberley&quot; /&gt;. У Сербіі Канстытуцыя вызначае сербскую мову і кірыліцу як афіцыйныя, хоць лацінка таксама шырока ўжываецца&lt;ref name=&quot;Serbia&quot;&gt;[https://www.ustavni.sud.rs/ustav-rs-i-propisi/ustav-republike-srbije Устав Републике Србије], арт. 10. — Уставни суд Републике Србије.&lt;/ref&gt;. У Чарнагорыі кірылічнае і лацінскае пісьмо паводле артыкула 13 Канстытуцыі раўнапраўныя&lt;ref name=&quot;Montenegro&quot;&gt;[https://www.gov.me/en/documents/4eb3d23e-3149-488d-8cb4-875354d7e197 Ustav Crne Gore], арт. 13. — Government of Montenegro.&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Мова
! Колькасць асноўных літар
! Характэрныя літары і асаблівасці
! Заўвага
|-
| [[Беларуская мова|Беларуская]]
| 32
| '''І, Ў'''; '''дз, дж''' — дыграфы
| Асноўны сучасны алфавіт беларускай мовы
|-
| [[Балгарская мова|Балгарская]]
| 30
| '''Ъ, Щ'''; няма Ё, Ы, Э
| Адзінае асноўнае пісьмо літаратурнай балгарскай мовы
|-
| [[Македонская мова|Македонская]]
| 31
| '''Ѓ, Ѕ, Ј, Љ, Њ, Ќ, Џ'''
| Кадыфікаваны ў XX стагоддзі
|-
| [[Руская мова|Руская]]
| 33
| '''Ё, Й, Ъ, Ы, Ь, Э'''
| Сучасны склад замацаваны пасля рэформы пачатку XX стагоддзя
|-
| [[Сербская мова|Сербская]]
| 30
| '''Ђ, Ј, Љ, Њ, Ћ, Џ'''
| Кірыліца афіцыйная ў Сербіі; існуе паралельны лацінскі алфавіт&lt;ref name=&quot;Serbia&quot; /&gt;
|-
| [[Украінская мова|Украінская]]
| 33
| '''Ґ, Є, І, Ї'''
| Асноўны сучасны алфавіт украінскай мовы
|-
| [[Чарнагорская мова|Чарнагорская]]
| 32
| сербскі набор + '''З́, С́'''
| Кірыліца і лацінка раўнапраўныя&lt;ref name=&quot;Montenegro&quot; /&gt;
|-
| [[Русінская мова|Русінская]]
| залежыць ад стандарту
| склад адрозніваецца ў розных рэгіянальных кадыфікацыях
| Адзінага агульнарусінскага алфавіта няма
|}

=== Неславянскія мовы ===

Для многіх неславянскіх моў кірылічныя алфавіты былі створаны шляхам далучэння спецыяльных літар да базавага набору. Асабліва шмат пашыраных знакаў выкарыстоўваюць цюркскія і каўказскія мовы&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Мова
! Характэрныя дадатковыя літары
! Сучаснае становішча
|-
| [[Казахская мова|Казахская]]
| '''Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, І'''
| Кірылічны 42-літарны алфавіт працягвае выкарыстоўвацца; праект пераходу на лацінку застаецца ў стадыі распрацоўкі&lt;ref name=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;[https://egov.kz/cms/en/articles/Alfavit-kazahskogo-yazyka-na-latinice Gradual transition of the Kazakh alphabet to the Latin alphabet]. — Electronic Government of the Republic of Kazakhstan. — Абноўлена 20 лістапада 2025.&lt;/ref&gt;
|-
| [[Кіргізская мова|Кіргізская]]
| '''Ң, Ө, Ү'''
| Асноўны дзяржаўны кірылічны алфавіт
|-
| [[Татарская мова|Татарская]]
| '''Ә, Ө, Ү, Җ, Ң, Һ'''
| Кірылічны алфавіт выкарыстоўваецца ў Рэспубліцы Татарстан і Расіі
|-
| [[Чувашская мова|Чувашская]]
| '''Ӑ, Ӗ, Ҫ, Ӳ'''
| Сучасны кірылічны алфавіт
|-
| [[Мангольская мова|Мангольская]]
| '''Ө, Ү'''
| Кірыліца захоўваецца; з 2025 года дзяржаўнае справаводства ў Манголіі вядзецца паралельна кірыліцай і традыцыйным мангольскім пісьмом&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;[https://mddic.gov.mn/mn/%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D2%AF/ Монгол хэлний тухай хуулийн хүрээнд авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ]. — Міністэрства лічбавага развіцця, інавацый і камунікацый Манголіі, 23 красавіка 2025.&lt;/ref&gt;
|-
| [[Таджыкская мова|Таджыкская]]
| '''Ғ, Ӣ, Қ, Ӯ, Ҳ, Ҷ'''
| Асноўны алфавіт таджыкскай мовы
|-
| [[Асецінская мова|Асецінская]]
| '''Æ'''
| Асноўны сучасны алфавіт
|-
| [[Якуцкая мова|Саха (якуцкая)]]
| '''Ҕ, Ҥ, Ө, Һ, Ү''', таксама спалучэнні '''Дь, Нь'''
| Сучасны алфавіт мовы саха
|-
| [[Абхазская мова|Абхазская]]
| вялікі набор спецыяльных літар і спалучэнняў
| Сучасная арфаграфія заснавана на кірыліцы&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;
|}

=== Пералік моў ===

Ніжэй прыведзены непоўны пералік сучасных моў, у стандартных або шырока ўжываных пісьмовых формах якіх выкарыстоўваецца кірыліца. У часткі моў яна суіснуе з іншымі сістэмамі пісьма або мае рэгіянальны статус&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;.

* '''[[Славянскія мовы]]'''
** усходнеславянскія:
*** [[Беларуская мова|беларуская]];
*** [[Руская мова|руская]];
*** [[Украінская мова|украінская]];
*** [[Русінская мова|русінская]] — некалькі рэгіянальных стандартаў;
** паўднёваславянскія:
*** [[Балгарская мова|балгарская]];
*** [[Македонская мова|македонская]];
*** [[Сербская мова|сербская]];
*** [[Чарнагорская мова|чарнагорская]] — паралельна з лацінкай.
* '''[[Цюркскія мовы]]'''
** [[Башкірская мова|башкірская]];
** [[Казахская мова|казахская]];
** [[Кіргізская мова|кіргізская]];
** [[Татарская мова|татарская]];
** [[Чувашская мова|чувашская]];
** алтайская;
** карачаева-балкарская;
** кумыцкая;
** нагайская;
** хакаская;
** шорская;
** [[Тувінская мова|тувінская]];
** [[Якуцкая мова|саха (якуцкая)]];
** далганская.
* '''[[Мангольскія мовы]]'''
** [[Мангольская мова|мангольская]] — паралельна з традыцыйным мангольскім пісьмом у частцы афіцыйнага ўжытку;
** [[Бурацкая мова|бурацкая]];
** [[Калмыцкая мова|калмыцкая]].
* '''[[Уральскія мовы]]'''
** [[Удмурцкая мова|удмурцкая]];
** [[Комі мова|комі]];
** комі-пярмяцкая;
** [[Марыйская мова|марыйская]];
** [[Эрзянская мова|эрзянская]];
** [[Макшанская мова|макшанская]];
** [[Ненецкая мова|ненецкая]];
** хантыйская;
** мансійская;
** кільдзінская саамская;
** селькупская.
* '''[[Іранскія мовы]]'''
** [[Таджыкская мова|таджыкская]];
** [[Асецінская мова|асецінская]].
* '''мовы Каўказа'''
** [[Абхазская мова|абхазская]];
** абазінская;
** [[Адыгейская мова|адыгейская]];
** [[Кабардына-чаркеская мова|кабардына-чаркеская]];
** [[Чачэнская мова|чачэнская]];
** [[Інгушская мова|інгушская]];
** [[Аварская мова|аварская]];
** даргінская;
** лакская;
** [[Лезгінская мова|лезгінская]];
** табасаранская;
** агульская;
** рутульская;
** цахурская.
* '''мовы Сібіры і Далёкага Усходу'''
** [[Чукоцкая мова|чукоцкая]];
** каракская;
** ітэльменская;
** эвенская;
** эвенкійская;
** нанайская;
** удэгейская;
** кетская;
** ніўхская;
** сібірская юпікская.

Гэты пералік не ахоплівае гістарычныя кірылічныя арфаграфіі і ўсе малыя мовы з абмежаваным пісьмовым ужыткам. Склад і прававы статус некаторых алфавітаў змяняліся ў XX—XXI стагоддзях, таму прыналежнасць мовы да кірылічнай традыцыі не заўсёды азначае выключнае выкарыстанне кірыліцы&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

== Сучасны статус ==

Кірыліца з'яўляецца дзяржаўнай або афіцыйнай графічнай асновай для нацыянальных моў Беларусі, Балгарыі, Кыргызстана, Паўночнай Македоніі, Расіі, Сербіі, Таджыкістана і Украіны, а таксама працягвае выкарыстоўвацца для дзяржаўнай казахскай мовы ў Казахстане&lt;ref name=&quot;Kazakhstan&quot; /&gt;. У Чарнагорыі кірыліца і лацінка канстытуцыйна раўнапраўныя&lt;ref name=&quot;Montenegro&quot; /&gt;; у Манголіі з 1 студзеня 2025 года дзяржаўныя і мясцовыя органы выкарыстоўваюць кірыліцу паралельна з традыцыйным мангольскім пісьмом&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot; /&gt;.

Планы пераходу казахскай мовы на лацінскае пісьмо не азначаюць, што пераход ужо завершаны. Паводле афіцыйнага электроннага ўрада Казахстана, на канец 2025 года новы лацінскі алфавіт і яго арфаграфічныя прынцыпы ўсё яшчэ распрацоўваліся і выпрабоўваліся&lt;ref name=&quot;Kazakhstan&quot; /&gt;.

Пасля далучэння Балгарыі да [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]] 1 студзеня 2007 года кірыліца стала трэцяй сістэмай пісьма, што афіцыйна выкарыстоўваецца ва ўстановах ЕС, пасля лацінскага і грэчаскага пісьма&lt;ref name=&quot;EU&quot;&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/acc_2005/fna_1/dcl_7/sign/eng Declaration by the Republic of Bulgaria on the use of the Cyrillic alphabet in the European Union] // ''Official Journal of the European Union''. — 21 June 2005.&lt;/ref&gt;.

== Графічныя асаблівасці ==

Сучасныя кірылічныя сістэмы пісьма маюць напрамак злева направа. Большасць сучасных літар утварае пары вялікай і малой формы, а словы звычайна падзяляюцца прабеламі&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

Формы часткі кірылічных літар непасрэдна нагадваюць грэчаскія, напрыклад А, В, Е, К, М, Н, О, Р, С, Т, Х. Іншыя літары ўзніклі або былі істотна зменены ў славянскай традыцыі. Падабенства гліфаў не азначае абавязковага супадзення іх гукавых значэнняў з адпаведнымі грэчаскімі або лацінскімі знакамі.

У розных кірылічных тыпаграфічных традыцыях адна і тая ж графема можа мець розныя лакалізаваныя формы. Асабліва прыкметныя адрозненні існуюць паміж звычайнымі ўсходнеславянскімі, балгарскімі і сербска-македонскімі формамі малых і курсіўных літар; у электронным тэксце гэта пераважна варыянты гліфаў адных і тых жа сімвалаў, а не асобныя коды Unicode&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

== Кірылічная сістэма злічэння ==

{{Асноўны артыкул|Кірылічная сістэма злічэння}}

У старым кірылічным пісьме літары выкарыстоўваліся не толькі для перадачы моўных гукаў, але і як лічбавыя знакі. Сістэма была ў асноўным пабудавана паводле грэчаскага ўзору: асобныя літары абазначалі адзінкі, дзясяткі і сотні, а лікавая функцыя магла пазначацца [[цітла]]й&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Карскі&quot; /&gt;.

Не ўсе славянскія літары мелі лікавыя значэнні. У традыцыйным апісанні 43-літарнай кірыліцы XI стагоддзя лікавую функцыю мелі 27 літар&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;. Паступова ў свецкім пісьме гэтую сістэму выцеснілі індыйска-арабскія лічбы, але яна захавалася ў царкоўнаславянскай традыцыі.

== Кадзіраванне ==

Да распаўсюджання [[Юнікод]]у для кірылічных тэкстаў існавала некалькі несумяшчальных 8-бітных кадзіровак. Сярод найбольш вядомых — [[KOI8-R]], [[KOI8-U]], [[Windows-1251]], [[ISO 8859-5]] і [[CP866]]. Выбар кадзіроўкі часта залежаў ад мовы, аперацыйнай сістэмы і сферы выкарыстання.

Сучасны міжнародны стандарт Unicode забяспечвае адзінае кадаванне кірылічных сімвалаў розных моў і гістарычных перыядаў. У версіі Unicode 17.0 асноўныя кірылічныя знакі размеркаваны паміж шасцю спецыялізаванымі блокамі&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Блок
! Дыяпазон
! Асноўнае прызначэнне
|-
| '''Cyrillic'''
| U+0400—U+04FF
| асноўныя сучасныя літары, гістарычныя знакі і шэраг пашырэнняў
|-
| '''Cyrillic Supplement'''
| U+0500—U+052F
| дадатковыя літары, у т. л. для неславянскіх моў
|-
| '''Cyrillic Extended-A'''
| U+2DE0—U+2DFF
| надрадковыя кірылічныя літары, перадусім для гістарычных і царкоўнаславянскіх тэкстаў
|-
| '''Cyrillic Extended-B'''
| U+A640—U+A69F
| гістарычныя літары, дадатковыя знакі і надрадковыя формы
|-
| '''Cyrillic Extended-C'''
| U+1C80—U+1C8F
| гістарычныя варыянты і асобныя сучасныя знакі
|-
| '''Cyrillic Extended-D'''
| U+1E030—U+1E08F
| пераважна надрадковыя і падрадковыя сімвалы для фанетычнага і мовазнаўчага ўжытку
|}

Націск і многія іншыя дыякрытычныя асаблівасці могуць перадавацца камбінацыяй асноўнай літары з асобным далучальным знакам, напрыклад U+0301 COMBINING ACUTE ACCENT. Адначасова для некаторых моў у Unicode існуюць і асобна закадаваныя літары з дыякрытыкай, таму сцвярджэнне, што ў Unicode «няма кірылічных літар з націскам», у агульным выглядзе няправільнае&lt;ref name=&quot;Unicode17&quot; /&gt;.

У стандарце [[ISO 15924]] сучаснай кірыліцы адпавядае код '''Cyrl''' і лікавы код '''220'''. Для гістарычнага царкоўнаславянскага варыянта кірылічнага пісьма зарэгістраваны асобны код '''Cyrs''' (221)&lt;ref name=&quot;ISO15924&quot;&gt;[https://unicode.org/iso15924/iso15924-codes.html ISO 15924 Code Lists]. — Unicode Consortium.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Батвіннік М. Б. Кірыліца // ''Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т.'' — Т. 3: Карчма — Найгрыш / рэдкал.: І. П. Шамякін і інш. — Мінск: БелСЭ, 1986. — С. 56—57.
* Булыка А. М. Кірыліца // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 287.
* Булыка А. М. ''Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
* [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] ''Славянская кирилловская палеография''. — 2-е изд. — Москва: Наука, 1979.
* Каўрус А. А., Круталевіч М. М. Славянскія азбукі, іх паходжанне // ''Стараславянская мова''. — Мінск: Беларуская навука, 2005. — С. 18—25.
* Alberti A. ''Najstarsze inskrypcje w języku słowiańskim''. — Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023. — DOI: 10.18778/8331-225-5.
* Cubberley P. The Slavic Alphabets // ''The World's Writing Systems'' / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — P. 346—355. — ISBN 0-19-507993-0.
* Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.
* Savić V. D. On the issue of the formation of the Cyrillic alphabet: Some observations // ''Južnoslovenski filolog''. — 2022. — Vol. 78, № 2. — P. 175—205. — DOI: 10.2298/JFI2202175S.
* ''The Unicode Standard, Version 17.0''. Chapter 7: Europe-I. § 7.4 Cyrillic. — The Unicode Consortium, 2025.

== Гл. таксама ==

* [[Сістэма пісьма]]
* [[Глаголіца]]
* [[Стараславянская кірыліца]]
* [[Беларускі алфавіт]]
* [[Лацінскае пісьмо]]
* [[Арабскае пісьмо]]
* [[Грамадзянскі шрыфт]]
* [[Устаўнае пісьмо]]
* [[Паўустаўнае пісьмо]]
* [[Скорапіс]]
* [[Вязь]]
* [[Кірылічная сістэма злічэння]]
* [[Раманізацыя]]
* [[Транслітарацыя]]
* [[Палеаграфія]]
* [[Юнікод]]
* [[ISO 15924]]

== Спасылкі ==

* {{Commons|Category:Cyrillic script|Кірыліца}}
* [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-7/ Cyrillic] у стандарце Unicode
* [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0400.pdf Блок Cyrillic U+0400—U+04FF] у табліцах Unicode
* [https://unicode.org/iso15924/iso15924-codes.html ISO 15924 Code Lists]

{{Пісьменнасці}}
{{Славянскія мовы}}
{{Кірылічная сістэма злічэння}}

[[Катэгорыя:Кірыліца| ]]
[[Катэгорыя:Алфавітныя сістэмы пісьма]]
[[Катэгорыя:Пісьменнасці]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>3tcwylqidjk0v4sa4ej9t4x1jthbxp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11211</id>
    <revision>
      <id>5197382</id>
      <parentid>5195807</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крыніцы */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12415" sha1="h1ktdtxiyy7ygn56595zyvvqd091mdl" xml:space="preserve">{{значэнні2|Азія (значэнні)}}
{{геаграфічны рэгіён|Часавыя паясы=-}}

'''Азія''' — найбольшая па плошчы [[частка свету]], разам з [[Еўропа]]й утварае [[Кантынент|мацярык]] [[Еўразія|Еўразію]]. Плошча — каля 43,4 млн км². Насельніцтва — 3720 млн чал. (2001) (у Азіі пражывае найбольшая колькасць людзей).

Змяшчаецца ў асноўным ва [[усходняе паўшар'е|ўсходнім паўшар’і]] (выключэннем з’яўляецца [[Чукоцкі паўвостраў]]), на поўнач ад [[экватар]]а. Мяжу з Еўропай звычайна праводзяць па ўсходнім падножжы [[Уральскія горы|Уральскіх гор]], [[Мугаджары|Мугаджарах]], рацэ [[рака Эмба|Эмба]], далей па [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]], рацэ [[Кура (рака)|Кура]], [[Сурамійскі перавал|Сурамійскім перавалы]], рацэ [[рака Рыоні|Рыёні]], па [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Мармуровае мора|Мармуровым]] моры, пралівах [[Басфор]] і [[праліў Дарданелы|Дарданелы]]. З [[Афрыка]]й Азія злучаная [[Суэцкі канал|Суэцкім каналам]], ад [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] яе аддзяляе вузкі [[Берынгаў праліў]]. Геаграфічныя каардынаты крайніх пунктаў гл. у раздзеле «Асноўныя звесткі».

[[Файл:TransAsia m.png|thumb|250px|left|Зялёная вобласць — Еўропа; пурпурная/шэрая — Азія; A/B/C — альтэрнатыўныя азначэнні меж]]

Тры дадатковыя лініі меж на карце дэманструюць альтэрнатыўныя, большай часткай негеаграфічныя, азначэнні меж:
* Лінія '''A''' — праходзіць па вяршынях Уральскіх гор і, далей, па рацэ Урал
* Лінія '''B''' — праходзіць па [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкай упадзіне]] і, далей, па [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]
* Лінія '''C''' — па водападзеле [[Каўказскія горы|Каўказскіх гор]]

Геапалітычная мяжа Азіі некалькі адрозніваецца ад прыроднай. Яе праводзяць па ўсходніх межах [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]], [[Рэспубліка Комі|рэспублікі Комі]], [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай]] і [[Курганская вобласць|Курганскай абласцей]], па мяжы [[Расія|Расіі]] і [[Казахстан]]а. На [[Каўказ]]е геапалітычная мяжа Азіі супадае з расійска-[[азербайджан]]скай і расійска-[[Грузія|грузінскай]] межамі.

Азія амываецца [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым]], [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], а таксама — на захадзе — унутранамацярыковымі морамі [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] ([[Азоўскае мора|Азоўскім]], [[Чорнае мора|Чорным]], [[Мармуровае мора|Мармуровым]], [[Эгейскае мора|Эгейскім]], [[Міжземнае мора|Міжземным]]). Пры гэтым маюцца шырокія вобласці ўнутранага сцёку — басейны [[Каспійскае мора|Каспійскага]] і [[Аральскае мора|Аральскага мора]], [[Балхаш|азёры Балхаш]] і інш. [[Байкал|Возера Байкал]] якое па аб’ёме змяшчэння прэснай вады перасягае ўсе азёры свету; у Байкале засяроджанае 20 % сусветных запасаў прэснай вады (без уліку леднікоў). [[Мёртвае мора]] з’яўляецца найглыбокай у свеце тэктанічнай западзінай (-405 метраў ніжэй узроўню мардуючы). Узбярэжжа Азіі ў цэлым раздзелена адносна слаба, вылучаюцца буйныя паўастравы — [[Малая Азія]], [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскі]], [[Індастан]], [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскі]], [[Камчатка]], [[Чукотка]], [[Паўвостраў Таймыр|Таймыр]] і інш. Каля берагоў Азіі — буйныя астравы ([[Вялікія Зондскія астравы|Вялікія Зондскія]], [[Новасібірскія астравы|Новасібірскія]], [[Сахалін]], [[Паўночная Зямля]], [[Тайвань]], [[Філіпінскія астравы|Філіпінскія]], [[Хайнань]], [[востраў Шры-Ланка|Шры-Ланка]], [[Японскія астравы|Японскія]] і інш.), якія займаюць у сукупнасці плошчу больш 2 млн км²(2).

У аснове Азіі ляжаць чатыры вялізных платформы — [[Аравійская платформа|Аравійская]], [[Індыйская платформа|Індыйская]], [[Кітайская платформа|Кітайская]] і [[Сібірская платформа|Сібірская]]. Да 3/4 тэрыторыі гэтай часткі свету займаюць [[гара|горы]] і плоскагор’і. Усходняя Азія — раён актыўнага [[вулкан]]ізма. Азія багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі (асабліва — паліўна-энергетычнай сыравінай).

На тэрыторыі Азіі прадстаўленыя амаль усе тыпы [[клімат]]у — ад арктычнага на крайняй поўначы да экватарыяльнага на паўднёва-усходзе. Ва Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі клімат мусонны (у межах Азіі знаходзіцца самае вільготнае месца Зямлі), у той час як ва Усходняй Сібіры — рэзка кантынентальны, а на раўнінах Цэнтральнай, Сярэдняй і Заходняй Азіі — паўпустынны і пустынны. Важную ролю ў жыцці поўначы Азіі гуляе [[вечная мерзлата]], якая пакрывае звыш 10 млн км².

На тэрыторыі Азіі да цяперашняга часу поўнасцю або часткова размешчанае 51 дзяржава. У межах Азіі — вялікая частка тэрыторыі [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]].

==== Фізіка-геаграфічнае раянаванне ====
У Азіі прынята вылучаць наступныя фізіка-геаграфічныя раёны:
* [[Заходняя Азія]] ([[Каўказ]] і Пярэднеазіацкія нагор’і);
* [[Паўднёва-Заходняя Азія]] ([[Аравійскі паўвостраў]] і [[Левант]]);
* [[Паўднёвая Азія]] (паўвостраў [[Індастан]] і абток [[Шры-Ланка]]);
* [[Паўднёва-Усходняя Азія]] (паўвостраў [[Індакітай]] і [[Малайскі архіпелаг]]);
* [[Усходняя Азія]] (Карэйскі паўвостраў, Японскія астравы, усходняя частка [[Кітай|Кітая]]);
* [[Паўночная Азія]] ([[Сібір]] і паўночны ўсход Еўразіі);
* [[Сярэдняя Азія]] ([[Памір]], [[Цянь-Шань]], [[Туранская нізіна]]).

==== Насельніцтва ====
Для Азіі характэрныя вельмі высокія сярэднегадавыя тэмпы росту колькасці насельніцтва (па гэтым паказчыку Азія саступае толькі [[Афрыка|Афрыцы]]); у апошні час яны, аднак, некалькі знізіліся і складаюць 1,3 %. У Азіі пражывае больш за 60 % усяго чалавецтва. У сукупнасці [[Кітай]] і [[Індыя]] даюць 40 % сусветнай колькасці насельніцтва. 6 дзяржаў маюць больш за 100 млн жых. (апроч названых вышэй — [[Інданезія]], [[Пакістан]], [[Бангладэш]] і [[Японія]]).

У Азіі жывуць прадстаўнікі трох галоўных рас чалавецтва — [[Мангалоідная раса|мангалоіднай]] ([[кітайцы]] і інш.), [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай]] (народы Заходняй Азіі) і [[Экватарыяльная раса|экватарыяльнай]] (некаторыя народы Паўднёвай і Паўднёваўсходняй Азіі). Этнічны склад насельніцтва Азіі вельмі разнастайны.

У Азіі зарадзіліся шматлікія старажытныя цывілізацыі — [[кітай]]ская, [[Індыя|індыйская]], сярэднеазіяцкая, [[вавілон]]ская і інш. Спрыяльныя для земляробства раёны Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі далі пачатак шматлікім сучасным народам.

=== Асноўныя звесткі ===
{|
|-----
| Плошча:
| 43475 тыс. км² (уключаючы астравы)
|-----
| Плошча астравоў: || 2000 тыс. км²
|
|-----
| Сярэдняя вышыня над узроўням мора: || 960 метраў
|-----
| Найбольшая вышыня над узроўням мора: || 8 848 метраў (г. [[Эверэст]])
|-----
| Найменшая вышыня над узроўням мора:
| −405 метраў (узровень [[Мёртвае мора|Мёртвага мора]])
|-----
| Самы [[поўнач|паўночны]] пункт:
| [[Чэлюскін (мыс)|мыс Чэлюскін]]&lt;br /&gt; 77° 43' пн. ш.&lt;br /&gt; 104° 18' у. д.
|-----
| Самы [[поўдзень|паўднёвы]] пункт:
| [[мыс Піай]]&lt;br /&gt;1° 16' пн. ш.&lt;br /&gt; 103° 30' у. д.
|-----
| Самы [[захад|заходні]] пункт:
| [[мыс Баба]]&lt;br /&gt;39° 29' пн. ш.&lt;br /&gt; 26° 04' у. д
|-----
| Самы [[усход|ўсходні]] пункт:
| [[мыс Дзяжнёва]]&lt;br /&gt; 66° 05' пн. ш.&lt;br /&gt; 169° 40' з. д.
|
|}

== Гл. таксама ==
* [[Усходазнаўства]]
* [[Спіс гарадоў-мільянераў Азіі]]
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Рэгіёны}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Азія| ]]</text>
      <sha1>h1ktdtxiyy7ygn56595zyvvqd091mdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўднёва-Усходняя Азія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11504</id>
    <revision>
      <id>5197476</id>
      <parentid>5196424</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Паляпшэнне раздзела пра эканоміку.</comment>
      <origin>5197476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17245" sha1="d1ezi8equoxylesjfskyir0o90ose5t" xml:space="preserve">{{Геаграфічны рэгіён}}
'''Паўднёва-Усхо́дняя А́зія''' — прыродна-геаграфічны рэгіён у паўднёва-ўсходняй частцы [[Азія|Азіі]], паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]]. Ахоплівае мацерыковую частку, размешчаную пераважна на паўвостраве [[Індакітай]], і астраўную частку, у якую ўваходзяць [[Малайскі архіпелаг]], [[Філіпінскі архіпелаг]] і прылеглыя астравы. Плошча складае каля 4,5 млн км².{{sfn|БелЭн|2001|с=194}}

У Паўднёва-Усходняй Азіі размешчаны 11 дзяржаў: [[Бруней]], [[Усходні Тымор]], [[В’етнам]], [[Інданезія]], [[Камбоджа]], [[Лаос]], [[Малайзія]], [[М’янма]], [[Сінгапур]], [[Тайланд]] і [[Філіпіны]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/overview
 |title=Standard country or area codes for statistical use (M49)
 |publisher=United Nations Statistics Division
 |language=en
 |access-date=2026-09-09
}}&lt;/ref&gt;

Для прыроды рэгіёна характэрныя сярэднягор'і і ўзгорыстыя раўніны, вільготны [[экватарыяльны клімат|экватарыяльны]] і [[субэкватарыяльны клімат|субэкватарыяльны мусонны клімат]], [[трапічны лес|трапічныя лясы]] і [[саванна|саванны]].{{sfn|БелЭн|2001|с=194}}

== Эканоміка ==
У рэгіёне спалучаюцца высокаразвітыя гарадскія эканомікі, буйныя індустрыяльныя краіны і дзяржавы, у якіх значную ролю па-ранейшаму адыгрывае [[сельская гаспадарка]].&lt;ref&gt;{{cite book
|author=Лопух П. С.; Страха М. Л.; Сарычава В. У.; Шандроха А. Г.
|title=Геаграфія. Краіны і народы
|type=вучэбны дапаможнік для 8 класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання
|location=Мінск
|publisher=Адукацыя і выхаванне
|year=2019
|isbn=978-985-599-063-6
|url=https://files.knihi.com/Knihi/skola/zvycajnyja/hieahrafija/hieahrafija.08kl.2019.bel.pdf.zip/hieahrafija.08kl.2019_v3.bel.pdf
|language=be
}}&lt;/ref&gt;

=== Гістарычнае развіццё ===
Паўднёва-Усходняя Азія на працягу многіх стагоддзяў была адным з важных раёнаў міжнароднага марскога гандлю. Асаблівае месца займаў гандаль [[Спецыі|спецыямі]]. Гваздзіка, мушкатовы арэх і шэраг іншых каштоўных тавараў паходзілі перадусім з астравоў сучаснай [[Інданезія|Інданезіі]] і праз гандлёвыя сеткі траплялі ў Індыю, Кітай, Заходнюю Азію і Еўропу. Імкненне атрымаць доступ да гандлю спецыямі стала адным з фактараў еўрапейскай марской экспансіі ў рэгіёне з канца XV стагоддзя.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|author=Averbuch, Bryan
|title=The Spice Trade in Southeast Asia
|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Asian History
|publisher=Oxford University Press
|date=2022-11-22
|doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.547
|url=https://academic.oup.com/edited-volume/61799/chapter-abstract/546325705
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

У каланіяльны перыяд гаспадарка была арыентавана на пастаўкі сыравіны і сельскагаспадарчай прадукцыі на сусветны рынак. У канцы XIX — першай трэці XX стагоддзя сярод найважнейшых экспартных тавараў рэгіёна былі [[рыс]], [[натуральны каўчук]], [[волава]] і [[цукар]]. З канца 1960-х — 1970-х гадоў у шэрагу краін пачаўся новы этап экспартна арыентаванага развіцця, звязаны з ростам [[Апрацоўчая прамысловасць|апрацоўчай прамысловасці]].&lt;ref name=&quot;Huff2024&quot;&gt;{{cite journal
|author=Huff, Gregg
|title=Vent-for-surplus in Southeast Asian development since 1870
|journal=World Development
|volume=181
|year=2024
|pages=106656
|doi=10.1016/j.worlddev.2024.106656
|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X24001268
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Banaue-terrace.JPG|міні|[[Рысавыя тэрасы Філіпінскіх Кардыльер|Рысавыя тэрасы]] на востраве [[Лусон]], [[Філіпіны]]|злева]]

=== Сельская гаспадарка ===
[[Файл:Port of Singapore.jpg|міні|[[Порт Сінгапура]]. Марскі гандаль — важны складнік рэгіянальнай гаспадаркі.]]Асноўнай харчовай культурай у значнай частцы рэгіёна з'яўляецца [[рыс]]. Вырошчваюцца таксама [[маніёк]], [[кукуруза]], [[цукровы трыснёг]], [[кава]], каўчуканосы, какосавая і [[Алейная пальма|алейная пальмы]]. Інданезія і Малайзія, з'яўляюцца галоўнымі раёнамі вырошчвання алейнай пальмы.&lt;ref&gt;{{cite book
|author=Лопух П. С.; Страха М. Л.; Сарычава В. У.; Шандроха А. Г.
|title=Геаграфія. Краіны і народы
|location=Мінск
|publisher=Адукацыя і выхаванне
|year=2019
|pages=80
|isbn=978-985-599-063-6
|url=https://files.knihi.com/Knihi/skola/zvycajnyja/hieahrafija/hieahrafija.08kl.2019.bel.pdf.zip/hieahrafija.08kl.2019_v3.bel.pdf
|language=be
}}&lt;/ref&gt;

=== Прамысловасць і гандаль ===
З другой паловы XX стагоддзя ў многіх краінах рэгіёна хутка развівалася апрацоўчая прамысловасць. Важнае месца занялі вытворчасць электронікі і электратэхнікі, [[Тэкстыльная прамысловасць|тэкстыльная]] і [[швейная прамысловасць]], перапрацоўка сельскагаспадарчай сыравіны, [[нафтахімія]], а ў асобных краінах — [[Аўтамабільная прамысловасць|аўтамабілебудаванне]].&lt;ref name=&quot;Huff2024&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.adb.org/publications/post-covid-19-economic-recovery-southeast-asia
|title=Supporting Post-COVID-19 Economic Recovery in Southeast Asia
|publisher=Asian Development Bank
|language=en
|access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

Выгаднае размяшчэнне паміж Індыйскім і Ціхім акіянамі садзейнічае развіццю марскога транспарту і міжнароднага гандлю. Праз рэгіён праходзяць важныя марскія шляхі, асноўныя з якіх вядуць праз [[Малакскі праліў]].

[[Файл:Angkor Wat, Camboya, 2013-08-15, DD 034.JPG|міні|[[Ангкор-Ват]] у Камбоджы — адзін з найбольш вядомых турыстычных аб'ектаў рэгіёна]]

Важнай галіной гаспадаркі шэрагу краін ёсць [[турызм]]. Ён асабліва значны для гаспадаркі Тайланда, Камбоджы і шэрагу астраўных і прыморскіх дзяржаў рэгіёна.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.adb.org/publications/post-covid-19-economic-recovery-southeast-asia
|title=Supporting Post-COVID-19 Economic Recovery in Southeast Asia
|publisher=Asian Development Bank
|language=en
|access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== Эканамічная інтэграцыя ===
Важную ролю ў эканамічных сувязях паміж краінамі рэгіёна адыгрывае [[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі]] (АСЕАН). У 1992 годзе краіны арганізацыі дамовіліся аб стварэнні [[Зона свабоднага гандлю АСЕАН|Зоны свабоднага гандлю АСЕАН]] (AFTA), а ў 2015 годзе была створана [[Эканамічная супольнасць АСЕАН]]. Яе мэтамі з'яўляюцца паглыбленне рэгіянальнай эканамічнай інтэграцыі, спрашчэнне руху тавараў, паслуг і інвестыцый, развіццё транспартных і вытворчых сувязей паміж краінамі.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://asean.org/our-communities/economic-community-2/
|title=Economic Community
|publisher=ASEAN Secretariat
|language=en
|access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

Пасля далучэння [[Усходні Тымор|Усходняга Тымора]] 26 кастрычніка 2025 года членамі АСЕАН сталі ўсе 11 суверэнных дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://asean.org/our-communities/economic-community/integration-with-global-economy/asean-plus-three-economic-relation/overview/
|title=ASEAN Plus Three Economic Relation
|publisher=ASEAN Secretariat
|language=en
|access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Краіна
![[Валюта]]
![[Спіс краін паводле насельніцтва|Насельніцтва]]&lt;br /&gt;(2020)&lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/south-eastern-asia-population/|title=South-Eastern Asia Population (LIVE)|date=16 October 2025|publisher=worldometer|access-date=16 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2020census2&quot;&gt;{{cite web|language=id|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21 January 2021|publisher=Statistics Indonesia|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22 January 2021|access-date=21 January 2021|url-status=live|page=9}}&lt;/ref&gt;
![[Спіс краін паводле ВУП (намінал)|Намінальны ВУП]]&lt;br /&gt;(2020) $ billion &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Nominal GDP|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019141723/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=19 October 2019|access-date=25 January 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
![[Спіс краін паводле ВУП (намінал) на душу насельніцтва|ВУП на чалавека]]&lt;br /&gt;(2020)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!Рост ВУП&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(2020)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
![[Інфляцыя]]&lt;br /&gt;(2020)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Inflation rate, average consumer prices|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112153/https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!Асноўныя галіны прамысловасці
|-
|Бруней
|'''B$''' [[Брунейскі долар]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |437,479
| style=&quot;text-align:right&quot; |$10.647
| style=&quot;text-align:right&quot; |$23,117
| style=&quot;text-align:right&quot; |0.1 %
| style=&quot;text-align:right&quot; |0.3 %
|Нафта, нафтахімія, [[рыбалоўства]]
|-
|Камбоджа
|'''&lt;big&gt;៛&lt;/big&gt;''' Riel [[Камбаджыйскі рыэль]]
'''US$''' [[Долар ЗША]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |16,718,965
| style=&quot;text-align:right&quot; |$26.316
| style=&quot;text-align:right&quot; |$1,572
| style=&quot;text-align:right&quot; | −2.8 %
| style=&quot;text-align:right&quot; |2.5 %
|Адзенне, золата, сельская гаспадарка
|-
|Інданезія
|'''Rp''' [[Інданезійская рупія]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot;&gt;{{Cite web|lang=id|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21 January 2021|publisher=Statistics Indonesia|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22 January 2021|access-date=21 January 2021|url-status=live|page=9}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right&quot; |$1,088.768
| style=&quot;text-align:right&quot; |$4,038
| style=&quot;text-align:right&quot; | −1.5 %
| style=&quot;text-align:right&quot; |2.1 %
|Вугаль, нафта, пальмавы алей
|-
|Лаос
|'''₭''' [[Лаоскі кіп|Лаоскі Кіп]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |7,275,560
| style=&quot;text-align:right&quot; |$18.653
| style=&quot;text-align:right&quot; |$2,567
| style=&quot;text-align:right&quot; |0.2 %
| style=&quot;text-align:right&quot; |6.5 %
|Медзь, электроніка, [[волава]]
|-
|Малайзія
|'''RM''' Малайзійскій рынгіт
| style=&quot;text-align:right&quot; |32,365,999
| style=&quot;text-align:right&quot; |$336.330
| style=&quot;text-align:right&quot; |$10,192
| style=&quot;text-align:right&quot; | −6 %
| style=&quot;text-align:right&quot; | −1.1 %
|Электроніка, нафта, нафтахімія, [[пальмавы алей]], аўтакампаненты
|-
|М'янма
|'''K''' [[М’янманскі к’ят]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |54,409,800
| style=&quot;text-align:right&quot; |$70.890
| style=&quot;text-align:right&quot; |$1,333
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 %
| style=&quot;text-align:right&quot; |6.1 %
|Прыродны газ, [[сельская гаспадарка]], адзенне
|-
|Філіпіны
|'''₱''' Філіпінскі песа
| style=&quot;text-align:right&quot; |109,581,078
| style=&quot;text-align:right&quot; |$367.362
| style=&quot;text-align:right&quot; |$3,373
| style=&quot;text-align:right&quot; | −8.3 %
| style=&quot;text-align:right&quot; |2.4 %
|Электроніка, [[драўніна]], аўтакампаненты
|-
|Сінгапур
|'''S$''' [[Сінгапурскі долар]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |5,850,342
| style=&quot;text-align:right&quot; |$337.451
| style=&quot;text-align:right&quot; |$58,484
| style=&quot;text-align:right&quot; | −6 %
| style=&quot;text-align:right&quot; | −0.4 %
|Электроніка, нафта, хімікаты
|-
|Таіланд
|'''฿''' Тайскі бат
| style=&quot;text-align:right&quot; |69,799,978
| style=&quot;text-align:right&quot; |$509.200
| style=&quot;text-align:right&quot; |$7,295
| style=&quot;text-align:right&quot; | −7.1 %
| style=&quot;text-align:right&quot; | −0.4 %
|Электроніка, аўтакампаненты, гума
|-
|Тымор
|'''US$''' [[Долар ЗША]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |1,318,445
| style=&quot;text-align:right&quot; |$1.920
| style=&quot;text-align:right&quot; |$1,456
| style=&quot;text-align:right&quot; | −6.8 %
| style=&quot;text-align:right&quot; |0.9 %
|Нафта, [[кава]], электроніка
|-
|В'етнам
|'''&lt;big&gt;₫&lt;/big&gt;''' [[В’етнамскі донг]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |97,338,579
| style=&quot;text-align:right&quot; |$340.602
| style=&quot;text-align:right&quot; |$3,498
| style=&quot;text-align:right&quot; |2.9 %
| style=&quot;text-align:right&quot; |3.8 %
|Электроніка, адзенне, нафта
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
{{Крыніцы/БелЭн|12|Паўднёва-Усходняя Азія||194|}}

{{Рэгіёны}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Паўднёва-Усходняя Азія| ]]</text>
      <sha1>d1ezi8equoxylesjfskyir0o90ose5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амерыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11592</id>
    <revision>
      <id>5197383</id>
      <parentid>5196084</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4938" sha1="kf4q8c7u1lcf0o2btds3z8agv6xden7" xml:space="preserve">{{значэнні|Амерыка (значэнні)}}
{{Геаграфічны рэгіён}}
Адзіны Амерыканскі кантынент умоўна падзелены на дзве часткі — [[Паўночная Амерыка|Паўночную]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыкі]]. Як частку свету іх не падзяляюць і лічаць адзінай часткай свету — '''Амерыкай'''. Умоўна вылучаюць [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральную Амерыку]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскую Амерыку]].

Назва «Амерыка» прапанавана ў 1507 годзе географам з Латарынгіі Вальдземюлерам.

Агульная плошча Амерыкі — 42 549 000 км², на 4,5 % менш за тэрыторыю [[Азія|Азіі]], то-бок Амерыка — другая велічынёй частка свету. Буйнейшыя на яе тэрыторыі дзяржавы — [[Канада]] (9 984 670 км²), [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (9 147 593 км²) і [[Бразілія]] (8 515 767 км²). Агульная колькасць насельніцтва — больш за 953 млн жыхароў, Амерыка трэцяя колькасцю насельніцтва частка свету пасля Азіі і [[Афрыка|Афрыкі]]. Буйнейшыя колькасцю насельніцтва дзяржавы — Злучаныя Штаты Амерыкі (333 449 281 чал.) і Бразілія (207 353 391 чал.).

== Гісторыя ==
Амерыка заселена людзьмі з Азіі дзесьці паміж 42-м і 14-м тысячагоддзямі таму. Хваля міграцыі [[Эскімосы|эскімосаў]] / [[Інуіты|інуітаў]] за некалькі тысячагоддзяў да н. э. была апошняй з ліку карэнных амерыканскіх народаў (па традыцыі яны, за выключэннем эскімосаў і алеутаў, мелі атрыманаю ад еўрапейцаў памылковую назву [[Індзейцы|амерыканскіх індзейцаў]]).
[[Файл:Landing of Columbus (2).jpg|міні|Хрыстафор Калумб узначальвае экспедыцыю ў Новы Свет, 1492 год]]
Першымі еўрапейцамі, пра знаходжанне якіх у Амерыцы пэўна вядома, былі мараплаўцы-[[вікінгі]] на чале з [[Лейф Эрыксан|Лейфам Эрыксанам]]. Зрэшты, адкрыццё Амерыкі традыцыйна датавалі эпохай [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]] — 1492 годам, калі экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] дасягнула астравоў [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]]. Еўрапейская каланізацыя Амерыкі прывяла да знішчэння шэрагу дакалумбавых цывілізацый, дэмаграфічнай катастрофы карэнных народаў Амерыкі, масавай эміграцыі са [[Стары Свет|Старога Свету]] і завозу афрыканскіх рабоў. У выніку адкрыццяў і заваёў тэрыторыя Амерыкі была падзелена паміж еўрапейскімі дзяржавамі — Іспаніяй, Партугаліяй, Англіяй, Францыяй, Нідэрландамі і Расіяй.

Станам на пачатак XXI ст. пераважная большасць амерыканскіх краін ёсць суверэннымі дзяржавамі. Галоўнымі вехамі ў дэкаланізацыі былі [[вайна за незалежнасць ЗША]] 1776—1783 гадоў, [[Гаіцянская рэвалюцыя]] 1791—1803 гадоў, [[Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы|вайна за незалежнасць іспанскіх калоній]] у Амерыцы пад кіраўніцтвам [[Сімон Балівар|Сiмона Балівара]] 1810—1826 гадоў і [[вайна за незалежнасць Кубы]].

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Рэгіёны}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Амерыка| ]]</text>
      <sha1>kf4q8c7u1lcf0o2btds3z8agv6xden7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11816</id>
    <revision>
      <id>5197575</id>
      <parentid>5085072</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24054" sha1="j9221z2saqbxs6qyu5hvxc2ctcr6rmc" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НПГ}}}}
'''Нейтральны пункт гледжання''' — адно з [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|асноватворных правіл Вікіпедыі]], нароўні з правіламі [[Вікіпедыя:Правяраемасць]] і [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі. Аўтарам артыкулаў рэкамендуецца азнаёміцца з усімі трыма правіламі і прытрымлівацца іх у комплексе. Базавыя прынцыпы, закладзеныя ў дадзеныя правілы, не могуць быць адменены ніякімі іншымі правіламі і кіраўніцтвамі ці кансэнсусам рэдактараў.

Прынцып нейтральнасці выкладу (НПГ) павінен выконвацца ўсімі моўнымі раздзеламі — па словах [[Джымі Вэйлз]]а, гэта «абсалютнае і неабмеркавальнае» патрабаванне&lt;sup&gt;[http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-November/008096.html] {{ref-en}}&lt;/sup&gt;.

«Нейтральнасць» пункта гледжання азначае '''непрыхільнасць''' Вікіпедыі якому-небудзь пункту погляду. Усе сцвярджэнні ў артыкуле павінны падавацца не як праўдзівыя, а як пераказаныя са слоў трэціх асоб. Выключэнне могуць складаць толькі агульнапрызнаныя навуковыя або трывіяльныя факты («[[Планета Зямля|Зямля]] абарачаецца вакол [[Сонца]]» ці «Сонца [[Святло|свеціць]]» ці «[[Рака Волга|Волга]] бяжыць у [[Каспійскае мора]]»), і то толькі ў абсалютнай, адназначнай форме. Напрыклад, «Сонца — аб’ект немалых памераў» ці «[[Гітлер]] лічыцца найвялікшым злачынцам» — не нейтральныя сцвярджэнні, таму што:
# Не вызначаны крытэрыі «нямаласці» памераў.
# Не вызначана значэнне слоў «лічыцца» (кім?), «найвялікшы» (па якой меры?) і «злачынец» (чые законы парушыў?). Сцвярджэнне падаецца як праўдзівае, тым часам як некаторыя з ім могуць не пагадзіцца.

Таксама неадпаведнага нейтральнага пункту гледжання безумоўна прызнаецца прадузяты пункт гледжання гл. [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]. Калі існуюць розныя меркаванні і ўяўленні пра з’яву, артыкулы Вікіпедыі павінны прынамсі згадваць пра іх, а ў ідэале — расказваць. Пры гэтым ніякае з іх нельга, відавочна ці ўскосна, падаваць як праўду.

== Нейтральнасць і навуковы стыль ==
Вікіпедыя імкнецца быць не больш і не менш, чым энцыклапедыяй, таму ў яе артыкулах бясспрэчна патрабуецца ўжываць [[Навуковы стыль|навуковы функцыянальны стыль]] маўлення, які, у ідэале, прадугледжвае ўсе тыя ж патрабаванні да спосабу выкладу, што і палітыка нейтральнасці Вікіпедыі. Аднак нават у выданнях, якія імкнуцца мець статус найбольш навуковых і бесстаронніх, адхіленні ад гэтых патрабаванняў здараюцца. Правіла НПГ існуе для адназначнага вызначэння таго ўзроўню навуковасці і пэўнасці, якога Вікіпедыя патрабуе ад усіх сваіх артыкулаў.

== Нейтральнасць, пэўнасць і спасылкі на крыніцы ==
[[Вікіпедыя: Спасылкі на крыніцы|Патрабаванне спасылак на крыніцы]] дапаўняе палітыку нейтральнасці, але не замяняе яе. Напрыклад, артыкул, усе сцвярджэнні якога заснаваны на паказаных у ім жа крыніцах, можа не быць нейтральным, падаючы ўсе сцвярджэнні як праўдзівыя, тым часам як на справе яны — толькі выказванні нейкіх вызначаных асоб ці груп.

І наадварот, артыкул можа ўтрымоўваць непацверджаныя ці нават ілжывыя звесткі, але пры гэтым быць нейтральным — для гэтага досыць толькі ''апісваць'' меркаванні ці тэорыі ''з крыніц'', не падаючы іх як праўду і не падтрымліваючы іх.

== Ненейтральнасць і няпоўнасць ==
Ёсць два роды артыкулаў, не адпаведных палітыцы нейтральнасці: артыкулы, відавочна '''канфліктуючыя''' з вымогамі нейтральнасці, і артыкулы, якія апісваюць '''не ўсе меркаванні''' ці недастаткова падрабязна.

У першым выпадку артыкул павінен быць пазначаны як неаб’ектыўны ({{tl|POV}}). Ненейтральная частка інфармацыі такога артыкула падлягае выпраўленню ці выдаленню. У другім выпадку артыкул варта толькі лічыць незавершаным, якімі б неаб’ектыўнымі і падрабязнымі ні былі ўжо наяўныя ў ім звесткі.

== Першапачатковая фармулёўка НПГ ==
{{Пачатак цытаты}}Нейтральны пункт погляду спрабуе падаць ідэі і факты ў форме, з якой згодны як іх прыхільнікі, так і іх сапернікі. Вядома, 100 % згода немагчыма; ёсць людзі, якія не прызнаюць пунктаў погляду, што адрозніваюцца ад іх уласнага. Усё, што мы можам, — гэта шукаць такі тып выкладу, з якім бы маглі пагадзіцца разумныя і глыбакадумныя людзі, пункты погляду якіх па асобных пытаннях могуць разыходзіцца.

[…]

Магчыма, найбольш просты спосаб зрабіць выклад больш энцыклапедычным — гэта пісаць пра тое, якія перакананні людзей, а не пра тое, ці дакладныя гэтыя перакананні. Калі гэта здаецца вам чымсьці накшталт суб’ектывізму, калектывізму ці імперыялізму, спытайце пра гэта мяне, бо я думаю, што ў гэтым выпадку вы проста памыляецеся. Перакананні людзей існуюць аб’ектыўна, і мы можам вельмі лёгка апісаць іх з нейтральнага пункта гледжання.{{ Канец цытаты| крыніца=[[Джымі Уэйлс]], заснавальнік Вікіпедыі.}}

=== Чаму Вікіпедыя павінна быць бесстаронняй? ===
Вікіпедыя — універсальная энцыклапедыя; гэта значыць, што яна складаецца з ведаў чалавецтва пры некаторым узроўні іх абагульнення. Але мы, людзі, бываем нязгоднымі адзін з адным па некаторых пытаннях. Там, дзе існуе некалькі пунктаў погляду, усе яны ўяўляюць сабою розныя гіпотэзы пра тое, што ёсць праўда, і паколькі адзін пункт погляду выяўна супярэчыць іншаму, яго прыхільнікі схільныя лічыць, што іншыя пункты погляду «лжывыя» і, такім чынам, не з’яўляюцца «ведамі». Там, дзе няма згоды, што ёсць «праўда», там няма і згоды пра тое, што складаюць веды. Вікіпедыя працуе дзякуючы супрацоўніцтву ўдзельнікаў; аднак, хоць і супрацоўнічаючы, як мы можам вырашыць праблему бясконцых «войн правак», у якіх адзін удзельнік у тэксце артыкула спачатку сцвярджае ''А'', пасля чаго наступны ўдзельнік змяняе тэкст так, што зараз той сцвярджае ''не А''?

Рашэнне, якое мы прынялі для забеспячэння паспяховай супольнай працы над Вікіпедыяй, палягае ў тым, што паняцце «веды чалавецтва» складаецца з ''усіх розных'' значных тэорый па ўсіх розных пытаннях. Такім рашэннем мы зафіксавалі ўяўленне пра «веды чалавецтва» ў ''гэтым'' сэнсе. Нешта падобнае '''выяўна''' адлюстравана ў агульнапрынятым сэнсе слова «веды»; у гэтым сэнсе тое, што «вядома», увесь час змяняецца з цягам часу, і калі мы выкарыстоўваем слова «ведаю» ў гэтым сэнсе, то часта маем на ўвазе «„ведаю“» (гэта значыць «ведаю» ў двукоссях, «ведаю» '''суб’ектыўна''' і ведаю, пры гэтым, пра гэту суб’ектыўнасць). Так, у Сярэднія вякі мы «ведалі», што дэманы выклікаюць хваробы. Зараз мы «ведаем» іншае.

Мы маглі б сабраць чалавечыя веды (у гэтым сэнсе) старонна: мы б апісалі некалькі тэорый па пытанні В, а потым заявілі б, што праўда пра В ёсць тое-тое і тое вось. Але, ізноў жа, прыміце да ўвагі, што Вікіпедыя з’яўляецца міжнародным, супольным праектам. Практычна кожнае меркаванне па кожным пытанні існуе сярод нашых аўтараў і чытачоў. Для таго, каб пазбегнуць бясконцых «войн правак», мы павінны дамовіцца прадстаўляць кожны пункт погляду сумленна і не сцвярджаць, што нейкі адзін з іх праўдзівы. Гэты падыход з’яўляецца тым фактарам, які робіць артыкулы «бесстароннімі» ці «нейтральнымі» ў сэнсе, апісаным тут. Для таго каб пісаць з нейтральнага пункта погляду пра якое-небудзь пытанне, трэба прадстаўляць канкуруючыя пункты погляду без адстойвання якога-небудзь з іх; каб зрабіць гэта, трэба апісваць усе пункты погляду такім чынам, каб гэта апісанне было больш-менш прымальнае як для іх прыхільнікаў, так і для іх апанентаў.

Асноўная прычына выкарыстання НПГ: Вікіпедыя з’яўляецца энцыклапедыяй, зборам ведаў чалавецтва. Але з-за таго, што Вікіпедыя ствараецца супольнасцю яе аўтараў і з’яўляецца міжнародным рэсурсам, мы пэўна не чакаем, што людзі, зрабіўшыя ўнёсак у яе стварэнне, будуць згодны ва ўсіх паглядах ці нават у большасці сваіх паглядаў на тое, што складаюць веды ў строгім сэнсе. Аднак мы можам прыняць, што мы будзем выкарыстоўваць паняцце «ведаў» у шырэйшым сэнсе гэтага слова: «веды чалавецтва» як увесь спектр супярэчных адна адной тэорый. Мы павінны, усе разам і кожны паасобку, спрабаваць прадставіць усе канкуруючыя пункты погляду сумленна, не аддаючы перавагі ніякаму з іх.

Ёсць і яшчэ адна прычына пільнавацца НПГ. А менавіта, у выпадку, калі чытачам ясна, што мы не чакаем ад іх прыняцця нейкага пэўнага меркавання, гэта пакідае для іх волю рабіць свае ўласныя высновы, заахвочвае іх мець незалежнае меркаванне, падтрымлівае іх уласную «інтэлектуальную незалежнасць». Таталітарныя ўрады і дагматычныя інстытуты грамадства дзе б там ні было не змогуць знайсці прычыну працівіцца Вікіпедыі, калі мы будзем цвёрда трымацца нашай непрадузятай палітыкі: прадстаўленне мноства канкуруючых тэорый па шырокім спектры. Тым самым мы маем на ўвазе, што мы, стваральнікі Вікіпедыі, давяраем здольнасці чытачоў самім сфарміраваць сваё меркаванне па тым ці іншым пытанні. Артыкулы, якія прадстаўляюць мноства пунктаў погляду сумленна, без патрабавання, каб чытач прыняў нейкі адзін з іх, «нясуць волю». Нейтральнасць разбурае дагматызм, і практычна кожны ўдзельнік нашага праекту пагодзіцца, што гэтая нейтральнасць сама па сабе — ужо добры вынік нашай працы.

== Прыклады ненейтральных выказванняў і спосабаў іх прывядзення да нейтральнага выгляду ==

=== Прыклад 1. Эмацыйная адзнака ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў, уладальнік безумоўнага таленту, з’яўляецца самым геніяльным паэтам нашай эпохі, якім захапляецца ўсё прагрэсіўнае чалавецтва.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў быў высока ацэнены крытыкай (спасылка, спасылка), атрымаў прэмію часопіса «Агеньчык» за лепшы лірычны верш. Літаратурны крытык Грамілаў напісаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка): «Вершы Вершаплётава геніяльныя».
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 2. Эмацыйная крытыка ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў — бясталентны шарлатан, які надакучае сваёй маркотнай пэцканінай рэдакцыям.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Супраць паэта Вершаплётава неаднаразова выказваліся крытыкі і чытачы (спасылка, спасылка, спасылка). Літаратурны крытык Грамілаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка) адзначыў сумнасць і змрочнасць яго вершаў.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 3. Рэклама навуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — новы навуковы кірунак, які пераканаўча даказвае інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі. Заснавальнік хрэнаграфіі, акадэмік і лаўрэат прэміі Сусветнай Акадэміі Хрэнаграфічных Навук Хрэновы, сказаў, што хрэнаграфія патрэбна ў кожнай хаце, у кожнай школе і ўстанове.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Прыхільнікі хрэнаграфіі асабліва вылучаюць «інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі» (спасылка). Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы, які стварыў таксама Сусветную Акадэмію Хрэнаграфічных Навук, распрацаваў праграму шырокага ўкаранення хрэнаграфіі ў школы, установы і сем’і.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 4. Крытыка псеўданавуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — суцэльнае шарлатанства, прынцыпы і высновы хрэнаграфіі абсалютна бяздоказныя. Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы стварыў сваю Акадэмію, якая не мае ніякага дачынення да навукі.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
У акадэмічным асяроддзі маецца нямала выказванняў з крытыкай хрэнаграфіі (спасылка, спасылка) і сумневаў у абгрунтаванасці тэорыі і правільнасці высноў (спасылка, спасылка). Сусветная Акадэмія Хрэнаграфічных Навук, створаная заснавальнікам хрэнаграфіі Хрэновым, не прызнана акадэмічнымі ўстановамі. Прафесар Грамілаў звінаваціў прыхільнікаў хрэнаграфіі ў шарлатанстве (спасылка).
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 5. Палітычная спрэчка з узаемнымі адкатамі і яе вырашэнне ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, выбітны дзеяч войска і культуры, лаўрэат Прэміі Мапуту, непрымірымы барацьбіт супраць карупцыі, злачыннасці, дэзінфармацыі і паклёпу. Карыстаецца бязмежным даверам народа.
{{канец цытаты}}

Выкананы адкат і заменена таксама не нейтральным:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — злачынец, фашысцкі кат, які запляміў сябе шматлікімі злачынствамі, вінаваты ў шарлатанстве, праследаванні сумленных грамадзян, пагрозах і махінацыях. Атрымаў пасаду дзякуючы спрыянню карумпаванай мафіі. Адмовіў прадстаўніку расійскай фірмы «Афршкурімпарт» Апанасу Кракадзілаву ў закупе слановых біўняў па справядлівых коштах. ''Удзельнік Кракадзілаў''.
{{канец цытаты}}

Нейтральная версія:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, лаўрэат Прэміі Мапуту.
Прыхільнікі Кабумбы лічаць яго выбітным дзеячам войска і культуры, барацьбітам з карупцыяй і злачыннасцю (спасылка, спасылка, спасылка).

'''Крытыка'''

Супернікі Кабумбы вінавацяць яго ў шэрагу злачынстваў (спасылка, спасылка, спасылка). Папулярная газета «Сярэднеафрыкан Ньюз» назвала Кабумбу фашысцкім катам па прычыне інцыдэнту з Мумубембай (спасылка, спасылка). Вядомы таксама інцыдэнт, калі фірма «Афршкурімпарт» атрымала вялікія страты праз канфлікт з Кабумбай (спасылка).
{{канец цытаты}}

У дадзеным прыкладзе процілеглыя меркаванні сабраны ў розных частках артыкула. Спачатку ідзе аб’ектыўная інфармацыя. Потым — меркаванні прыхільнікаў. Потым — крытыка супернікаў. Пры гэтым (асабліва ў раздзеле крытыкі) паказваюцца крыніцы меркаванняў. Не рэкамендуецца ў якасці крыніц прыводзіць [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|арыгінальныя даследаванні]].

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>j9221z2saqbxs6qyu5hvxc2ctcr6rmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197578</id>
      <parentid>5197575</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24060" sha1="1s1wo2fspni01suurhrm32mx11qq3q2" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НПГ}}}}
'''Нейтральны пункт гледжання''' — адно з [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|асноватворных правіл Вікіпедыі]], нароўні з правіламі [[Вікіпедыя:Правяраемасць]] і [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі. Аўтарам артыкулаў рэкамендуецца азнаёміцца з усімі трыма правіламі і прытрымлівацца іх у комплексе. Базавыя прынцыпы, закладзеныя ў дадзеныя правілы, не могуць быць адменены ніякімі іншымі правіламі і кіраўніцтвамі ці кансэнсусам рэдактараў.

Прынцып нейтральнасці выкладу (НПГ) павінен выконвацца ўсімі моўнымі раздзеламі — па словах [[Джымі Вэйлз]]а, гэта «абсалютнае і неабмеркавальнае» патрабаванне&lt;sup&gt;[http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-November/008096.html] {{ref-en}}&lt;/sup&gt;.

«Нейтральнасць» пункта гледжання азначае '''непрыхільнасць''' Вікіпедыі якому-небудзь пункту погляду. Усе сцвярджэнні ў артыкуле павінны падавацца не як праўдзівыя, а як пераказаныя са слоў трэціх асоб. Выключэнне могуць складаць толькі агульнапрызнаныя навуковыя або трывіяльныя факты («[[Планета Зямля|Зямля]] абарачаецца вакол [[Сонца]]» ці «Сонца [[Святло|свеціць]]» ці «[[Рака Волга|Волга]] бяжыць у [[Каспійскае мора]]»), і то толькі ў абсалютнай, адназначнай форме. Напрыклад, «Сонца — аб’ект немалых памераў» ці «[[Гітлер]] лічыцца найвялікшым злачынцам» — не нейтральныя сцвярджэнні, таму што:
# Не вызначаны крытэрыі «нямаласці» памераў.
# Не вызначана значэнне слоў «лічыцца» (кім?), «найвялікшы» (па якой меры?) і «злачынец» (чые законы парушыў?). Сцвярджэнне падаецца як праўдзівае, тым часам як некаторыя з ім могуць не пагадзіцца.

Таксама неадпаведнага нейтральнага пункту гледжання безумоўна прызнаецца '''прадузяты пункт гледжання''' гл. [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]. Калі існуюць розныя меркаванні і ўяўленні пра з’яву, артыкулы Вікіпедыі павінны прынамсі згадваць пра іх, а ў ідэале — расказваць. Пры гэтым ніякае з іх нельга, відавочна ці ўскосна, падаваць як праўду.

== Нейтральнасць і навуковы стыль ==
Вікіпедыя імкнецца быць не больш і не менш, чым энцыклапедыяй, таму ў яе артыкулах бясспрэчна патрабуецца ўжываць [[Навуковы стыль|навуковы функцыянальны стыль]] маўлення, які, у ідэале, прадугледжвае ўсе тыя ж патрабаванні да спосабу выкладу, што і палітыка нейтральнасці Вікіпедыі. Аднак нават у выданнях, якія імкнуцца мець статус найбольш навуковых і бесстаронніх, адхіленні ад гэтых патрабаванняў здараюцца. Правіла НПГ існуе для адназначнага вызначэння таго ўзроўню навуковасці і пэўнасці, якога Вікіпедыя патрабуе ад усіх сваіх артыкулаў.

== Нейтральнасць, пэўнасць і спасылкі на крыніцы ==
[[Вікіпедыя: Спасылкі на крыніцы|Патрабаванне спасылак на крыніцы]] дапаўняе палітыку нейтральнасці, але не замяняе яе. Напрыклад, артыкул, усе сцвярджэнні якога заснаваны на паказаных у ім жа крыніцах, можа не быць нейтральным, падаючы ўсе сцвярджэнні як праўдзівыя, тым часам як на справе яны — толькі выказванні нейкіх вызначаных асоб ці груп.

І наадварот, артыкул можа ўтрымоўваць непацверджаныя ці нават ілжывыя звесткі, але пры гэтым быць нейтральным — для гэтага досыць толькі ''апісваць'' меркаванні ці тэорыі ''з крыніц'', не падаючы іх як праўду і не падтрымліваючы іх.

== Ненейтральнасць і няпоўнасць ==
Ёсць два роды артыкулаў, не адпаведных палітыцы нейтральнасці: артыкулы, відавочна '''канфліктуючыя''' з вымогамі нейтральнасці, і артыкулы, якія апісваюць '''не ўсе меркаванні''' ці недастаткова падрабязна.

У першым выпадку артыкул павінен быць пазначаны як неаб’ектыўны ({{tl|POV}}). Ненейтральная частка інфармацыі такога артыкула падлягае выпраўленню ці выдаленню. У другім выпадку артыкул варта толькі лічыць незавершаным, якімі б неаб’ектыўнымі і падрабязнымі ні былі ўжо наяўныя ў ім звесткі.

== Першапачатковая фармулёўка НПГ ==
{{Пачатак цытаты}}Нейтральны пункт погляду спрабуе падаць ідэі і факты ў форме, з якой згодны як іх прыхільнікі, так і іх сапернікі. Вядома, 100 % згода немагчыма; ёсць людзі, якія не прызнаюць пунктаў погляду, што адрозніваюцца ад іх уласнага. Усё, што мы можам, — гэта шукаць такі тып выкладу, з якім бы маглі пагадзіцца разумныя і глыбакадумныя людзі, пункты погляду якіх па асобных пытаннях могуць разыходзіцца.

[…]

Магчыма, найбольш просты спосаб зрабіць выклад больш энцыклапедычным — гэта пісаць пра тое, якія перакананні людзей, а не пра тое, ці дакладныя гэтыя перакананні. Калі гэта здаецца вам чымсьці накшталт суб’ектывізму, калектывізму ці імперыялізму, спытайце пра гэта мяне, бо я думаю, што ў гэтым выпадку вы проста памыляецеся. Перакананні людзей існуюць аб’ектыўна, і мы можам вельмі лёгка апісаць іх з нейтральнага пункта гледжання.{{ Канец цытаты| крыніца=[[Джымі Уэйлс]], заснавальнік Вікіпедыі.}}

=== Чаму Вікіпедыя павінна быць бесстаронняй? ===
Вікіпедыя — універсальная энцыклапедыя; гэта значыць, што яна складаецца з ведаў чалавецтва пры некаторым узроўні іх абагульнення. Але мы, людзі, бываем нязгоднымі адзін з адным па некаторых пытаннях. Там, дзе існуе некалькі пунктаў погляду, усе яны ўяўляюць сабою розныя гіпотэзы пра тое, што ёсць праўда, і паколькі адзін пункт погляду выяўна супярэчыць іншаму, яго прыхільнікі схільныя лічыць, што іншыя пункты погляду «лжывыя» і, такім чынам, не з’яўляюцца «ведамі». Там, дзе няма згоды, што ёсць «праўда», там няма і згоды пра тое, што складаюць веды. Вікіпедыя працуе дзякуючы супрацоўніцтву ўдзельнікаў; аднак, хоць і супрацоўнічаючы, як мы можам вырашыць праблему бясконцых «войн правак», у якіх адзін удзельнік у тэксце артыкула спачатку сцвярджае ''А'', пасля чаго наступны ўдзельнік змяняе тэкст так, што зараз той сцвярджае ''не А''?

Рашэнне, якое мы прынялі для забеспячэння паспяховай супольнай працы над Вікіпедыяй, палягае ў тым, што паняцце «веды чалавецтва» складаецца з ''усіх розных'' значных тэорый па ўсіх розных пытаннях. Такім рашэннем мы зафіксавалі ўяўленне пра «веды чалавецтва» ў ''гэтым'' сэнсе. Нешта падобнае '''выяўна''' адлюстравана ў агульнапрынятым сэнсе слова «веды»; у гэтым сэнсе тое, што «вядома», увесь час змяняецца з цягам часу, і калі мы выкарыстоўваем слова «ведаю» ў гэтым сэнсе, то часта маем на ўвазе «„ведаю“» (гэта значыць «ведаю» ў двукоссях, «ведаю» '''суб’ектыўна''' і ведаю, пры гэтым, пра гэту суб’ектыўнасць). Так, у Сярэднія вякі мы «ведалі», што дэманы выклікаюць хваробы. Зараз мы «ведаем» іншае.

Мы маглі б сабраць чалавечыя веды (у гэтым сэнсе) старонна: мы б апісалі некалькі тэорый па пытанні В, а потым заявілі б, што праўда пра В ёсць тое-тое і тое вось. Але, ізноў жа, прыміце да ўвагі, што Вікіпедыя з’яўляецца міжнародным, супольным праектам. Практычна кожнае меркаванне па кожным пытанні існуе сярод нашых аўтараў і чытачоў. Для таго, каб пазбегнуць бясконцых «войн правак», мы павінны дамовіцца прадстаўляць кожны пункт погляду сумленна і не сцвярджаць, што нейкі адзін з іх праўдзівы. Гэты падыход з’яўляецца тым фактарам, які робіць артыкулы «бесстароннімі» ці «нейтральнымі» ў сэнсе, апісаным тут. Для таго каб пісаць з нейтральнага пункта погляду пра якое-небудзь пытанне, трэба прадстаўляць канкуруючыя пункты погляду без адстойвання якога-небудзь з іх; каб зрабіць гэта, трэба апісваць усе пункты погляду такім чынам, каб гэта апісанне было больш-менш прымальнае як для іх прыхільнікаў, так і для іх апанентаў.

Асноўная прычына выкарыстання НПГ: Вікіпедыя з’яўляецца энцыклапедыяй, зборам ведаў чалавецтва. Але з-за таго, што Вікіпедыя ствараецца супольнасцю яе аўтараў і з’яўляецца міжнародным рэсурсам, мы пэўна не чакаем, што людзі, зрабіўшыя ўнёсак у яе стварэнне, будуць згодны ва ўсіх паглядах ці нават у большасці сваіх паглядаў на тое, што складаюць веды ў строгім сэнсе. Аднак мы можам прыняць, што мы будзем выкарыстоўваць паняцце «ведаў» у шырэйшым сэнсе гэтага слова: «веды чалавецтва» як увесь спектр супярэчных адна адной тэорый. Мы павінны, усе разам і кожны паасобку, спрабаваць прадставіць усе канкуруючыя пункты погляду сумленна, не аддаючы перавагі ніякаму з іх.

Ёсць і яшчэ адна прычына пільнавацца НПГ. А менавіта, у выпадку, калі чытачам ясна, што мы не чакаем ад іх прыняцця нейкага пэўнага меркавання, гэта пакідае для іх волю рабіць свае ўласныя высновы, заахвочвае іх мець незалежнае меркаванне, падтрымлівае іх уласную «інтэлектуальную незалежнасць». Таталітарныя ўрады і дагматычныя інстытуты грамадства дзе б там ні было не змогуць знайсці прычыну працівіцца Вікіпедыі, калі мы будзем цвёрда трымацца нашай непрадузятай палітыкі: прадстаўленне мноства канкуруючых тэорый па шырокім спектры. Тым самым мы маем на ўвазе, што мы, стваральнікі Вікіпедыі, давяраем здольнасці чытачоў самім сфарміраваць сваё меркаванне па тым ці іншым пытанні. Артыкулы, якія прадстаўляюць мноства пунктаў погляду сумленна, без патрабавання, каб чытач прыняў нейкі адзін з іх, «нясуць волю». Нейтральнасць разбурае дагматызм, і практычна кожны ўдзельнік нашага праекту пагодзіцца, што гэтая нейтральнасць сама па сабе — ужо добры вынік нашай працы.

== Прыклады ненейтральных выказванняў і спосабаў іх прывядзення да нейтральнага выгляду ==

=== Прыклад 1. Эмацыйная адзнака ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў, уладальнік безумоўнага таленту, з’яўляецца самым геніяльным паэтам нашай эпохі, якім захапляецца ўсё прагрэсіўнае чалавецтва.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў быў высока ацэнены крытыкай (спасылка, спасылка), атрымаў прэмію часопіса «Агеньчык» за лепшы лірычны верш. Літаратурны крытык Грамілаў напісаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка): «Вершы Вершаплётава геніяльныя».
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 2. Эмацыйная крытыка ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў — бясталентны шарлатан, які надакучае сваёй маркотнай пэцканінай рэдакцыям.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Супраць паэта Вершаплётава неаднаразова выказваліся крытыкі і чытачы (спасылка, спасылка, спасылка). Літаратурны крытык Грамілаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка) адзначыў сумнасць і змрочнасць яго вершаў.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 3. Рэклама навуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — новы навуковы кірунак, які пераканаўча даказвае інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі. Заснавальнік хрэнаграфіі, акадэмік і лаўрэат прэміі Сусветнай Акадэміі Хрэнаграфічных Навук Хрэновы, сказаў, што хрэнаграфія патрэбна ў кожнай хаце, у кожнай школе і ўстанове.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Прыхільнікі хрэнаграфіі асабліва вылучаюць «інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі» (спасылка). Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы, які стварыў таксама Сусветную Акадэмію Хрэнаграфічных Навук, распрацаваў праграму шырокага ўкаранення хрэнаграфіі ў школы, установы і сем’і.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 4. Крытыка псеўданавуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — суцэльнае шарлатанства, прынцыпы і высновы хрэнаграфіі абсалютна бяздоказныя. Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы стварыў сваю Акадэмію, якая не мае ніякага дачынення да навукі.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
У акадэмічным асяроддзі маецца нямала выказванняў з крытыкай хрэнаграфіі (спасылка, спасылка) і сумневаў у абгрунтаванасці тэорыі і правільнасці высноў (спасылка, спасылка). Сусветная Акадэмія Хрэнаграфічных Навук, створаная заснавальнікам хрэнаграфіі Хрэновым, не прызнана акадэмічнымі ўстановамі. Прафесар Грамілаў звінаваціў прыхільнікаў хрэнаграфіі ў шарлатанстве (спасылка).
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 5. Палітычная спрэчка з узаемнымі адкатамі і яе вырашэнне ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, выбітны дзеяч войска і культуры, лаўрэат Прэміі Мапуту, непрымірымы барацьбіт супраць карупцыі, злачыннасці, дэзінфармацыі і паклёпу. Карыстаецца бязмежным даверам народа.
{{канец цытаты}}

Выкананы адкат і заменена таксама не нейтральным:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — злачынец, фашысцкі кат, які запляміў сябе шматлікімі злачынствамі, вінаваты ў шарлатанстве, праследаванні сумленных грамадзян, пагрозах і махінацыях. Атрымаў пасаду дзякуючы спрыянню карумпаванай мафіі. Адмовіў прадстаўніку расійскай фірмы «Афршкурімпарт» Апанасу Кракадзілаву ў закупе слановых біўняў па справядлівых коштах. ''Удзельнік Кракадзілаў''.
{{канец цытаты}}

Нейтральная версія:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, лаўрэат Прэміі Мапуту.
Прыхільнікі Кабумбы лічаць яго выбітным дзеячам войска і культуры, барацьбітам з карупцыяй і злачыннасцю (спасылка, спасылка, спасылка).

'''Крытыка'''

Супернікі Кабумбы вінавацяць яго ў шэрагу злачынстваў (спасылка, спасылка, спасылка). Папулярная газета «Сярэднеафрыкан Ньюз» назвала Кабумбу фашысцкім катам па прычыне інцыдэнту з Мумубембай (спасылка, спасылка). Вядомы таксама інцыдэнт, калі фірма «Афршкурімпарт» атрымала вялікія страты праз канфлікт з Кабумбай (спасылка).
{{канец цытаты}}

У дадзеным прыкладзе процілеглыя меркаванні сабраны ў розных частках артыкула. Спачатку ідзе аб’ектыўная інфармацыя. Потым — меркаванні прыхільнікаў. Потым — крытыка супернікаў. Пры гэтым (асабліва ў раздзеле крытыкі) паказваюцца крыніцы меркаванняў. Не рэкамендуецца ў якасці крыніц прыводзіць [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|арыгінальныя даследаванні]].

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>1s1wo2fspni01suurhrm32mx11qq3q2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197581</id>
      <parentid>5197578</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24065" sha1="blh15gnzsvsy046q2jne3q5dn1ltpmz" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НПГ}}}}
'''Нейтральны пункт гледжання''' — адно з [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|асноватворных правіл Вікіпедыі]], нароўні з правіламі [[Вікіпедыя:Правяраемасць]] і [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі. Аўтарам артыкулаў рэкамендуецца азнаёміцца з усімі трыма правіламі і прытрымлівацца іх у комплексе. Базавыя прынцыпы, закладзеныя ў дадзеныя правілы, не могуць быць адменены ніякімі іншымі правіламі і кіраўніцтвамі ці кансэнсусам рэдактараў.

Прынцып нейтральнасці выкладу (НПГ) павінен выконвацца ўсімі моўнымі раздзеламі — па словах [[Джымі Вэйлз]]а, гэта «абсалютнае і неабмеркавальнае» патрабаванне&lt;sup&gt;[http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-November/008096.html] {{ref-en}}&lt;/sup&gt;.

«Нейтральнасць» пункта гледжання азначае '''непрыхільнасць''' Вікіпедыі якому-небудзь пункту погляду. Усе сцвярджэнні ў артыкуле павінны падавацца не як праўдзівыя, а як пераказаныя са слоў трэціх асоб. Выключэнне могуць складаць толькі агульнапрызнаныя навуковыя або трывіяльныя факты («[[Планета Зямля|Зямля]] абарачаецца вакол [[Сонца]]» ці «Сонца [[Святло|свеціць]]» ці «[[Рака Волга|Волга]] бяжыць у [[Каспійскае мора]]»), і то толькі ў абсалютнай, адназначнай форме. Напрыклад, «Сонца — аб’ект немалых памераў» ці «[[Гітлер]] лічыцца найвялікшым злачынцам» — не нейтральныя сцвярджэнні, таму што:
# Не вызначаны крытэрыі «нямаласці» памераў.
# Не вызначана значэнне слоў «лічыцца» (кім?), «найвялікшы» (па якой меры?) і «злачынец» (чые законы парушыў?). Сцвярджэнне падаецца як праўдзівае, тым часам як некаторыя з ім могуць не пагадзіцца.

Таксама як неадпаведнага нейтральнага пункту гледжання безумоўна прызнаецца '''прадузяты пункт гледжання''' гл. [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]. Калі існуюць розныя меркаванні і ўяўленні пра з’яву, артыкулы Вікіпедыі павінны прынамсі згадваць пра іх, а ў ідэале — расказваць. Пры гэтым ніякае з іх нельга, відавочна ці ўскосна, падаваць як праўду.

== Нейтральнасць і навуковы стыль ==
Вікіпедыя імкнецца быць не больш і не менш, чым энцыклапедыяй, таму ў яе артыкулах бясспрэчна патрабуецца ўжываць [[Навуковы стыль|навуковы функцыянальны стыль]] маўлення, які, у ідэале, прадугледжвае ўсе тыя ж патрабаванні да спосабу выкладу, што і палітыка нейтральнасці Вікіпедыі. Аднак нават у выданнях, якія імкнуцца мець статус найбольш навуковых і бесстаронніх, адхіленні ад гэтых патрабаванняў здараюцца. Правіла НПГ існуе для адназначнага вызначэння таго ўзроўню навуковасці і пэўнасці, якога Вікіпедыя патрабуе ад усіх сваіх артыкулаў.

== Нейтральнасць, пэўнасць і спасылкі на крыніцы ==
[[Вікіпедыя: Спасылкі на крыніцы|Патрабаванне спасылак на крыніцы]] дапаўняе палітыку нейтральнасці, але не замяняе яе. Напрыклад, артыкул, усе сцвярджэнні якога заснаваны на паказаных у ім жа крыніцах, можа не быць нейтральным, падаючы ўсе сцвярджэнні як праўдзівыя, тым часам як на справе яны — толькі выказванні нейкіх вызначаных асоб ці груп.

І наадварот, артыкул можа ўтрымоўваць непацверджаныя ці нават ілжывыя звесткі, але пры гэтым быць нейтральным — для гэтага досыць толькі ''апісваць'' меркаванні ці тэорыі ''з крыніц'', не падаючы іх як праўду і не падтрымліваючы іх.

== Ненейтральнасць і няпоўнасць ==
Ёсць два роды артыкулаў, не адпаведных палітыцы нейтральнасці: артыкулы, відавочна '''канфліктуючыя''' з вымогамі нейтральнасці, і артыкулы, якія апісваюць '''не ўсе меркаванні''' ці недастаткова падрабязна.

У першым выпадку артыкул павінен быць пазначаны як неаб’ектыўны ({{tl|POV}}). Ненейтральная частка інфармацыі такога артыкула падлягае выпраўленню ці выдаленню. У другім выпадку артыкул варта толькі лічыць незавершаным, якімі б неаб’ектыўнымі і падрабязнымі ні былі ўжо наяўныя ў ім звесткі.

== Першапачатковая фармулёўка НПГ ==
{{Пачатак цытаты}}Нейтральны пункт погляду спрабуе падаць ідэі і факты ў форме, з якой згодны як іх прыхільнікі, так і іх сапернікі. Вядома, 100 % згода немагчыма; ёсць людзі, якія не прызнаюць пунктаў погляду, што адрозніваюцца ад іх уласнага. Усё, што мы можам, — гэта шукаць такі тып выкладу, з якім бы маглі пагадзіцца разумныя і глыбакадумныя людзі, пункты погляду якіх па асобных пытаннях могуць разыходзіцца.

[…]

Магчыма, найбольш просты спосаб зрабіць выклад больш энцыклапедычным — гэта пісаць пра тое, якія перакананні людзей, а не пра тое, ці дакладныя гэтыя перакананні. Калі гэта здаецца вам чымсьці накшталт суб’ектывізму, калектывізму ці імперыялізму, спытайце пра гэта мяне, бо я думаю, што ў гэтым выпадку вы проста памыляецеся. Перакананні людзей існуюць аб’ектыўна, і мы можам вельмі лёгка апісаць іх з нейтральнага пункта гледжання.{{ Канец цытаты| крыніца=[[Джымі Уэйлс]], заснавальнік Вікіпедыі.}}

=== Чаму Вікіпедыя павінна быць бесстаронняй? ===
Вікіпедыя — універсальная энцыклапедыя; гэта значыць, што яна складаецца з ведаў чалавецтва пры некаторым узроўні іх абагульнення. Але мы, людзі, бываем нязгоднымі адзін з адным па некаторых пытаннях. Там, дзе існуе некалькі пунктаў погляду, усе яны ўяўляюць сабою розныя гіпотэзы пра тое, што ёсць праўда, і паколькі адзін пункт погляду выяўна супярэчыць іншаму, яго прыхільнікі схільныя лічыць, што іншыя пункты погляду «лжывыя» і, такім чынам, не з’яўляюцца «ведамі». Там, дзе няма згоды, што ёсць «праўда», там няма і згоды пра тое, што складаюць веды. Вікіпедыя працуе дзякуючы супрацоўніцтву ўдзельнікаў; аднак, хоць і супрацоўнічаючы, як мы можам вырашыць праблему бясконцых «войн правак», у якіх адзін удзельнік у тэксце артыкула спачатку сцвярджае ''А'', пасля чаго наступны ўдзельнік змяняе тэкст так, што зараз той сцвярджае ''не А''?

Рашэнне, якое мы прынялі для забеспячэння паспяховай супольнай працы над Вікіпедыяй, палягае ў тым, што паняцце «веды чалавецтва» складаецца з ''усіх розных'' значных тэорый па ўсіх розных пытаннях. Такім рашэннем мы зафіксавалі ўяўленне пра «веды чалавецтва» ў ''гэтым'' сэнсе. Нешта падобнае '''выяўна''' адлюстравана ў агульнапрынятым сэнсе слова «веды»; у гэтым сэнсе тое, што «вядома», увесь час змяняецца з цягам часу, і калі мы выкарыстоўваем слова «ведаю» ў гэтым сэнсе, то часта маем на ўвазе «„ведаю“» (гэта значыць «ведаю» ў двукоссях, «ведаю» '''суб’ектыўна''' і ведаю, пры гэтым, пра гэту суб’ектыўнасць). Так, у Сярэднія вякі мы «ведалі», што дэманы выклікаюць хваробы. Зараз мы «ведаем» іншае.

Мы маглі б сабраць чалавечыя веды (у гэтым сэнсе) старонна: мы б апісалі некалькі тэорый па пытанні В, а потым заявілі б, што праўда пра В ёсць тое-тое і тое вось. Але, ізноў жа, прыміце да ўвагі, што Вікіпедыя з’яўляецца міжнародным, супольным праектам. Практычна кожнае меркаванне па кожным пытанні існуе сярод нашых аўтараў і чытачоў. Для таго, каб пазбегнуць бясконцых «войн правак», мы павінны дамовіцца прадстаўляць кожны пункт погляду сумленна і не сцвярджаць, што нейкі адзін з іх праўдзівы. Гэты падыход з’яўляецца тым фактарам, які робіць артыкулы «бесстароннімі» ці «нейтральнымі» ў сэнсе, апісаным тут. Для таго каб пісаць з нейтральнага пункта погляду пра якое-небудзь пытанне, трэба прадстаўляць канкуруючыя пункты погляду без адстойвання якога-небудзь з іх; каб зрабіць гэта, трэба апісваць усе пункты погляду такім чынам, каб гэта апісанне было больш-менш прымальнае як для іх прыхільнікаў, так і для іх апанентаў.

Асноўная прычына выкарыстання НПГ: Вікіпедыя з’яўляецца энцыклапедыяй, зборам ведаў чалавецтва. Але з-за таго, што Вікіпедыя ствараецца супольнасцю яе аўтараў і з’яўляецца міжнародным рэсурсам, мы пэўна не чакаем, што людзі, зрабіўшыя ўнёсак у яе стварэнне, будуць згодны ва ўсіх паглядах ці нават у большасці сваіх паглядаў на тое, што складаюць веды ў строгім сэнсе. Аднак мы можам прыняць, што мы будзем выкарыстоўваць паняцце «ведаў» у шырэйшым сэнсе гэтага слова: «веды чалавецтва» як увесь спектр супярэчных адна адной тэорый. Мы павінны, усе разам і кожны паасобку, спрабаваць прадставіць усе канкуруючыя пункты погляду сумленна, не аддаючы перавагі ніякаму з іх.

Ёсць і яшчэ адна прычына пільнавацца НПГ. А менавіта, у выпадку, калі чытачам ясна, што мы не чакаем ад іх прыняцця нейкага пэўнага меркавання, гэта пакідае для іх волю рабіць свае ўласныя высновы, заахвочвае іх мець незалежнае меркаванне, падтрымлівае іх уласную «інтэлектуальную незалежнасць». Таталітарныя ўрады і дагматычныя інстытуты грамадства дзе б там ні было не змогуць знайсці прычыну працівіцца Вікіпедыі, калі мы будзем цвёрда трымацца нашай непрадузятай палітыкі: прадстаўленне мноства канкуруючых тэорый па шырокім спектры. Тым самым мы маем на ўвазе, што мы, стваральнікі Вікіпедыі, давяраем здольнасці чытачоў самім сфарміраваць сваё меркаванне па тым ці іншым пытанні. Артыкулы, якія прадстаўляюць мноства пунктаў погляду сумленна, без патрабавання, каб чытач прыняў нейкі адзін з іх, «нясуць волю». Нейтральнасць разбурае дагматызм, і практычна кожны ўдзельнік нашага праекту пагодзіцца, што гэтая нейтральнасць сама па сабе — ужо добры вынік нашай працы.

== Прыклады ненейтральных выказванняў і спосабаў іх прывядзення да нейтральнага выгляду ==

=== Прыклад 1. Эмацыйная адзнака ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў, уладальнік безумоўнага таленту, з’яўляецца самым геніяльным паэтам нашай эпохі, якім захапляецца ўсё прагрэсіўнае чалавецтва.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў быў высока ацэнены крытыкай (спасылка, спасылка), атрымаў прэмію часопіса «Агеньчык» за лепшы лірычны верш. Літаратурны крытык Грамілаў напісаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка): «Вершы Вершаплётава геніяльныя».
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 2. Эмацыйная крытыка ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў — бясталентны шарлатан, які надакучае сваёй маркотнай пэцканінай рэдакцыям.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Супраць паэта Вершаплётава неаднаразова выказваліся крытыкі і чытачы (спасылка, спасылка, спасылка). Літаратурны крытык Грамілаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка) адзначыў сумнасць і змрочнасць яго вершаў.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 3. Рэклама навуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — новы навуковы кірунак, які пераканаўча даказвае інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі. Заснавальнік хрэнаграфіі, акадэмік і лаўрэат прэміі Сусветнай Акадэміі Хрэнаграфічных Навук Хрэновы, сказаў, што хрэнаграфія патрэбна ў кожнай хаце, у кожнай школе і ўстанове.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Прыхільнікі хрэнаграфіі асабліва вылучаюць «інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі» (спасылка). Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы, які стварыў таксама Сусветную Акадэмію Хрэнаграфічных Навук, распрацаваў праграму шырокага ўкаранення хрэнаграфіі ў школы, установы і сем’і.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 4. Крытыка псеўданавуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — суцэльнае шарлатанства, прынцыпы і высновы хрэнаграфіі абсалютна бяздоказныя. Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы стварыў сваю Акадэмію, якая не мае ніякага дачынення да навукі.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
У акадэмічным асяроддзі маецца нямала выказванняў з крытыкай хрэнаграфіі (спасылка, спасылка) і сумневаў у абгрунтаванасці тэорыі і правільнасці высноў (спасылка, спасылка). Сусветная Акадэмія Хрэнаграфічных Навук, створаная заснавальнікам хрэнаграфіі Хрэновым, не прызнана акадэмічнымі ўстановамі. Прафесар Грамілаў звінаваціў прыхільнікаў хрэнаграфіі ў шарлатанстве (спасылка).
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 5. Палітычная спрэчка з узаемнымі адкатамі і яе вырашэнне ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, выбітны дзеяч войска і культуры, лаўрэат Прэміі Мапуту, непрымірымы барацьбіт супраць карупцыі, злачыннасці, дэзінфармацыі і паклёпу. Карыстаецца бязмежным даверам народа.
{{канец цытаты}}

Выкананы адкат і заменена таксама не нейтральным:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — злачынец, фашысцкі кат, які запляміў сябе шматлікімі злачынствамі, вінаваты ў шарлатанстве, праследаванні сумленных грамадзян, пагрозах і махінацыях. Атрымаў пасаду дзякуючы спрыянню карумпаванай мафіі. Адмовіў прадстаўніку расійскай фірмы «Афршкурімпарт» Апанасу Кракадзілаву ў закупе слановых біўняў па справядлівых коштах. ''Удзельнік Кракадзілаў''.
{{канец цытаты}}

Нейтральная версія:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, лаўрэат Прэміі Мапуту.
Прыхільнікі Кабумбы лічаць яго выбітным дзеячам войска і культуры, барацьбітам з карупцыяй і злачыннасцю (спасылка, спасылка, спасылка).

'''Крытыка'''

Супернікі Кабумбы вінавацяць яго ў шэрагу злачынстваў (спасылка, спасылка, спасылка). Папулярная газета «Сярэднеафрыкан Ньюз» назвала Кабумбу фашысцкім катам па прычыне інцыдэнту з Мумубембай (спасылка, спасылка). Вядомы таксама інцыдэнт, калі фірма «Афршкурімпарт» атрымала вялікія страты праз канфлікт з Кабумбай (спасылка).
{{канец цытаты}}

У дадзеным прыкладзе процілеглыя меркаванні сабраны ў розных частках артыкула. Спачатку ідзе аб’ектыўная інфармацыя. Потым — меркаванні прыхільнікаў. Потым — крытыка супернікаў. Пры гэтым (асабліва ў раздзеле крытыкі) паказваюцца крыніцы меркаванняў. Не рэкамендуецца ў якасці крыніц прыводзіць [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|арыгінальныя даследаванні]].

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>blh15gnzsvsy046q2jne3q5dn1ltpmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197582</id>
      <parentid>5197581</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24066" sha1="6e13zg5s4d8nfkp1mrrod8cm6sy0jeb" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НПГ}}}}
'''Нейтральны пункт гледжання''' — адно з [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|асноватворных правіл Вікіпедыі]], нароўні з правіламі [[Вікіпедыя:Правяраемасць]] і [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі. Аўтарам артыкулаў рэкамендуецца азнаёміцца з усімі трыма правіламі і прытрымлівацца іх у комплексе. Базавыя прынцыпы, закладзеныя ў дадзеныя правілы, не могуць быць адменены ніякімі іншымі правіламі і кіраўніцтвамі ці кансэнсусам рэдактараў.

Прынцып нейтральнасці выкладу (НПГ) павінен выконвацца ўсімі моўнымі раздзеламі — па словах [[Джымі Вэйлз]]а, гэта «абсалютнае і неабмеркавальнае» патрабаванне&lt;sup&gt;[http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-November/008096.html] {{ref-en}}&lt;/sup&gt;.

«Нейтральнасць» пункта гледжання азначае '''непрыхільнасць''' Вікіпедыі якому-небудзь пункту погляду. Усе сцвярджэнні ў артыкуле павінны падавацца не як праўдзівыя, а як пераказаныя са слоў трэціх асоб. Выключэнне могуць складаць толькі агульнапрызнаныя навуковыя або трывіяльныя факты («[[Планета Зямля|Зямля]] абарачаецца вакол [[Сонца]]» ці «Сонца [[Святло|свеціць]]» ці «[[Рака Волга|Волга]] бяжыць у [[Каспійскае мора]]»), і то толькі ў абсалютнай, адназначнай форме. Напрыклад, «Сонца — аб’ект немалых памераў» ці «[[Гітлер]] лічыцца найвялікшым злачынцам» — не нейтральныя сцвярджэнні, таму што:
# Не вызначаны крытэрыі «нямаласці» памераў.
# Не вызначана значэнне слоў «лічыцца» (кім?), «найвялікшы» (па якой меры?) і «злачынец» (чые законы парушыў?). Сцвярджэнне падаецца як праўдзівае, тым часам як некаторыя з ім могуць не пагадзіцца.

Таксама як не адпаведнага нейтральнага пункту гледжання безумоўна прызнаецца '''прадузяты пункт гледжання''' гл. [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]. Калі існуюць розныя меркаванні і ўяўленні пра з’яву, артыкулы Вікіпедыі павінны прынамсі згадваць пра іх, а ў ідэале — расказваць. Пры гэтым ніякае з іх нельга, відавочна ці ўскосна, падаваць як праўду.

== Нейтральнасць і навуковы стыль ==
Вікіпедыя імкнецца быць не больш і не менш, чым энцыклапедыяй, таму ў яе артыкулах бясспрэчна патрабуецца ўжываць [[Навуковы стыль|навуковы функцыянальны стыль]] маўлення, які, у ідэале, прадугледжвае ўсе тыя ж патрабаванні да спосабу выкладу, што і палітыка нейтральнасці Вікіпедыі. Аднак нават у выданнях, якія імкнуцца мець статус найбольш навуковых і бесстаронніх, адхіленні ад гэтых патрабаванняў здараюцца. Правіла НПГ існуе для адназначнага вызначэння таго ўзроўню навуковасці і пэўнасці, якога Вікіпедыя патрабуе ад усіх сваіх артыкулаў.

== Нейтральнасць, пэўнасць і спасылкі на крыніцы ==
[[Вікіпедыя: Спасылкі на крыніцы|Патрабаванне спасылак на крыніцы]] дапаўняе палітыку нейтральнасці, але не замяняе яе. Напрыклад, артыкул, усе сцвярджэнні якога заснаваны на паказаных у ім жа крыніцах, можа не быць нейтральным, падаючы ўсе сцвярджэнні як праўдзівыя, тым часам як на справе яны — толькі выказванні нейкіх вызначаных асоб ці груп.

І наадварот, артыкул можа ўтрымоўваць непацверджаныя ці нават ілжывыя звесткі, але пры гэтым быць нейтральным — для гэтага досыць толькі ''апісваць'' меркаванні ці тэорыі ''з крыніц'', не падаючы іх як праўду і не падтрымліваючы іх.

== Ненейтральнасць і няпоўнасць ==
Ёсць два роды артыкулаў, не адпаведных палітыцы нейтральнасці: артыкулы, відавочна '''канфліктуючыя''' з вымогамі нейтральнасці, і артыкулы, якія апісваюць '''не ўсе меркаванні''' ці недастаткова падрабязна.

У першым выпадку артыкул павінен быць пазначаны як неаб’ектыўны ({{tl|POV}}). Ненейтральная частка інфармацыі такога артыкула падлягае выпраўленню ці выдаленню. У другім выпадку артыкул варта толькі лічыць незавершаным, якімі б неаб’ектыўнымі і падрабязнымі ні былі ўжо наяўныя ў ім звесткі.

== Першапачатковая фармулёўка НПГ ==
{{Пачатак цытаты}}Нейтральны пункт погляду спрабуе падаць ідэі і факты ў форме, з якой згодны як іх прыхільнікі, так і іх сапернікі. Вядома, 100 % згода немагчыма; ёсць людзі, якія не прызнаюць пунктаў погляду, што адрозніваюцца ад іх уласнага. Усё, што мы можам, — гэта шукаць такі тып выкладу, з якім бы маглі пагадзіцца разумныя і глыбакадумныя людзі, пункты погляду якіх па асобных пытаннях могуць разыходзіцца.

[…]

Магчыма, найбольш просты спосаб зрабіць выклад больш энцыклапедычным — гэта пісаць пра тое, якія перакананні людзей, а не пра тое, ці дакладныя гэтыя перакананні. Калі гэта здаецца вам чымсьці накшталт суб’ектывізму, калектывізму ці імперыялізму, спытайце пра гэта мяне, бо я думаю, што ў гэтым выпадку вы проста памыляецеся. Перакананні людзей існуюць аб’ектыўна, і мы можам вельмі лёгка апісаць іх з нейтральнага пункта гледжання.{{ Канец цытаты| крыніца=[[Джымі Уэйлс]], заснавальнік Вікіпедыі.}}

=== Чаму Вікіпедыя павінна быць бесстаронняй? ===
Вікіпедыя — універсальная энцыклапедыя; гэта значыць, што яна складаецца з ведаў чалавецтва пры некаторым узроўні іх абагульнення. Але мы, людзі, бываем нязгоднымі адзін з адным па некаторых пытаннях. Там, дзе існуе некалькі пунктаў погляду, усе яны ўяўляюць сабою розныя гіпотэзы пра тое, што ёсць праўда, і паколькі адзін пункт погляду выяўна супярэчыць іншаму, яго прыхільнікі схільныя лічыць, што іншыя пункты погляду «лжывыя» і, такім чынам, не з’яўляюцца «ведамі». Там, дзе няма згоды, што ёсць «праўда», там няма і згоды пра тое, што складаюць веды. Вікіпедыя працуе дзякуючы супрацоўніцтву ўдзельнікаў; аднак, хоць і супрацоўнічаючы, як мы можам вырашыць праблему бясконцых «войн правак», у якіх адзін удзельнік у тэксце артыкула спачатку сцвярджае ''А'', пасля чаго наступны ўдзельнік змяняе тэкст так, што зараз той сцвярджае ''не А''?

Рашэнне, якое мы прынялі для забеспячэння паспяховай супольнай працы над Вікіпедыяй, палягае ў тым, што паняцце «веды чалавецтва» складаецца з ''усіх розных'' значных тэорый па ўсіх розных пытаннях. Такім рашэннем мы зафіксавалі ўяўленне пра «веды чалавецтва» ў ''гэтым'' сэнсе. Нешта падобнае '''выяўна''' адлюстравана ў агульнапрынятым сэнсе слова «веды»; у гэтым сэнсе тое, што «вядома», увесь час змяняецца з цягам часу, і калі мы выкарыстоўваем слова «ведаю» ў гэтым сэнсе, то часта маем на ўвазе «„ведаю“» (гэта значыць «ведаю» ў двукоссях, «ведаю» '''суб’ектыўна''' і ведаю, пры гэтым, пра гэту суб’ектыўнасць). Так, у Сярэднія вякі мы «ведалі», што дэманы выклікаюць хваробы. Зараз мы «ведаем» іншае.

Мы маглі б сабраць чалавечыя веды (у гэтым сэнсе) старонна: мы б апісалі некалькі тэорый па пытанні В, а потым заявілі б, што праўда пра В ёсць тое-тое і тое вось. Але, ізноў жа, прыміце да ўвагі, што Вікіпедыя з’яўляецца міжнародным, супольным праектам. Практычна кожнае меркаванне па кожным пытанні існуе сярод нашых аўтараў і чытачоў. Для таго, каб пазбегнуць бясконцых «войн правак», мы павінны дамовіцца прадстаўляць кожны пункт погляду сумленна і не сцвярджаць, што нейкі адзін з іх праўдзівы. Гэты падыход з’яўляецца тым фактарам, які робіць артыкулы «бесстароннімі» ці «нейтральнымі» ў сэнсе, апісаным тут. Для таго каб пісаць з нейтральнага пункта погляду пра якое-небудзь пытанне, трэба прадстаўляць канкуруючыя пункты погляду без адстойвання якога-небудзь з іх; каб зрабіць гэта, трэба апісваць усе пункты погляду такім чынам, каб гэта апісанне было больш-менш прымальнае як для іх прыхільнікаў, так і для іх апанентаў.

Асноўная прычына выкарыстання НПГ: Вікіпедыя з’яўляецца энцыклапедыяй, зборам ведаў чалавецтва. Але з-за таго, што Вікіпедыя ствараецца супольнасцю яе аўтараў і з’яўляецца міжнародным рэсурсам, мы пэўна не чакаем, што людзі, зрабіўшыя ўнёсак у яе стварэнне, будуць згодны ва ўсіх паглядах ці нават у большасці сваіх паглядаў на тое, што складаюць веды ў строгім сэнсе. Аднак мы можам прыняць, што мы будзем выкарыстоўваць паняцце «ведаў» у шырэйшым сэнсе гэтага слова: «веды чалавецтва» як увесь спектр супярэчных адна адной тэорый. Мы павінны, усе разам і кожны паасобку, спрабаваць прадставіць усе канкуруючыя пункты погляду сумленна, не аддаючы перавагі ніякаму з іх.

Ёсць і яшчэ адна прычына пільнавацца НПГ. А менавіта, у выпадку, калі чытачам ясна, што мы не чакаем ад іх прыняцця нейкага пэўнага меркавання, гэта пакідае для іх волю рабіць свае ўласныя высновы, заахвочвае іх мець незалежнае меркаванне, падтрымлівае іх уласную «інтэлектуальную незалежнасць». Таталітарныя ўрады і дагматычныя інстытуты грамадства дзе б там ні было не змогуць знайсці прычыну працівіцца Вікіпедыі, калі мы будзем цвёрда трымацца нашай непрадузятай палітыкі: прадстаўленне мноства канкуруючых тэорый па шырокім спектры. Тым самым мы маем на ўвазе, што мы, стваральнікі Вікіпедыі, давяраем здольнасці чытачоў самім сфарміраваць сваё меркаванне па тым ці іншым пытанні. Артыкулы, якія прадстаўляюць мноства пунктаў погляду сумленна, без патрабавання, каб чытач прыняў нейкі адзін з іх, «нясуць волю». Нейтральнасць разбурае дагматызм, і практычна кожны ўдзельнік нашага праекту пагодзіцца, што гэтая нейтральнасць сама па сабе — ужо добры вынік нашай працы.

== Прыклады ненейтральных выказванняў і спосабаў іх прывядзення да нейтральнага выгляду ==

=== Прыклад 1. Эмацыйная адзнака ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў, уладальнік безумоўнага таленту, з’яўляецца самым геніяльным паэтам нашай эпохі, якім захапляецца ўсё прагрэсіўнае чалавецтва.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў быў высока ацэнены крытыкай (спасылка, спасылка), атрымаў прэмію часопіса «Агеньчык» за лепшы лірычны верш. Літаратурны крытык Грамілаў напісаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка): «Вершы Вершаплётава геніяльныя».
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 2. Эмацыйная крытыка ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў — бясталентны шарлатан, які надакучае сваёй маркотнай пэцканінай рэдакцыям.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Супраць паэта Вершаплётава неаднаразова выказваліся крытыкі і чытачы (спасылка, спасылка, спасылка). Літаратурны крытык Грамілаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка) адзначыў сумнасць і змрочнасць яго вершаў.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 3. Рэклама навуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — новы навуковы кірунак, які пераканаўча даказвае інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі. Заснавальнік хрэнаграфіі, акадэмік і лаўрэат прэміі Сусветнай Акадэміі Хрэнаграфічных Навук Хрэновы, сказаў, што хрэнаграфія патрэбна ў кожнай хаце, у кожнай школе і ўстанове.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Прыхільнікі хрэнаграфіі асабліва вылучаюць «інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі» (спасылка). Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы, які стварыў таксама Сусветную Акадэмію Хрэнаграфічных Навук, распрацаваў праграму шырокага ўкаранення хрэнаграфіі ў школы, установы і сем’і.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 4. Крытыка псеўданавуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — суцэльнае шарлатанства, прынцыпы і высновы хрэнаграфіі абсалютна бяздоказныя. Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы стварыў сваю Акадэмію, якая не мае ніякага дачынення да навукі.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
У акадэмічным асяроддзі маецца нямала выказванняў з крытыкай хрэнаграфіі (спасылка, спасылка) і сумневаў у абгрунтаванасці тэорыі і правільнасці высноў (спасылка, спасылка). Сусветная Акадэмія Хрэнаграфічных Навук, створаная заснавальнікам хрэнаграфіі Хрэновым, не прызнана акадэмічнымі ўстановамі. Прафесар Грамілаў звінаваціў прыхільнікаў хрэнаграфіі ў шарлатанстве (спасылка).
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 5. Палітычная спрэчка з узаемнымі адкатамі і яе вырашэнне ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, выбітны дзеяч войска і культуры, лаўрэат Прэміі Мапуту, непрымірымы барацьбіт супраць карупцыі, злачыннасці, дэзінфармацыі і паклёпу. Карыстаецца бязмежным даверам народа.
{{канец цытаты}}

Выкананы адкат і заменена таксама не нейтральным:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — злачынец, фашысцкі кат, які запляміў сябе шматлікімі злачынствамі, вінаваты ў шарлатанстве, праследаванні сумленных грамадзян, пагрозах і махінацыях. Атрымаў пасаду дзякуючы спрыянню карумпаванай мафіі. Адмовіў прадстаўніку расійскай фірмы «Афршкурімпарт» Апанасу Кракадзілаву ў закупе слановых біўняў па справядлівых коштах. ''Удзельнік Кракадзілаў''.
{{канец цытаты}}

Нейтральная версія:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, лаўрэат Прэміі Мапуту.
Прыхільнікі Кабумбы лічаць яго выбітным дзеячам войска і культуры, барацьбітам з карупцыяй і злачыннасцю (спасылка, спасылка, спасылка).

'''Крытыка'''

Супернікі Кабумбы вінавацяць яго ў шэрагу злачынстваў (спасылка, спасылка, спасылка). Папулярная газета «Сярэднеафрыкан Ньюз» назвала Кабумбу фашысцкім катам па прычыне інцыдэнту з Мумубембай (спасылка, спасылка). Вядомы таксама інцыдэнт, калі фірма «Афршкурімпарт» атрымала вялікія страты праз канфлікт з Кабумбай (спасылка).
{{канец цытаты}}

У дадзеным прыкладзе процілеглыя меркаванні сабраны ў розных частках артыкула. Спачатку ідзе аб’ектыўная інфармацыя. Потым — меркаванні прыхільнікаў. Потым — крытыка супернікаў. Пры гэтым (асабліва ў раздзеле крытыкі) паказваюцца крыніцы меркаванняў. Не рэкамендуецца ў якасці крыніц прыводзіць [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|арыгінальныя даследаванні]].

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>6e13zg5s4d8nfkp1mrrod8cm6sy0jeb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197598</id>
      <parentid>5197582</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23783" sha1="7cju3b80dpifl9lumbhp1j8gv136qy1" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НПГ}}}}
'''Нейтральны пункт гледжання''' — адно з [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|асноватворных правіл Вікіпедыі]], нароўні з правіламі [[Вікіпедыя:Правяраемасць]] і [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі. Аўтарам артыкулаў рэкамендуецца азнаёміцца з усімі трыма правіламі і прытрымлівацца іх у комплексе. Базавыя прынцыпы, закладзеныя ў дадзеныя правілы, не могуць быць адменены ніякімі іншымі правіламі і кіраўніцтвамі ці кансэнсусам рэдактараў.

Прынцып нейтральнасці выкладу (НПГ) павінен выконвацца ўсімі моўнымі раздзеламі — па словах [[Джымі Вэйлз]]а, гэта «абсалютнае і неабмеркавальнае» патрабаванне&lt;sup&gt;[http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-November/008096.html] {{ref-en}}&lt;/sup&gt;.

«Нейтральнасць» пункта гледжання азначае '''непрыхільнасць''' Вікіпедыі якому-небудзь пункту погляду. Усе сцвярджэнні ў артыкуле павінны падавацца не як праўдзівыя, а як пераказаныя са слоў трэціх асоб. Выключэнне могуць складаць толькі агульнапрызнаныя навуковыя або трывіяльныя факты («[[Планета Зямля|Зямля]] абарачаецца вакол [[Сонца]]» ці «Сонца [[Святло|свеціць]]» ці «[[Рака Волга|Волга]] бяжыць у [[Каспійскае мора]]»), і то толькі ў абсалютнай, адназначнай форме. Напрыклад, «Сонца — аб’ект немалых памераў» ці «[[Гітлер]] лічыцца найвялікшым злачынцам» — не нейтральныя сцвярджэнні, таму што:
# Не вызначаны крытэрыі «нямаласці» памераў.
# Не вызначана значэнне слоў «лічыцца» (кім?), «найвялікшы» (па якой меры?) і «злачынец» (чые законы парушыў?). Сцвярджэнне падаецца як праўдзівае, тым часам як некаторыя з ім могуць не пагадзіцца.

Калі існуюць розныя меркаванні і ўяўленні пра з’яву, артыкулы Вікіпедыі павінны прынамсі згадваць пра іх, а ў ідэале — расказваць. Пры гэтым ніякае з іх нельга, відавочна ці ўскосна, падаваць як праўду.

== Нейтральнасць і навуковы стыль ==
Вікіпедыя імкнецца быць не больш і не менш, чым энцыклапедыяй, таму ў яе артыкулах бясспрэчна патрабуецца ўжываць [[Навуковы стыль|навуковы функцыянальны стыль]] маўлення, які, у ідэале, прадугледжвае ўсе тыя ж патрабаванні да спосабу выкладу, што і палітыка нейтральнасці Вікіпедыі. Аднак нават у выданнях, якія імкнуцца мець статус найбольш навуковых і бесстаронніх, адхіленні ад гэтых патрабаванняў здараюцца. Правіла НПГ існуе для адназначнага вызначэння таго ўзроўню навуковасці і пэўнасці, якога Вікіпедыя патрабуе ад усіх сваіх артыкулаў.

== Нейтральнасць, пэўнасць і спасылкі на крыніцы ==
[[Вікіпедыя: Спасылкі на крыніцы|Патрабаванне спасылак на крыніцы]] дапаўняе палітыку нейтральнасці, але не замяняе яе. Напрыклад, артыкул, усе сцвярджэнні якога заснаваны на паказаных у ім жа крыніцах, можа не быць нейтральным, падаючы ўсе сцвярджэнні як праўдзівыя, тым часам як на справе яны — толькі выказванні нейкіх вызначаных асоб ці груп.

І наадварот, артыкул можа ўтрымоўваць непацверджаныя ці нават ілжывыя звесткі, але пры гэтым быць нейтральным — для гэтага досыць толькі ''апісваць'' меркаванні ці тэорыі ''з крыніц'', не падаючы іх як праўду і не падтрымліваючы іх.

== Ненейтральнасць і няпоўнасць ==
Ёсць два роды артыкулаў, не адпаведных палітыцы нейтральнасці: артыкулы, відавочна '''канфліктуючыя''' з вымогамі нейтральнасці, і артыкулы, якія апісваюць '''не ўсе меркаванні''' ці недастаткова падрабязна.

У першым выпадку артыкул павінен быць пазначаны як неаб’ектыўны ({{tl|POV}}). Ненейтральная частка інфармацыі такога артыкула падлягае выпраўленню ці выдаленню. У другім выпадку артыкул варта толькі лічыць незавершаным, якімі б неаб’ектыўнымі і падрабязнымі ні былі ўжо наяўныя ў ім звесткі.

== Першапачатковая фармулёўка НПГ ==
{{Пачатак цытаты}}Нейтральны пункт погляду спрабуе падаць ідэі і факты ў форме, з якой згодны як іх прыхільнікі, так і іх сапернікі. Вядома, 100 % згода немагчыма; ёсць людзі, якія не прызнаюць пунктаў погляду, што адрозніваюцца ад іх уласнага. Усё, што мы можам, — гэта шукаць такі тып выкладу, з якім бы маглі пагадзіцца разумныя і глыбакадумныя людзі, пункты погляду якіх па асобных пытаннях могуць разыходзіцца.

[…]

Магчыма, найбольш просты спосаб зрабіць выклад больш энцыклапедычным — гэта пісаць пра тое, якія перакананні людзей, а не пра тое, ці дакладныя гэтыя перакананні. Калі гэта здаецца вам чымсьці накшталт суб’ектывізму, калектывізму ці імперыялізму, спытайце пра гэта мяне, бо я думаю, што ў гэтым выпадку вы проста памыляецеся. Перакананні людзей існуюць аб’ектыўна, і мы можам вельмі лёгка апісаць іх з нейтральнага пункта гледжання.{{ Канец цытаты| крыніца=[[Джымі Уэйлс]], заснавальнік Вікіпедыі.}}

=== Чаму Вікіпедыя павінна быць бесстаронняй? ===
Вікіпедыя — універсальная энцыклапедыя; гэта значыць, што яна складаецца з ведаў чалавецтва пры некаторым узроўні іх абагульнення. Але мы, людзі, бываем нязгоднымі адзін з адным па некаторых пытаннях. Там, дзе існуе некалькі пунктаў погляду, усе яны ўяўляюць сабою розныя гіпотэзы пра тое, што ёсць праўда, і паколькі адзін пункт погляду выяўна супярэчыць іншаму, яго прыхільнікі схільныя лічыць, што іншыя пункты погляду «лжывыя» і, такім чынам, не з’яўляюцца «ведамі». Там, дзе няма згоды, што ёсць «праўда», там няма і згоды пра тое, што складаюць веды. Вікіпедыя працуе дзякуючы супрацоўніцтву ўдзельнікаў; аднак, хоць і супрацоўнічаючы, як мы можам вырашыць праблему бясконцых «войн правак», у якіх адзін удзельнік у тэксце артыкула спачатку сцвярджае ''А'', пасля чаго наступны ўдзельнік змяняе тэкст так, што зараз той сцвярджае ''не А''?

Рашэнне, якое мы прынялі для забеспячэння паспяховай супольнай працы над Вікіпедыяй, палягае ў тым, што паняцце «веды чалавецтва» складаецца з ''усіх розных'' значных тэорый па ўсіх розных пытаннях. Такім рашэннем мы зафіксавалі ўяўленне пра «веды чалавецтва» ў ''гэтым'' сэнсе. Нешта падобнае '''выяўна''' адлюстравана ў агульнапрынятым сэнсе слова «веды»; у гэтым сэнсе тое, што «вядома», увесь час змяняецца з цягам часу, і калі мы выкарыстоўваем слова «ведаю» ў гэтым сэнсе, то часта маем на ўвазе «„ведаю“» (гэта значыць «ведаю» ў двукоссях, «ведаю» '''суб’ектыўна''' і ведаю, пры гэтым, пра гэту суб’ектыўнасць). Так, у Сярэднія вякі мы «ведалі», што дэманы выклікаюць хваробы. Зараз мы «ведаем» іншае.

Мы маглі б сабраць чалавечыя веды (у гэтым сэнсе) старонна: мы б апісалі некалькі тэорый па пытанні В, а потым заявілі б, што праўда пра В ёсць тое-тое і тое вось. Але, ізноў жа, прыміце да ўвагі, што Вікіпедыя з’яўляецца міжнародным, супольным праектам. Практычна кожнае меркаванне па кожным пытанні існуе сярод нашых аўтараў і чытачоў. Для таго, каб пазбегнуць бясконцых «войн правак», мы павінны дамовіцца прадстаўляць кожны пункт погляду сумленна і не сцвярджаць, што нейкі адзін з іх праўдзівы. Гэты падыход з’яўляецца тым фактарам, які робіць артыкулы «бесстароннімі» ці «нейтральнымі» ў сэнсе, апісаным тут. Для таго каб пісаць з нейтральнага пункта погляду пра якое-небудзь пытанне, трэба прадстаўляць канкуруючыя пункты погляду без адстойвання якога-небудзь з іх; каб зрабіць гэта, трэба апісваць усе пункты погляду такім чынам, каб гэта апісанне было больш-менш прымальнае як для іх прыхільнікаў, так і для іх апанентаў.

Асноўная прычына выкарыстання НПГ: Вікіпедыя з’яўляецца энцыклапедыяй, зборам ведаў чалавецтва. Але з-за таго, што Вікіпедыя ствараецца супольнасцю яе аўтараў і з’яўляецца міжнародным рэсурсам, мы пэўна не чакаем, што людзі, зрабіўшыя ўнёсак у яе стварэнне, будуць згодны ва ўсіх паглядах ці нават у большасці сваіх паглядаў на тое, што складаюць веды ў строгім сэнсе. Аднак мы можам прыняць, што мы будзем выкарыстоўваць паняцце «ведаў» у шырэйшым сэнсе гэтага слова: «веды чалавецтва» як увесь спектр супярэчных адна адной тэорый. Мы павінны, усе разам і кожны паасобку, спрабаваць прадставіць усе канкуруючыя пункты погляду сумленна, не аддаючы перавагі ніякаму з іх.

Ёсць і яшчэ адна прычына пільнавацца НПГ. А менавіта, у выпадку, калі чытачам ясна, што мы не чакаем ад іх прыняцця нейкага пэўнага меркавання, гэта пакідае для іх волю рабіць свае ўласныя высновы, заахвочвае іх мець незалежнае меркаванне, падтрымлівае іх уласную «інтэлектуальную незалежнасць». Таталітарныя ўрады і дагматычныя інстытуты грамадства дзе б там ні было не змогуць знайсці прычыну працівіцца Вікіпедыі, калі мы будзем цвёрда трымацца нашай непрадузятай палітыкі: прадстаўленне мноства канкуруючых тэорый па шырокім спектры. Тым самым мы маем на ўвазе, што мы, стваральнікі Вікіпедыі, давяраем здольнасці чытачоў самім сфарміраваць сваё меркаванне па тым ці іншым пытанні. Артыкулы, якія прадстаўляюць мноства пунктаў погляду сумленна, без патрабавання, каб чытач прыняў нейкі адзін з іх, «нясуць волю». Нейтральнасць разбурае дагматызм, і практычна кожны ўдзельнік нашага праекту пагодзіцца, што гэтая нейтральнасць сама па сабе — ужо добры вынік нашай працы.

== Прыклады ненейтральных выказванняў і спосабаў іх прывядзення да нейтральнага выгляду ==

=== Прыклад 1. Эмацыйная адзнака ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў, уладальнік безумоўнага таленту, з’яўляецца самым геніяльным паэтам нашай эпохі, якім захапляецца ўсё прагрэсіўнае чалавецтва.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў быў высока ацэнены крытыкай (спасылка, спасылка), атрымаў прэмію часопіса «Агеньчык» за лепшы лірычны верш. Літаратурны крытык Грамілаў напісаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка): «Вершы Вершаплётава геніяльныя».
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 2. Эмацыйная крытыка ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Паэт Вершаплётаў — бясталентны шарлатан, які надакучае сваёй маркотнай пэцканінай рэдакцыям.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Супраць паэта Вершаплётава неаднаразова выказваліся крытыкі і чытачы (спасылка, спасылка, спасылка). Літаратурны крытык Грамілаў у часопісе «Новая Літаратура» (спасылка) адзначыў сумнасць і змрочнасць яго вершаў.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 3. Рэклама навуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — новы навуковы кірунак, які пераканаўча даказвае інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі. Заснавальнік хрэнаграфіі, акадэмік і лаўрэат прэміі Сусветнай Акадэміі Хрэнаграфічных Навук Хрэновы, сказаў, што хрэнаграфія патрэбна ў кожнай хаце, у кожнай школе і ўстанове.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Прыхільнікі хрэнаграфіі асабліва вылучаюць «інфармацыйна-біялагічную вартасць рэгулявання хрэну ў астральнай праекцыі» (спасылка). Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы, які стварыў таксама Сусветную Акадэмію Хрэнаграфічных Навук, распрацаваў праграму шырокага ўкаранення хрэнаграфіі ў школы, установы і сем’і.
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 4. Крытыка псеўданавуковага напрамку ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Хрэнаграфія — суцэльнае шарлатанства, прынцыпы і высновы хрэнаграфіі абсалютна бяздоказныя. Заснавальнік хрэнаграфіі Хрэновы стварыў сваю Акадэмію, якая не мае ніякага дачынення да навукі.
{{канец цытаты}}
Нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
У акадэмічным асяроддзі маецца нямала выказванняў з крытыкай хрэнаграфіі (спасылка, спасылка) і сумневаў у абгрунтаванасці тэорыі і правільнасці высноў (спасылка, спасылка). Сусветная Акадэмія Хрэнаграфічных Навук, створаная заснавальнікам хрэнаграфіі Хрэновым, не прызнана акадэмічнымі ўстановамі. Прафесар Грамілаў звінаваціў прыхільнікаў хрэнаграфіі ў шарлатанстве (спасылка).
{{канец цытаты}}

=== Прыклад 5. Палітычная спрэчка з узаемнымі адкатамі і яе вырашэнне ===
Не нейтральна:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, выбітны дзеяч войска і культуры, лаўрэат Прэміі Мапуту, непрымірымы барацьбіт супраць карупцыі, злачыннасці, дэзінфармацыі і паклёпу. Карыстаецца бязмежным даверам народа.
{{канец цытаты}}

Выкананы адкат і заменена таксама не нейтральным:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — злачынец, фашысцкі кат, які запляміў сябе шматлікімі злачынствамі, вінаваты ў шарлатанстве, праследаванні сумленных грамадзян, пагрозах і махінацыях. Атрымаў пасаду дзякуючы спрыянню карумпаванай мафіі. Адмовіў прадстаўніку расійскай фірмы «Афршкурімпарт» Апанасу Кракадзілаву ў закупе слановых біўняў па справядлівых коштах. ''Удзельнік Кракадзілаў''.
{{канец цытаты}}

Нейтральная версія:
{{пачатак цытаты}}
Кабумба, Мбекі — міністр прапаганды і адукацыі, лаўрэат Прэміі Мапуту.
Прыхільнікі Кабумбы лічаць яго выбітным дзеячам войска і культуры, барацьбітам з карупцыяй і злачыннасцю (спасылка, спасылка, спасылка).

'''Крытыка'''

Супернікі Кабумбы вінавацяць яго ў шэрагу злачынстваў (спасылка, спасылка, спасылка). Папулярная газета «Сярэднеафрыкан Ньюз» назвала Кабумбу фашысцкім катам па прычыне інцыдэнту з Мумубембай (спасылка, спасылка). Вядомы таксама інцыдэнт, калі фірма «Афршкурімпарт» атрымала вялікія страты праз канфлікт з Кабумбай (спасылка).
{{канец цытаты}}

У дадзеным прыкладзе процілеглыя меркаванні сабраны ў розных частках артыкула. Спачатку ідзе аб’ектыўная інфармацыя. Потым — меркаванні прыхільнікаў. Потым — крытыка супернікаў. Пры гэтым (асабліва ў раздзеле крытыкі) паказваюцца крыніцы меркаванняў. Не рэкамендуецца ў якасці крыніц прыводзіць [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|арыгінальныя даследаванні]].

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>7cju3b80dpifl9lumbhp1j8gv136qy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інстытут беларускай культуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14890</id>
    <revision>
      <id>5197715</id>
      <parentid>4602771</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32331" sha1="0w7xs43dc64qiety8nhuyqeue7pk7si" xml:space="preserve">{{значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}
{{Арганізацыя
 |назва            = Інстытут беларускай культуры
 |альтэрнатыўная   = Інбелкульт
 |background_color = 
 |колер_назвы      = 
 |лагатып          = 
 |шырыня_лагатыпа  = 
 |подпіс           = 
 |карта1           = 
 |шырыня_карты1    = 
 |легенда1         = 
 |карта2           = 
 |шырыня_карты2    = 
 |легенда2         = 
 |абрэвіятура              = ІБК
 |назва_папярэдніка        = [[Навукова-тэрміналагічная камісія Наркамасветы БССР]] 
 |назва_пераемніка         = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларуская акадэмія навук]]
 |членства         = 
 |тып_цэнтра       = Штаб-кватэра
 |цэнтр            = Койданаўская вуліца (цяпер Рэвалюцыйная, 15), [[Мінск]], [[Беларусь]]
 |тып              = навуковая арганізацыя
 |юрыдычны_статус          = [[Урад|Урадавая]] ўстанова
 |мовы             = 
 |мова             = 
 |колькасць_супрацоўнікаў  = 400 (1926 год)
 |пасада_кіраўніка1 = Старшыня
 |імя_кіраўніка1    = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпан Некрашэвіч]] (да 1924 года), [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]]
 |пасада_кіраўніка2 = 
 |імя_кіраўніка2    = 
 &lt;!-- ... --&gt;
 |пасада_кіраўніка10 = 
 |імя_кіраўніка10    = 
 |заснавальнік1      = 
 |падзея_заснавання1 = 
 |дата_заснавання1   = 22 студзеня 1922
 |заснавальнік2      = 
 |падзея_заснавання2 = 
 |дата_заснавання2   = 
 &lt;!-- ... --&gt;
 |заснавальнік6      = 
 |падзея_заснавання6 = 
 |дата_заснавання6   = 
 |падзея_ліквідацыі  = 
 |дата_ліквідацыі    = 31 снежня 1928
 |колькасць супрацоўнікаў = 400 (1926 год)
 |заўвага1           = 
 |заўвага2           = 
 &lt;!-- ... --&gt;
 |адрас            = 
 |сайт             = 
 |вікісховішча     = 
}}
[[Файл:Revaliucyjnaja,_15.JPG|міні|250px|[[Дом Каплана|Будынак у Мінску]], у якім у 1922-28 гадах знаходзіўся Інбелкульт &lt;br&gt;([[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вул. Рэвалюцыйная]], 15. У часы ІБК будынак меў адрас Койданаўская, 19)]]
'''Інстытут беларускай культуры''', скарочана '''Інбелкульт''' або '''ІБК''' — вышэйшая шматгаліновая навукова-даследчая ўстанова, першая ў гісторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Інстытут быў заснаваны [[30 студзеня]] [[1922]] у [[Мінск]]у на базе [[Навукова-тэрміналагічная камісія Наркамасветы БССР|Навукова-тэрміналагічнай камісіі Наркамасветы БССР]], і існаваў да [[1928]] года, калі быў ператвораны ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускую акадэмію навук]].

== Заснаванне ==
[[Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|міні|250px|Навуковая камісія Інбелкульту, 1922 год. Сядзяць злева направа: [[Янка Купала|Я. Купала]], [[Аляксандр Прохаравіч Круталевіч|А. Круталевіч]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Лёсік]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]], [[Уладзіслаў Вікенцьевіч Чаржынскі|У. Чаржынскі]], [[Віктар Іванавіч Шэмпель|В. Шэмпель]], [[Мікола Байкоў|М. Байкоў]]. Стаяць злева направа: [[Міхаіл Аляксандравіч Грамыка|Міхаіл Грамыка]], [[Лявон Лявонавіч Більдзюкевіч|Лявон Більдзюкевіч]], [[Часлаў Іванавіч Родзевіч|Часлаў Родзевіч]], [[Якуб Колас|Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас)]], [[Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка|Кастусь Гадыцкі-Цвірка]], [[Язэп Лявонавіч Дыла|Язэп Дыла]].]]
У чэрвені 1921 пры [[Народны камісарыят асветы БССР|НКА]] ствараецца Акадэмічны цэнтр. Адной з задач, пастаўленых перад ім, было кіраўніцтва ўстановамі, якія маюць за мэту навуковую работу, запрашэнне ў Беларусь і падрыхтоўку ўласных навуковых сіл&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 42. Воп. 1. Спр. 535. Арк. 4; Петрыкаў, П. Ц. Інстытут беларускай культуры — 70 гадоў / П. Ц. Петрыкаў // Весці АН Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 1992. — № 5 — 6. — С. 54.&lt;/ref&gt;.

На працягу 1921 года ў структуры Акадэмічнага цэнтра НКА БССР існавала 17 устаноў. Пад адзінаццатым нумарам у справаздачы пазначаны Інстытут беларускай культуры&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 42. Воп. 1. Спр. 519. Арк. 40; Петрыкаў, П. Ц. Інстытут беларускай культуры — 70 гадоў… — С. 54.&lt;/ref&gt;. Дакумент з назвай «Звесткі аб дзейнасці ўстаноў НКА на 01.09.21 г.» інфармуе пра наяўнасць навуковых устаноў: «1. Інстытут беларускай культуры (арганізуецца)…». У іншым варыянце ў першым пункце адсутнічае слова «арганізуецца»&lt;ref&gt;НАРБ. Ф. 42. Воп. 1. Спр. 100. Арк. 4 адв.&lt;/ref&gt;. За 1921 ІБК «зрабіў падрыхтоўчую работу да арганізацыі ўсіх беларускіх навуковых устаноў у адзін навукова-даследчы Інстытут беларускай культуры, які павінен адкрыць сваю дзейнасць у гэтым, 1922 г.»&lt;ref&gt;НАРБ). Ф. 42. Воп. 1. Спр. 519. Арк. 40; Петрыкаў, П. Ц. Інстытут беларускай культуры — 70 гадоў… — С. 55.&lt;/ref&gt;

Інстытут беларускай культуры пачаў сваё існаванне на пачатку 1922 года, замяніўшы сабой [[Навукова-тэрміналагічная камісія|Навукова-тэрміналагічную камісі]]ю&lt;ref&gt;Белорусская Советская Социалистическая Республика: [История, география, экономика, культура / Предисл. И. А. Адамовича]. — Мн.: Изд. СНК БССР, 1927. — VII, 528 с. — С. 422.&lt;/ref&gt;. [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскі]] адзначаў, што у канцы 1921 года ІБК пачаў фактычнае існаванне, фармальна ІБК замацоўваецца ў пачатку 1922&lt;ref&gt;Ігнатоўскі У. Старонка з гісторыі культурнага будаўніцтва ў БССР // Бальшавік Беларусі. — 1928. — № 12. — С. 11 — 12.&lt;/ref&gt;. Вучоны сакратар [[Мікалай Макаравіч Гуткоўскі|М. М. Гуткоўскі]] ў кастрычніку 1921 адносіў да навуковых устаноў, адначасова з НТК, Інстытут беларускай і яўрэйскай культуры&lt;ref&gt;Академический центр Наркомпроса ССРБ // Вестник Наркомпроса ССРБ. — 1921. — № 2. — С. 19.&lt;/ref&gt;. Паводле звестак, ІБК мусіў мець у сваім складзе 7 секцый. Аднак ствараюцца толькі дзве: этнолага-лінгвістычная (са слоўнікавай, тэрміналагічнай і літаратурна-даследчай камісіяй) і прыродазнаўчая (з геолага-глебазнаўчай камісіяй). У. М. Ігнатоўскі пісаў: «Інбелкульт у пачатку 1922 года ўпітвае ў сябе Тэрміналагічную камісію, каторая перастае існаваць самастойна»&lt;ref&gt;Ігнатоўскі У. Старонка з гісторыі культурнага будаўніцтва ў БССР… — С. 11.&lt;/ref&gt;.

== Арганізацыя працы ==

Першы статут ІБК пакуль не выяўлены, з-за кепскай захаванасці матэрыялаў 1920-х гадоў. Аднак некаторыя паведамленні таго часу даюць магчымасць скампанаваць інфармацыю, якая ўтрымлівае асноўныя палажэнні статута&lt;ref&gt;Вестник Наркомпроса БССР. — 1921. — № 2. — С. 33—34; С. Н. [Нкрашэвіч С. М.] Іінстытут беларускай культуры // Вестник Наркомпроса БССР. — 1921. — № 3—4. — С. 13&lt;/ref&gt;. У распрацоўцы першага статута ІБК удзельнічалі [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У. І. Пічэта]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Зміцер Жылуновіч|З. Х. Жылуновіч]] (Цішка Гартны), [[Язэп Дыла|Я. Л. Дыла]].

Старшыні: [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіч]] (1922—1924), [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскі]] (1924—1926, з 1927 прэзідэнт).

Першыя супрацоўнікі: [[Уладзіслаў Вікенцьевіч Чаржынскі|У. В. Чаржынскі]] (сакратар ІБК), [[Мікалай Васільевіч Азбукін|М. В. Азбукін]], [[Мікола Байкоў|М. Я. Байкоў]], [[Лявон Лявонавіч Більдзюкевіч|Л. Більдзюкевіч]], [[Міхайла Грамыка|М. А. Грамыка]], [[Мікалай Макаравіч Гуткоўскі|М. М. Гуткоўскі]], [[Якуб Колас|К. М. Міцкевіч]] (Я. Колас), [[Янка Купала|І. Д. Луцэвіч]] (Я. Купала), [[Часлаў Іванавіч Родзевіч|Ч. І. Родзевіч]] і іншыя.

З-за недахопу матэрыяльных сродкаў вёў даследаванні выключна ў галіне [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]]: распрацоўка практычных праблем беларускага мовазнаўства, вывучэнне беларускай літаратуры, мастацтва, гісторыі, этнаграфіі, фальклору. У 1923—1924 створаны агранамічная, [[прыродазнаўчая секцыя Інбелкульта|прыродазнаўчая]] і [[Медыцынская секцыя Інбелкульта|медыцынская секцы]]і. У канцы 1923 на правах пастаяннай камісіі створана [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства]]. У сакавіку 1924 арганізаваны секцыі этнаграфіі і геаграфіі, мастацтва, права, педагогіка, медыка-ветэрынарная, сацыяльна-эканамічная.

У ліпені 1924 [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК]] і [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] зацвердзілі «Палажэнне аб Інстытуце беларускай культуры», паводле якога ІБК прызнаваўся вышэйшай дзяржаўнай навуковай установай Беларусі. У 1925 у склад ІБК увайшла камісія па вывучэнню прыродных прадукцыйных сіл Беларусі (створана ў 1923 Дзяржпланам БССР), арганізаваны яўрэйскі і польскі аддзелы. У 1926 ІБК вылучаны са складу Наркамасветы БССР і ператвораны ў самастойную навуковую ўстанову пры СНК БССР. На 1 ліпеня 1926 у інстытуце працавала 77 правадзейных членаў, 69 членаў-супрацоўнікаў і 60 членаў-карэспандэнтаў. У яго дзейнасці ўдзельнічалі каля 200 супрацоўнікаў ВНУ.
[[Файл:Група беларускіх пісьменнікаў і літаратуразнаўцаў — чальцоў Інбелкульта.jpg|250px|міні|Група беларускіх пісьменнікаў і літаратуразнаўцаў — членаў Інстытута беларускай культуры ў Доме культуры на Фантанцы: у 1-ым радзе — [[Мікалай Васільевіч Азбукін|М. Азбукін]], [[Уладзіслаў Вікенцьевіч Чаржынскі|У. Чаржынскі]]; у 2-ім радзе — [[Часлаў Іванавіч Родзевіч|Ч. Родзевіч]], [[Вітольд Міхальскі|В. Міхальскі]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]], [[Янка Купала|Я. Купала]], [[Якуб Колас|Я. Колас]]; у 3-ім радзе — [[Аляксандр Прохаравіч Круталевіч|А. Круталевіч]], [[Мікалай Макаравіч Гуткоўскі|М. Гуткоўскі]], [[Міхайла Грамыка|М. Грамыка]]. Ленінград ([[Санкт-Пецярбург]]), [[Расія]]. 1926 год.]]
У чэрвені 1927 зацверджаны новы статут ІБК. Структура інстытута была набліжана да акадэмічнай. Уключала 2 аддзелы: гуманітарных навук (кіраўнік Некрашэвіч), прыроды і гаспадаркі (кіраўнік [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. А. Смоліч]]). Створана аспірантура. У лістападзе 1927 СНК БССР зацвердзіў склад прэзідыума ІБК: [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскі]] (прэзідэнт), [[М. І. Бялуга]] (віцэ-прэзідэнт), [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]] (сакратар), С. М. Некрашэвіч, [[Стэфан Лявонавіч Гельтман|С. Л. Гельтман]] (загадчык польскага сектара), [[Бэр Аршанскі|Б. М. Аршанскі]] (загадчык яўрэйскага сектара) і 14 правадзейных членаў ІБК: Ігнатоўскі (кафедра гісторыі Беларусі), Ластоўскі (кафедра этнаграфіі), Пічэта (кафедра гісторыі права і гаспадаркі Беларусі), [[Антон Мікітавіч Ясінскі|А. М. Ясінскі]] (кафедра ўсеагульнай гісторыі), С. Ю. Матулайціс (кафедра гісторыі Літвы), [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіч]] (кафедра жывой беларускай мовы), [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Ю. Лёсік]] (кафедра беларускай навуковай мовы), І. І. Замоцін (кафедра беларускай літаратуры), Я. Купала, Я. Колас, Ц. Гартны (Жылуновіч, кафедра мастацкай літаратуры), [[Мікалай Фёдаравіч Бліадухо|М. Ф. Бліадухо]] (кафедра геалогіі), Смоліч (кафедра геаграфіі), [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў|Я. М. Афанасьеў]] (кафедра глебазнаўства). Працавалі кафедры: гісторыі беларускай мовы (з камісіяй па складанні гістарычнага слоўніка беларускай мовы), жывой беларускай мовы (з камісіямі па складанні слоўніка жывой беларускай мовы), дыялекталагічная (па вывучэнні беларускіх дыялектаў, у складзе кафедры Інстытута навуковай мовы), агульнай гісторыі, гісторыі Беларусі (з камісіямі па вывучэнні грамадскага руху на Беларусі, гісторыі гарадоў і краін Беларусі, гісторыі асветы на Беларусі), гісторыі беларускага права (з археаграфічнай камісіяй), гісторыі народнай гаспадаркі Беларусі, археалогіі Беларусі, этнаграфіі Беларусі (з фальклорнай камісіяй), гісторыі Літвы, глебазнаўства, батанікі (з батанічнай камісіяй і Батанічным садам каля [[Віцебск]]а), заалогіі (з заалагічным музеем), геаграфіі (з камісіямі геаграфіі і картаграфіі, па складанні геаграфічнага слоўніка Беларусі), хіміі (з Цэнтральнай хімічнай лабараторыяй), антрапалогіі (з лабараторыяй вышэйшай нервнай дзейнасці і антрапалагічным кабінетам), біялогіі (з лабараторыяй эксперыментальнай біялогіі), Інстытут беларускага мастацтва (з камісіямі па вывучэнні гісторыі беларускага мастацтва, беларускага тэатра, беларускай песні і музыкі, музеем беларускага мастацтва), геалагічны інстытут (з секцыяй рэгіянальнай геалогіі). Дзейнічалі камісіі: бібліяграфічная, вайскова-тэрміналагічная, па вывучэнні Заходняй Беларусі, па вывучэнні культуры латышоў, па вывучэнні прамысловасці, па вывучэнні хатніх рамёстваў, па вывучэнні кааперацыі. У сістэму ІБК уваходзілі таксама навуковае таварыства па вывучэнні Беларусі (пры [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельска-гаспадарчай акадэміі]]), бібліятэка, друкарня.

Інстытут разгарнуў значную работу ў галіне [[Геалогія|геалогіі]], глебазнаўства, геабатанікі, [[Геаграфія|геаграфіі]], геафізікі, [[Хімія|хіміі]], вывучэння прыродных рэсурсаў Беларусі. Прыродазнаўчая секцыя даследавала прыроду рэспублікі. Яе экспедыцыі адкрылі паклады фасфарытаў, керамічнай і вогнетрывалай [[Гліна|гліны]], [[Буры вугаль|бурага вугалю]], кварцавага пяску, наблізіліся да адкрыцця нафты.

У 1924 секцыя правяла 1-ю Усебеларускую глебазнаўчую канферэнцыю, на якой быў вызначаны план наступных даследаванняў глеб Беларусі. Даследаваліся геаграфія і генезіс глеб, іх урадлівасць. Да 1931 г. былі абследаваны глебы ўсёй рэспублікі і складзена яе зводная глебавая карта. Даследавалася флора і фаўна. У 1923—1928 гг. ІБК арганізаваў шматлікія геабатанічныя экспедыцыі (удзельнічалі В. П. Аўрамчык, Н. А. Збітнеўскі, В. А. Міхайлоўская, В. С. Палянская і іншыя). У выніку з’явіліся работы з апісаннем расліннасці па раёнах рэспублікі. Пад рэдакцыяй Н. П. Кузняцова была складзена геабатанічная карта, Палянская апублікавала спіс 150 найбольш важных відаў раслін і карту іх распаўсюджання ў Беларусі. [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын|А. У. Фядзюшын]] (кіраваў секцыяй заалогіі) даследаваў фаўну рэспублікі. Матэрыялы флоры, фаўны і геалогіі Беларусі былі прадстаўлены ў музеі прыроды (меў заалагічны, батанічны і глебавы аддзелы).

З 1927 г. кафедра геаграфіі вывучала эканамічнае раянаванне рэспублікі і рыхтавала поўнае геаграфічнае апісанне Беларусі. Метэаралагічнае бюро (у складзе прыродазнаўчай секцыі) мела сетку метэастанцый і вяло вывучэнне [[клімат]]у Беларусі. У 1927 годзе пад кіраўніцтвам А. І. Кайгародава была завершана работа над «Кліматычным атласам Беларусі», які падрыхтавала кафедра метэаралогіі Беларускай сельска-гаспадарчай акадэміі. Медыцынская секцыя вывучала спецыфічныя хваробы Беларусі, санітарны стан вёскі і лекавыя крыніцы рэспублікі. Сельска-гаспадарчая секцыя вывучала сельска-гаспадарчую гаспадарку і распрацоўвала шляхі яе рацыяналізацыі і ўдасканалення. Цэнтральнае бюро краязнаўства пры прэзідыуме ІБК кіравала шырока разгорнутай краязнаўчай работай.

Да канца 1929 года ў Беларусі было 8 акруговых, 100 раённых, 96 мясцовых, 97 школьных і краязнаўчых таварыстваў ВНУ з 10 500 членаў. Краязнаўцы сабралі вялізарны матэрыял, выдалі каля 20 папулярных прац. З 1925 выходзіў часопіс «[[Наш край (1925)|Наш край]]», які адыграў важную ролю ў вывучэнні роднага краю. ІБК правёў Першую Усебеларускую краязнаўчую канферэнцыю, Першы з’езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі, Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі (1926). Падтрымліваў сувязі з АН СССР, АН УССР, замежнымі даследчымі навуковымі ўстановамі.
[[Выява:Źviazda - pastanova (1928).jpg|450px|thumb|]]
13 кастрычніка 1928 пастановай ЦВК і СНК БССР рэарганізаваны ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]].

== Выданні Інбелкульта ==
[[File:Экслібрыс Інбелкульта.jpg|thumb|235px|«Экслібрыс Інбелкульта». Мастак [[Павел Макаравіч Гуткоўскі|Павел Гуткоўскі]]]]
* «Беларуска-расійскі слоўнік» Байкова і Некрашэвіча (1925)
* «Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925» (1926)
* «Сацыялістычны рух на Беларусі ў пракламацыях 1905 г.» (1927)
* «Беларуская этнаграфія ў доследах і матэрыялах» (кнігі 1-5, 1926—1928)
* «Працы і матэрыялы да гісторыі і археалогіі Беларусі» (кнігі 1-3, 1926—1927)
* «[[Беларускі архіў]]» (том 1 — 2, 1927—1928)
* «Матэрыялы да вывучэння флоры і фауны Беларусі» (том 1 — 2, 1927—1928)
* «Нарысы гісторыі беларускай літаратуры» М. М. Піятуховіча (часць 1, 1928)
* «Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва» М. М. Шчакаціхіна (том 1, 1928)
* «Спроба лінгвістычнай геаграфіі Беларусі» П. А. Бузука (часць 1, выпуск 1, 1928)
* «Дынаміка і геаграфічнае распаўсюджванне паляўнічай фауны БССР» А. У. Фядзюшына (1929)
* «Матэрыялы да геаграфіі і статыстыкі Беларусі» (том 1 — 2, 1928—1929)
* Творы М. Багдановіча (том 1 — 2, 1927—1928)
* «Матчын дар: Думы і песні 1907—1914» А. Гаруна (1929) і іншае.

Інбелкультам выдаваліся «Запіскі аддзела гуманітарных навук», «Запіскі аддзела прыроды і народнай гаспадаркі»; выйшлі 24 выпускі «Беларускай навуковай тэрміналогіі» (1922—1930), «Працы Першай Усебеларускай глебазнаўчай канферэнцыі, 16 — 17 красавіка 1924 г.» (1926), «Працы першага з’езду даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі, 17 — 18 студзеня 1926 г.» (кніга 1, 1926), «Працы Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі»(1927).

== Правадзейныя члены Інстытута беларускай культуры 1922 года ==

Правадзейныя члены Інстытута беларускай культуры, абраныя ў адпаведнасці са статутам 1922 года&lt;ref&gt;Інстытут беларускай культуры / АН Беларусі, Ін-т гісторыі; М. П. Касцюк, П. Ц. Петрыкаў, М. У. Токараў і інш; Рэдкал.: М. А. Барысевіч (старш.), М. У. Токараў (адк. сакратар). — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 255 сс.: іл. — С. 252. — ISBN 5-343-01034-2&lt;/ref&gt;:

* [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]
* [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Ю. Лёсік]]
* [[Янка Купала|І. Д. Луцэвіч]]
* [[Якуб Колас|К. М. Міцкевіч]]
* [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіч]]

== Правадзейныя члены Інстытута беларускай культуры 1927 года ==

Правадзейныя члены Інстытута беларускай культуры, абраныя ў адпаведнасці са статутам інстытута 1927 года&lt;ref&gt;Інстытут беларускай культуры / АН Беларусі, Ін-т гісторыі; М. П. Касцюк, П. Ц. Петрыкаў, М. У. Токараў і інш; Рэдкал.: М. А. Барысевіч (старш.), М. У. Токараў (адк. сакратар). — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 255 сс.: іл. — С. 254. — ISBN 5-343-01034-2&lt;/ref&gt;:

* [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў|Я. М. Афанасьеў]]
* [[Мікалай Фёдаравіч Бліадухо|М. Ф. Бліадухо]]
* [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво|М. М. Дурнаво]]
* [[Зміцер Жылуновіч|З. Ф. Жылуновіч]]
* [[Іван Іванавіч Замоцін|І. І. Замоцін]]
* [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскі]]
* [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. У. Ластоўскі]]
* [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Ю. Лёсік]]
* [[Янка Купала|І. Д. Луцэвіч]]
* [[Станіслаў Юр’евіч Матулайціс|С. Ю. Матулайціс]]
* [[Якуб Колас|К. М. Міцкевіч]]
* [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіч]]
* [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У. І. Пічэта]]
* [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. А. Смоліч]]
* [[Антон Мікітавіч Ясінскі|А. М. Ясінскі]]

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==

* [[Другі Усебеларускі краязнаўчы з’езд]]

{{Commonscat|Institute of Belarusian Culture}}

{{Плошча Свабоды, Мінск}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Інстытут беларускай культуры| ]]
[[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]]
[[Катэгорыя:1922 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1928 годзе]]</text>
      <sha1>0w7xs43dc64qiety8nhuyqeue7pk7si</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максім Гарэцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14974</id>
    <revision>
      <id>5197808</id>
      <parentid>5197015</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кнігі */</comment>
      <origin>5197808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98005" sha1="d0svut6ua1y94s6vzdvwl1meymsnhh5" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Гарэцкі}}
{{Пісьменнік
| Дзеці              =
* Леанід Максімавіч Гарэцкі (1922—1944)
* [[Галіна Максімаўна Гарэцкая]] (1921—2006)
| Дэбют              = «У лазні» (1913)
}}
'''Максі́м Іва́навіч Гарэ́цкі''' ({{lang-be-latin|Maksim Harecki|1}}; [[18 лютага|6 (18) лютага]] [[1893]], [[Багацькаўка|в. Малая Багацькаўка]], [[Мсціслаўскі павет]], [[Магілёўская губерня]] — [[10 лютага]] [[1938]], [[Вязьма]], [[Смаленская вобласць]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — беларускі пісьменнік, [[Літаратуразнаўства|літаратуразнаўца]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Фалькларыстыка|фалькларыст]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|частка         = Горецкий Максим Иванович
|загаловак      = Биографический справочник
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 163—164
|старонак       = 737
}}&lt;/ref&gt;, [[Публіцыстыка|публіцыст]], палітык і грамадскі дзеяч. Удзельнік [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальна-вызваленчага руху]] пачатку XX стагоддзя. Адзін з пачынальнікаў беларускай нацыянальнай мастацкай прозы{{Sfn|БелЭн|1997|с=81}}.

Аўтар аповесці «[[Дзве душы]]», дакументальна-мастацкіх запісак «На імперыялістычнай вайне», раманаў «Віленскія камунары» і «Камароўская хроніка». Напісаў першую «Гісторыю беларускае літаратуры», аўтар літаратурна-крытычнай працы «„Маладняк“ за пяць гадоў. 1923—1928», «Хрэстаматыі беларускае літаратуры. XI век — 1905 г.», «Руска-беларускага слоўніка» (з [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]]), «Беларуска-расійскага слоўнічка», «Практычнага маскоўска-беларускага слоўніка» (з [[Мікола Байкоў|Міколам Байковым]]).

Карыстаўся літаратурнымі псеўданімамі ''Максім Беларус'', ''М. Б. Беларус'', ''М. Г.'', ''А. Мсціслаўскі'', ''Дзед Кузьма'', ''Мацей Мышка'', ''Мізэрыус Монус'' і іншымі; у сваіх творах таксама выступаў як ''Кузьма Батура'' і ''Лявон Задума''.

== Біяграфія ==
[[Файл:Baćki Hareckich.jpg|міні|злева|250px|Бацькі Максіма — Іван Кузьміч і Ахрасіння Міхайлаўна Гарэцкія.]]

=== Паходжанне ===
Максім Гарэцкі нарадзіўся ў сялянскай малазямельнай сям’і. Бацька — Іван Кузьміч Гарэцкі (1856—1945), многія гады служыў кухарам у пана Цэкерта ў [[Лонніца (Краснінскі раён)|Лонніцы]] на Смаленшчыне. Маці — Ахрасіння Іванаўна, па нараджэнні Папова (1864—1935), дачка панскага ткача са [[Слаўнае (Мсціслаўскі раён)|Слаўнага]], сям’я лічылася заможнай. Калі адбыўся шлюб, Івану Кузьмічу было 28, а Ахрасінні Іванаўне — 20 гадоў. Абое былі непісьменнымі. Іван, які ўвесь час працаваў у паноў, стараўся і навучыўся размаўляць па-руску, Ахрасіння гаварыць па-руску саромелася, і так і не навучылася. Праз кароткі час па шлюбе Іван зноў паехаў служыць да пана Цэкерта. Ахрасіння ездзіла да мужа толькі ў госці, але зрэдку, бо было далёка{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12}}.

У Івана і Ахрасінні нарадзіўся першы сын, якому далі імя Васіль, але крыху больш чым праз год ён памёр. Праз два гады нарадзіўся Іван (1880—1939). Наступнай была Марына, але хутка памерла з [[Дыфтэрыя|водры]]. У 1893 годзе нарадзіўся Максім. Пасля нарадзіліся блізняты Панас (памёр праз 4 тыдні) і Парфір (1896—1980), [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла]] (1900—1988), Ганна (1902—1922){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12—13}}.

=== Раннія гады ===
Першую навуку Максім Гарэцкі атрымаў у школе граматы ў вёсцы Вялікая Багацькаўка. Потым некалькі гадоў вучыўся ў сяле Вольша [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] ў царкоўнапрыходскай школе. Ужо ў той час Гарэцкі пачынае цікавіцца [[Беларуская літаратура|беларускай літаратурай]] і пачынае свядома карыстацца [[беларуская мова|беларускай мовай]]. У 1908 годзе Гарэцкі скончыў вучобу ў двухкласнай настаўніцкай школе ў [[Вольша (Смаленскі раён)|Вольшы]] і атрымаў магчымасць быць настаўнікам, вучыць грамаце сялянскіх дзяцей&lt;ref name=&quot;старонкі&quot;&gt;{{cite web|url = http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8290|title = Максім Гарэцкі. Старонкі жыцця.|author = [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Ліўшыц У.]]|date = 25 мая 2012|publisher = arche.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160215224338/http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8290|archive-date = 16 лютага 2016|access-date = 16 лютага 2016}}
&lt;/ref&gt;. Аднак праз малы ўзрост Максім пакуль працуе на бацькоўскай гаспадарцы&lt;ref name=&quot;старонкі&quot;/&gt;. У кастрычніку 1908 года прыехаў у [[Горкі]], каб рыхтавацца да паступлення ў вучэльню. Жыў на вуліцы Зялёнай (цяпер вуліца Максіма Гарэцкага), дом Якаўлева&lt;ref name=&quot;старонкі&quot;/&gt;. У Горках займаўся з рэпетытарам Крэерам{{Sfn|Дасаева Т.|1993|с=7}}. А. Крэер быў адным з арганізатараў у горадзе групы [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]], адзін з актыўных удзельнікаў рэвалюцыйнага руху ў Горках у 1903—1907 гадах, аднак пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] адышоў ад руху і заняўся рэпетытарствам. Крэер меў вялікую бібліятэку, якой карысталіся не толькі вучні, але і навучэнцы сельскагаспадарчых вучэльняў, часам у яго праводзіліся літаратурныя вечары&lt;ref name=&quot;старонкі&quot;/&gt;. У 1909 годзе Максім Гарэцкі паступіў у каморніцка-агранамічную вучэльню ў [[Горкі|Горы-Горках]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, якую скончыў у 1913 годзе{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=15—17}}. У вучэльні пад кіраўніцтвам Максіма было створана невялікае таварыства аматараў беларускай літаратуры. Сябры гуртка пісалі невялікія допісы ў «[[Наша ніва (1906)|Нашу Ніву]]». Гарэцкі адзін з першых пачаў пісаць па-беларуску карэспандэнцыі і малыя апавяданні з жыцця магілёўскіх сялян&lt;ref name=&quot;старонкі&quot;/&gt;. Атрымаў у атэстаце наступныя адзнакі: агульнаадукацыйныя прадметы — выдатна, сельская гаспадарка — выдатна, землеўпарадкаванне — выдатна, прыродазнаўчыя прадметы — добра. У атэстаце таксама адзначаецца, што Максім Гарэцкі праявіў асаблівую цікавасць і аказаўся дасведчаным у [[Геадэзія|геадэзіі]] і карэнным паляпшэнні ўгоддзяў&lt;ref name=&quot;старонкі&quot;/&gt;. Па размеркаванні накіраваны ў [[Вільнюс|Вільню]], куды ён едзе ўвосень 1913 года.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Čarnyševič, Harecki, Hmyrak.jpg|Максім Гарэцкі (пасярэдзіне) у часе вучобы ў Горы-Горацкай каморніцка-агранамічнай вучэльні. [[Хведар Іосіфавіч Чарнышэвіч|Хведар Чарнышэвіч]], Максім Гарэцкі (стаіць) і [[Лявон Гмырак]].
File:M. Harecki, 1913.png|У часе вучобы ў Горы-Горацкай вучэльні, [[1913]] г.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Служба ў войску ===
[[Файл:M. Harecki ŭ špitali.jpg|міні|250px|У вайсковым шпіталі, 1914 г.]]
Чарцёжнік, каморнік землеўпарадкавальных камісій [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ([[Вільнюс|Вільня]], 1913—1914). На пасадзе каморніка Гарэцкі правёў толькі адзін год&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Ён меў намер авалодаць замежнымі мовамі, атрымаць атэстат сталасці і паступіць на гістарычна-філалагічны факультэт, аднак яму не ўдалося здзейсніць гэтыя планы. На той час адтэрмінаванне ад вайсковай службы каморнікам ужо скасавалі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Каб не ісці на службу звычайным салдатам на 3 гады, Гарэцкі пачынае адбыванне вайсковай павіннасці як {{Нп5|вальнапісаны|«вальнапісаны»|ru|Вольноопределяющийся}} Рускай імператарскай арміі. 1 ліпеня 1914 года яго накіравалі ў артылерыйскую брыгаду ў Вільню (2-я батарэя 27-й артылерыйскай брыгады){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=24}}, што супала з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Максім трапіў на фронт ужо 24 ліпеня і ўдзельнічаў у жорсткіх баях. Найбольш страшны бой быў 27 жніўня пад {{нп3|Пасёлак Дружба, Праўдзінскі раён|Аленбургам|ru|Дружба (Правдинский район)}} ([[Прусія]]), за гэты бой Гарэцкі быў узнагароджаны Георгіеўскім крыжам 4-й ступені{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=25}}. 25 кастрычніка пад Герытэнам быў паранены, ляжаў у шпіталі яўрэйскай абшчыны «Мішмэрэс хойлем» у Вільні, дзе яго наведалі бацька і брат Іван. У той час там працавала міласэрнай сястрой [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч (Цётка)]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=25}}. Праляжаў у шпіталі больш за два месяцы. Пасля Новага года паехаў у Багацькаўку. Пасля месяца дома паехаў у [[Мсціслаў]], пазней у [[Масква|Маскву]], дзе працаваў чарцёжнікам. Рана на назе зажывала дрэнна, гнаілася. Быў накіраваны ў шпіталь у {{нп3|Ляфортава|Ляфортаве|ru|Лефортово}}{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=26}}. Атрымаў накіраванне ў шпіталь [[Магілёў|Магілёва]]. Перад тым як легчы ў шпіталь, вырашыў пабыць у Багацькаўцы, дзе пражыў з 3 красавіка да 20 траўня 1915 года. Тры месяцы праляжаў у шпіталі, дзе яму была зробленая аперацыя — хірург без наркозу шчыпцамі выцягнуў асколак з раны{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=28}}. Прыйшоў загад эвакуяваць усіх раненых у Маскву. Максіма Гарэцкага накіравалі ў шпіталь Маскоўскага біржавога і купецкага таварыства, дзе камісія прызнала яго здаровым і накіравала на фронт.

З Масквы павезлі ў [[Пскоў]], дзе ён пражыў тры тыдні. У канцы кастрычніка пагналі праз [[Старая Руса|Старую Русу]], [[Гомель]], [[Жлобін]], [[Бабруйск]], [[Асіповічы]] да [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]], а адтуль пехатой у [[Слуцк]] і далей — па 20 км у дзень — у сваю батарэю, куды дабраўся 15 лістапада{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=28}}.

У студзені [[1916]] года пасланы вучыцца ў [[Паўлаўскае ваеннае вучылішча]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]], дзе атрымаў чын прапаршчыка. Па заканчэнні вучылішча (пачатак чэрвеня) накіраваны ў [[Іркуцк]]. Па дарозе на некалькі дзён заехаў у Малую Багацькаўку, пасля ў Смаленск да брата Парфіра, якога тут рыхтавалі на фронт. Адпраўлены ў [[Гагарын (Смаленская вобласць)|Гжацк]], дзе тры месяцы чакаў адпраўкі на пазіцыю{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=29}}.

У канцы 1916 года адпраўлены на фронт, трапіў у раён [[Прыпяцкія балоты|пінскіх балот]], дзе сустрэў [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую рэвалюцыю]]. Там быў прызначаны ў камісію па рэквізіцыі сена ў сялян, але не любіў гэтай працы і адпрасіўся ў акопы. Вясной 1917 года захварэў на востры [[гастрыт]], месяц быў у палявым шпіталі, потым эвакуяваны ў [[Арол (горад)|Арол]], адтуль у Маскву, дзе праляжаў усё лета, а ўвосень адпраўлены на лячэнне ў [[Жалезнаводск]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=29}}{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=7}}.

У лістападзе 1917 года прыехаў у [[Смаленск]], дзе камісіяй вызначаны нестраявым{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=34}}. Тут сустрэў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Па сумяшчальніцтве пачаў працаваць у газеце «Известия Смоленского Совета депутатов», потым перайшоў туды на сталую працу. Лета і пачатак восені прабыў у Багацькаўцы. У кастрычніку вярнуўся ў Смаленск{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=34}}. У Смаленску тады жыў [[Янка Купала]], які часта запрашаў Максіма ў госці. Разам з Янкам Купалам у кастрычніку 1918 года запісаўся слухачом факультэта гісторыі мастацтваў [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Смаленскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=35}}. Вучобу хутка кінуў, бо не было часу хадзіць на лекцыі. Адзначаецца яго добрае знаёмства з [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельмам Кнорыным]] у Смаленскім савеце{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=89}}. Працуе ў Смаленску камендантам жыллёвага аддзела, дзе кіраваў рэквізіцыяй «лішкаў жытла ў буржуазіі» ([[1918]]), паралельна, потым і стала супрацоўнічаў у мясцовых газетах «Западная коммуна», «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (са жніўня 1918&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, запрошаны на сталую працу ў «Звязду» Кнорыным пасля абвяшчэння [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|ССРБ]]{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=7}}). Супрацоўнічаў з газетай «[[Дзянніца (газета)|Дзянніца]]».

=== Віленскі перыяд ===
[[Файл:M. Harecki z žonkaj i dziećmi.jpg|міні|250px|З жонкай Леанілай, дзецьмі Галінай і Леанідам, 1920-я гг.]]
[[Файл:Vypusk 2 1921.jpg|міні|250пкс|Група 2-га выпуску 1-й [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1921 год. Максім Гарэцкі — настаўнік гімназіі, сядзіць у першым шэрагу справа.]]
Разам з рэдакцыяй «Звязды» пераехаў у [[Мінск|Менск]], потым у [[Вільнюс|Вільню]] (пачатак студзеня 1919). Пры раптоўным захопе Вільні польскім войскам (21 красавіка 1919) апынуўся на акупаванай тэрыторыі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Настаўнік беларускай мовы і літаратуры [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], таксама выкладчык Беларускіх настаўніцкіх курсаў і Вышэйшых літоўскіх педагагічных курсаў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=39}}. У гімназіі пазнаёміўся з будучай жонкай, [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Леанілай Чарняўскай]], настаўніцай пачатковых класаў. 16 ліпеня 1919 года яны павянчаліся ў [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Прачысценскім саборы]]. Максім спачатку жыў на кватэры ў Леанілы на {{нп3|Антокаль|Антокалі|be-x-old|Антокаль}}, дзе яна жыла з маці, а потым яны атрымалі кватэру на Вастрабрамскай вуліцы каля будынка Беларускай гімназіі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=40}}.

Супрацоўнічаў з газетай «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]»&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]». Рэдактар і выдавец газеты «[[Наша думка]]» (снежань 1920 — ліпень 1921), «Беларускія ведамасці» (з верасня 1921). Максім Гарэцкі быў сябрам [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]], [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]]. Разам з [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымонам Рак-Міхайлоўскім]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзем Смолічам]], [[Францішак Аляхновіч|Францішкам Аляхновічам]] і іншымі беларускімі дзеячамі стаў ініцыятарам [[Скаўцкі рух|скаўцкага руху]] ў Віленскай беларускай гімназіі. У 1919 годзе пачала дзейнічаць [[Народная рада БНР]], старшынёй якой стаў [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]], а Максім Гарэцкі ўвайшоў у склад прэзідыума{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=41}}.

12 ліпеня 1920 года ў [[Масква|Маскве]] быў падпісаны [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскі дагавор РСФСР з Літвой]], згодна з якім Літве перадаваліся этнаграфічныя беларускія землі: [[Віленскі край]] з Вільняй, а таксама [[Гродна|Горадня]], [[Ліда]], [[Смаргонь]], [[Ашмяны]], [[Нарач (возера)|Нарач]], [[Браслаўская група азёр|Браслаўскія азёры]]. Максім Гарэцкі напісаў «Пісьмо беларускага дзеяча т. [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Міцкевічу-Капсукасу]]», спадзеючыся, што ён будзе адстойваць беларуская інтарэсы, ведучы змаганне з «ковенскімі імперыялістамі». У стрыманай форме Гарэцкі крытыкуе маскоўскіх бальшавікоў, якія «крамсаюць Беларусь», пры ўсякай нагодзе квапяцца на беларускія землі. Вельмі вострую крытыку аўтар скіроўвае на «ковенскіх імперыялістаў», «літоўскіх акупантаў» і «іх пісак-публіцыстаў, якія цынічна гавораць аб беларускіх адраджэнцах». Гарэцкі даказваў, што ні «ковенскія імперыялісты», ні «польскія паны» не маюць права на беларускія землі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=41}}.

У 1921 годзе найбольш уплывовай беларускай арганізацыяй [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] быў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Віленскі беларускі нацыянальны камітэт]], які імкнуўся да стварэння Вялікага Княства Беларуска-Літоўскага. Сярод найбольш вядомых сяброў лічыўся Максім Гарэцкі. Таксама ў 1921 годзе быў створаны [[Беларускі дзяржаўны камітэт]], старшынёй якога стаў [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], сакратаром — [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], сябрамі — [[Адам Станкевіч]], [[Фабіян Мацвеевіч Ярэміч|Фабіян Ярэміч]], Максім Гарэцкі, [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=42}}. Расчараваўшыся, Гарэцкі разам з Сымонам-Рак-Міхайлоўскім выйшаў з Беларускага дзяржаўнага камітэта пасля некалькіх сходаў{{Sfn|Латышонак А.|2014|с=195}}.

У студзені 1922 года перад выбарамі ў {{нп3|Віленскі сойм||ru|Виленский сейм}} быў арыштаваны польскімі ўладамі як цяжкі палітычны злачынца. Быў абвінавачаны ў прыналежнасці да партыі камуністаў, арганізацыі замаху на дзяржаўную ўладу, друкаванай і вуснай агітацыі, атрыманні грошай ад камуністаў. Такія дзеянні паводле польскага крымінальнага кодэкса маглі карацца смерцю або катаргай. Зняволены ў [[Лукішская турма|Лукішскай турме]] ў Вільні&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. У выніку пратэстаў за мяжой супраць масавых арыштаў беларускіх і [[літоўцы|літоўскіх]] дзеячоў прымусова з іншымі арыштаванымі дзеячамі высланы ў [[Літва|Літву]]. Сябры Беларускага нацыянальнага камітэта Гарэцкі, [[Аляксандр|Карабач]], [[Іван Ігнатавіч Краскоўскі|Краскоўскі]], [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|Пракулевіч]] і іншыя накіраваліся ў [[Каўнас|Коўна]]. Ковенскі ўрад і [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]] [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] прынялі іх добразычліва. Літоўцы прапанавалі Краскоўскаму заняць пасаду міністра беларускіх спраў пры ковенскім урадзе, але супраць гэтага быў Ластоўскі. На пасадзе беларускага міністра Ластоўскі хацеў бачыць Гарэцкага, але Гарэцкі, так і Краскоўскі не прынялі прапанаванай пасады і выехалі ў [[Латвія|Латвію]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=59}}.

Максім жыў 4 месяцы ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]], дзе выкладаў на Беларускіх настаўніцкіх курсах. У Дзвінску Максіма паўторна арыштавалі, даставілі ў Вільню, дзе трымалі пад вартай каля трох тыдняў, пасля чаго адпусцілі пад заклад у 10 тыс. польскіх марак{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=59}}. У пачатку 1923 года Гарэцкі як сябра Арганізацыйнага камітэта актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы правядзення з’езда беларускіх настаўнікаў сярэдніх школ, які рыхтавала [[Беларуская цэнтральная школьная рада]]. 11—14 красавіка ў памяшканні Віленскай беларускай гімназіі адбыўся з’езд, на якім былі Максім і Леаніла Гарэцкія. На II пленарным пасяджэнні Максім Гарэцкі выступіў з дакладам як выкладчык беларускай мовы і літаратуры Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі, а на IV пленарным пасяджэнні — як выкладчык Віленскай беларускай гімназіі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=60}}.

=== Менскі перыяд ===
[[Файл:Gor 05.jpg|міні|Максім Гарэцкі (справа) са сваім братам [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]], 1926 г.]]
У канцы кастрычніка 1923 года Гарэцкі з сям’ёй пераехаў з [[Вільнюс|Вільні]] ў [[Мінск|Менск]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=60}}. Сям’я Гарэцкіх пасялілася на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Савецкай вуліцы]], насупраць [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|гарадскога сквера]]. Жылі ў невялікай камунальнай кватэры на трэцім паверсе, дзе мелі два пакоі. Па прыездзе ў Менск адразу паехаў у Малую Багацькаўку, вярнуўся ў Менск разам з маці і павёз яе ў Маскву, каб наведаць магілу Ганны (сястры Максіма){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=83}}.

Рэктар [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] запрасіў Максіма Гарэцкага выкладаць беларускую мову і літаратуру на рабочым факультэце, Гарэцкі пачаў працаваць там ў лістападзе 1923 года. Пазней Гарэцкі разам з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры педагагічнага факультэта, па жаданні студэнтаў стварае гурток беларускай культуры на рабфаку БДУ. Гарэцкі выкладае беларускую мову і літаратуру ў Камуністычным універсітэце БССР, спачатку па сумяшчальніцтве, а з верасня [[1925]] года як на асноўнай рабоце. Чытае лекцыі па літаратуры ў ветэрынарным тэхнікуме. Ездзіў у [[Віцебск]] і [[Хоцімск]] з лекцыямі па фальклоры, беларускай літаратуры і мове. Друкаваў артыкулы ў «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкай Беларусі]]» і «Звяздзе»{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=84}}.

У 1925 годзе пастановай Наркамасветы БССР зацверджаны новы склад [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], у які ўвайшоў Максім Гарэцкі. Ён узначальвае Слоўнікавую камісію, затым мовазнаўчую і літаратуразнаўчую секцыі, удзельнічаў у працы правапісна-тэрміналагічнай і літаратурнай камісій, чытаў лекцыі на першых Калінінскіх акруговых настаўніцкіх курсах, разам з Якубам Коласам — цыкл лекцый у Мсціслаўскім педагагічным тэхнікуме, на курсах павышэння кваліфікацыі настаўнікаў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=84}}. Гарэцкі неаднаразова прывозіў у Менску сваю маці, а кампазітары [[Мікалай Ільіч Аладаў|Мікалай Аладаў]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў|Аляксандр Ягораў]] запісалі ад Ахрасінні Міхайлаўны і пераклалі на ноты многія беларускія песні{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=85}}.

=== Горацкі перыяд ===
[[Файл:Maksim Harecki. Максім Гарэцкі (1928) (2).jpg|міні|злева|Максім Гарэцкі, 1928 г.]]
У лютым 1926 года пераязджае ў [[Горкі]]. Загадчык кафедры беларускай мовы, літаратуры і гісторыі [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкай сельгасакадэміі]]{{Sfn|Каўка А.|1994|с=494}}. Удзельнік [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Беларускай акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў Менску, дакладчык па пытаннях мастацкай літаратуры. Улетку 1926 года для збору матэрыялаў ездзіў у [[Сібір]] і на Далёкі Усход. Рэктарам акадэміі яму 24 чэрвеня 1926 года выдадзенае пасведчанне з маршрутам навуковай экспедыцыі: Горкі-[[Масква]]-[[Томск]]-[[Благавешчанск]] і назад&lt;ref name=&quot;старонкі&quot;/&gt;. 10 лістапада 1926 года піша ліст-хадатайніцтва ў падтрымку [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}. 15 снежня 1927 года падпісаў разам з вялікай групай прафесараў, дацэнтаў і іншых навуковых супрацоўнікаў Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадарскі «Пратэст», які быў пасланы польскаму консулу пра Урадзе БССР, у якім было адзначана, што яны, спачуваючы змаганню працоўных [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] за свае спецыяльныя і нацыянальныя правы, гнеўна пратэстуюць супраць суда над [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадой]] і пасламі Сейма{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}. У ліпені 1928 года ездзіў на лячэнне ў [[Крым]]. Па дарозе спыняўся ў Смаленску, Маскве, [[Харкаў|Харкаве]]. Па запрашэнні [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Смаленск)|Беларускага студэнцкага зямляцтва ў Смаленску]] наведаў выпускную вечарыну студэнтаў педагагічнага факультэта [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскага ўніверсітэта]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=88}}.

Правадзейны сябра [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], навуковы сакратар Літаратурнай камісіі (да 10 чэрвеня 1925), вучоны спецыяліст (2 кастрычніка 1928) Інстытута навуковай мовы [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. З сярэдзіны верасня 1928 года жыве і працуе ў Менску{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=15—17}}&lt;ref name=&quot;старонкі2&quot;&gt;{{cite web|url = http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8301|title = Максім Гарэцкі. Старонкі жыцця. Працяг.|author = [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Ліўшыц У.]]|date = 28 мая 2012|publisher = arche.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160218134214/http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8301|archive-date = 18 лютага 2016|access-date = 18 лютага 2016}}
&lt;/ref&gt;.

=== Рэпрэсіі ===
[[Файл:Harecki, fota sa spravy.jpg|міні|250px|[[Магшот]] з асабістай справы НКУС, 1930 г. Максім Гарэцкі асуджаны за ўдзел у «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]».]]
10 снежня 1928 года разам з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпанам Некрашэвічам]], [[Язэп Дыла|Язэпам Дылам]], [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіславам Галубком]], [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыянам Ждановічам]], [[Міхайла Грамыка|Міхайлам Грамыкам]] напісалі хадайніцтва ў абарону [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], які быў абвінавачаны савецкімі ўладамі ў шпіянажы на карысць Польшчы{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}.

Максім Гарэцкі разам з іншымі беларускімі дзеячамі стаў аб’ектам кампаніі «крытыкі» ў друку (1929).

Арыштаваны 19 ліпеня 1930 года ў Менску па адрасе: вуліца Заслаўская, д. 5, кв. 1{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=103}}. Абвінавачаны па сфабрыкаванай справе [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]], у красавіку — траўні 1931 года асуджаны да высылкі на пяць гадоў у горад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. У Вятцы спачатку працаваў землякопам, потым чарцёжнікам (17 жніўня 1931 — 1 сакавіка 1932), тэхнікам-каштарыснікам мясцовай фабрыкі вучэбных дапаможнікаў і землеўладкавальнікам{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. Год жыў адзін. У пачатку лета 1932 года жонка Леаніла Усцінаўна разам з дзецьмі пераехала ў Вятку, і ўжо 3 чэрвеня 1932 года Гарэцкі жыў разам з сям’ёй{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. Спачатку жылі ў малым (9м²) прахадным пакойчыку, пазней атрымалі яшчэ адзін. Жонка пачала працаваць сакратаркай, а ў хуткім часе перайшла ў дзіцячы сад выхавацелькай{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. З харчаваннем было цяжка, аднойчы сям’я варыла суп з [[грак]]а{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. У Вятцы сустракаліся з іншымі сасланымі беларускімі «[[нацдэм]]амі», сасланымі ў Вятку і суседнія месцы: [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адамам Бабарэкам]], [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]], [[Нічыпар Тодаравіч Чарнушэвіч|Нічыпарам Чарнушэвічам]]. 21 ліпеня 1935 года Максіму Гарэцкаму выдадзеная даведка аб яго вызваленні, на наступны дзень ён атрымаў пашпарт. Можна было ехаць бліжэй да граніцы БССР. Ехаць у Менск ён не адважыўся, бо ведаў стаўленне ўладаў да сябе{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=142}}.

У жніўні 1935 года Гарэцкі паехаў у [[Смаленск]]. Там атрымаў накіраванне і з 1 верасня 1935 года стаў настаўнікам [[руская мова|рускай мовы]] і літаратуры ў сярэдняй школе № 1 гарадскога пасёлка Пясочня (з 1936 года горад [[Кіраў (Калужская вобласць)|Кіраў]]) [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй]], потым [[Калужская вобласць|Калужскай]] вобласці. Чытаў лекцыі ў заводскім клубе і ваенкамаце, вёў заняткі па лікбезе{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=143}}. Увесь гэты час займаўся літаратурнай працай.

Улетку 1936 года разам з дачкой наведаў Багацькаўку. З Багацькаўкі Гарэцкі на адзін дзень завітаў у Менск, каб даведацца пра лёс рукапісу «Віленскіх камунараў». Але была нядзеля, ён нікога не пабачыў апрача [[Аляксандр Сцяпанавіч Вечар|Алеся Вечара]], якога выпадкова сустрэў на вуліцы. Вярнуўся ў Кіраў у прыгнечаным настроі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=143}}. У канцы жніўня 1936 года з сынам Лёнем ізноў наведаў Багацькаўку, верагодна, у той візіт запісаў «Камароўскі парад» — пералік усіх трыццаці пяці двароў у вёсцы і кароткія звесткі аб гаспадарах і іх сем’ях{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=144}}.

[[Файл:Maksim Harecki photo.jpg|міні|справа|Максім Гарэцкі, 1937 г.]]
Узімку 1937 года да Гарэцкіх прыехаў пагасцяваць Максімаў бацька. Пісьменнік удакладняў свае запісы «Камароўскай хронікі», распытваючы бацьку пра старадаўняе жыццё. Улетку Гарэцкі накіраваўся ў Смаленск. Падаў заяву ў педінстытут, каб яму дазволілі здаць экстэрнам экзамены на атрыманне дыплома аб сканчэнні інстытута. Ён меў навуковыя працы, але гэта не лічылі за вышэйшую адукацыю{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=147}}. Са Смаленску паехаў у Маскву, зайшоў да [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Пічэты]], але быў сустрэты сцюдзёна і насцярожана{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=147}}. Улетку ізноў быў у Багацькаўцы.

Арыштаваны ў ноч з 3 на 4 лістапада 1937 года. 21 снежня этапаваны ў Вязьму{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=156}}. Абвінавачаны ў варожасці да савецкай улады і контррэвалюцыйнай рабоце, выказванні тэрарыстычных намераў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=156}}. 5 студзеня 1938 года адбылося пасяджэнне «[[Тройка НКУС|тройкі]]», на якім Максім Гарэцкі прысуджаны да расстрэлу і канфіскацыі маёмасці{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=159}}. Расстраляны 10 лютага 1938 года а 15-й гадзіне{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=160}}. Жонцы паведамілі, што памёр ад кровазліцця ў [[Галаўны мозг|мозг]] 20 сакавіка 1939 года.

Месца пахавання невядомае, на месцы турэмных могілак на Дзмітравай гары ў [[Вязьма|Вязьме]] ўсталяваны памятны знак Максіму Гарэцкаму&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/breskaja-hareczki.html|title=Брэская — Гарэцкі – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-08-04}}&lt;/ref&gt;.

Рэабілітаваны 15 лістапада 1957 года. Першая публікацыя паводле сапраўдных фактаў [[расстрэл]]у 10 лютага 1938 года ў Вязьме з’явілася ў кастрычніку 1992 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]».

== Сям’я ==
[[Файл:Halina and Leanid Harecki (circa 1925).jpg|thumb|Дачка Галіна і сын Леанід. Здымак сярэдзіны 1920-х гадоў.]]
У 1919 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] Максім Гарэцкі пабраўся шлюбам. Жонка, [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Леаніла Усцінаўна Чарняўская-Гарэцкая]] (1893—1976) — празаік, перакладчык, педагог, працавала настаўніцай у [[Віленская беларуская гімназія|I Віленскай беларускай гімназіі]].

Сын Леанід Гарэцкі (1922—1944), загінуў у баях пад [[Ленінградскі фронт|Ленінградам]]. Вядомыя яго «Пісьмы з фронту» да сям’і. Дачка [[Галіна Максімаўна Гарэцкая|Галіна Гарэцкая]] (1921—2006) — захавальніца літаратурнага архіва сям’і Гарэцкіх, аўтарка шэрагу прац, прысвечаных жыццю і творчасці бацькі і маці, успамінаў пра іх і пра свайго дзядзьку — акадэміка [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылу Гарэцкага]].

== Ацэнкі ==
Пасля [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій 1930-х гадоў]] і далейшага замоўчвання, публікацыі і даследаванні творчасці пісьменніка былі ўзноўленыя ў 1960-х гадах. У іх ліку — [[Манаграфія|манаграфіі]] [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Дзмітрыя Бугаёва]] «Максім Гарэцкі» (Мінск, 1968), [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] «Браму скарбаў сваіх адчыняю…» (Мінск, 1980), [[Іван Пятровіч Чыгрын|Івана Чыгрына]] «Паміж былым і будучым» (Мінск, 1994), [[Міхась Мушынскі|Міхася Мушынскага]] «Падзвіжнік з Малой Багацькаўкі: Жыццёвы і творчы шлях Максіма Гарэцкага» (Мінск, 2008; 2013 — 2-е выданне), артыкулы і прадмовы да выданняў Дзмітрыя Бугаёва, [[Максім Лужанін|Максіма Лужаніна]], [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Юльяна Пшыркова]], Івана Чыгрына і інш.

У наш час Максім Гарэцкі прызнаецца класікам беларускай літаратуры. Фактычна, пачынальнік твораў маральна-этычнай праблематыкі ў беларускай літаратуры{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=70—81}}. Адзін з пачынальнікаў эпічнага жанру, інтэлектуальна-філасофскай, лірычнай, дакументальнай прозы ў беларускай літаратуры{{Sfn|Каўка А.|1994|с=494}}. Пачынальнік даследаванняў гісторыі беларускай літаратуры{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=8}}. Адзначаецца шматграннасць здольнасцей пісьменніка — літаратурных, матэматычных, музычных{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=23}}.

Ваенныя творы Гарэцкага былі заўважаны крытыкай за мяжой, напрыклад, Т. Н. Браран (Н. Рандаў) у [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]]{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=50}}. У вышыні антываеннага духу апавяданні «Генерал» і «[[Рускі (апавяданне)|Рускі]]» параўноўваюцца крытыкамі з творамі [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]] «Мёртвым не баліць» і «Адна ноч»{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=67}}, аповесць «На імперыялістычнай вайне» — з ваеннымі творамі [[Эрых Марыя Рэмарк|Рэмарка]], [[Анры Барбюс|Барбюса]], {{нп3|Жорж Дзюамель|Дзюамеля|ru|Дюамель, Жорж}}{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=50}}.

== Творчасць ==
[[Файл:M. Harecki, „Ruń“ (vokładka).jpg|міні|Зборнік апавяданняў «Рунь» (1914).]]
[[Файл:М. Гарэцкі. Драматычны абразок “Памінкі”..jpg|міні|Рукапіс драматычнага абразка «Памінкі», 1922 г. На аркушы пячатка савецкіх часоў з надпісам «забаронена».]]

Літаратурная творчасць Гарэцкага пачалася з невялічкіх твораў, нататак, фельетонаў, якія друкаваліся на старонках «[[Наша ніва (1906)|Нашай Нівы]]». Падпісваўся тады Гарэцкі такімі псеўданімамі: М. Б., Беларус, М. Беларус, Максім Беларус. Першая такая нататка з’явілася ў «Нашай Ніве» 26 верасня 1912 года. Першыя фельетоны выявілі талент Гарэцкага як [[Сатыра|сатырыка]], аднак, у сваёй далейшай творчасці ён рэдка вяртаўся да гэтага{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=18}}.

Першае апавяданне Гарэцкага «У лазні» было змешчанае ў «Нашай Ніве» 25 студзеня 1913 года пад псеўданімам Максім Беларус, напісанае было 31 снежня 1912 года{{Sfn|Дасаева Т.|1993|с=8}}. Пасля гэтага пачалі з’яўляцца новыя мастацкія творы: апавяданні «Стогны душы», «Роднае карэнне», «У панскім лесе», драматычны абразок «Атрута». Усё гэта было апублікавана на працягу 1913 года ўсё ў той жа «Нашай Ніве» пад псеўданімамі Максім Беларус і М. Г.{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=20}}. Сваім сапраўдным прозвішчам Гарэцкі падпісаўся толькі ў 1914 годзе, калі [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільнюс|Вільні]] была выдадзеная кніга «Рунь»{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=21}}. Гарэцкі востра адчуваў патрэбы літаратурнага развіцця беларусаў, аб чым сведчаць яго артыкулы «Наш тэатр» і «Развагі і думкі», апублікаваныя ў 1913—1914 гадах. У іх аўтар выявіў сябе як тэарэтык, публіцыст, зацікаўлены праблемамі развіцця нацыянальнай культуры, мовы, тэатру{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=29}}.

22 лютага 1914 года была завершаная кніга Гарэцкага «Антон». Надрукаваная яна была толькі ў 1918 годзе ў віленскай газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]». У 1919 годзе выйшла асобнае выданне. Твор мае падзагаловак «Абразы жыцця» і складаецца з 15 асобных абразкоў{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=89}}. Франтавыя ўражанні і назіранні 1916—1917 гадоў пісьменнік акуратна заносіў у дзённік, матэрыялы якога ён пазней выкарыстаў для напісання дакументальна-мастацкай [[Аповесць|аповесці]] «На імперыялістычнай вайне»{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=119}}. Пасля 1917 года шмат піша на тэму [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. У 1918—1919 гадах у палемічных допісах рэзка крытыкуе «буржуазных беларускіх дзеячоў», услаўляе бальшавізм; адначасова, крытыкуе «новую (камуністычную) буржуазію», кладзе выразны націск на неглыбокую далучанасць «буржуазных дзеячоў» да нацыянальнага руху{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=92—96}}.

У 1918 годзе Максім разам з братам [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам]] працаваў над «Руска-беларускім слоўнікам», які быў выдадзены ў [[Смаленск]]у ў 1918 годзе, а ў 1921 годзе ў Вільні. Гэта быў першы беларускі [[слоўнік]] такога тыпу, надрукаваны пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], і першы вопыт самога пісьменніка ў галіне [[Лексікаграфія|лексікаграфіі]]. Аўтарству Гарэцкага належыць «Невялічкі беларуска-маскоўскі слоўнік», выдадзены ў Вільні ў 1919 годзе, які меў тры выданні, апошняе пад назвай «Беларуска-расійскі слоўнічак» выйшла ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]] ў 1925 годзе. На год раней у [[Мінск|Менску]] з’явіўся складзены Гарэцкім разам з [[Мікола Байкоў|Міколам Байковым]] «Практычны расійска-беларускі слоўнік», які ахоплівае каля 20000 словаў{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=123—124}}.

На працягу 1919—1923 гадоў ён напісаў больш за 20 твораў: апавяданні, аповесць «[[Дзве душы]]», крытычныя артыкулы{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=127}}. Звяртаўся да жыцця беларускіх перасяленцаў у [[Сібір]]ы («Сібірскія абразкі», апавяданні «Хадзяка», «Моцнае каханне», «Хоцімка» і інш.). У групе апавяданняў, створаных у 1921—1922 гадах, Гарэцкі наблізіўся да асэнсавання вобразу інтэлігента як усвядомленага суб’екта ў гістарычным быцці свайго народа. Здарылася гэта пад уплывам вайны, якая ў 1914 годзе абрынулася на беларускія землі, рэвалюцыяў 1917 года, абвастрэнняў нацыянальнай барацьбы ў краі{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=32}}.

У 1926 годзе ў Менску быў выдадзены зборнік апавяданняў «Досвіткі». У гэты час Гарэцкі прымаў удзел у розных дыскусіях, выступаў з навуковымі дакладамі па літаратуразнаўстве і фалькларыстыцы, друкаваў артыкулы пра творчасць многіх савецкіх пісьменнікаў, рабіў фальклорныя запісы{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=135}}. У 1928 годзе выйшаў зборнік «Народныя песні з мелодыямі», падрыхтаваны Гарэцкім у суаўтарстве з кампазітарам Ягоравым. Там змешчана 318 беларускіх песень, запісаных Гарэцкім ад маці{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=152}}. У канцы 20-х гадоў пісьменнік займаўся таксама перакладамі мастацкай прозы: «Разгром» [[Аляксандр Аляксандравіч Фадзееў|Фадзеева]], апавяданні [[Максім Горкі|Горкага]] «Канавалаў», «Чалкаш». Пераклады былі падпісаныя псеўданімам А. Мсціслаўскі, але іх прыналежнасць Гарэцкаму не выклікае сумнення{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=154}}. У 1928 годзе Гарэцкі падрыхтаваў да выдання вялікую кнігу сваіх выбраных твораў, нанова адрэдагаваўшы некаторыя з іх. Гэтая кніга не была надрукаваная{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=154}}.

Гарэцкі звяртаўся да праблемы ўзаемаадносін інтэлігента і народа, да ролі і місіі інтэлігенцыі ў нацыянальным развіцці (аповесць «Меланхолія», апавяданні «Фантазія» і інш.). Расцэньваў ролю беларускага літаратара як надзвычай адказную і патрабавальную да грамадзянскай і нацыянальнай свядомасці. Выступаў супраць правінцыйнай замкнёнасці маладой беларускай літаратуры.

У творчасці Гарэцкага вызначаюцца наступныя перыяды (так, як іх акрэсліў [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла Гарэцкі]] ў лісце да А. Адамовіча{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=41—42}}):

* 1912—1913: Горацкі першы
* 1913—1914: Віленскі першы
* 1914—1917: часу імперыялістычнай вайны
* 1917—1919: пачатку Кастрычніцкай рэвалюцыі
* 1919—1923: Віленскі другі
* 1923—1926: Мінскі першы
* 1926—1928: Горацкі другі
* 1928—1930: Мінскі другі
* 1931—1935: Вяцка-Кіраўскі
* 1935—1937: Пясочынска-Кіраўскі.

Творы Гарэцкага перакладзеныя на [[англійская мова|англійскую]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bellit.info/roznaje/dzvje-dushy-hareckaha-pa-anhjelsku-nadrukavali-u-kanadzje.html|title=“Дзве душы” Гарэцкага выйшлі па-ангельску ў Канадзе|date=2024-09-13}}&lt;/ref&gt;, [[балгарская мова|балгарскую]], [[латышская мова|латышскую]], [[літоўская мова|літоўскую]], [[нямецкая мова|нямецкую]], [[польская мова|польскую]], [[руская мова|рускую]] і [[украінская мова|ўкраінскую]] мовы.

[[Файл:M. Harecki, vokładki.png|400px|міні|цэнтр| Вокладкі зборніка апавяданняў «Досвіткі» (1926), кнігі «Ціхія песні» (1926), «Ціхая плынь» (1930).]]

=== Творы ===
* «У лазні» (1912, надрукаваная ў 1913), першае апавяданне.
* «Антон» (1914, упершыню надрукаваная ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», 1918; асобна — у 1919), драматызаваная аповесць.
* «На імперыялістычнай вайне» (1914—1919, фрагменты друкаваліся ў «Полымі», першае асобнае і цэлае выданне — 1926), ваенныя запіскі.
* «Літоўскі хутарок» (1915, надрукаваны ў газеце «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]», 1920), апавяданне, першая спроба літаратурнага, не дзённікавага твора пра вайну.
* «Генерал» (1916, першы раз надрукаваная газетай «[[Вольная Беларусь]]», 1918), апавяданне.
* «[[Рускі (апавяданне)|Рускі]]» (1915), апавяданне.
* «Чарнічка», апавяданне.
* «Хадзяка» (1916), апавяданне.
* «На этапе» (1916), апавяданне.
* «Меланхолія», (урыўкі друкаваліся ў 1916), аповесць (незавершаная).
* «Сібірскія абразкі» (1926—1928, часткова выдадзеныя ў 1973), збор 42 падарожных замалёвак.
* «Ціхая плынь», аповесць (першы варыянт, «За што?», напісаны ў 1917—1918, быў надрукаваны ў газеце «Известия Смоленского Совета», май 1918; урыўкі друкаваліся аўтарам у заходнебеларускім друку, асобныя выданні — 1926 і 1930). Называецца крытыкамі адзіным завершаным і скончаным ва ўсіх адносінах буйным творам Гарэцкага{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=111}}.
* «[[Дзве душы]]» (1918—1919, у газеце «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», чэрвень—ліпень 1919, першы раз асобна — Вільня, 1919), аповесць.
* «Усебеларускі з’езд 1917-га года» (1922), апавяданне.
* «Фантазія», апавяданне.
* «Віленскія камунары», раман-кроніка (рукапіс быў адасланы аўтарам у Менск у жніўні 1934 і быў знойдзены ў фондах бібліятэкі АН Літоўскай ССР у лютым 1961; першае выданне ў 1965). Рускі варыянт «Виленские воспоминания» прапаноўваўся да друку ў Маскву ў сакавіку 1935, але не быў прыняты.
* «Чырвоныя ружы» (1922), драматычны твор.
* «Камароўская кроніка» (1930—1932—1937, апублікаваная 1966), раман-эпапея (незавершаны).
* «Меланхолія»
* «У чым яго крыўда?» (1926), аповесць.
* «Жартаўлівы Пісарэвіч» (1925, апублікавана «[[Полымя]]», 1926), п’еса.
* «Лявоніус Задумекус», аўтабіяграфічны твор (пісаўся ў 1930-я гады ў Вятцы, надрукаваны з адзінага чарнавіка ў часопісе «Полымя» 2/1993).
* Аўтабіяграфічныя матэрыялы («Храналогія маіх твораў», успаміны, пісьмы); пераклады асобных прац і твораў Леніна, Горкага, А. Фадзеева, Ю. Лібядзінскага; іншыя творы і допісы ў перыядычным друку («Наша Ніва», «Полымя» і інш.)

=== Кнігі ===
[[Файл:Maksim Harecki - Chrestomathy of Belarusian Literature (1922).jpg|thumb|Вокладка кнігі Максіма Гарэцкага «Хрыстаматыя беларускае літаратуры. XI век — 1905 год». Выдадзена [[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна|Віленскім беларускім выдавецтвам Б. Клецкіна]] ў Вільні ў 1922 годзе. ]]
* «[[Рунь (зборнік)|Рунь]]»&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Вацлаў Ластоўскі|Власт]].|загаловак=„Рунь“|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-39.pdf|выданне=[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]|год=1914|нумар=39|старонкі=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925125429/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-39.pdf|archive-date=25 верасня 2020}}&lt;/ref&gt; (Вільня, 1914), зборнік прозы, першая кніга.
* «Расійска-беларускі слоўнік» (Смаленск, 1918, 2-е выд. — Вільня, 1920; разам з [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]]).
* «Беларуска-расійскі слоўнічак» (Вільня, 1919, 3-е выд. — Менск, 1925).
* «Практычны расійска-беларускі слоўнік» (2-е выд. — Менск, 1926; разам з М. Байковым).
* «Гісторыя беларускае літаратуры» (Вільня, 1919 і 1920, 4-е выд. — Менск, 1926).
* «Хрэстаматыя беларускай літаратуры. XI век — 1905 г.» (Вільня, 1922).
* «Народныя песні з мелодыямі» (Менск, 1928; разам з [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў|А. Ягоравым]]), зборнік песень.
* «Маладняк за пяць гадоў. 1923—1928» (Менск, 1928).
* «Апавяданні», зборнік, рыхтаваўся ў 1928, але не быў выдадзены. Частка матэрыялаў была выдадзеная ў 2-томным зборніку «Выбраныя творы» (Мінск, 1973).
* «Люстрадзён», нявыдадзены зборнік, рыхтаваўся ў 1929 годзе.

=== Архіў ===
Пасля высылкі Максіма Гарэцкага ў Вятку, ён атрымліваў ад жонкі матэрыялы па пошце, а ў канцы чэрвеня 1932 года ў Вятку быў прывезены і архіў цалкам. Архіў пасля 4 снежня 1937 года перахоўвала жонка Гарэцкага (у Пясочні, [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраве]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]). 12 сакавіка 1971 амаль усе рукапісы былі перададзеныя ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Фундаментальную бібліятэку]] Акадэміі навук БССР (архіў № 7, 119 адзінак захавання). Рэшта рукапісаў знаходзіцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]].

== Ушанаванне памяці ==
[[Файл:1993. Stamp of Belarus 0035.jpg|міні|Максім Гарэцкі на паштовай марцы Беларусі.]]
У 1993 годзе ў роднай вёсцы да 100-годдзя з дня народзінаў пісьменніка, што адзначалася таксама ў рамках [[ЮНЕСКА|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]], адкрылі [[Літаратурны музей Максіма Гарэцкага]]&lt;ref&gt;{{Cite web|author=[[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]].|title=Жыву і радуюся, і вы жывіце і радуйцеся|url=http://www.mogved.by/print/sled-v-istorii/493|publisher=[[Газета]] «[[Магілёўскія ведамасці]]»|date=25 лютага 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20160225122356/http://www.mogved.by/print/sled-v-istorii/493|archive-date= 25 лютага 2016| access-date=25 лютага 2016}}&lt;/ref&gt;. У 1993 годзе да стагоддзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага беларуская пошта выпусціла ў абарачэнне паштовую марку. З 1997 года дзейнічае Міжнародны фонд братоў Гарэцкіх. Яго імя носяць бібліятэка ў Горках, вуліцы ў Мінску, Мсціславе і Горках. У Мінску і Вязьме пастаўлены помнікі. З 1992 года рэгулярна ладзяцца [[Гарэцкія чытанні]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Жук Т., Ліс М.|title=Рукапісы не гараць. Максім Гарэцкі: «Жыццё праляцела, як адзін дзень»|url=http://news.tut.by/culture/335195_print.html|publisher=[[TUT.BY|Tut.by]]|date=18 лютага 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021749/http://news.tut.by/culture/335195_print.html|archive-date=5 сакавіка 2016|access-date=25 лютага 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе была адкрытая памятная дошка на будынку [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://nn.by/?c=ar&amp;i=12029|title = У Вільні ўшанавалі памяць Максіма Гарэцкага і Натальлі Арсеньневай|date = 8 кастрычніка 2007|publisher = Наша Ніва|archive-url = https://web.archive.org/web/20160212120828/http://nn.by/?c=ar&amp;i=12029|archive-date = 12 лютага 2016|access-date = 12 лютага 2016}}
&lt;/ref&gt;. 24 мая 2013 года ў Кіраве (Расія) на будынку былой Пясочанскай сярэдняй школы № 1 (цяпер у будынку размяшчаецца школа-інтэрнат для дзяцей з праблемамі слыху) адкрыта памятная дошка&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://pesochnya.com/news/2013/v-kirove-poyavilas-memorialnaya-doska-klassika-belorusskoy-literatury-maksima-goreckogo|title = В Кирове появилась мемориальная доска классика белорусской литературы Максима Горецкого|date = 25 мая 2013|publisher = pesochnya.com|language = ru|archive-url = https://archive.today/20160211193202/http://pesochnya.com/news/2013/v-kirove-poyavilas-memorialnaya-doska-klassika-belorusskoy-literatury-maksima-goreckogo|archive-date = 11 лютага 2016|access-date = 11 лютага 2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Таксама памятная дошка ўсталяваная ў Горках на вучэбным корпусе № 4. У гэтым корпусе працуе музей-кабінет Максіма Гарэцкага, а таксама яго імем названа вучэбная аўдыторыя. З 2015 года рэктарат акадэміі ўручае імянную стыпендыю імені Максіма Гарэцкага замежнаму студэнту за поспехі ў вывучэнні мовы. Заір Азгур стварыў скульптурны партрэт Максіма Гарэцкага. У 2012 годзе пры падрыхтоўцы да рэспубліканскага свята «Дажынкі» ў [[Горкі|Горках]], нягледзячы на пратэсты грамадства, быў знесены [[Дом Максіма Гарэцкага (Горкі)|дом]], у якім у 1926—1928 гадах жыў Максім Гарэцкі, на доме была ўсталяваная памятная дошка&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.svaboda.org/content/article/24905534.html|title = 120-годзьдзе Максіма Гарэцкага: дом зьнесьлі, збор твораў ня выдалі.|author = Аксак В.|date = 18 лютага 2013|publisher = [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё Свабода]]|archive-url = https://archive.today/20160216183658/http://www.svaboda.org/content/article/24905534.html|archive-date = 16 лютага 2016|access-date = 25 лютага 2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе кінастудыя [[Беларусьфільм]] прэзентавала кароткаметражны фільм «Рускі» рэжысёра [[Віктар Мікалаевіч Аслюк|Віктара Аслюка]] паводле аднайменнай аповесці Максіма Гарэцкага&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://zviazda.by/be/news/20140912/1410555581-brat-na-varozhym-baku|title = Брат на варожым баку|author = Ірэна Кацяловіч.|date = 12-9-2014|publisher = zviazda.by|access-date = 28-6-2019|archive-date = 10 жніўня 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200810121059/http://zviazda.by/be/news/20140912/1410555581-brat-na-varozhym-baku|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2016 года ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]] адбылася прэм’ера спектакля «Дзве душы» паводле аповесці Максіма Гарэцкага ў пастаноўцы [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|Мікалая Пінігіна]], аўтарамі інсцэніроўкі аповесці з’яўляюцца [[Максім Аляксандравіч Клімковіч|Максім Клімковіч]] і [[Уладзіслаў Ігаравіч Ахроменка|Уладзіслаў Ахроменка]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://kupalauski.by/teatr/news/jve-souls-abilasha-prem-epa/|title = «Дзве душы». Адбылася прэм'ера|date = 27 красавіка 2016|publisher = kupalauski.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160428151930/http://kupalauski.by/teatr/news/jve-souls-abilasha-prem-epa/|archive-date = 28 красавіка 2016|access-date = 28 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.nv-online.info/by/658/printed/113786/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%90%D0%A5%D0%A0%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%90-%C2%AB%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B-%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%8B%D1%81%D1%91%D1%80%E2%80%A6%C2%BB.htm|title = Уладзіслаў Ахроменка: «Мікалай Пінігін – напэўна, самы патрабавальны рэжысёр…»|author = Дзяніс Марціновіч.|date = 11 лютага 2016|publisher = [[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20160428152305/http://www.nv-online.info/by/658/printed/113786/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%90%D0%A5%D0%A0%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%90-%C2%AB%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B-%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%8B%D1%81%D1%91%D1%80%E2%80%A6%C2%BB.htm|archive-date = 28 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:Гарэцкі Курапаты.jpg|Крыж Максіму Гарэцкаму ва ўрочышчы [[Курапаты]].
File:Maksim Harecki, pomnik u Miensku.JPG|Помнік у Мінску, па адрасе вул. [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйная]], 2. Тут у 1922—1925 гг. месціўся [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульт]].
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{калонкі|2|малы=так}}
* {{кніга|аўтар = [[Алесь Адамовіч|Адамовіч А.]]|загаловак = «Браму скарбаў сваіх адчыняю…»|месца = Мінск|выдавецтва = Выд-ва БДУ|год = 1980|старонак = 224 с., іл., 1 л. партр.|ref= Адамовіч А.}}
* {{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Бугаёў Дз.]]|загаловак = Максім Гарэцкі|выданне = 2-е выд., выпр., дап.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|старонак = 239|isbn = 985-08-0533-1| ref= Бугаёў Дз.}}
* ''Бугаёў Дз.'' Гарэцкі Максім Іванавіч // {{Крыніцы/БелСЭ}} — С. 374.
* ''Гарэцкі Р.'' Ахвярую сваім «я» … (Максім і Гаўрыла Гарэцкія). / Р. Гарэцкі; Навуковы рэдактар М. І. Мушынскі. — Мінск: Беларуская навука, 1998. — 287 с.
* {{кніга|аўтар = Гарэцкі Р.|загаловак = Браты Гарэцкія|адказны = Шаўлякова І.|месца = Мінск|выдавецтва = Згуртаванне Беларусаў Свету Бацькаўшчына|год = 2008|старонак = 334|isbn = 978-985-6887-21-8|ref= Гарэцкі Р.}}
* ''Гарэцкі Р.'' Янка Купала і браты Гарэцкія. // Роднае слова: Навук. і метад. часоп. ― Мн., 2004. ― № 7. ― С. 96―99.
* ''Гаўрук, Ю.'' Максім Гарэцкі. Успаміны, артыкулы, дакументы. — Мн., 1984. — С. 87.
* {{кніга|аўтар = Дасаева Т.|загаловак = Летапіс жыцця і творчасці Максіма Гарэцкага|месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1993|старонак = 87|isbn = 5-343-01432-1|ref= Дасаева Т.}}
* ''[[Кажамякін Г.]]'' Максім Гарэцкі і Кузьма Чорны: да праблемы тыпалогіі / Г. Кажамякін // Зборнік Да 100-годдзя Уладзіміра Дубоўкі, Уладзіміра Жылкі, Кузьмы Чорнага: Зборнік навуковых артыкулаў / Пад агульн. рэд. Л. Дз. Сіньковай. — Мінск: БДУ, 2001. — С. 131—134.
* {{кніга|аўтар = [[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]|частка = Гарэцкі Максім Іванавіч|загаловак = Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.|адказны = Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч.|месца = Мінск|выдавецтва = БелЭН|год = 1994|старонкі = 494—496|старонак = 537|isbn = 5-85700-142-0|ref= Каўка А.}}
* ''Кныш, Л.'' Гутарковая камунікацыя ў прозе Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 2006. — № 2. — С. 32.
* ''Кныш, Л.'' Моўныя сродкі ў творах Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 1998. — № 6. — С. 72—81.
* ''Корань (Сінькова), Л. Д.'' Максім Гарэцкі // Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. — Мн.: Маст. літ., 1996. — С. 22—65.
* {{Кніга|аўтар = [[Алег Латышонак|Латышонак А.]]|загаловак = Жаўнеры БНР|выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 373|isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500|ref= Латышонак А.}}
* ''Ліўшыц У. М.'' Максім Гарэцкі — жыццё і творчасць. Метадычны матэрыял і парады ў дапамогу прапандыстам кнігі. — Магілёў: абласное таварыства аматараў кнігі, 1993. — 34 с.
* ''Ліўшыц У. М.'' Літаратурны музей Максіма Гарэцкага. Кароткі даведнік. — Орша: аддзел культуры Горацкага райвыканкама, 1997. — 69 с. — ISBN 985-6120-13-6.
* ''Ліўшыц У. М.'' Максім Гарэцкі : сцежкамі жыцця (да 125-годдзя з дня нараджэння). — Горкі : выдавецтва БДСГА, 2018. — 180 с. : іл. — ISBN 978-985-467-785-9.
* {{Кніга|аўтар = Марціновіч А.|загаловак = Брама, адчыненая ў вечнасць: дзецям пра Максіма Гарэцкага: нарысы|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2013|старонак = 205|серыя = Гісторыя ў асобах|isbn = 978-985-02-1423-2|тыраж = 2000}}
* {{Крыніцы/БелЭн|5|Гарэцкі Максім Іванавіч|Мушынскі М.|81}}
* ''Мушынскі М.'' Падзвіжнік з малой Багацькаўкі: жыццёвы і творчы шлях Максіма Гарэцкага // Мушынскі М.; навук. Рэд. А. М. Макарэвіч; Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. Імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. — 2-е выд., выпр. і дап. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — 543 с.
* ''Новік, М.'' Слова і вобраз у «Скарбах жыцця» Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 2005. — № 4. — С. 12, 66—67.
* {{кніга|аўтар = [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Пшыркоў Ю.]]|частка = Максім Гарэцкі і яго раман «Віленскія камунары»|загаловак =  Гарэцкі Максім. Віленскія камунары. Раман-хроніка|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1965|старонкі = 356|ref= Пшыркоў Ю.}}
* ''Савіцкая І. І.'' М. Гарэцкі і асноўныя тэндэнцыі развіцця беларускай літаратурнай мовы // Пісьменнік — мова — стыль: Тэз. дакл. і паведамл. міжнар. навук. канф., прысвеч. 70-годдзю з дня нараджэння праф. Л. М. Шакуна (17-19 верас. 1996 г.). — Мінск, 1996. — С. 117—119.
* ''Сінькова Л. Д.'' Смехавое як пазнака нацыянальнага ў творах Максіма Гарэцкага / Л. Д. Сінькова // Беларускае літаратуразнаўства: навукова-метадычны зборнік / гал. рэд. Л. Д. Сінькова. — Вып. 6. — Мінск: БДУ, 2008. — С. 47—51.
* ''Стральцоў М.'' Чалавек з Малой Багацькаўкі // Стральцоў, М. Л. Ад маладзіка да поўні: апавяданні, аповесці, эсэ / Міхась Стральцоў; уклад. В. Стральцовай. — Мн.: Маст. літ., 2005. — С. 323—336.
* ''Тычына М.'' Максім Гарэцкі і праблема «другога» ў яго творах / М. Тычына // Роднае слова. — 2003. — № 2. — С. 5—9.
* ''Тычына М.'' На выспе Патмас: Творчасць Максіма Гарэцкага / М. Тычына // Роднае слова. — 1993. — № 2. — С. 15—22.
* {{кніга|аўтар = [[Іван Пятровіч Чыгрын|Чыгрын І.]]|загаловак = Паміж былым і будучым: Проза М. І. Гарэцкага|выданне = 2-е выд., выпр.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|старонкі = 166|isbn = 985-08-0539-0|ref= Чыгрын І.}}
* [http://www.slounik.org/80914.html Гарэцкі Максім] // {{Крыніцы/БП 1917-90}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|2}}

Дысертацыі:
* ''Атрашкевич, В. И.'' Проблема автобиографизма в белорусской советской художественной прозе 20-х годов: На материале творчества Тишки Гартного, Горецкого, Якуба Коласа: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. — Мн., 1979. — 24 с.
* ''Голуб, Т. С.'' Тэксталогія твораў Максіма Гарэцкага: Прынцыпы выд. Поўнага збору твораў: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.01.11 / Голуб Тэрэса Станіславаўна; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т літ. імя Я.Купалы. — Мн., 2000. — 20 с.
* ''Губская В. М.'' Раман М. Гарэцкага «Віленскія камунары» ў кантэксце беларускай прозы 1920—1930-х гадоў: жанравае наватарства: аўтарэф. дыс. … канд. філал. навук: 10.01.01 / В. М. Губская; БДУ. — Мінск, 2012. — 24 с.
* ''Дасаева, Т. Н.'' Паэтыка лірызму ў беларускай публіцыстыцы і мастацкай прозе: Аўтарэф. дыс. на атрым. вучон. ступ. д-ра філал. навук: 10.01.10 ; 10.01.01 / Дасаева Таццяна Мікалаеўна; Бел. дзярж. ун-т. — Мн., 2002. — 39 с.
* ''Кажамякін, Г. В.'' Ідэйна-мастацкая эвалюцыя творчасці Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.01 / Кажамякін Генадзь Вячаслававіч; Беларускі дзяржаўны універсітэт. — Мінск, 2007. — 21 с.
* ''Кныш, Л. С.'' Гутарковая камунікацыя ў мастацкай прозе Максіма Гарэцкага: спосабы стылізацыі: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.02.01 / Кныш Ларыса Сяргееўна: 29.09.2006. — Мінск, 2006. — 20 с.
* ''Коротков, Н. Н.'' Ранняя проза М. Горецкого: проблема стиля: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук: 10.01.03 / Коротков Николай Николаевич; Академия наук Белорусской ССР, Институт литературы им. Я. Купалы. — Минск, 1989. — 21 с.
* ''Маханьков, Ю. В.'' Становление белорусской советской прозы и традиции Л. Н. Толстого (Я.Колас, М.Горецкий, К.Чорный): Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук (01.01.02, 01.01.01) / АН РБ, Ин-т лит. им. Я.Купалы. — Мн., 1991. — 19 с.
* ''Савіцкая, І. І.'' Лексікаграфічная спадчына М.Гарэцкага: моўна-гістарычны кантэкст, фарміраванне лексікону, нармалізатарская практыка: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.02.01 / Савіцкая Ірына Іванаўна; Беларус. дзярж. ун-т. — Мн., 2002. — 19 с.
* ''Сінькова, Л. Д.'' Беларуская проза ХХ стагоддзя: дынаміка жанравых структур: Аўтарэф. дыс. на атрым. вуч. ступ. д-ра філал. навук: 10.01.01 / Беларус. дзярж. ун-т. — Мн., 1996. — 41 с.
* ''Смаль, В. М.'' Беларуская аповесць для юнацтва 20-х гадоў XX стагоддзя: стылева-жанравая спецыфіка: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.01.01: 27.04.2004 / Смаль Валянцін Мікалаевіч; [Установа адукацыі «Брэсц. дзярж. ун-т ім. А. С. Пушкіна»]. — Брэст, 2004. — 20 с.
* ''Тарасова, Т. Н.'' Проблема «Человек и война» в творчестве Максима Горецкого и Анри Барбюса: Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук: 10.01.03; 10.01.05 / Тарасова Тамара Николаевна; Акад. наук БССР, Ин-т лит. им. Я.Коласа. — Мн., 1986. — 20 с.
* ''Уткевич, В. І.'' Тыпалогія нацыянальнага характару ў творчасці Кнута Гамсуна і Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.03 ; 10.01.01: 20.02.2006. — Мінск, 2006. — 21 с.
* ''Шышко, А. В.'' Мастацкае ўвасабленне нацыянальнага характару ў драматургіі Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.01 / Шышко Алена Вікенцьеўна. — Менск, 2009. — 23 с.
{{калонкі/канец}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://knihi.com/Maksim_Harecki/ Творы на «Беларускай Палічцы»]
* [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20033 Кніга выбраных твораў на сайце kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160813154245/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20033 |date=13 жніўня 2016 }}
* {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=_b1gIUYPIng|title = Максім Гарэцкі: рукапісы не гараць|date = 26-06-2019|publisher = Беларусь 3 (youtube.com)}}
* {{cite web|url = https://www.youtube.com/kIMYz9TjDiE|title = «Рускі» (2013)|publisher = Беларусьфільм (youtube.com)}}

{{добры артыкул|Асоба}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гарэцкі Максім Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Лексікографы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Аршанскі Маладняк]]
[[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]]
[[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]]
[[Катэгорыя:Максім Гарэцкі| ]]
[[Катэгорыя:Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]]
[[Катэгорыя:Асобы на марках]]</text>
      <sha1>d0svut6ua1y94s6vzdvwl1meymsnhh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўднёвая Амерыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15113</id>
    <revision>
      <id>5197401</id>
      <parentid>5196194</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48302" sha1="sfhx1dwbd1v7n4hgmug87m6zj7w9r8o" xml:space="preserve">{{машынны пераклад}}
{{Геаграфічны рэгіён
|Назва                  = Паўднёвая Амерыка
|Тэрыторыя                = 17 840 000
|Этнахаронім               = паўднёваамерыканец, амерыканец
|Дзяржаў                = 12
|Залежныя дзяржавы     = 3
|Мовы                     = [[Індзейскія мовы Паўднёвай Амерыкі|мовы, якія выкарыстоўваюць у Паўднёвай Амерыцы]]
|Часавыя паясы             = [[UTC-2]] да [[UTC-5]]
|Найбуйнейшыя гарады         = &lt;br /&gt;{{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паўлу]]&lt;br/&gt;{{flagicon|Argentina}} [[Буэнас-Айрэс]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Brazil}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]] &lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[Багата]] &lt;br /&gt;{{flagicon|Peru}} [[Ліма]] &lt;br /&gt;{{flagicon|Chile}} [[Сант’яга]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Venezuela}} [[Каракас]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[Медэльін]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Brazil}} [[Белу-Арызонці]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Colombia}} [[Калі (горад)|Калі]]}}
'''Паўднё́вая Аме́рыка''' — [[мацярык]] у [[Заходняе паўшар'е|Заходнім паўшар’і]], разам з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкай]] утварае частку свету [[Амерыка]]. Плошча — 17 858 520 км²&lt;ref name=&quot;Britannica 2006&quot;&gt;''Britannica''. Настольная энциклопедия в 2-х т. Т. 2. — Москва, 2006.&lt;/ref&gt;. Паўночны пункт — [[Гальінас|мыс Гальінас]] {{coord|12|27|N|71|39|W}}, паўднёвы (мацерыковы) — [[Фроўард|мыс Фроўард]] {{coord|53|54|S|71|18|W}}, паўднёвы (астраўны) — [[Дыега-Рамірэс]] {{coord|56|30|S|68|43|W}}, заходні — [[Парыньяс|мыс Парыньяс]] {{coord|4|40|S|81|20|W}}, усходні — [[Кабу-Бранку|мыс Кабу-Бранку]] {{coord|7|10|S|34|47|W}}. Працягласць з поўначы на поўдзень — 7150 км, з усходу на захад — 5150 км. На поўначы [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйкам]] злучана з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкай]], абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]], на ўсходзе — [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], на захадзе — [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]], на поўдні [[Магеланаў праліў|Магеланавым пралівам]]. Берагі пераважна прамыя, на паўднёвым захадзе значна парэзаны [[фіёрд]]амі. Асобныя залівы глыбока ўразаюцца ў сушу: на захадзе — [[Гуаякіль (заліў)|Гуаякіль]], на поўначы — [[Венесуэльскі заліў|Венесуэльскі]] і возера-лагуна [[Маракайба (возера)|Маракайба]], на паўднёвым усходзе — [[Ла-Плата (эстуарый)|Ла-Плата]]. Да Паўднёвай Амерыкі адносяцца архіпелаг [[Вогненная Зямля]] і [[Чылійскі архіпелаг|Чылійскі]], астравы [[Галапагас]], [[Фалклендскія астравы|Фалклендскія (Мальвінскія)]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}}&lt;/ref&gt;.

== Паходжанне назвы ==
Слова «Амерыка» ў назве гэтага кантынента ўпершыню ўжыў [[Марцін Вальдзэемюлер]] пры нанясенні на сваю [[Карта Вальдзэемюлера|карту]] лацінскі варыянт імя [[Амерыга Веспучы]], які, у сваю чаргу, упершыню выказаў здагадку, што адкрытыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафорам Калумбам]] землі з’яўляюцца не [[Індыя|Індыйскім паўвостравам]], а [[Новы Свет|Новым Светам]].
[[Файл:South america.jpg|міні|Комплексная карта Паўднёвай Амерыкі.]]
[[Файл:South America satellite plane.jpg|міні|Паўднёвая Амерыка з космасу.]]

== Гісторыя ==
{{see also|Дакалумбава Амерыка}}
{{see also|Гісторыя Паўднёвай Амерыкі}}
[[Файл:Cronicadelperu.jpg|thumb|100px|left|Першая частка кнігі «[[Хроніка Перу]]» [[Пэдра дэ Сьеса дэ Леон|Сьеса дэ Леона]], якая ўпершыню апісала шматлікія этнасы Паўднёвай Амерыкі ([[1553]]).]]

Гісторыю кантынента можна ўмоўна падзяліць на тры этапы. Першы — гэта перыяд станаўлення, росквіту і заняпаду аўтахтонных цывілізацый ([[інкі]] і інш.). Другі — гэта эпоха еўрапейскай заваёвы ([[Канкіста]]) і [[каланіялізм]]у [[1500]]—[[1800]] гг., калі большая частка кантынента знаходзілася ў залежнасці ад дзвюх еўрапейскіх краін ([[Іспанія]] і [[Партугалія]]). Нягледзячы на адносна невялікую працягласць, менавіта ў гэты перыяд склаліся мовы і культуры, эканомікі, а таксама зародкі дзяржаўнасці большасці сучасных лацінаамерыканскіх дзяржаў. Перыяд пасля атрымання незалежнасці мала чым адрозніваўся ад каланіяльнага ў эканоміка-сацыяльным плане. Больш таго, ён пагоршыўся палітычнай нестабільнасцю большасці краін рэгіёна, а таксама сталай інтэрвенцыяй з боку [[ЗША]], эканоміка-сацыяльныя каштоўнасці якіх у большасці сваім чужыя жыхарам Паўднёвай Амерыкі. Гісторыю краін Гвіянскага ўзбярэжжа варта разглядаць асобна. [[Гаяна]], [[Сурынам]] і, у меншай ступені, [[Французская Гвіяна]], заўважна адрозніваюцца ад большасці іспана- і партугаламоўных краін кантынента.

=== Дакласічны перыяд ===
Існуюць дзве версіі пра магчымае засяленне тэрыторый Паўднёвай Амерыкі чалавекам. Паводле першай, засяленне адбывалася з Азіі, з тэрыторыі сучаснай Расіі, праз [[Берынгаў праліў]] і Паўночную Амерыку, аднак не ўсе існыя археалагічныя знаходкі ўкладаюцца ў дадзеную тэорыю, у сувязі з чым высоўваецца тэорыя пра магчымасць існавання «дасібірскіх» паўднёваамерыканскіх першабытнікаў.

Першыя сельскагаспадарчыя доследы чалавека ў Паўднёвай Амерыцы датуюцца 6500 г. да н.э., калі ў [[Амазонская нізіна|Амазоніі]] пачалі культываваць [[банан]]ы, [[бульба]] і [[Чырвоны перац|востры чырвоны перац]]&lt;ref&gt;[http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec3.html История древней Центральной и Южной Америки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110713214231/http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec3.html |date=13 ліпеня 2011 }}&lt;/ref&gt;.

=== Адкрыццё Паўднёвай Амерыкі ===
Імкнучыся адкрыць марскі шлях у Індыю, Хрыстафор Калумб перасек у 1492 годзе Атлантычны акіян і адкрыў [[Вялікія Антыльскія астравы]]. За першай экспедыцыяй рушыла ўслед другая, потым трэцяя. Маршрут сваёй трэцяй экспедыцыі праклаў значна паўднёвей ужо вядомых яму земляў і адкрыў востраў [[Востраў Трынідад|Трынідад]], правядучы карабель паміж выспай і невядомым берагам. Іспанцаў здзівіла, што вада ўздоўж яго была амаль прэснай. Адмірал запісаў у дзённіку: «… такая магутная рака магла існаваць толькі на мацерыку, і на поўдні ёсць яшчэ мацярык».

=== Іспанскія экспедыцыі XV—XVI ===
Услед за Калумбам у Паўднёвую Амерыку на пошукі новых земляў і новых багаццяў — золата і каштоўнасцей — адправіліся шматлікія іспанскія экспедыцыі.

==== Экспедыцыя [[Франсіска дэ Арэльяна|Франсіска Арэльяны]] ====
Пад канец снежня 1541 года флатылія Франсіска Арэльяны, якая складалася з брыганціны і чатырох каноэ, пачала спуск да акіяна па рацэ [[Рыа-Напа]]. Больш за праз месяц плавання яны трапілі ў раку «шырокую, як мора», то бок у Амазонку. Па дарозе на ўсход іспанцы сустракалі індзейскія вёскі, бачылі шматлікія прытокі. Велізарны левы прыток, воды якога былі «чорнымі, як чарніла», яны назвала Рыа-Негру — «чорная рака». Толькі ў жніўні 1542 года яны дайшлі да ўтокі ракі.

== Геаграфічныя даследаванні ==
У вывучэнні прыроды мацерыка веліка роля нямецкага прыродазнаўца і географа [[Аляксандр фон Гумбальт|Аляксандра Гумбальта]], які падарожнічаў па [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай]] і Паўднёвай Амерыцы ў 1799—1804 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GUMBOLDT_ALEKSANDR.html |title=ЭНЦИКЛОПЕДИЯ КРУГОСВЕТ: Александр Гумбольдт |access-date=4 жніўня 2016 |archive-date=27 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027005426/https://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GUMBOLDT_ALEKSANDR.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Глыбейшае вывучэнне асобных тэрыторый мацерыка пачалося ў XIX стагоддзі. У 1821—1828 гадах руская экспедыцыя пад кіраўніцтвам [[Рыгор Іванавіч Лангсдорф|Рыгора Іванавіча Лангсдорфа]] даследавала ўнутраныя раёны [[Бразілія|Бразіліі]]. Каштоўныя звесткі пра геалагічную будову, клімат, расліны і жывёл [[Амазонская нізіна|Амазонскай нізіны]] сабраў англійскі вандроўнік [[Генры Уолтэр Бейтс|Генры Бейтс]] падчас экспедыцыі 1848—1859 гадоў.

== Рэльеф ==
Сярэдняя вышыня Паўднёвай Амерыкі над узроўнем мора 580 м. На захадзе размешчана горная сістэма [[Анды|Андаў]] вышынёй да 6960 м (г. [[Аканкагуа]]), якая складаецца з горных ланцугоў і высокіх плато паміж імі. На ўсходзе знаходзяцца [[Бразільскае нагор’е]] і [[Гвіянскае нагор’е]]. Паміж Андамі і пласкагор’ямі раскінуліся [[Амазонская нізіна]], раўніны і нізіны [[Гран-Чака]], [[Лаплацкая нізіна]] і нізіна Арынока; паверхня іх раўнінная, рачныя даліны ўрэзаны слаба. На поўдні мацерыка размяшчаецца плато [[Патагонія|Патагоніі]].

== Геалагічная будова ==
У тэктоніцы вылучаюцца 2 асноўныя структуры: геасінклінальная на захадзе, платформавая на ўсходзе. Фарміраванне Андаў пачалося ў познім палеазоі — мезазоі. Гораўтварэнне не закончылася (адбываюцца [[землетрасенне|землетрасенні]] і [[вулканічнае вывяржэнне|вулканічныя вывяржэнні]]). На ўсходзе платформавыя структуры: Паўднёва-Амерыканская і Патагонская платформы. Старажытны архейскі фундамент выходзіць на паверхню ў Гвіянскім, Заходне-Бразільскім і Усходне-Бразільскім шчытах. За межамі шчытоў тэрыторыі платформ перакрываюць пераважна кантынентальныя адклады. Паміж платформавай і геасінклінальнай абласцямі — тэктанічныя ўпадзіны Арынока, Гран-Чака, Ла-Плата; паміж Андамі, Гвіянскім і Заходне-Бразільскім шчытамі — Амазонская ўпадзіна. Упадзіны запоўнены марскімі адкладамі і прадуктамі разбурэння гор.

Платформы пачалі фарміравацца ў дакембрыі, у кембрыі злучыліся ў адзін масіў. У трыясе ў басейне р. Парана ўтварыліся разломы і адбыліся вывяржэнні базальтавых лаў.

=== Горны захад ===

==== Пустыня Атакама ====
{{Асноўны артыкул|Атакама}}

==== Эль-Ніньё ====
{{main|Эль-Ніньё}}

=== Раўнінны ўсход ===
Нізінныя раўніны — Арынокская, Амазонская і Ла-Плата — займаюць на мацерыку значныя прасторы. Амаль плоская паверхня гэтых раўнін спрыяльная для адукацыі буйных рачных сістэм [[Амазонка|Амазонкі]], [[Арынока]] і [[Парана (рака)|Параны]] з шырокімі і глыбокімі рачнымі далінамі. Большую плошчу мацерыка займаюць Гвіянскае і Бразільскае пласкагор’і. Часта яны складаюцца з некалькіх плато.

== Геалогія ==
Пасля распаду праконтинента [[Пангея]] тэрыторыя Паўднёвай Амерыкі ў мелавым перыядзе была з’яднана з Афрыкай, Аўстраліяй і Антарктыдай у складзе кантынента [[Гандвана]]. Пад канец мелавога перыяду Гандвана распалася, і да канца трацёвага перыяду Паўднёвая Амерыка была выспай. Тут існавала адменная фаўна, дзе дамінавалі [[нотаўнгуляты]]. Пасля ўватрэння перашыйку з Паўночнай Амерыкай прыток новай фаўны прывёў да амаль поўнага вымірання фаўны мясцовай.

== Клімат ==
[[Клімат]] Паўднёвай Амерыкі абумоўлены размяшчэннем яе пераважна ў экватарыяльным і паўднёвым трапічным паясах. Характэрна вялікае і амаль раўнамернае (акрамя крайняга поўдня) паступленне сонечнага цяпла. Сезонныя кліматычныя адрозненні залежаць ад сонечнай радыяцыі, агульнай цыркуляцыі атмасферы, цэнтраў высокага ціску атмасферы. Пераважае экватарыяльная і мусонна-пасатная цыркуляцыя паветра з Атлантычнага акіяна. На захадзе Амазонскай нізіны вільготны экватарыяльны гарачы клімат без сухога перыяду, на ўсходзе Амазонскай нізіны — субэкватарыяльны, на поўдні — субтрапічны і ўмераны клімат. У паўночнай раўніннай частцы тэмпература паветра ўвесь год каля 20—28&amp;nbsp;°C. Ападкаў 2000—3000 мм за год у басейне рэк Арынока і Амазонка. У студзені на Бразільскім пласкагор’і 20—28&amp;nbsp;°C, у ліпені 12—25&amp;nbsp;°C, на Лаплацкай нізіне адпаведна 20—24 і 8—16&amp;nbsp;°C, у Патагоніі 12—23 і 3&amp;nbsp;°C. Ападкаў на Бразільскім пласкагор’і ад 500 мм на паўночным усходзе да 2000 мм у большай частцы і да 3000 мм на паўднёвым усходзе, на Лаплацкай нізіне ад 500 мм да 1000 мм, у Патагоніі каля 250 мм. Снегавая лінія ў гарах экватарыяльнай зоны на вышыні каля 5 тыс. м, на поўдні на вышыні каля 1000—1200 м. Максімум ападкаў — да 10000 мм у гарах на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]], да 7000 мм на поўдні [[Чылі]]; на ўзбярэжжах [[Перу]] і Паўночнага Чылі (у [[пустыня Атакама|пустыні Атакама]]) менш за 100 мм за год.

== Унутраныя воды ==
Паводле велічыні гадавога сцёку Паўднёвая Амерыка займае 2-е месца ў свеце — каля 20 % сцёку рэк Зямлі (каля 7900 км³/год), паводле сярэдняга слоя сцёку (440 мм) на 1-м месцы ў свеце. Больш за 90 % тэрыторыі мацерыка адносіцца да басейна Атлантычнага акіяна. Найбольшыя рэкі: [[Амазонка]] (самая мнагаводная і вялікая паводле плошчы басейна ў свеце), [[Арынока]], [[Парана (рака)|Парана]] з [[Парагвай (рака)|Парагваем]], Сан-Франсіску, Магдалена. Пераважае дажджавое жыўленне рэк, на поўдні Патагоніі снегавое, у Андах месцамі ледавіковае. У экватарыяльных раёнах летнія дажджавыя паводкі і памяншэнне расходаў зімой. Пастаянна паўнаводныя рэкі на захадзе Амазонскай нізіны і на поўдні Бразільскага нагор’я. Максімум сцёку рэк позняй вясной і летам у [[Патагонія|Патагоніі]] і Сярэднім Чылі. На поўначы Чылі ў пустыні Атакама сцёк толькі перыядамі. Буйныя азёры [[Маракайба (возера)|Маракайба]] (на поўначы), [[Тытыкака]] (на вышыні 3812 м) і інш. У Андах ледавікі (больш за 20 тыс. км²), найбольшыя на поўдні і на [[Вогненная Зямля|Вогненнай Зямлі]].

== Палітычны падзел ==
[[Файл:Non-Native American Nations Control over South America 1700 and on.gif|thumb|201px|Палітычная гісторыя Паўднёвай Амерыкі з 1700 па 1975 год.]]

{| class=&quot;standard&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Краіны і тэрыторыі
! Плошча (км²)
! Насельніцтва&lt;br /&gt;(на [[1 ліпеня]] [[2008]])
! Шчыльнасць насельніцтва&lt;br /&gt;(на км²)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Аргенціна}}
| align=&quot;right&quot; | 2 766 890
| align=&quot;right&quot; | 40 677 348
| align=&quot;right&quot; | 14,3
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Балівія}}
| align=&quot;right&quot; | 1 098 580
| align=&quot;right&quot; | 8 857 870
| align=&quot;right&quot; | 8,1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Бразілія}}
| align=&quot;right&quot; | 8 514 877
| align=&quot;right&quot; | 191 908 598
| align=&quot;right&quot; | 22,0
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Венесуэла}}
| align=&quot;right&quot; | 912 050
| align=&quot;right&quot; | 26 414 815
| align=&quot;right&quot; | 27,8
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Гаяна}}
| align=&quot;right&quot; | 214 970
| align=&quot;right&quot; | 770 794
| align=&quot;right&quot; | 3,6
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Калумбія}}
| align=&quot;right&quot; | 1 138 910
| align=&quot;right&quot; | 45 013 674
| align=&quot;right&quot; | 37,7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Парагвай}}
| align=&quot;right&quot; | 406 750
| align=&quot;right&quot; | 6 347 884
| align=&quot;right&quot; | 15,6
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Перу}}
| align=&quot;right&quot; | 1 285 220
| align=&quot;right&quot; | 27 925 628
| align=&quot;right&quot; | 21,7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Сурынам}}
| align=&quot;right&quot; | 163 270
| align=&quot;right&quot; | 438 144
| align=&quot;right&quot; | 2,7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Уругвай}}
| align=&quot;right&quot; | 176 220
| align=&quot;right&quot; | 3 477 778
| align=&quot;right&quot; | 19,4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Фалклендскія астравы}} (спорныя паміж [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніей]] і [[Аргенціна]]й)
| align=&quot;right&quot; | 12 173
| align=&quot;right&quot; | 2 967
| align=&quot;right&quot; | 0,24
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Французская Гвіяна}} ([[Францыя]])
| align=&quot;right&quot; | 91 000
| align=&quot;right&quot; | 209 000
| align=&quot;right&quot; | 2,1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Чылі}}
| align=&quot;right&quot; | 756 950
| align=&quot;right&quot; | 16 454 143
| align=&quot;right&quot; | 21,1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Эквадор}}
| align=&quot;right&quot; | 283 560
| align=&quot;right&quot; | 13 927 650
| align=&quot;right&quot; | 47,1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы}} ([[Вялікабрытанія]])
| align=&quot;right&quot; | 3 093
| align=&quot;right&quot; | 20
| align=&quot;right&quot; | 0
|- class=&quot;highlight&quot;
| align=&quot;left&quot; | '''Усяго'''
| align=&quot;right&quot; | '''17 824 513'''
| align=&quot;right&quot; | '''382 426 293'''
| align=&quot;right&quot; | '''21,5'''
|}

Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы не маюць пастаяннага насельніцтва.

Выспы прыналежаць Вялікабрытаніі, адносяцца да заморскай самакіраванай тэрыторыі Фалклэндскіх астравоў.

'''Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы лічацца часткай ''Антарктыкі''.'''

== Палітыка ==
[[Файл:Flag of Mercosur (Portuguese).svg|border|thumb|left|right|150px|Эмблема арганізацыі [[Меркасур]] ([[Партугальская мова|на партугальскай]]).]]
На палітычнай арэне пачало XXI стагоддзя ў Паўднёвай Амерыцы адзначана прыходам сіл левага кірунку, [[сацыялізм|сацыялістычныя]] лідары абраны ў такіх краінах, як [[Чылі]], [[Уругвай]], [[Бразілія]], [[Аргенціна]], [[Эквадор]], [[Балівія]], [[Парагвай]] і [[Венесуэла]]. На фоне гэтага ў Паўднёвай Амерыцы паўсюдна заўважнае развіццё рынкавай эканомікі і міжнароднай супрацы, так, прыкладам, былі створаны арганізацыі ''МЕРКАСУР'' і ''[[Андская супольнасць]],'' мэтай якіх з’яўляецца свабоднае перасоўванне грамадзянаў, эканамічнае развіццё, здыманне мытных пошлін і палітыка агульнай абароны.

[[Файл:Flag of South America (proposal).svg|border|thumb|right|250px|Сцяг [[УНАСУР]].]]
З [[2004]] года існуе і развіваецца ''[[Саюз паўднёваамерыканскіх нацый]],'' таксама вядомы як ''УНАСУР'' — арганізацыя, што аб’ядноўвае ў сябе амаль усе краіны Паўднёвай Амерыкі, ствараная па мадэлі [[Еўрасаюз]]а. У рамках саюза створаны кансультацыйны ''Паўднёваамерыканскі савет абароны,'' плануецца стварэнне агульнага парламента&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7677000/7677446.stm Би-би-си | В мире | В Южной Америке появится региональный парламент]&lt;/ref&gt;, а таксама стварэнне адзінага рынку і ліквідацыя мытных тарыфаў паміж краінамі-ўдзельніцамі.

== Дэмаграфія ==
{{Галоўная|Лацінаамерыканцы}}

=== Этнічныя групы ===
[[Файл:Filhas-de-santo moradoras do terreiro.jpeg|left|thumb|Цемнаскурыя бразільянкі.]]
Чатыры асноўныя групы засялілі Паўднёвую Амерыку — [[індзейцы]], жыхары кантынента да прыходу Калумба; [[іспанцы]] і [[партугальцы]], якія пераважалі на кантыненце з 16 стагоддзя да пачатку 19 стагоддзя; афрыканскія нявольнікі; імігранты, якія прыбылі пасля атрымання незалежнасці лацінаамерыканскімі краінамі, пераважна [[немцы]] і выхадцы з [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], але таксама ліванцы, жыхары [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] і [[японцы]]&lt;ref name=&quot;Britannica 2006&quot;/&gt;. У такіх краінах, як Калумбія, Эквадор, Парагвай і Венесуэла ў дэмаграфічным плане пераважаюць метысы (нашчадкі шлюбаў іспанцаў і тубыльнага насельніцтва). Толькі ў дзвюх краінах (Перу і Балівіі) індзейцы ўтвараюць большасць. У Бразіліі, Калумбіі і Венесуэле жыве значная колькасць насельніцтва афрыканскага паходжання.

У такіх дзяржавах, як Аргенціна, Уругвай, Чылі і Бразілія большасць насельніцтва мае еўрапейскае паходжанне, з іх у першых дзвюх большасць насельніцтва — нашчадкі выхадцаў з Іспаніі і Італіі. На поўдні і паўднёвым усходзе Бразіліі жывуць нашчадкі партугальцаў, немцаў, італьянцаў і іспанцаў.

Чылі прыняла хвалю эміграцыі з Іспаніі, Германіі, Англіі, Францыі, Італіі, Аўстрыі, Швейцарыі, Скандынавіі, Грэцыі і Харватыі на працягу XVIII і напачатку XX стагоддзяў. У гэтай краіне жыве, па розных дадзеных, ад 1 600 000 (10 % насельніцтвы) да 4 500 000 (27 %) выхадцаў з [[Басконскія землі|краіны баскаў]]. 1848 быў годам масавай іміграцыі немцаў (таксама аўстрыйцаў і швейцарцаў) і, часткова, французаў, галоўным чынам, у паўднёвыя раёны краіны, дагэтуль зусім незаселеныя, але багатыя прыродай і карыснымі выкапнямі. Гэта іміграцыя немцаў працягнулася пасля першай і другой сусветных войн такім чынам, што сёння каля 500 000 чылійцаў маюць нямецкае паходжанне. Апроч таго, каля 5 % насельніцтвы Чылі — нашчадкі выхадцаў імігрантаў-хрысціянаў з Сярэдняга Усходу (палестынцы, сірыйцы, ліванцы, армяне). Таксама каля 3 % насельніцтвы Чылі — генетычныя харваты. Нашчадкі грэкаў складаюць каля 100 000 чалавек, большасць з іх жыве ў [[Сант’яга]] і [[Антафагаста|Антафагасце]]. Каля 5 % насельніцтва — французскага паходжання. Ад 600 000 да 800 000 — італьянскага.

У Бразілію немцы імігравалі, галоўным чынам, на працягу XIX і XX стагоддзяў у сувязі з палітыка-сацыяльнымі падзеямі на радзіме. Сёння каля 10 % бразільцаў (18 млн) маюць нямецкае паходжанне. Апроч таго, Бразілія — краіна Лацінскай Амерыкі, дзе жыве найвялікі лік этнічных украінцаў (1 млн).

Этнічныя меншасці ў Паўднёвай Амерыцы таксама прадстаўлены арабамі і японцамі ў Бразіліі, кітайцамі ў Перу і індыйцамі ў Гаяне.

=== Мовы ===
[[Файл:Languages of South America.svg|міні|left|Афіцыйныя мовы дзяржаў і тэрыторый Паўднёвай Амерыкі.]]
[[Файл:Map-Most Widely Spoken Native Languages in Latin America.png|міні|200px|Арэал індзейскіх моў у Лацінскай Амерыцы:
{{legend|#39f|'''кечуа'''}}
{{legend|#ff3|'''гуарані'''}}
{{legend|#f93|'''аймара'''}}
{{legend|#001|'''мапучэ'''}}]]
Найболей пашыранымі мовамі Паўднёвай Амерыкі з’яўляюцца [[партугальская мова|партугальская]] і [[Іспанская мова|іспанская]]. На партугальскай мове размаўляе [[Бразілія]], насельніцтва якой складае каля 50 % насельніцтва гэтага кантынента. [[Іспанская мова]] з’яўляецца афіцыйнай мовай большасці краін гэтага кантынента. Таксама ў Паўднёвай Амерыцы тлумачацца і на іншых мовах: у [[Сурынам]]е гавораць па-галандску, у Гаяне — па-англійску, а ў Французскай Гвіяне — адпаведна па-французску.

Нярэдка можна пачуць і [[Індзейскія мовы Паўднёвай Амерыкі|тубыльныя мовы індзейцаў]]: [[Мова кечуа|кечуа]] ([[Эквадор]], [[Балівія]] і [[Перу]]), [[гуаранійскія мовы|гуарані]] ([[Парагвай]] і [[Балівія]]), [[Аймара (мова)|Аймара]] ([[Балівія]] і [[Перу]]) і [[араўканская мова]] (поўдзень [[Чылі]] і Аргенціны). Усе яны (апроч апошняга) маюць афіцыйны статус у краінах свайго моўнага арэала.

Бо значную дзель насельніцтва Паўднёвай Амерыкі складаюць выхадцы з Еўропы, многія з іх дагэтуль захоўваюць сваю мову, найболей пашыранымі з іх з’яўляюцца італьянская і нямецкая мовы ў такіх краінах як Аргенціна, Бразілія, Уругвай, Венесуэла і Чылі.

Самымі папулярнымі вывучанымі замежнымі мовамі ў краінах Паўднёвай Амерыкі з’яўляюцца англійская, французская, нямецкая і італьянская.

== Эканоміка ==
[[Файл:Banco del Sur.jpg|thumb| [[Рафаэль Карэа]], [[Эва Маралес]], [[Нестар Кіршнер]], [[Крысціна Фернандас дэ Кіршнер|Крысціна Фернандас]], [[Луіс Інасіу ды Сілва]], [[Оскар Ніканор Дуартэ Фрутас|Ніканор Дуартэ Фрутас]] і [[Уга Чавес]] на падпісанні дакументаў пра ўстанову Банка Поўдня.]]

У паслякрызісныя 2010—2011 гады эканоміка краін Лацінскай Амерыкі паказала сур’ёзныя тэмпы ўзросту, апераджальныя сярэднесусветныя: у 2010 годзе ўзрост склаў 6 %, а прагноз на 2011 год кажа пра 4,7 %&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=972 |title=BuenoLatina. Латинская Америка: Cepal прогнозирует рост экономики в 2011 году на 4,7 % |access-date=4 жніўня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307015641/http://www.buenolatina.ru/news.php?id=972 |archive-date=7 сакавіка 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. З-за гістарычна высокай [[інфляцыя|інфляцыі]] ушануй ва ўсіх краінах Паўднёвай Амерыкі, [[адсоткавая стаўка|адсоткавыя стаўкі]] застаюцца высокімі, яны, зазвычай, удвая больш, чым у Злучаных Штатах. Прыкладам, адсоткавая стаўка каля 22 % у Венесуэле і 23 % у Сурынаме. Выняткам з’яўляецца [[Чылі]], якая ўжыццяўляе эканамічную палітыку свабоднага рынку з усталяваннем ваеннай дыктатуры ў 1973 годзе і актыўна нарошчвае сацыяльныя выдаткі з моманту аднаўлення дэмакратычнага кіравання напачатку 1990-х. Гэта прывяло да эканамічнай стабільнасці і адсоткавых ставак на нізкім роўні.

Паўднёвая Амерыка належыць на экспарт тавараў і прыродныя рэсурсы. Бразілія (сёмая па велічыні эканоміка ў свеце і другая па велічыні ў Амерыцы) лідаруе ў агульным аб’ёме экспарту $ 137.8 млрд дол. ЗША , потым Чылі $ 58.12 млрд і Аргенціна з 46.46 млрд дол. ЗША&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=CIA - The World Factbook - Rank Order - Exports |publisher=Cia.gov |date=2009-04-09 |access-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004073036/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2078rank.html |archive-date=4 кастрычніка 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Эканамічны разрыў]] паміж багатымі і беднымі ў большасці паўднёваамерыканскіх краін лічыцца большым, чым на большасці іншых кантынентаў. У Венесуэле, Парагваі, Балівіі і многіх іншых краінах Паўднёвай Амерыкі, самыя багатыя 20 % валодаюць больш 60 % багаццяў краіны, тым часам як найбольш бедныя 20 % валодаюць менш чым 5 %. Такі шырокі разрыў можна ўбачыць у многіх буйных паўднёва-амерыканскіх гарадах, дзе часовыя хаціны і [[трушчобы]] стаяць шэрагам з [[вежа маёр|хмарачосамі і апартаментамі класа люкс]].

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|-
! Краіны
! List of countries by GDP (nominal)|ВУП (намінальны) у 2009&lt;ref&gt;[http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf Source]&lt;/ref&gt;
! List of countries by GDP (PPP)|ВУП у 2009&lt;ref name=PPP_GDP&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html Source] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=24 красавіка 2013 }}&lt;/ref&gt;
! List of countries by GDP (PPP) per capita|ВУП на душу насельніцтва ў 2009&lt;ref name=PPP_GDP /&gt;
!colspan=2 | ІРЧП в 2007&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2009. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|access-date=2009-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/616iJcJnD?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Аргенціна}}
| {{Nts|326474}}
| {{Nts|572860}}
| {{Nts|14413}}
| {{increase}} || {{Nts|0.866}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Балівія}}
| {{Nts|17413}}
| {{Nts|43424}}
| {{Nts|4330}}
| {{increase}} || {{Nts|0.729}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Бразілія}}
| {{Nts|1572590}}
| {{Nts|1981642}}
| {{Nts|10325}}
| {{increase}} || {{Nts|0.813}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Чылі}}
| {{Nts|169573}}
| {{Nts|243044}}
| {{Nts|14510}}
| {{increase}} || {{Nts|0.878}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Калумбія}}
| {{Nts|269654}}
| {{Nts|400300}}
| {{Nts|8215}}
| {{increase}} || {{Nts|0.807}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Эквадор}}
| {{Nts|52572}}
| {{Nts|106993}}
| {{Nts|7685}}
| {{increase}} || {{Nts|0.806}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Фалклендскія астравы}}
| {{Nts|?}}
| {{Nts|75}}
| {{Nts|25000}}
| || N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Французская Гвіяна}} ([[Францыя]])
| {{Nts|3524}}&lt;ref name=French_Guiana&gt;{{fr icon}} {{cite web|url=http://prod-afd.afd.zeni.fr/jahia/webdav/site/cerom/users/admin_cerom/public/Pdf/CR2006_guy.pdf|title=Les comptes économiques de la Guyane en 2006 : premiers résultats|author=[[INSEE]]-CEROM|access-date=2008-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216020110/http://prod-afd.afd.zeni.fr/jahia/webdav/site/cerom/users/admin_cerom/public/Pdf/CR2006_guy.pdf|archive-date=16 лютага 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| N/A
| {{Nts|2300}} (nominal, 2007)&lt;ref name=French_Guiana /&gt;
| || N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Гаяна}}
| {{Nts|1130}}
| {{Nts|3082}}
| {{Nts|4035}}
| {{increase}} || {{Nts|0.729}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Парагвай}}
| {{Nts|16006}}
| {{Nts|29403}}
| {{Nts|4778}}
| {{increase}} || {{Nts|0.761}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Перу}}
| {{Nts|127598 }}
| {{Nts|245883}}
| {{Nts|8580}}
| {{increase}} || {{Nts|0.806}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Сурынам}}
| {{Nts|2984}}
| {{Nts|4436}}
| {{Nts|8323}}
| {{increase}} || {{Nts|0.769}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Уругвай}}
| {{Nts|32262}}
| {{Nts|42543}}
| {{Nts|13294}}
| {{increase}} || {{Nts|0.865}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Сцягафікацыя|Венесуэла}}
| {{Nts|319443}}
| {{Nts|335200}}
| {{Nts|12785}}
| {{increase}} || {{Nts|0.844}}
|}

== Турызм ==
[[Файл:Copacabana (Rio de Janeiro) 330.jpg|thumb|right|Від на [[Капакабана|Пляж Капакабана]], у бразільскім горадзе [[Рыа-дэ-Жанэйра]], адным з асноўных турыстычных цэнтраў у свеце.]]
Турызм робіцца ўсё важнейшай крыніцай прыбытку для многіх краін Паўднёвай Амерыкі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bigtravelweb.com/travel/2008/10/13/tourism-trends-visitor-numbers/|title=Bigtravelweb|publisher=Bigtravelweb|date=2008-10-13|access-date=2009-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/618XKtopj?url=http://bigtravelweb.com/travel/2008/10/13/tourism-trends-visitor-numbers/|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bibemp2.us.es/turismo/turismonet1/economia%20del%20turismo/turismo%20zonal/america%20del%20sur/tourism%20and%20economic%20growth%20in%20latin%20america.pdf Latin American tourism growth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090325002145/http://bibemp2.us.es/turismo/turismonet1/economia%20del%20turismo/turismo%20zonal/america%20del%20sur/tourism%20and%20economic%20growth%20in%20latin%20america.pdf |date=25 сакавіка 2009 }}&lt;/ref&gt;. Гістарычныя помнікі, архітэктурныя і прыродныя дзівы, размаіты асартымент прадуктаў сілкавання і культуры, маляўнічыя гарады, і ўзрушальныя ландшафты прыцягваюць мільёны турыстаў кожны год у Паўднёвую Амерыку. Некаторыя з найболей наведвальных месцаў у рэгіёне: [[Мачу-Пікчу]], [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Салвадор]], [[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]], [[Буэнас-Айрэс]], [[Сан-Паўлу]], [[Куска]], [[Картахена (Калумбія)|Картахена]], трапічныя лясы [[Амазонія|Амазоніі]], вадаспад [[Анхель]], [[Галапагоскія астравы]], [[востраў Маргарыта]], возера [[Тытыкака]] і рэгіён [[Патагонія]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gosouthamerica.about.com/od/topdestinations/tp/Attractions2006.htm|title=Top attractions|publisher=Gosouthamerica.about.com|date=2007-12-04|access-date=2009-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/65AkRrLyh?url=http://gosouthamerica.about.com/od/topdestinations/tp/Attractions2006.htm|archive-date=3 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
[[Файл:Fiesta Palenque.jpg|thumb|[[Фіеста]] у Пялюшцы. Афра-калумбійскія традыцыі ад [[Сан-Базіліа-дэ-Паленке]], шэдэўр вуснай і нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва з 2005 года.]]
На культуру паўднёваамерыканцаў зрабілі ўплыў гістарычныя сувязі з Еўропай, асабліва з [[Іспанія]]й і [[Партугалія]]й, а таксама — [[масавая культура]] са Злучаных Штатаў Амерыкі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Паўднёвая Амерыка}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/|Паўднёвая Амерыка}}
* [http://sobrechile.org/articulo.php?tema=economia&amp;id=srednii_klass Сярэдні клас у Паўднёвай Амерыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130618155354/http://sobrechile.org/articulo.php?tema=economia&amp;id=srednii_klass |date=18 чэрвеня 2013 }}
* {{cite web
 |author        = [[Аляксандр Скрамніцкі|Скромницкий А.]], [[Віктар Талах|Талах В.]]
 |url           = http://kuprienko.info/a-skromnitsky-enciclopedia-de-la-america-del-sur-de-16-17-siglos-parte-1-tomo-2-cronicas-documentos-al-ruso/
 |title         = Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.
 |publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |datepublished = 2012-02-11
 |access-date    = 2012-03-11
 |archive-url    = https://www.webcitation.org/67wBvhOq8?url=http://kuprienko.info/a-skromnitsky-enciclopedia-de-la-america-del-sur-de-16-17-siglos-parte-1-tomo-2-cronicas-documentos-al-ruso/
 |archive-date   = 26 мая 2012
 |url-status       = live
}}

{{Паўднёвая Амерыка}}
{{Рэгіёны}}
{{Кантыненты}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Паўднёвая Амерыка| ]]
[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>sfhx1dwbd1v7n4hgmug87m6zj7w9r8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карыбскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15123</id>
    <revision>
      <id>5197498</id>
      <parentid>5177827</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Клімат */</comment>
      <origin>5197498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44121" sha1="c7nfd1nelt3qrjmpajc8anlxuyyhs9l" xml:space="preserve">{{Мора
|Назва = Карыбскае мора
|Выява = Cayol2.jpg
|Подпіс = Пляж на востраве [[Ларга-дэль-Сур]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 14|lat_min = 31|lat_sec = 32
 |lon_dir =W |lon_deg = 75|lon_min = 49|lon_sec = 6
|CoordScale = 10000000
|Даўжыня =
|Шырыня =
|Плошча = 2 754 000
|Аб'ём = 6 860 тыс.
|Даўжыня берагавой лініі =
|Найбольшая глыбіня = 7686
|Сярэдняя глыбіня = 2500
|Плошча вадазбору =
|Пазіцыйная карта = Паўночная Амерыка
|Карта = Central america (cia).png
|Подпіс карты = Карта рэгіёна Карыбскага мора з [[Даведнік ЦРУ па краінах свету|даведніка ЦРУ]]
}}
'''Карыбскае мора''' ({{lang-es|Mar Caribe}}, {{lang-en|Caribbean Sea}}, {{lang-ht|Lamè Karaïb}}, {{lang-fr|Mer des Caraïbes}}, {{lang-nl|Caraïbische Zee}}, {{lang-pap|Laman Karibe}}) — акраіннае&lt;ref name=&quot;Wang1992&quot;&gt;{{cite book|author=James C. F. Wang|title=Handbook on ocean politics &amp; law|url=http://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C&amp;pg=PA14|accessdate=9 December 2010|year=1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26434-4|pages=14–}}&lt;/ref&gt; паўзамкнутае мора&lt;ref&gt;Sverdrup, H. U., M. W. Johnson and R. H. Fleming; ''The Oceans Their Physics, Chemistry, and General Biology,'' Prentis-Hall, 1942, pp. 15, 35 and 637—643 [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117070540/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |date=17 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt; мора басейну [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Абмывае на поўдні [[Венесуэла|Венесуэлу]], [[Калумбія|Калумбію]], [[Панама|Панаму]]; на захадзе — [[Коста-Рыка|Коста-Рыку]], [[Нікарагуа]], [[Гватэмала|Гватэмалу]], [[Беліз]] і [[мексіка]]нскі [[паўвостраў Юкатан]]; на поўначы — [[Вялікія Антыльскія астравы]] ([[Куба]], [[Гаіці]], [[Ямайка]], [[Пуэрта-Рыка]]); на ўсходзе — [[Малыя Антыльскія астравы]].&lt;ref name=&quot;car_sea&quot;&gt;[http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html The Caribbean Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104065025/http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html |date=4 студзеня 2018 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belen_def&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar73319&amp;strq=l_siz%3D20 Карыбскае мора (Атлантычны акіян)]. {{Крыніцы/БелЭн|8}}&lt;/ref&gt;. Плошча мора — 2,7 млн км², найбольшая глыбіня — 7,5 км.

== Гісторыя ==
Калі іспанцы прыбылі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі таіна, якія прыкладна ў [[1 стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, які атрымаў назву [[Востраў Гаіці|Эспаньёла]], было заснавана першае іспанскае паселішча, якое паклала пачатак панавання [[Іспанія|Іспаніі]] ў рэгіёне. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяру]] астравы Эспаньёла і [[Востраў Куба|Куба]] былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Франсіска Эрнандэс дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітой цывілізацыяй [[мая]]. Далейшыя экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальвы]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак заваёвы і каланізацыі [[Мексіка|Мексікі]].

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя брытанскія калоніі з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі затым выкарыстаны для каланізацыі іншых астравоў рэгіёна. [[Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), затым былі заснаваны паселішчы на астравах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Вялікабрытанія|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай іспанскай імперыі: у [[1655]] годзе пад кантролем англічанін апынулася [[Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[17 стагоддзе|XVII стагоддзі]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Сен-Мартэн]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся галандскія калоніі, якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антылы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. Дацкія ўладанні ў рэгіёне з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]].

Еўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі ([[тытунь]], [[цукар]], фарбавальнікі) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[серабро|серабра]]), выкарыстоўваючы для гэтага нават спецыяльныя флатыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Еўропы таварамі, што пацягнула развіццё [[пірацтва]].

=== Каланізацыя ===
[[Файл:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|200px|left|thumb|Высадка экспедыцыі [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] на Эспаньёле ў [[1492]] годзе.]]
Калі [[Іспанія|іспанцы]] прыбыткі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі [[Таіна, народ|таіна]], якія прыкладна ў [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамскія астравы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, што атрымала назва [[Востраў Гаіці|Эспаньёла (цяпер Гаіці)]], было заснавана [[Ла-Навідад|першае іспанскае селішча]], які паклаў пачатак стагадоваму [[Калоніі Іспаніі|панаванню Іспаніі ў рэгіёне]]. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяр]] вострава Эспаньёла і Куба [[Каланізацыя Амерыкі|былі заваяваны]], а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Францыска Эрнандас дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітай цывілізацыяй [[Цывілізацыя мая|мая]]. Экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальва]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак [[Заваяванне Мексікі|заваяванню і каланізацыі Мексікі]].

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, скіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|брытанскія калоніі]] з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі потым скарыстаны для каланізацыі іншых астравоў. [[Калоніі Францыі|Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), потым былі заснаваны селішчы на выспах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Брытанская імперыя|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабелай [[Іспанская імперыя|Іспанскай імперыі]]: у [[1655]] годзе пад кантролем англічан апынулася [[Востраў Ямайка|Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Святога Марціна]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся [[Калоніі Нідэрландаў|галандскія калоніі]], якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. [[Дацкая Вест-Індыя|Дацкія ўладанні ў рэгіёне]] з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Востраў Сент-Джон|Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]].

Еўрапейскія дзяржавы актыўна [[Рабагандаль|завозілі афрыканскіх рабоў]] і вывозілі прадукцыю [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] ([[тытунь]], [[цукар]], [[фарбавальнікі]]) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[срэбра]]), скарыстаючы для гэтага нават [[Срэбны флот|адмысловыя флатыліі]]. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю [[Калумбаў памен|новымі для Еўропы таварамі]], што пацягнула развіццё [[пірацтва]].

=== Пірацтва ===
[[Файл:Flag of Edward England.svg|міні|200px|Пірацкі сцяг «[[Вясёлы Роджэр]]».]]
{{main|Пірацтва ў Карыбскім моры}}

[[Пірацтва]] ў Карыбскім моры ўзнікла ў XVII стагоддзі, асноўнымі цэнтрамі збору піратаў, [[карсар]]аў і [[буканьер]]аў сталі востраў [[Тартуга]] і горад [[Порт-Роял]]. Адным з першых [[капер]]аў на службе Каралёў Вялікабрытаніі быў [[Фрэнсіс Дрэйк]], найболей вядомы захопам іспанскага Срэбнага каравана ў порце [[Номбрэ-дэ-Дыяс]] у 1572 годзе. Яго справу працягнуў [[Генры Морган]], які распачаў у 1671 годзе вядомы [[Паход на Панаму, 1671|паход на Панаму]] і стаў пазней віцэ-губернатарам Ямайкі.

Росквіт пірацтва давёўся на 1700—1730 гады — гэты час завуць [[Залатое стагоддзе пірацтва|залатым стагоддзем пірацтва]]. За гэты перыяд уславіліся [[Чорная Барада]] і [[Стыд Бенет]], дзейнічалыя ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама [[Чарлз Вейн]], чыя кар'ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Услаўлены [[Барталам'ю Робертс|Чорны Барт]], а таксама [[Джэк Рэкхэм]] і яго сяброўкі [[Эн Боні]] і [[Мэры Рыд]] варочалі ў Вест-Індыі да 1720 года. Важнай крыніцай звестак пра біяграфію гэтых і іншых піратаў з’яўляецца кніга Чарлза Джонсана, якая выйшла ў 1724 годзе пад назвай «[[Усеагульная гісторыя рабаванняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|title=Золотой век пиратства|work=Пираты морей и океанов|accessdate=2009-04-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8aKefD?url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Сярод позных піратаў вылучаецца [[Раберта Кафрэсі]], які зарабляў у Карыбскім рэгіёне ў 1818—1825 гадах.

=== Посткаланіяльны перыяд ===
[[Файл:Carte antilles 1843.jpg|thumb|left|200px|Французская карта Антыльскага мора і астравоў, 1843 год.]]
З XIX стагоддзя пачынаецца выйсце каланіяльных краін з імперый. У выніку [[Гаіцянская рэвалюцыя|паўстанні рабоў]] французская асада [[Сан-Дамінга]] першай атрымала незалежнасць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваявана гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі [[Гісторыя Дамініканскай Рэспублікі|сфармавалася Дамініканская Рэспубліка]]. Пасля [[Вайна за незалежнасць Кубы|серыі войн]] Куба [[Іспана-амерыканская вайна|пры ўмяшанні ЗША]] атрымала незалежнасць ад Іспаніі ў 1898 годзе, а востраў [[Пуэрта-Рыка]] перайшоў да Злучаных Штатаў Амерыкі, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры ўдзеле ЗША пасля аддзялення [[Панама|Панамы]] ад Калумбіі быў пабудаваны [[Панамскі канал]], які звязаў Карыбскае мора з Ціхім акіянам. Ён быў адкрыты 15 жніўня 1914 года і знаходзіўся пад кіраваннем ЗША да 31 снежня 1999 года. У 1917 годзе Данія прадала свае ўладанні ЗША, і яны атрымалі назву [[Амерыканскія Віргінскія выспы]]. У перыяд з 1958 па 1962 гады вялікая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй земляў былі вылучаны ў [[Федэрацыя Вест-Індыі|Федэрацыю Вест-Індыі]], якая потым распалася на асобныя дзяржавы.

12 снежня 2001 года кіраўніка дзяржаў і ўрадаў краін-чальцоў [[Асацыяцыя карыбскіх дзяржаў|Асацыяцыі карыбскіх дзяржаў]], якія памкнуліся на востраве [[Востраў Маргарыта|Маргарыта]] (Венесуэла), прынялі «Маргарыцкую дэкларацыю», якая прызнае Карыбскае мора агульнай спадчынай і неацэнным актывам, а таксама задае кірунак супрацы краін у пытаннях гандлю, турызму, транспарта і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў&lt;ref&gt;{{cite web|date=December 11—12, 2001|url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|title=Declaration of Margarita|publisher=Association of Caribbean States|accessdate=2009-03-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8au8A5?url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня 2005 года на сустрэчы ў [[Панама (горад)|Панаме]] члены асацыяцыі пацвердзілі свае намеры.

=== Гісторыя даследавання ===
[[Файл:1500 map by Juan de la Cosa-North up.jpg|200px|міні|Карта новых адкрыццяў, складзеная Хуанам дэ ле Каса ў 1500 годзе.]]
Асноўныя геаграфічныя характарыстыкі рэгіёна былі вывучаны Хрыстафорам Калумбам падчас яго вандраванняў. За першыя дзве экспедыцыі (1492 і 1493 гг.) ім былі адкрыты Багамскія, Вялікія Антыльскія і паўночныя вострава Малой Антыльскай дугі. Трэцяя экспедыцыя (1498) адкрыла востраў [[Востраў Трынідад|Трынідад]] і заліў [[Парыя, заліў|Парыя]]. Чацвёртую экспедыцыю, якая доўжылася з 1502 па 1504 гады і стала для Калумба апошняй, мараплавец скіраваў далей на захад у спробах адшукаць праход у [[Індыйскі акіян]]. За час гэтага вандравання былі даследаваны берага Гандураса, [[бераг Маскітаў|Маскітаў]], Коста-Рыкі і [[Панамскі перашыек|Панамскага перашыйка]], а таксама заліўшы [[Маскітас]] і паўночная частка [[Дар’енскі заліў|Дар'енскага заліва]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =Washington Irving.|загаловак =A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus: In Four Volumes |спасылка =http://books.google.com/books?id=V0i3w-c9__cC |адказны= |выданне = |месца = |выдавецтва =G. &amp; C. Carvill |год =1828 |pages = |allpages =399 |серыя = |isbn = |тыраж =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|title=Christopher Columbus (Italian explorer)|work=Britannica Online Encyclopedia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110730123144/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|archivedate=30 ліпеня 2011|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Хуан дэ ла Коса]], які камандаваў [[Санта-Марыя, карака|адным з караблёў]] першай экспедыцыі, па выніках вандраванняў Калумба, [[Амерыга Веспучы]] (1497, 1498), а таксама [[Джон Кабат|Джона]] і [[Себасцьян Кабат|Себасцьяна Кабатаў]] (1497, 1498) склаў у [[1500]] годзе першую карту Новага Света&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|title=First Map Showing the Gulf of Mexico, 1500|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8cilxC?url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Waldseemuller map Caribbean.jpg|thumb|150px|left|Фрагмент карты [[Марцін Вальдземюлер|Марціна Вальдземюлера]], які паказвае Карыбскі рэгіён, 1507 год.]]
Працягваючы даследаванні новых земляў, іспанскі [[канкістадор]] [[Алонса дэ Ахеда]] адкрыла ў 1499 годзе востраў [[Кюрасаа]] і возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3|загаловак=Охеда}}&lt;/ref&gt;, а экспедыцыя пад кіраўніцтвам [[Радрыга дэ Бастыдас]]а і [[Васка Нуньес дэ Бальбоа|Васка Нуньеса дэ Бальбоа]] даследавала ўтоку ракі [[Магдалена|Магдалены]] і каля 1000 км узбярэжжа, улучаючы Дар'енскі заліў і заліў [[Ураба]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|title=Бастидас Родриго|work=Большой энциклопедический словарь|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309193222/http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|archivedate=9 сакавіка 2016|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1507 годзе [[Марцін Вальдземюлер]] па выніках даследаванняў склаў [[карта Вальдземюлера|свой варыянт карты свету]], у якім упершыню з’явілася назва «[[Амерыка]]». Крыху пазней, у 1538 годзе, фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] выдаў карту, на якой увесь новы кантынент называўся Амерыкай&lt;ref name=&quot;gulf&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/|title=Mexican Gulf Exploration History|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8dxa9J?url=http://www.gulfbase.org/exploration/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Значны ўнёсак у вывучэнне прыроды Карыбскага мора ў канцы XVII стагоддзя ўнёс англійскі [[буканір]] і даследнік [[Уільям Дампір]]&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web|author=Robert James Menzies, John C. Ogden.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|title=Caribbean Sea (sea, Atlantic Ocean)|work=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=2009-05-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804043128/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|archivedate=4 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Нямецкі вандроўнік і даследчык [[Аляксандр фон Гумбальт]] прысвяціў некалькі гадоў (1799—1804) вывучэнню геаграфічных, геалагічных, кліматычных і біялагічных характарыстык рэгіёна.

У 1856 годзе ў французскім навігацыйным кіраўніцтве з’явілася дакладная карта Карыбскага мора, што ўключала схему панавальных плыняў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|title=Map by De Kerhallet, 1853|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8ehX5t?url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 1873 годзе Карыбскае мора вывучалася падчас брытанскай [[экспедыцыя «Чэленджэра»|экспедыцыі «Чэленджэра»]], пасля чаго ў 1877—1889 гадах гэты раён больш падрабязна даследаваўся амерыканцамі&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;. У перыяд з 1972 па 1978 гады супрацоўнікі [[NOAA]] правялі дакладныя [[Гідралакатар|санорныя]] вымярэнні і склалі першую сучасную [[Батыметрыя|батыметрычную]] карту Карыбскага мора і Мексіканскага заліва&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|title=History of NOAA Ocean Exploration|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805175438/http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|archivedate=5 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Дацкія і амерыканскія экспедыцыі з 1913 па 1930-я гады, улучаючы даследаванні, праведзеныя [[Акіянаграфічны інстытут у Вудс-Холе|Акіянаграфічным інстытутам у Вудс-Холе]] з дапамогай карабля «[[Атлантыс, даследчыцкае судна|Атлантыс]]» ({{lang-en|[[:en:RV Atlantis|RV Atlantis]]}}) у 1934 годзе&lt;ref name=&quot;gulf&quot; /&gt;, паклалі пачатак сістэматычнаму вывучэнню басейна Карыбскага мора, якое працягваецца дасёння. З’яўленне ў арсенале навукоўцаў [[акваланг]]а і даследніцкіх [[Падводная лодка|субмарын]] прывяло да павелічэння навуковай актыўнасці ў другой палове XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Рэльеф ==
Паверхня Карыбскай пліты падзелена на пяць катлавін: Грэнадскую (глыбіня 4120 м), Венесуэльскую (5420 м&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; або 5630 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;), Калумбійскую (4532 м&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{БСЭ3|загаловак=Карибское море}}&lt;/ref&gt; або 4263 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;), Кайманаву (Бартлет, 7686 м) і Юкатанскую (5055 м&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; або 4352 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;).

Западзіны падзелены падваднымі хрыбтамі (напэўна, былымі выспавымі дугамі) Авёс, Беата і Нікарагуанскім узняццем.

Юкатанская катлавіна адлучана ад Мексіканскага заліва Юкатанскім пралівам, які знаходзіцца паміж паўвостравам Юкатан і востравам Куба і мае глыбіню каля 1600 м. Да поўдня ад Юкатанскай катлавіны з захаду на ўсход працягнулася Кайманава катлавіна, часткова адлучаная ад Юкатанскай Кайманавым хрыбтом, які ў некалькіх месцах выходзіць на паверхню, утвараючы [[Кайманавы астравы]]. Нікарагуанскае ўзняцце, што мае форму трохвугольніка і глыбіню каля 1200 м, распасціраецца ад узбярэжжа Гандураса і Нікарагуа да вострава [[Востраў Гаіці|Гаіці]]. На гэтым узняцці знаходзіцца востраў [[Востраў Ямайка|Ямайка]], таксама па ім праходзіць мяжа паміж Кайманавай і Калумбійскай катлавінамі. Калумбійская катлавіна, у сваю чаргу, часткова адлучана ад Венесуэльскай хрыбтом Беата, які падымаецца да 2121 м ніжэй роўня мора. Калумбійская і Венесуэльская катлавіны злучаны Арубским разрывам, глыбіня якога дасягае 4 тыс. м. Хрыбет Авес адлучае ад Венесуэльскай невялікую Грэнадскую катлавіну, якая з усходу абмежавана дугой Малых Антыльскіх астравоў&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

У градзе Вялікіх Антыльскіх астравоў ёсць два глыбокія праходу: праліў [[Праліў Анегада|Анегада]] і [[Наветраны праліў]]. Глыбіня праліва Анегада змяняецца ад 1950 да 2350 м, Наветранага праліва — ад 1600 да 1630 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|title=International Bathymetric Chart of the Caribbean Sea and the Gulf of Mexico|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-23|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8hKaie?url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
|+ Карта Карыбскага мора, складзеная на грунце спадарожнікавых дадзеных&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;[[NASA]], 2008 год&lt;/span&gt;
| align=&quot;center&quot; |&lt;imagemap&gt;
Image:Caribbean Sea labeled ru.jpg|center|750px|
poly 0 192 9 148 99 123 144 126 151 155 121 202 108 273 76 347 -1 262 [[Юкатан]]
poly 668 30 569 22 559 38 776 132 805 101 [[Багамскія астравы]]
poly 153 45 137 58 139 86 175 131 232 118 [[Юкатанскі праліў]]
poly 267 421 245 549 263 551 284 427 [[Бераг Маскітаў]]
poly 166 188 263 180 271 227 166 227 [[Юкатанская катлавіна]]
poly 247 95 343 58 448 80 567 141 670 181 633 201 527 202 547 179 539 167 512 170 487 150 482 126 460 134 398 109 358 109 342 92 254 115 [[Востраў Куба]]
poly 692 207 718 196 821 195 889 234 881 254 811 261 774 293 755 271 672 275 655 268 656 255 737 251 719 234 724 216 [[Востраў Гаіці]]
poly 901 216 1021 217 1022 229 978 234 980 250 974 259 933 257 929 233 902 233 [[Пуэрта-Рыка]]
poly 493 277 502 266 560 264 578 278 586 285 573 293 541 289 543 294 574 301 574 311 498 313 494 300 519 297 524 290 [[Востраў Ямайка]]
poly 321 373 539 378 538 405 321 412 [[Нікарагуанскае ўзняцце]]
poly 412 658 445 642 513 657 507 716 422 712 [[Панамскі перашыек]]
poly 521 478 649 479 655 513 636 538 528 533 [[Калумбійская катлавіна]]
poly 766 300 808 326 744 416 722 407 [[Хрыбет Беата]]
poly 840 476 835 503 1030 509 1033 474 [[Падветраныя Антыльскія астравы]]
poly 842 361 975 362 978 385 960 410 848 403 [[Венесуэльская катлавіна]]
poly 1031 331 1055 327 1061 440 1034 434 [[Хрыбет Авес]]
poly 1078 310 1092 490 1104 487 1096 310 [[Грэнадская катлавіна]]
poly 1096 270 1161 264 1170 486 1125 493 1108 471 1130 424 1125 363 1103 316 [[Малыя Антыльскія астравы]]
poly 1088 209 975 267 986 284 1101 221 [[Праліў Анегада]]
poly 111 290 174 374 58 370 85 348 [[Гандураскі заліў]]
poly 305 619 426 644 370 673 [[Маскітас]]
poly 513 653 542 639 591 642 553 678 [[Дар’енскі заліў]]
poly 791 510 830 512 821 524 828 543 780 566 760 548 788 534 [[Венесуэльскі заліў]]
poly 774 585 753 612 772 639 790 628 787 616 792 611 [[Маракайба (возера)|Возера Маракайба]]
poly 535 167 546 176 519 201 514 201 499 177 505 169 [[Гуаканаяба]]
poly 690 207 660 252 713 259 737 253 719 234 720 219 [[Заліў Гонаў]]
poly 1115 517 1140 509 1149 521 1152 536 1111 542 [[Востраў Трынідад]]
poly 366 241 451 218 416 203 394 203 [[Кайманавы астравы]]
poly 268 272 454 230 475 267 280 304 [[Жолаб Кайман]]
poly 3 468 164 584 169 628 291 706 367 741 418 744 500 748 502 758 2 755 [[Ціхі акіян]]
poly 667 1 679 29 873 125 900 181 1040 187 1172 249 1172 5 [[Атлантычны акіян]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;|Лічбамі пазначаны: 1. [[Гандураскі заліў]] 2. заліў [[Маскітас]] 3. [[Дар’енскі заліў]] 4. [[Венесуэльскі заліў]] 5. возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]] 6. [[Гуаканаяба]] 7. заліў [[заліў Гонаў|Гонаў]] 8. востраў [[востраў Трынідад|Трынідад]] 9. [[Кайманавы астравы]]&lt;br /&gt;''(Пры націску на на любы з намаляваных геаграфічных аб'ектаў будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)''
|}

== Клімат ==
[[Файл:NASA ASMR-E image of average SSTs of Hurricane Katrina.jpg|thumb|250px|Сярэдняя тэмпература паверхні Карыбскага мора і прылеглых раёнаў у перыяд з 25 па 27 жніўня 2005 года. Да паўночнага захаду ад Кубы назіраецца ўраган [[Катрына, ураган|Катрына]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Rob Gutro.|date=2005-09-06|url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|title=NASA Satellites Record a Month for the Hurricane History Books|publisher=NASA|accessdate=2009-03-11|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918143351/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|archivedate=18 верасня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.]]

Карыбскае мора знаходзіцца ў зоне [[трапічны клімат|трапічнага клімату]], на які ўплывае [[пасатная цыркуляцыя]]. Сярэднія месячныя тэмпературы паветра змяняюцца ад 23 да 27&amp;nbsp;°C. [[Хмарнасць]] складае 4—5 балаў&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;.

Сярэднегадовая колькасць ападкаў у рэгіёне змяняецца ад 250 мм на востраве [[Банайрэ]] да 9000 мм у наветраных частках [[Дамініка|Дамінікі]]. Пераважаюць паўночна-усходнія [[пасат]]ы з сярэднімі скарасцямі 16—32 км/г, аднак у паўночных раёнах мора здараюцца [[Трапічны цыклон|трапічныя ўраганы]], хуткасць якіх можа перавышаць 120 км/г. У сярэднім за год адбываецца 8—9 такіх ураганаў у перыяд з чэрвеня па лістапад, прытым у верасні — кастрычніку яны найболей частыя. Па дадзеных [[Нацыянальны ўраганны цэнтр ЗША|Нацыянальнага ўраганнага цэнтра ЗША]] за перыяд з 1494 па 1900 год над Карыбскім басейнам прайшло 385 ураганаў, а з 1900 па 1991 гады было зафіксавана 235 падобных праяў стыхіі&lt;ref name=&quot;wow&quot;&gt;{{кніга|аўтар =Philip Dickenson Peters.|загаловак =Caribbean Wow 2.0 |спасылка =http://books.google.ru/books?id=tXbo9H6t1TcC |выдавецтва=Zagada Markets |год =2003 |pages =100—101 |allpages =236 |isbn =1929970048}}&lt;/ref&gt;. Рэгіён Карыбскага мора менш схільны разбуральнаму ўплыву ўраганаў, чым Мексіканскі заліў ці заходняя частка Ціхага акіяна (дзе з мая па лістапад лютуюць [[тайфун]]ы). Большая частка ўраганаў фармуецца ў [[Каба-Вердэ|астравоў Зялёнага Мыса]] і скіроўваецца пасатамі да берагоў Амерыкі, у агульным жа прадказаць дакладную траекторыю руху ўрагану немагчыма&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

Моцныя ўраганы прыводзяць да гібелі людзей, разбурэнняў і неўраджаяў у рэгіёне. [[Вялікі ўраган 1780 года]], які бушаваў з 10 па 16 кастрычніка 1780 года, зрабіў каласальную шкоду Малым Антыльскім астравам, Пуэрта-Рыка, Дамініканскай Рэспубліцы і, магчыма, паўвостраву Фларыда, а таксама прывёў да гібелі ад 22 да 24 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;pr&quot;&gt;{{cite web|author=Orlando Férez.|date=1970|title=Notas acerca de los Ciclones Tropicales de Puerto Rico|accessdate=2009-03-11|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|publisher=NOAA, Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8mhqCv?url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ураган [[Міч (ураган)|Міч]], які з’явіўся 22 кастрычніка 1998 года ў берагоў Калумбіі, прайшоў па Цэнтральнай Амерыцы, паўастравах Юкатан і Фларыда, нанясучы шкоду ў 40 млн долараў ЗША і загубіўшы 11—18 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;nhc&quot;&gt;{{cite web |publisher=National Hurricane Center |date=1998|title=Hurricane Mitch Tropical Cyclone Report|accessdate=2009-03-11 |url=http://www.nhc.noaa.gov/1998mitch.html NHC Mitch Report |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ураганы [[Галвестанскі ўраган (1900)|Галвестан]] (1900) і [[Фіфі (ураган_|Фіфі]] (1974) таксама нанеслі значную шкоду рэгіёну.

== Гл. таксама ==
* [[Нідэрландскія Антылы]]
* [[Цёркс і Кайкас]]
* [[Марыго|Горад Марыго]]

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=[[Юрый Міхайлавіч Пушчароўскі|Пущаровский Ю.&amp;nbsp;М.]] |загаловак=Тектоника и геодинамика Карибского региона [Сб. статей] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Москва |выдавецтва=Наука |год=1979 |старонак=146 |серыя=Результаты исслед. по междунар. геофиз. проектам |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Нелепо Б.&amp;nbsp;А. |загаловак=Комплексные исследования тропической зоны Атлантического океана и Карибского моря [Сб. ст.] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Севастополь |выдавецтва=МГИ |год=1983 |старонак=130 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Булгаков Н.&amp;nbsp;П., Доценко С.&amp;nbsp;Ф., Кушнир В.&amp;nbsp;М., Букатов А.&amp;nbsp;Е. |частка= |загаловак=Гидрофизические исследования Карибского моря |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Киев |выдавецтва=Наук. думка |год=1991 |старонак=188 |серыя= |isbn=5-12-001911-0 |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Суховей В.&amp;nbsp;Ф., Коротаев Г.&amp;nbsp;К., Шапиро Н.&amp;nbsp;Б. |частка= |загаловак=Гидрология Карибского моря и Мексиканского залива |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Ленинград |выдавецтва=Гидрометеоиздат |год=1980 |старонак=182 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=H. U. Sverdrup, Martin W. Johnson, Richard H. Fleming.|частка= |загаловак=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology |спасылка=http://escholarship.org/editions/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |адказны= |выданне= |месца=New York |выдавецтва=Prentice-Hall, Inc. |год=1942 |allpages=1087 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Clay Wiseman.|частка= |загаловак=Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida |спасылка=http://books.google.ru/books?id=dyDiNyKSuiUC |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Aqua Quest Publications, Inc. |год=1996 |allpages=284 |серыя= |isbn=1881652068 |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Jacques S. Zaneveld.|частка= |загаловак=Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean) |спасылка=http://books.google.ru/books?id=FQ0VAAAAIAAJ |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Brill Archive |год=1983 |allpages=163 |серыя= |isbn=9004067701 |тыраж=}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Caribbean Sea|выгляд=міні}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Карыбскае мора| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>c7nfd1nelt3qrjmpajc8anlxuyyhs9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197499</id>
      <parentid>5197498</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя даследавання */</comment>
      <origin>5197499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44098" sha1="3j5i3j0904pupofw7eirhg9sq0t93dd" xml:space="preserve">{{Мора
|Назва = Карыбскае мора
|Выява = Cayol2.jpg
|Подпіс = Пляж на востраве [[Ларга-дэль-Сур]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 14|lat_min = 31|lat_sec = 32
 |lon_dir =W |lon_deg = 75|lon_min = 49|lon_sec = 6
|CoordScale = 10000000
|Даўжыня =
|Шырыня =
|Плошча = 2 754 000
|Аб'ём = 6 860 тыс.
|Даўжыня берагавой лініі =
|Найбольшая глыбіня = 7686
|Сярэдняя глыбіня = 2500
|Плошча вадазбору =
|Пазіцыйная карта = Паўночная Амерыка
|Карта = Central america (cia).png
|Подпіс карты = Карта рэгіёна Карыбскага мора з [[Даведнік ЦРУ па краінах свету|даведніка ЦРУ]]
}}
'''Карыбскае мора''' ({{lang-es|Mar Caribe}}, {{lang-en|Caribbean Sea}}, {{lang-ht|Lamè Karaïb}}, {{lang-fr|Mer des Caraïbes}}, {{lang-nl|Caraïbische Zee}}, {{lang-pap|Laman Karibe}}) — акраіннае&lt;ref name=&quot;Wang1992&quot;&gt;{{cite book|author=James C. F. Wang|title=Handbook on ocean politics &amp; law|url=http://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C&amp;pg=PA14|accessdate=9 December 2010|year=1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26434-4|pages=14–}}&lt;/ref&gt; паўзамкнутае мора&lt;ref&gt;Sverdrup, H. U., M. W. Johnson and R. H. Fleming; ''The Oceans Their Physics, Chemistry, and General Biology,'' Prentis-Hall, 1942, pp. 15, 35 and 637—643 [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117070540/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |date=17 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt; мора басейну [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Абмывае на поўдні [[Венесуэла|Венесуэлу]], [[Калумбія|Калумбію]], [[Панама|Панаму]]; на захадзе — [[Коста-Рыка|Коста-Рыку]], [[Нікарагуа]], [[Гватэмала|Гватэмалу]], [[Беліз]] і [[мексіка]]нскі [[паўвостраў Юкатан]]; на поўначы — [[Вялікія Антыльскія астравы]] ([[Куба]], [[Гаіці]], [[Ямайка]], [[Пуэрта-Рыка]]); на ўсходзе — [[Малыя Антыльскія астравы]].&lt;ref name=&quot;car_sea&quot;&gt;[http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html The Caribbean Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104065025/http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html |date=4 студзеня 2018 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belen_def&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar73319&amp;strq=l_siz%3D20 Карыбскае мора (Атлантычны акіян)]. {{Крыніцы/БелЭн|8}}&lt;/ref&gt;. Плошча мора — 2,7 млн км², найбольшая глыбіня — 7,5 км.

== Гісторыя ==
Калі іспанцы прыбылі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі таіна, якія прыкладна ў [[1 стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, які атрымаў назву [[Востраў Гаіці|Эспаньёла]], было заснавана першае іспанскае паселішча, якое паклала пачатак панавання [[Іспанія|Іспаніі]] ў рэгіёне. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяру]] астравы Эспаньёла і [[Востраў Куба|Куба]] былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Франсіска Эрнандэс дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітой цывілізацыяй [[мая]]. Далейшыя экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальвы]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак заваёвы і каланізацыі [[Мексіка|Мексікі]].

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя брытанскія калоніі з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі затым выкарыстаны для каланізацыі іншых астравоў рэгіёна. [[Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), затым былі заснаваны паселішчы на астравах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Вялікабрытанія|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай іспанскай імперыі: у [[1655]] годзе пад кантролем англічанін апынулася [[Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[17 стагоддзе|XVII стагоддзі]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Сен-Мартэн]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся галандскія калоніі, якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антылы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. Дацкія ўладанні ў рэгіёне з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]].

Еўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі ([[тытунь]], [[цукар]], фарбавальнікі) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[серабро|серабра]]), выкарыстоўваючы для гэтага нават спецыяльныя флатыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Еўропы таварамі, што пацягнула развіццё [[пірацтва]].

=== Каланізацыя ===
[[Файл:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|200px|left|thumb|Высадка экспедыцыі [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] на Эспаньёле ў [[1492]] годзе.]]
Калі [[Іспанія|іспанцы]] прыбыткі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі [[Таіна, народ|таіна]], якія прыкладна ў [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамскія астравы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, што атрымала назва [[Востраў Гаіці|Эспаньёла (цяпер Гаіці)]], было заснавана [[Ла-Навідад|першае іспанскае селішча]], які паклаў пачатак стагадоваму [[Калоніі Іспаніі|панаванню Іспаніі ў рэгіёне]]. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяр]] вострава Эспаньёла і Куба [[Каланізацыя Амерыкі|былі заваяваны]], а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Францыска Эрнандас дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітай цывілізацыяй [[Цывілізацыя мая|мая]]. Экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальва]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак [[Заваяванне Мексікі|заваяванню і каланізацыі Мексікі]].

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, скіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|брытанскія калоніі]] з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі потым скарыстаны для каланізацыі іншых астравоў. [[Калоніі Францыі|Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), потым былі заснаваны селішчы на выспах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Брытанская імперыя|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабелай [[Іспанская імперыя|Іспанскай імперыі]]: у [[1655]] годзе пад кантролем англічан апынулася [[Востраў Ямайка|Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Святога Марціна]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся [[Калоніі Нідэрландаў|галандскія калоніі]], якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. [[Дацкая Вест-Індыя|Дацкія ўладанні ў рэгіёне]] з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Востраў Сент-Джон|Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]].

Еўрапейскія дзяржавы актыўна [[Рабагандаль|завозілі афрыканскіх рабоў]] і вывозілі прадукцыю [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] ([[тытунь]], [[цукар]], [[фарбавальнікі]]) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[срэбра]]), скарыстаючы для гэтага нават [[Срэбны флот|адмысловыя флатыліі]]. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю [[Калумбаў памен|новымі для Еўропы таварамі]], што пацягнула развіццё [[пірацтва]].

=== Пірацтва ===
[[Файл:Flag of Edward England.svg|міні|200px|Пірацкі сцяг «[[Вясёлы Роджэр]]».]]
{{main|Пірацтва ў Карыбскім моры}}

[[Пірацтва]] ў Карыбскім моры ўзнікла ў XVII стагоддзі, асноўнымі цэнтрамі збору піратаў, [[карсар]]аў і [[буканьер]]аў сталі востраў [[Тартуга]] і горад [[Порт-Роял]]. Адным з першых [[капер]]аў на службе Каралёў Вялікабрытаніі быў [[Фрэнсіс Дрэйк]], найболей вядомы захопам іспанскага Срэбнага каравана ў порце [[Номбрэ-дэ-Дыяс]] у 1572 годзе. Яго справу працягнуў [[Генры Морган]], які распачаў у 1671 годзе вядомы [[Паход на Панаму, 1671|паход на Панаму]] і стаў пазней віцэ-губернатарам Ямайкі.

Росквіт пірацтва давёўся на 1700—1730 гады — гэты час завуць [[Залатое стагоддзе пірацтва|залатым стагоддзем пірацтва]]. За гэты перыяд уславіліся [[Чорная Барада]] і [[Стыд Бенет]], дзейнічалыя ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама [[Чарлз Вейн]], чыя кар'ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Услаўлены [[Барталам'ю Робертс|Чорны Барт]], а таксама [[Джэк Рэкхэм]] і яго сяброўкі [[Эн Боні]] і [[Мэры Рыд]] варочалі ў Вест-Індыі да 1720 года. Важнай крыніцай звестак пра біяграфію гэтых і іншых піратаў з’яўляецца кніга Чарлза Джонсана, якая выйшла ў 1724 годзе пад назвай «[[Усеагульная гісторыя рабаванняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|title=Золотой век пиратства|work=Пираты морей и океанов|accessdate=2009-04-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8aKefD?url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Сярод позных піратаў вылучаецца [[Раберта Кафрэсі]], які зарабляў у Карыбскім рэгіёне ў 1818—1825 гадах.

=== Посткаланіяльны перыяд ===
[[Файл:Carte antilles 1843.jpg|thumb|left|200px|Французская карта Антыльскага мора і астравоў, 1843 год.]]
З XIX стагоддзя пачынаецца выйсце каланіяльных краін з імперый. У выніку [[Гаіцянская рэвалюцыя|паўстанні рабоў]] французская асада [[Сан-Дамінга]] першай атрымала незалежнасць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваявана гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі [[Гісторыя Дамініканскай Рэспублікі|сфармавалася Дамініканская Рэспубліка]]. Пасля [[Вайна за незалежнасць Кубы|серыі войн]] Куба [[Іспана-амерыканская вайна|пры ўмяшанні ЗША]] атрымала незалежнасць ад Іспаніі ў 1898 годзе, а востраў [[Пуэрта-Рыка]] перайшоў да Злучаных Штатаў Амерыкі, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры ўдзеле ЗША пасля аддзялення [[Панама|Панамы]] ад Калумбіі быў пабудаваны [[Панамскі канал]], які звязаў Карыбскае мора з Ціхім акіянам. Ён быў адкрыты 15 жніўня 1914 года і знаходзіўся пад кіраваннем ЗША да 31 снежня 1999 года. У 1917 годзе Данія прадала свае ўладанні ЗША, і яны атрымалі назву [[Амерыканскія Віргінскія выспы]]. У перыяд з 1958 па 1962 гады вялікая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй земляў былі вылучаны ў [[Федэрацыя Вест-Індыі|Федэрацыю Вест-Індыі]], якая потым распалася на асобныя дзяржавы.

12 снежня 2001 года кіраўніка дзяржаў і ўрадаў краін-чальцоў [[Асацыяцыя карыбскіх дзяржаў|Асацыяцыі карыбскіх дзяржаў]], якія памкнуліся на востраве [[Востраў Маргарыта|Маргарыта]] (Венесуэла), прынялі «Маргарыцкую дэкларацыю», якая прызнае Карыбскае мора агульнай спадчынай і неацэнным актывам, а таксама задае кірунак супрацы краін у пытаннях гандлю, турызму, транспарта і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў&lt;ref&gt;{{cite web|date=December 11—12, 2001|url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|title=Declaration of Margarita|publisher=Association of Caribbean States|accessdate=2009-03-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8au8A5?url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня 2005 года на сустрэчы ў [[Панама (горад)|Панаме]] члены асацыяцыі пацвердзілі свае намеры.

=== Гісторыя даследавання ===
[[Файл:1500 map by Juan de la Cosa-North up.jpg|200px|міні|Карта новых адкрыццяў, складзеная Хуанам дэ ле Каса ў 1500 годзе.]]
Асноўныя геаграфічныя характарыстыкі рэгіёна былі вывучаны Хрыстафорам Калумбам падчас яго вандраванняў. За першыя дзве экспедыцыі (1492 і 1493 гг.) ім былі адкрыты Багамскія, Вялікія Антыльскія і паўночныя вострава Малой Антыльскай дугі. Трэцяя экспедыцыя (1498) адкрыла востраў [[Востраў Трынідад|Трынідад]] і заліў [[Парыя]]. Чацвёртую экспедыцыю, якая доўжылася з 1502 па 1504 гады і стала для Калумба апошняй, мараплавец скіраваў далей на захад у спробах адшукаць праход у [[Індыйскі акіян]]. За час гэтага вандравання былі даследаваны берага Гандураса, [[бераг Маскітаў|Маскітаў]], Коста-Рыкі і [[Панамскі перашыек|Панамскага перашыйка]], а таксама заліўшы [[Маскітас]] і паўночная частка [[Дар’енскі заліў|Дар'енскага заліва]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =Washington Irving.|загаловак =A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus: In Four Volumes |спасылка =http://books.google.com/books?id=V0i3w-c9__cC |адказны= |выданне = |месца = |выдавецтва =G. &amp; C. Carvill |год =1828 |pages = |allpages =399 |серыя = |isbn = |тыраж =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|title=Christopher Columbus (Italian explorer)|work=Britannica Online Encyclopedia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110730123144/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|archivedate=30 ліпеня 2011|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Хуан дэ ла Коса]], які камандаваў [[Санта-Марыя, карака|адным з караблёў]] першай экспедыцыі, па выніках вандраванняў Калумба, [[Амерыга Веспучы]] (1497, 1498), а таксама [[Джон Кабат|Джона]] і [[Себасцьян Кабат|Себасцьяна Кабатаў]] (1497, 1498) склаў у [[1500]] годзе першую карту Новага Света&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|title=First Map Showing the Gulf of Mexico, 1500|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8cilxC?url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Waldseemuller map Caribbean.jpg|thumb|150px|left|Фрагмент карты [[Марцін Вальдземюлер|Марціна Вальдземюлера]], які паказвае Карыбскі рэгіён, 1507 год.]]
Працягваючы даследаванні новых земляў, іспанскі [[канкістадор]] [[Алонса дэ Ахеда]] адкрыла ў 1499 годзе востраў [[Кюрасаа]] і возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3|загаловак=Охеда}}&lt;/ref&gt;, а экспедыцыя пад кіраўніцтвам [[Радрыга дэ Бастыдас]]а і [[Васка Нуньес дэ Бальбоа|Васка Нуньеса дэ Бальбоа]] даследавала ўтоку ракі [[Магдалена|Магдалены]] і каля 1000 км узбярэжжа, улучаючы Дар'енскі заліў і заліў [[Ураба]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|title=Бастидас Родриго|work=Большой энциклопедический словарь|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309193222/http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|archivedate=9 сакавіка 2016|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1507 годзе [[Марцін Вальдземюлер]] па выніках даследаванняў склаў [[карта Вальдземюлера|свой варыянт карты свету]], у якім упершыню з’явілася назва «[[Амерыка]]». Крыху пазней, у 1538 годзе, фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] выдаў карту, на якой увесь новы кантынент называўся Амерыкай&lt;ref name=&quot;gulf&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/|title=Mexican Gulf Exploration History|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8dxa9J?url=http://www.gulfbase.org/exploration/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Значны ўнёсак у вывучэнне прыроды Карыбскага мора ў канцы XVII стагоддзя ўнёс англійскі [[буканір]] і даследнік [[Уільям Дампір]]&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web|author=Robert James Menzies, John C. Ogden.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|title=Caribbean Sea (sea, Atlantic Ocean)|work=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=2009-05-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804043128/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|archivedate=4 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Нямецкі вандроўнік і даследчык [[Аляксандр фон Гумбальт]] прысвяціў некалькі гадоў (1799—1804) вывучэнню геаграфічных, геалагічных, кліматычных і біялагічных характарыстык рэгіёна.

У 1856 годзе ў французскім навігацыйным кіраўніцтве з’явілася дакладная карта Карыбскага мора, што ўключала схему панавальных плыняў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|title=Map by De Kerhallet, 1853|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8ehX5t?url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 1873 годзе Карыбскае мора вывучалася падчас брытанскай [[экспедыцыя «Чэленджэра»|экспедыцыі «Чэленджэра»]], пасля чаго ў 1877—1889 гадах гэты раён больш падрабязна даследаваўся амерыканцамі&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;. У перыяд з 1972 па 1978 гады супрацоўнікі [[NOAA]] правялі дакладныя [[Гідралакатар|санорныя]] вымярэнні і склалі першую сучасную [[Батыметрыя|батыметрычную]] карту Карыбскага мора і Мексіканскага заліва&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|title=History of NOAA Ocean Exploration|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805175438/http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|archivedate=5 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Дацкія і амерыканскія экспедыцыі з 1913 па 1930-я гады, улучаючы даследаванні, праведзеныя [[Акіянаграфічны інстытут у Вудс-Холе|Акіянаграфічным інстытутам у Вудс-Холе]] з дапамогай карабля «[[Атлантыс, даследчыцкае судна|Атлантыс]]» ({{lang-en|[[:en:RV Atlantis|RV Atlantis]]}}) у 1934 годзе&lt;ref name=&quot;gulf&quot; /&gt;, паклалі пачатак сістэматычнаму вывучэнню басейна Карыбскага мора, якое працягваецца дасёння. З’яўленне ў арсенале навукоўцаў [[акваланг]]а і даследніцкіх [[Падводная лодка|субмарын]] прывяло да павелічэння навуковай актыўнасці ў другой палове XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Рэльеф ==
Паверхня Карыбскай пліты падзелена на пяць катлавін: Грэнадскую (глыбіня 4120 м), Венесуэльскую (5420 м&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; або 5630 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;), Калумбійскую (4532 м&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{БСЭ3|загаловак=Карибское море}}&lt;/ref&gt; або 4263 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;), Кайманаву (Бартлет, 7686 м) і Юкатанскую (5055 м&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; або 4352 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;).

Западзіны падзелены падваднымі хрыбтамі (напэўна, былымі выспавымі дугамі) Авёс, Беата і Нікарагуанскім узняццем.

Юкатанская катлавіна адлучана ад Мексіканскага заліва Юкатанскім пралівам, які знаходзіцца паміж паўвостравам Юкатан і востравам Куба і мае глыбіню каля 1600 м. Да поўдня ад Юкатанскай катлавіны з захаду на ўсход працягнулася Кайманава катлавіна, часткова адлучаная ад Юкатанскай Кайманавым хрыбтом, які ў некалькіх месцах выходзіць на паверхню, утвараючы [[Кайманавы астравы]]. Нікарагуанскае ўзняцце, што мае форму трохвугольніка і глыбіню каля 1200 м, распасціраецца ад узбярэжжа Гандураса і Нікарагуа да вострава [[Востраў Гаіці|Гаіці]]. На гэтым узняцці знаходзіцца востраў [[Востраў Ямайка|Ямайка]], таксама па ім праходзіць мяжа паміж Кайманавай і Калумбійскай катлавінамі. Калумбійская катлавіна, у сваю чаргу, часткова адлучана ад Венесуэльскай хрыбтом Беата, які падымаецца да 2121 м ніжэй роўня мора. Калумбійская і Венесуэльская катлавіны злучаны Арубским разрывам, глыбіня якога дасягае 4 тыс. м. Хрыбет Авес адлучае ад Венесуэльскай невялікую Грэнадскую катлавіну, якая з усходу абмежавана дугой Малых Антыльскіх астравоў&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

У градзе Вялікіх Антыльскіх астравоў ёсць два глыбокія праходу: праліў [[Праліў Анегада|Анегада]] і [[Наветраны праліў]]. Глыбіня праліва Анегада змяняецца ад 1950 да 2350 м, Наветранага праліва — ад 1600 да 1630 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|title=International Bathymetric Chart of the Caribbean Sea and the Gulf of Mexico|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-23|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8hKaie?url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
|+ Карта Карыбскага мора, складзеная на грунце спадарожнікавых дадзеных&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;[[NASA]], 2008 год&lt;/span&gt;
| align=&quot;center&quot; |&lt;imagemap&gt;
Image:Caribbean Sea labeled ru.jpg|center|750px|
poly 0 192 9 148 99 123 144 126 151 155 121 202 108 273 76 347 -1 262 [[Юкатан]]
poly 668 30 569 22 559 38 776 132 805 101 [[Багамскія астравы]]
poly 153 45 137 58 139 86 175 131 232 118 [[Юкатанскі праліў]]
poly 267 421 245 549 263 551 284 427 [[Бераг Маскітаў]]
poly 166 188 263 180 271 227 166 227 [[Юкатанская катлавіна]]
poly 247 95 343 58 448 80 567 141 670 181 633 201 527 202 547 179 539 167 512 170 487 150 482 126 460 134 398 109 358 109 342 92 254 115 [[Востраў Куба]]
poly 692 207 718 196 821 195 889 234 881 254 811 261 774 293 755 271 672 275 655 268 656 255 737 251 719 234 724 216 [[Востраў Гаіці]]
poly 901 216 1021 217 1022 229 978 234 980 250 974 259 933 257 929 233 902 233 [[Пуэрта-Рыка]]
poly 493 277 502 266 560 264 578 278 586 285 573 293 541 289 543 294 574 301 574 311 498 313 494 300 519 297 524 290 [[Востраў Ямайка]]
poly 321 373 539 378 538 405 321 412 [[Нікарагуанскае ўзняцце]]
poly 412 658 445 642 513 657 507 716 422 712 [[Панамскі перашыек]]
poly 521 478 649 479 655 513 636 538 528 533 [[Калумбійская катлавіна]]
poly 766 300 808 326 744 416 722 407 [[Хрыбет Беата]]
poly 840 476 835 503 1030 509 1033 474 [[Падветраныя Антыльскія астравы]]
poly 842 361 975 362 978 385 960 410 848 403 [[Венесуэльская катлавіна]]
poly 1031 331 1055 327 1061 440 1034 434 [[Хрыбет Авес]]
poly 1078 310 1092 490 1104 487 1096 310 [[Грэнадская катлавіна]]
poly 1096 270 1161 264 1170 486 1125 493 1108 471 1130 424 1125 363 1103 316 [[Малыя Антыльскія астравы]]
poly 1088 209 975 267 986 284 1101 221 [[Праліў Анегада]]
poly 111 290 174 374 58 370 85 348 [[Гандураскі заліў]]
poly 305 619 426 644 370 673 [[Маскітас]]
poly 513 653 542 639 591 642 553 678 [[Дар’енскі заліў]]
poly 791 510 830 512 821 524 828 543 780 566 760 548 788 534 [[Венесуэльскі заліў]]
poly 774 585 753 612 772 639 790 628 787 616 792 611 [[Маракайба (возера)|Возера Маракайба]]
poly 535 167 546 176 519 201 514 201 499 177 505 169 [[Гуаканаяба]]
poly 690 207 660 252 713 259 737 253 719 234 720 219 [[Заліў Гонаў]]
poly 1115 517 1140 509 1149 521 1152 536 1111 542 [[Востраў Трынідад]]
poly 366 241 451 218 416 203 394 203 [[Кайманавы астравы]]
poly 268 272 454 230 475 267 280 304 [[Жолаб Кайман]]
poly 3 468 164 584 169 628 291 706 367 741 418 744 500 748 502 758 2 755 [[Ціхі акіян]]
poly 667 1 679 29 873 125 900 181 1040 187 1172 249 1172 5 [[Атлантычны акіян]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;|Лічбамі пазначаны: 1. [[Гандураскі заліў]] 2. заліў [[Маскітас]] 3. [[Дар’енскі заліў]] 4. [[Венесуэльскі заліў]] 5. возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]] 6. [[Гуаканаяба]] 7. заліў [[заліў Гонаў|Гонаў]] 8. востраў [[востраў Трынідад|Трынідад]] 9. [[Кайманавы астравы]]&lt;br /&gt;''(Пры націску на на любы з намаляваных геаграфічных аб'ектаў будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)''
|}

== Клімат ==
[[Файл:NASA ASMR-E image of average SSTs of Hurricane Katrina.jpg|thumb|250px|Сярэдняя тэмпература паверхні Карыбскага мора і прылеглых раёнаў у перыяд з 25 па 27 жніўня 2005 года. Да паўночнага захаду ад Кубы назіраецца ўраган [[Катрына, ураган|Катрына]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Rob Gutro.|date=2005-09-06|url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|title=NASA Satellites Record a Month for the Hurricane History Books|publisher=NASA|accessdate=2009-03-11|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918143351/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|archivedate=18 верасня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.]]

Карыбскае мора знаходзіцца ў зоне [[трапічны клімат|трапічнага клімату]], на які ўплывае [[пасатная цыркуляцыя]]. Сярэднія месячныя тэмпературы паветра змяняюцца ад 23 да 27&amp;nbsp;°C. [[Хмарнасць]] складае 4—5 балаў&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;.

Сярэднегадовая колькасць ападкаў у рэгіёне змяняецца ад 250 мм на востраве [[Банайрэ]] да 9000 мм у наветраных частках [[Дамініка|Дамінікі]]. Пераважаюць паўночна-усходнія [[пасат]]ы з сярэднімі скарасцямі 16—32 км/г, аднак у паўночных раёнах мора здараюцца [[Трапічны цыклон|трапічныя ўраганы]], хуткасць якіх можа перавышаць 120 км/г. У сярэднім за год адбываецца 8—9 такіх ураганаў у перыяд з чэрвеня па лістапад, прытым у верасні — кастрычніку яны найболей частыя. Па дадзеных [[Нацыянальны ўраганны цэнтр ЗША|Нацыянальнага ўраганнага цэнтра ЗША]] за перыяд з 1494 па 1900 год над Карыбскім басейнам прайшло 385 ураганаў, а з 1900 па 1991 гады было зафіксавана 235 падобных праяў стыхіі&lt;ref name=&quot;wow&quot;&gt;{{кніга|аўтар =Philip Dickenson Peters.|загаловак =Caribbean Wow 2.0 |спасылка =http://books.google.ru/books?id=tXbo9H6t1TcC |выдавецтва=Zagada Markets |год =2003 |pages =100—101 |allpages =236 |isbn =1929970048}}&lt;/ref&gt;. Рэгіён Карыбскага мора менш схільны разбуральнаму ўплыву ўраганаў, чым Мексіканскі заліў ці заходняя частка Ціхага акіяна (дзе з мая па лістапад лютуюць [[тайфун]]ы). Большая частка ўраганаў фармуецца ў [[Каба-Вердэ|астравоў Зялёнага Мыса]] і скіроўваецца пасатамі да берагоў Амерыкі, у агульным жа прадказаць дакладную траекторыю руху ўрагану немагчыма&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

Моцныя ўраганы прыводзяць да гібелі людзей, разбурэнняў і неўраджаяў у рэгіёне. [[Вялікі ўраган 1780 года]], які бушаваў з 10 па 16 кастрычніка 1780 года, зрабіў каласальную шкоду Малым Антыльскім астравам, Пуэрта-Рыка, Дамініканскай Рэспубліцы і, магчыма, паўвостраву Фларыда, а таксама прывёў да гібелі ад 22 да 24 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;pr&quot;&gt;{{cite web|author=Orlando Férez.|date=1970|title=Notas acerca de los Ciclones Tropicales de Puerto Rico|accessdate=2009-03-11|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|publisher=NOAA, Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8mhqCv?url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ураган [[Міч (ураган)|Міч]], які з’явіўся 22 кастрычніка 1998 года ў берагоў Калумбіі, прайшоў па Цэнтральнай Амерыцы, паўастравах Юкатан і Фларыда, нанясучы шкоду ў 40 млн долараў ЗША і загубіўшы 11—18 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;nhc&quot;&gt;{{cite web |publisher=National Hurricane Center |date=1998|title=Hurricane Mitch Tropical Cyclone Report|accessdate=2009-03-11 |url=http://www.nhc.noaa.gov/1998mitch.html NHC Mitch Report |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ураганы [[Галвестанскі ўраган (1900)|Галвестан]] (1900) і [[Фіфі (ураган_|Фіфі]] (1974) таксама нанеслі значную шкоду рэгіёну.

== Гл. таксама ==
* [[Нідэрландскія Антылы]]
* [[Цёркс і Кайкас]]
* [[Марыго|Горад Марыго]]

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=[[Юрый Міхайлавіч Пушчароўскі|Пущаровский Ю.&amp;nbsp;М.]] |загаловак=Тектоника и геодинамика Карибского региона [Сб. статей] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Москва |выдавецтва=Наука |год=1979 |старонак=146 |серыя=Результаты исслед. по междунар. геофиз. проектам |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Нелепо Б.&amp;nbsp;А. |загаловак=Комплексные исследования тропической зоны Атлантического океана и Карибского моря [Сб. ст.] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Севастополь |выдавецтва=МГИ |год=1983 |старонак=130 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Булгаков Н.&amp;nbsp;П., Доценко С.&amp;nbsp;Ф., Кушнир В.&amp;nbsp;М., Букатов А.&amp;nbsp;Е. |частка= |загаловак=Гидрофизические исследования Карибского моря |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Киев |выдавецтва=Наук. думка |год=1991 |старонак=188 |серыя= |isbn=5-12-001911-0 |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Суховей В.&amp;nbsp;Ф., Коротаев Г.&amp;nbsp;К., Шапиро Н.&amp;nbsp;Б. |частка= |загаловак=Гидрология Карибского моря и Мексиканского залива |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Ленинград |выдавецтва=Гидрометеоиздат |год=1980 |старонак=182 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=H. U. Sverdrup, Martin W. Johnson, Richard H. Fleming.|частка= |загаловак=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology |спасылка=http://escholarship.org/editions/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |адказны= |выданне= |месца=New York |выдавецтва=Prentice-Hall, Inc. |год=1942 |allpages=1087 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Clay Wiseman.|частка= |загаловак=Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida |спасылка=http://books.google.ru/books?id=dyDiNyKSuiUC |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Aqua Quest Publications, Inc. |год=1996 |allpages=284 |серыя= |isbn=1881652068 |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Jacques S. Zaneveld.|частка= |загаловак=Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean) |спасылка=http://books.google.ru/books?id=FQ0VAAAAIAAJ |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Brill Archive |год=1983 |allpages=163 |серыя= |isbn=9004067701 |тыраж=}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Caribbean Sea|выгляд=міні}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Карыбскае мора| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>3j5i3j0904pupofw7eirhg9sq0t93dd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197500</id>
      <parentid>5197499</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Посткаланіяльны перыяд */</comment>
      <origin>5197500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44102" sha1="0f7lnec7j45x6cpukub00onohorgj15" xml:space="preserve">{{Мора
|Назва = Карыбскае мора
|Выява = Cayol2.jpg
|Подпіс = Пляж на востраве [[Ларга-дэль-Сур]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 14|lat_min = 31|lat_sec = 32
 |lon_dir =W |lon_deg = 75|lon_min = 49|lon_sec = 6
|CoordScale = 10000000
|Даўжыня =
|Шырыня =
|Плошча = 2 754 000
|Аб'ём = 6 860 тыс.
|Даўжыня берагавой лініі =
|Найбольшая глыбіня = 7686
|Сярэдняя глыбіня = 2500
|Плошча вадазбору =
|Пазіцыйная карта = Паўночная Амерыка
|Карта = Central america (cia).png
|Подпіс карты = Карта рэгіёна Карыбскага мора з [[Даведнік ЦРУ па краінах свету|даведніка ЦРУ]]
}}
'''Карыбскае мора''' ({{lang-es|Mar Caribe}}, {{lang-en|Caribbean Sea}}, {{lang-ht|Lamè Karaïb}}, {{lang-fr|Mer des Caraïbes}}, {{lang-nl|Caraïbische Zee}}, {{lang-pap|Laman Karibe}}) — акраіннае&lt;ref name=&quot;Wang1992&quot;&gt;{{cite book|author=James C. F. Wang|title=Handbook on ocean politics &amp; law|url=http://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C&amp;pg=PA14|accessdate=9 December 2010|year=1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26434-4|pages=14–}}&lt;/ref&gt; паўзамкнутае мора&lt;ref&gt;Sverdrup, H. U., M. W. Johnson and R. H. Fleming; ''The Oceans Their Physics, Chemistry, and General Biology,'' Prentis-Hall, 1942, pp. 15, 35 and 637—643 [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117070540/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |date=17 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt; мора басейну [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Абмывае на поўдні [[Венесуэла|Венесуэлу]], [[Калумбія|Калумбію]], [[Панама|Панаму]]; на захадзе — [[Коста-Рыка|Коста-Рыку]], [[Нікарагуа]], [[Гватэмала|Гватэмалу]], [[Беліз]] і [[мексіка]]нскі [[паўвостраў Юкатан]]; на поўначы — [[Вялікія Антыльскія астравы]] ([[Куба]], [[Гаіці]], [[Ямайка]], [[Пуэрта-Рыка]]); на ўсходзе — [[Малыя Антыльскія астравы]].&lt;ref name=&quot;car_sea&quot;&gt;[http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html The Caribbean Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104065025/http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html |date=4 студзеня 2018 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belen_def&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar73319&amp;strq=l_siz%3D20 Карыбскае мора (Атлантычны акіян)]. {{Крыніцы/БелЭн|8}}&lt;/ref&gt;. Плошча мора — 2,7 млн км², найбольшая глыбіня — 7,5 км.

== Гісторыя ==
Калі іспанцы прыбылі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі таіна, якія прыкладна ў [[1 стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, які атрымаў назву [[Востраў Гаіці|Эспаньёла]], было заснавана першае іспанскае паселішча, якое паклала пачатак панавання [[Іспанія|Іспаніі]] ў рэгіёне. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяру]] астравы Эспаньёла і [[Востраў Куба|Куба]] былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Франсіска Эрнандэс дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітой цывілізацыяй [[мая]]. Далейшыя экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальвы]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак заваёвы і каланізацыі [[Мексіка|Мексікі]].

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя брытанскія калоніі з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі затым выкарыстаны для каланізацыі іншых астравоў рэгіёна. [[Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), затым былі заснаваны паселішчы на астравах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Вялікабрытанія|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай іспанскай імперыі: у [[1655]] годзе пад кантролем англічанін апынулася [[Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[17 стагоддзе|XVII стагоддзі]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Сен-Мартэн]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся галандскія калоніі, якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антылы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. Дацкія ўладанні ў рэгіёне з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]].

Еўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі ([[тытунь]], [[цукар]], фарбавальнікі) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[серабро|серабра]]), выкарыстоўваючы для гэтага нават спецыяльныя флатыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Еўропы таварамі, што пацягнула развіццё [[пірацтва]].

=== Каланізацыя ===
[[Файл:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|200px|left|thumb|Высадка экспедыцыі [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] на Эспаньёле ў [[1492]] годзе.]]
Калі [[Іспанія|іспанцы]] прыбыткі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі [[Таіна, народ|таіна]], якія прыкладна ў [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамскія астравы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, што атрымала назва [[Востраў Гаіці|Эспаньёла (цяпер Гаіці)]], было заснавана [[Ла-Навідад|першае іспанскае селішча]], які паклаў пачатак стагадоваму [[Калоніі Іспаніі|панаванню Іспаніі ў рэгіёне]]. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяр]] вострава Эспаньёла і Куба [[Каланізацыя Амерыкі|былі заваяваны]], а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Францыска Эрнандас дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітай цывілізацыяй [[Цывілізацыя мая|мая]]. Экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальва]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак [[Заваяванне Мексікі|заваяванню і каланізацыі Мексікі]].

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, скіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|брытанскія калоніі]] з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі потым скарыстаны для каланізацыі іншых астравоў. [[Калоніі Францыі|Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), потым былі заснаваны селішчы на выспах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Брытанская імперыя|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабелай [[Іспанская імперыя|Іспанскай імперыі]]: у [[1655]] годзе пад кантролем англічан апынулася [[Востраў Ямайка|Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Святога Марціна]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся [[Калоніі Нідэрландаў|галандскія калоніі]], якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. [[Дацкая Вест-Індыя|Дацкія ўладанні ў рэгіёне]] з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Востраў Сент-Джон|Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]].

Еўрапейскія дзяржавы актыўна [[Рабагандаль|завозілі афрыканскіх рабоў]] і вывозілі прадукцыю [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] ([[тытунь]], [[цукар]], [[фарбавальнікі]]) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[срэбра]]), скарыстаючы для гэтага нават [[Срэбны флот|адмысловыя флатыліі]]. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю [[Калумбаў памен|новымі для Еўропы таварамі]], што пацягнула развіццё [[пірацтва]].

=== Пірацтва ===
[[Файл:Flag of Edward England.svg|міні|200px|Пірацкі сцяг «[[Вясёлы Роджэр]]».]]
{{main|Пірацтва ў Карыбскім моры}}

[[Пірацтва]] ў Карыбскім моры ўзнікла ў XVII стагоддзі, асноўнымі цэнтрамі збору піратаў, [[карсар]]аў і [[буканьер]]аў сталі востраў [[Тартуга]] і горад [[Порт-Роял]]. Адным з першых [[капер]]аў на службе Каралёў Вялікабрытаніі быў [[Фрэнсіс Дрэйк]], найболей вядомы захопам іспанскага Срэбнага каравана ў порце [[Номбрэ-дэ-Дыяс]] у 1572 годзе. Яго справу працягнуў [[Генры Морган]], які распачаў у 1671 годзе вядомы [[Паход на Панаму, 1671|паход на Панаму]] і стаў пазней віцэ-губернатарам Ямайкі.

Росквіт пірацтва давёўся на 1700—1730 гады — гэты час завуць [[Залатое стагоддзе пірацтва|залатым стагоддзем пірацтва]]. За гэты перыяд уславіліся [[Чорная Барада]] і [[Стыд Бенет]], дзейнічалыя ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама [[Чарлз Вейн]], чыя кар'ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Услаўлены [[Барталам'ю Робертс|Чорны Барт]], а таксама [[Джэк Рэкхэм]] і яго сяброўкі [[Эн Боні]] і [[Мэры Рыд]] варочалі ў Вест-Індыі да 1720 года. Важнай крыніцай звестак пра біяграфію гэтых і іншых піратаў з’яўляецца кніга Чарлза Джонсана, якая выйшла ў 1724 годзе пад назвай «[[Усеагульная гісторыя рабаванняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|title=Золотой век пиратства|work=Пираты морей и океанов|accessdate=2009-04-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8aKefD?url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Сярод позных піратаў вылучаецца [[Раберта Кафрэсі]], які зарабляў у Карыбскім рэгіёне ў 1818—1825 гадах.

=== Посткаланіяльны перыяд ===
[[Файл:Carte antilles 1843.jpg|thumb|left|200px|Французская карта Антыльскага мора і астравоў, 1843 год.]]
З XIX стагоддзя пачынаецца выйсце каланіяльных краін з імперый. У выніку [[Гаіцянская рэвалюцыя|паўстанні рабоў]] французская асада [[Сан-Дамінга]] першай атрымала незалежнасць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваявана гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі [[Гісторыя Дамініканскай Рэспублікі|сфармавалася Дамініканская Рэспубліка]]. Пасля [[Вайна за незалежнасць Кубы|серыі войн]] Куба [[Іспана-амерыканская вайна|пры ўмяшанні ЗША]] атрымала незалежнасць ад Іспаніі ў 1898 годзе, а востраў [[Пуэрта-Рыка]] перайшоў да Злучаных Штатаў Амерыкі, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры ўдзеле ЗША пасля аддзялення [[Панама|Панамы]] ад Калумбіі быў пабудаваны [[Панамскі канал]], які звязаў Карыбскае мора з Ціхім акіянам. Ён быў адкрыты 15 жніўня 1914 года і знаходзіўся пад кіраваннем ЗША да 31 снежня 1999 года. У 1917 годзе Данія прадала свае ўладанні ЗША, і яны атрымалі назву [[Амерыканскія Віргінскія астравы]]. У перыяд з 1958 па 1962 гады вялікая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй земляў былі вылучаны ў [[Федэрацыя Вест-Індыі|Федэрацыю Вест-Індыі]], якая потым распалася на асобныя дзяржавы.

12 снежня 2001 года кіраўніка дзяржаў і ўрадаў краін-чальцоў [[Асацыяцыя карыбскіх дзяржаў|Асацыяцыі карыбскіх дзяржаў]], якія памкнуліся на востраве [[Востраў Маргарыта|Маргарыта]] (Венесуэла), прынялі «Маргарыцкую дэкларацыю», якая прызнае Карыбскае мора агульнай спадчынай і неацэнным актывам, а таксама задае кірунак супрацы краін у пытаннях гандлю, турызму, транспарта і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў&lt;ref&gt;{{cite web|date=December 11—12, 2001|url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|title=Declaration of Margarita|publisher=Association of Caribbean States|accessdate=2009-03-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8au8A5?url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня 2005 года на сустрэчы ў [[Панама (горад)|Панаме]] члены асацыяцыі пацвердзілі свае намеры.

=== Гісторыя даследавання ===
[[Файл:1500 map by Juan de la Cosa-North up.jpg|200px|міні|Карта новых адкрыццяў, складзеная Хуанам дэ ле Каса ў 1500 годзе.]]
Асноўныя геаграфічныя характарыстыкі рэгіёна былі вывучаны Хрыстафорам Калумбам падчас яго вандраванняў. За першыя дзве экспедыцыі (1492 і 1493 гг.) ім былі адкрыты Багамскія, Вялікія Антыльскія і паўночныя вострава Малой Антыльскай дугі. Трэцяя экспедыцыя (1498) адкрыла востраў [[Востраў Трынідад|Трынідад]] і заліў [[Парыя]]. Чацвёртую экспедыцыю, якая доўжылася з 1502 па 1504 гады і стала для Калумба апошняй, мараплавец скіраваў далей на захад у спробах адшукаць праход у [[Індыйскі акіян]]. За час гэтага вандравання былі даследаваны берага Гандураса, [[бераг Маскітаў|Маскітаў]], Коста-Рыкі і [[Панамскі перашыек|Панамскага перашыйка]], а таксама заліўшы [[Маскітас]] і паўночная частка [[Дар’енскі заліў|Дар'енскага заліва]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =Washington Irving.|загаловак =A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus: In Four Volumes |спасылка =http://books.google.com/books?id=V0i3w-c9__cC |адказны= |выданне = |месца = |выдавецтва =G. &amp; C. Carvill |год =1828 |pages = |allpages =399 |серыя = |isbn = |тыраж =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|title=Christopher Columbus (Italian explorer)|work=Britannica Online Encyclopedia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110730123144/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|archivedate=30 ліпеня 2011|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Хуан дэ ла Коса]], які камандаваў [[Санта-Марыя, карака|адным з караблёў]] першай экспедыцыі, па выніках вандраванняў Калумба, [[Амерыга Веспучы]] (1497, 1498), а таксама [[Джон Кабат|Джона]] і [[Себасцьян Кабат|Себасцьяна Кабатаў]] (1497, 1498) склаў у [[1500]] годзе першую карту Новага Света&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|title=First Map Showing the Gulf of Mexico, 1500|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8cilxC?url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Waldseemuller map Caribbean.jpg|thumb|150px|left|Фрагмент карты [[Марцін Вальдземюлер|Марціна Вальдземюлера]], які паказвае Карыбскі рэгіён, 1507 год.]]
Працягваючы даследаванні новых земляў, іспанскі [[канкістадор]] [[Алонса дэ Ахеда]] адкрыла ў 1499 годзе востраў [[Кюрасаа]] і возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3|загаловак=Охеда}}&lt;/ref&gt;, а экспедыцыя пад кіраўніцтвам [[Радрыга дэ Бастыдас]]а і [[Васка Нуньес дэ Бальбоа|Васка Нуньеса дэ Бальбоа]] даследавала ўтоку ракі [[Магдалена|Магдалены]] і каля 1000 км узбярэжжа, улучаючы Дар'енскі заліў і заліў [[Ураба]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|title=Бастидас Родриго|work=Большой энциклопедический словарь|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309193222/http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|archivedate=9 сакавіка 2016|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1507 годзе [[Марцін Вальдземюлер]] па выніках даследаванняў склаў [[карта Вальдземюлера|свой варыянт карты свету]], у якім упершыню з’явілася назва «[[Амерыка]]». Крыху пазней, у 1538 годзе, фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] выдаў карту, на якой увесь новы кантынент называўся Амерыкай&lt;ref name=&quot;gulf&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/|title=Mexican Gulf Exploration History|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8dxa9J?url=http://www.gulfbase.org/exploration/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Значны ўнёсак у вывучэнне прыроды Карыбскага мора ў канцы XVII стагоддзя ўнёс англійскі [[буканір]] і даследнік [[Уільям Дампір]]&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web|author=Robert James Menzies, John C. Ogden.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|title=Caribbean Sea (sea, Atlantic Ocean)|work=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=2009-05-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804043128/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|archivedate=4 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Нямецкі вандроўнік і даследчык [[Аляксандр фон Гумбальт]] прысвяціў некалькі гадоў (1799—1804) вывучэнню геаграфічных, геалагічных, кліматычных і біялагічных характарыстык рэгіёна.

У 1856 годзе ў французскім навігацыйным кіраўніцтве з’явілася дакладная карта Карыбскага мора, што ўключала схему панавальных плыняў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|title=Map by De Kerhallet, 1853|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8ehX5t?url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 1873 годзе Карыбскае мора вывучалася падчас брытанскай [[экспедыцыя «Чэленджэра»|экспедыцыі «Чэленджэра»]], пасля чаго ў 1877—1889 гадах гэты раён больш падрабязна даследаваўся амерыканцамі&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;. У перыяд з 1972 па 1978 гады супрацоўнікі [[NOAA]] правялі дакладныя [[Гідралакатар|санорныя]] вымярэнні і склалі першую сучасную [[Батыметрыя|батыметрычную]] карту Карыбскага мора і Мексіканскага заліва&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|title=History of NOAA Ocean Exploration|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805175438/http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|archivedate=5 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Дацкія і амерыканскія экспедыцыі з 1913 па 1930-я гады, улучаючы даследаванні, праведзеныя [[Акіянаграфічны інстытут у Вудс-Холе|Акіянаграфічным інстытутам у Вудс-Холе]] з дапамогай карабля «[[Атлантыс, даследчыцкае судна|Атлантыс]]» ({{lang-en|[[:en:RV Atlantis|RV Atlantis]]}}) у 1934 годзе&lt;ref name=&quot;gulf&quot; /&gt;, паклалі пачатак сістэматычнаму вывучэнню басейна Карыбскага мора, якое працягваецца дасёння. З’яўленне ў арсенале навукоўцаў [[акваланг]]а і даследніцкіх [[Падводная лодка|субмарын]] прывяло да павелічэння навуковай актыўнасці ў другой палове XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Рэльеф ==
Паверхня Карыбскай пліты падзелена на пяць катлавін: Грэнадскую (глыбіня 4120 м), Венесуэльскую (5420 м&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; або 5630 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;), Калумбійскую (4532 м&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{БСЭ3|загаловак=Карибское море}}&lt;/ref&gt; або 4263 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;), Кайманаву (Бартлет, 7686 м) і Юкатанскую (5055 м&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; або 4352 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;).

Западзіны падзелены падваднымі хрыбтамі (напэўна, былымі выспавымі дугамі) Авёс, Беата і Нікарагуанскім узняццем.

Юкатанская катлавіна адлучана ад Мексіканскага заліва Юкатанскім пралівам, які знаходзіцца паміж паўвостравам Юкатан і востравам Куба і мае глыбіню каля 1600 м. Да поўдня ад Юкатанскай катлавіны з захаду на ўсход працягнулася Кайманава катлавіна, часткова адлучаная ад Юкатанскай Кайманавым хрыбтом, які ў некалькіх месцах выходзіць на паверхню, утвараючы [[Кайманавы астравы]]. Нікарагуанскае ўзняцце, што мае форму трохвугольніка і глыбіню каля 1200 м, распасціраецца ад узбярэжжа Гандураса і Нікарагуа да вострава [[Востраў Гаіці|Гаіці]]. На гэтым узняцці знаходзіцца востраў [[Востраў Ямайка|Ямайка]], таксама па ім праходзіць мяжа паміж Кайманавай і Калумбійскай катлавінамі. Калумбійская катлавіна, у сваю чаргу, часткова адлучана ад Венесуэльскай хрыбтом Беата, які падымаецца да 2121 м ніжэй роўня мора. Калумбійская і Венесуэльская катлавіны злучаны Арубским разрывам, глыбіня якога дасягае 4 тыс. м. Хрыбет Авес адлучае ад Венесуэльскай невялікую Грэнадскую катлавіну, якая з усходу абмежавана дугой Малых Антыльскіх астравоў&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

У градзе Вялікіх Антыльскіх астравоў ёсць два глыбокія праходу: праліў [[Праліў Анегада|Анегада]] і [[Наветраны праліў]]. Глыбіня праліва Анегада змяняецца ад 1950 да 2350 м, Наветранага праліва — ад 1600 да 1630 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|title=International Bathymetric Chart of the Caribbean Sea and the Gulf of Mexico|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-23|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8hKaie?url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
|+ Карта Карыбскага мора, складзеная на грунце спадарожнікавых дадзеных&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;[[NASA]], 2008 год&lt;/span&gt;
| align=&quot;center&quot; |&lt;imagemap&gt;
Image:Caribbean Sea labeled ru.jpg|center|750px|
poly 0 192 9 148 99 123 144 126 151 155 121 202 108 273 76 347 -1 262 [[Юкатан]]
poly 668 30 569 22 559 38 776 132 805 101 [[Багамскія астравы]]
poly 153 45 137 58 139 86 175 131 232 118 [[Юкатанскі праліў]]
poly 267 421 245 549 263 551 284 427 [[Бераг Маскітаў]]
poly 166 188 263 180 271 227 166 227 [[Юкатанская катлавіна]]
poly 247 95 343 58 448 80 567 141 670 181 633 201 527 202 547 179 539 167 512 170 487 150 482 126 460 134 398 109 358 109 342 92 254 115 [[Востраў Куба]]
poly 692 207 718 196 821 195 889 234 881 254 811 261 774 293 755 271 672 275 655 268 656 255 737 251 719 234 724 216 [[Востраў Гаіці]]
poly 901 216 1021 217 1022 229 978 234 980 250 974 259 933 257 929 233 902 233 [[Пуэрта-Рыка]]
poly 493 277 502 266 560 264 578 278 586 285 573 293 541 289 543 294 574 301 574 311 498 313 494 300 519 297 524 290 [[Востраў Ямайка]]
poly 321 373 539 378 538 405 321 412 [[Нікарагуанскае ўзняцце]]
poly 412 658 445 642 513 657 507 716 422 712 [[Панамскі перашыек]]
poly 521 478 649 479 655 513 636 538 528 533 [[Калумбійская катлавіна]]
poly 766 300 808 326 744 416 722 407 [[Хрыбет Беата]]
poly 840 476 835 503 1030 509 1033 474 [[Падветраныя Антыльскія астравы]]
poly 842 361 975 362 978 385 960 410 848 403 [[Венесуэльская катлавіна]]
poly 1031 331 1055 327 1061 440 1034 434 [[Хрыбет Авес]]
poly 1078 310 1092 490 1104 487 1096 310 [[Грэнадская катлавіна]]
poly 1096 270 1161 264 1170 486 1125 493 1108 471 1130 424 1125 363 1103 316 [[Малыя Антыльскія астравы]]
poly 1088 209 975 267 986 284 1101 221 [[Праліў Анегада]]
poly 111 290 174 374 58 370 85 348 [[Гандураскі заліў]]
poly 305 619 426 644 370 673 [[Маскітас]]
poly 513 653 542 639 591 642 553 678 [[Дар’енскі заліў]]
poly 791 510 830 512 821 524 828 543 780 566 760 548 788 534 [[Венесуэльскі заліў]]
poly 774 585 753 612 772 639 790 628 787 616 792 611 [[Маракайба (возера)|Возера Маракайба]]
poly 535 167 546 176 519 201 514 201 499 177 505 169 [[Гуаканаяба]]
poly 690 207 660 252 713 259 737 253 719 234 720 219 [[Заліў Гонаў]]
poly 1115 517 1140 509 1149 521 1152 536 1111 542 [[Востраў Трынідад]]
poly 366 241 451 218 416 203 394 203 [[Кайманавы астравы]]
poly 268 272 454 230 475 267 280 304 [[Жолаб Кайман]]
poly 3 468 164 584 169 628 291 706 367 741 418 744 500 748 502 758 2 755 [[Ціхі акіян]]
poly 667 1 679 29 873 125 900 181 1040 187 1172 249 1172 5 [[Атлантычны акіян]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;|Лічбамі пазначаны: 1. [[Гандураскі заліў]] 2. заліў [[Маскітас]] 3. [[Дар’енскі заліў]] 4. [[Венесуэльскі заліў]] 5. возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]] 6. [[Гуаканаяба]] 7. заліў [[заліў Гонаў|Гонаў]] 8. востраў [[востраў Трынідад|Трынідад]] 9. [[Кайманавы астравы]]&lt;br /&gt;''(Пры націску на на любы з намаляваных геаграфічных аб'ектаў будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)''
|}

== Клімат ==
[[Файл:NASA ASMR-E image of average SSTs of Hurricane Katrina.jpg|thumb|250px|Сярэдняя тэмпература паверхні Карыбскага мора і прылеглых раёнаў у перыяд з 25 па 27 жніўня 2005 года. Да паўночнага захаду ад Кубы назіраецца ўраган [[Катрына, ураган|Катрына]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Rob Gutro.|date=2005-09-06|url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|title=NASA Satellites Record a Month for the Hurricane History Books|publisher=NASA|accessdate=2009-03-11|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918143351/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|archivedate=18 верасня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.]]

Карыбскае мора знаходзіцца ў зоне [[трапічны клімат|трапічнага клімату]], на які ўплывае [[пасатная цыркуляцыя]]. Сярэднія месячныя тэмпературы паветра змяняюцца ад 23 да 27&amp;nbsp;°C. [[Хмарнасць]] складае 4—5 балаў&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;.

Сярэднегадовая колькасць ападкаў у рэгіёне змяняецца ад 250 мм на востраве [[Банайрэ]] да 9000 мм у наветраных частках [[Дамініка|Дамінікі]]. Пераважаюць паўночна-усходнія [[пасат]]ы з сярэднімі скарасцямі 16—32 км/г, аднак у паўночных раёнах мора здараюцца [[Трапічны цыклон|трапічныя ўраганы]], хуткасць якіх можа перавышаць 120 км/г. У сярэднім за год адбываецца 8—9 такіх ураганаў у перыяд з чэрвеня па лістапад, прытым у верасні — кастрычніку яны найболей частыя. Па дадзеных [[Нацыянальны ўраганны цэнтр ЗША|Нацыянальнага ўраганнага цэнтра ЗША]] за перыяд з 1494 па 1900 год над Карыбскім басейнам прайшло 385 ураганаў, а з 1900 па 1991 гады было зафіксавана 235 падобных праяў стыхіі&lt;ref name=&quot;wow&quot;&gt;{{кніга|аўтар =Philip Dickenson Peters.|загаловак =Caribbean Wow 2.0 |спасылка =http://books.google.ru/books?id=tXbo9H6t1TcC |выдавецтва=Zagada Markets |год =2003 |pages =100—101 |allpages =236 |isbn =1929970048}}&lt;/ref&gt;. Рэгіён Карыбскага мора менш схільны разбуральнаму ўплыву ўраганаў, чым Мексіканскі заліў ці заходняя частка Ціхага акіяна (дзе з мая па лістапад лютуюць [[тайфун]]ы). Большая частка ўраганаў фармуецца ў [[Каба-Вердэ|астравоў Зялёнага Мыса]] і скіроўваецца пасатамі да берагоў Амерыкі, у агульным жа прадказаць дакладную траекторыю руху ўрагану немагчыма&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

Моцныя ўраганы прыводзяць да гібелі людзей, разбурэнняў і неўраджаяў у рэгіёне. [[Вялікі ўраган 1780 года]], які бушаваў з 10 па 16 кастрычніка 1780 года, зрабіў каласальную шкоду Малым Антыльскім астравам, Пуэрта-Рыка, Дамініканскай Рэспубліцы і, магчыма, паўвостраву Фларыда, а таксама прывёў да гібелі ад 22 да 24 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;pr&quot;&gt;{{cite web|author=Orlando Férez.|date=1970|title=Notas acerca de los Ciclones Tropicales de Puerto Rico|accessdate=2009-03-11|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|publisher=NOAA, Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8mhqCv?url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ураган [[Міч (ураган)|Міч]], які з’явіўся 22 кастрычніка 1998 года ў берагоў Калумбіі, прайшоў па Цэнтральнай Амерыцы, паўастравах Юкатан і Фларыда, нанясучы шкоду ў 40 млн долараў ЗША і загубіўшы 11—18 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;nhc&quot;&gt;{{cite web |publisher=National Hurricane Center |date=1998|title=Hurricane Mitch Tropical Cyclone Report|accessdate=2009-03-11 |url=http://www.nhc.noaa.gov/1998mitch.html NHC Mitch Report |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ураганы [[Галвестанскі ўраган (1900)|Галвестан]] (1900) і [[Фіфі (ураган_|Фіфі]] (1974) таксама нанеслі значную шкоду рэгіёну.

== Гл. таксама ==
* [[Нідэрландскія Антылы]]
* [[Цёркс і Кайкас]]
* [[Марыго|Горад Марыго]]

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=[[Юрый Міхайлавіч Пушчароўскі|Пущаровский Ю.&amp;nbsp;М.]] |загаловак=Тектоника и геодинамика Карибского региона [Сб. статей] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Москва |выдавецтва=Наука |год=1979 |старонак=146 |серыя=Результаты исслед. по междунар. геофиз. проектам |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Нелепо Б.&amp;nbsp;А. |загаловак=Комплексные исследования тропической зоны Атлантического океана и Карибского моря [Сб. ст.] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Севастополь |выдавецтва=МГИ |год=1983 |старонак=130 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Булгаков Н.&amp;nbsp;П., Доценко С.&amp;nbsp;Ф., Кушнир В.&amp;nbsp;М., Букатов А.&amp;nbsp;Е. |частка= |загаловак=Гидрофизические исследования Карибского моря |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Киев |выдавецтва=Наук. думка |год=1991 |старонак=188 |серыя= |isbn=5-12-001911-0 |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Суховей В.&amp;nbsp;Ф., Коротаев Г.&amp;nbsp;К., Шапиро Н.&amp;nbsp;Б. |частка= |загаловак=Гидрология Карибского моря и Мексиканского залива |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Ленинград |выдавецтва=Гидрометеоиздат |год=1980 |старонак=182 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=H. U. Sverdrup, Martin W. Johnson, Richard H. Fleming.|частка= |загаловак=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology |спасылка=http://escholarship.org/editions/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |адказны= |выданне= |месца=New York |выдавецтва=Prentice-Hall, Inc. |год=1942 |allpages=1087 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Clay Wiseman.|частка= |загаловак=Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida |спасылка=http://books.google.ru/books?id=dyDiNyKSuiUC |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Aqua Quest Publications, Inc. |год=1996 |allpages=284 |серыя= |isbn=1881652068 |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Jacques S. Zaneveld.|частка= |загаловак=Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean) |спасылка=http://books.google.ru/books?id=FQ0VAAAAIAAJ |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Brill Archive |год=1983 |allpages=163 |серыя= |isbn=9004067701 |тыраж=}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Caribbean Sea|выгляд=міні}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Карыбскае мора| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>0f7lnec7j45x6cpukub00onohorgj15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197503</id>
      <parentid>5197500</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Каланізацыя */</comment>
      <origin>5197503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44079" sha1="jbagqy5e3oolenjkgg1myqdo0ksatx6" xml:space="preserve">{{Мора
|Назва = Карыбскае мора
|Выява = Cayol2.jpg
|Подпіс = Пляж на востраве [[Ларга-дэль-Сур]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 14|lat_min = 31|lat_sec = 32
 |lon_dir =W |lon_deg = 75|lon_min = 49|lon_sec = 6
|CoordScale = 10000000
|Даўжыня =
|Шырыня =
|Плошча = 2 754 000
|Аб'ём = 6 860 тыс.
|Даўжыня берагавой лініі =
|Найбольшая глыбіня = 7686
|Сярэдняя глыбіня = 2500
|Плошча вадазбору =
|Пазіцыйная карта = Паўночная Амерыка
|Карта = Central america (cia).png
|Подпіс карты = Карта рэгіёна Карыбскага мора з [[Даведнік ЦРУ па краінах свету|даведніка ЦРУ]]
}}
'''Карыбскае мора''' ({{lang-es|Mar Caribe}}, {{lang-en|Caribbean Sea}}, {{lang-ht|Lamè Karaïb}}, {{lang-fr|Mer des Caraïbes}}, {{lang-nl|Caraïbische Zee}}, {{lang-pap|Laman Karibe}}) — акраіннае&lt;ref name=&quot;Wang1992&quot;&gt;{{cite book|author=James C. F. Wang|title=Handbook on ocean politics &amp; law|url=http://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C&amp;pg=PA14|accessdate=9 December 2010|year=1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26434-4|pages=14–}}&lt;/ref&gt; паўзамкнутае мора&lt;ref&gt;Sverdrup, H. U., M. W. Johnson and R. H. Fleming; ''The Oceans Their Physics, Chemistry, and General Biology,'' Prentis-Hall, 1942, pp. 15, 35 and 637—643 [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117070540/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |date=17 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt; мора басейну [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Абмывае на поўдні [[Венесуэла|Венесуэлу]], [[Калумбія|Калумбію]], [[Панама|Панаму]]; на захадзе — [[Коста-Рыка|Коста-Рыку]], [[Нікарагуа]], [[Гватэмала|Гватэмалу]], [[Беліз]] і [[мексіка]]нскі [[паўвостраў Юкатан]]; на поўначы — [[Вялікія Антыльскія астравы]] ([[Куба]], [[Гаіці]], [[Ямайка]], [[Пуэрта-Рыка]]); на ўсходзе — [[Малыя Антыльскія астравы]].&lt;ref name=&quot;car_sea&quot;&gt;[http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html The Caribbean Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104065025/http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html |date=4 студзеня 2018 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belen_def&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar73319&amp;strq=l_siz%3D20 Карыбскае мора (Атлантычны акіян)]. {{Крыніцы/БелЭн|8}}&lt;/ref&gt;. Плошча мора — 2,7 млн км², найбольшая глыбіня — 7,5 км.

== Гісторыя ==
Калі іспанцы прыбылі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі таіна, якія прыкладна ў [[1 стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, які атрымаў назву [[Востраў Гаіці|Эспаньёла]], было заснавана першае іспанскае паселішча, якое паклала пачатак панавання [[Іспанія|Іспаніі]] ў рэгіёне. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяру]] астравы Эспаньёла і [[Востраў Куба|Куба]] былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Франсіска Эрнандэс дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітой цывілізацыяй [[мая]]. Далейшыя экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальвы]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак заваёвы і каланізацыі [[Мексіка|Мексікі]].

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя брытанскія калоніі з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі затым выкарыстаны для каланізацыі іншых астравоў рэгіёна. [[Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), затым былі заснаваны паселішчы на астравах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Вялікабрытанія|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай іспанскай імперыі: у [[1655]] годзе пад кантролем англічанін апынулася [[Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[17 стагоддзе|XVII стагоддзі]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Сен-Мартэн]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся галандскія калоніі, якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антылы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. Дацкія ўладанні ў рэгіёне з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]].

Еўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі ([[тытунь]], [[цукар]], фарбавальнікі) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[серабро|серабра]]), выкарыстоўваючы для гэтага нават спецыяльныя флатыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Еўропы таварамі, што пацягнула развіццё [[пірацтва]].

=== Каланізацыя ===
[[Файл:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|200px|left|thumb|Высадка экспедыцыі [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] на Эспаньёле ў [[1492]] годзе.]]
Калі [[Іспанія|іспанцы]] прыбыткі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі [[таіна]], якія прыкладна ў [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамскія астравы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, што атрымала назва [[Востраў Гаіці|Эспаньёла (цяпер Гаіці)]], было заснавана [[Ла-Навідад|першае іспанскае селішча]], які паклаў пачатак стагадоваму [[Калоніі Іспаніі|панаванню Іспаніі ў рэгіёне]]. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяр]] вострава Эспаньёла і Куба [[Каланізацыя Амерыкі|былі заваяваны]], а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Францыска Эрнандас дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітай цывілізацыяй [[Цывілізацыя мая|мая]]. Экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальва]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак [[Заваяванне Мексікі|заваяванню і каланізацыі Мексікі]].

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, скіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|брытанскія калоніі]] з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі потым скарыстаны для каланізацыі іншых астравоў. [[Калоніі Францыі|Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), потым былі заснаваны селішчы на выспах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Брытанская імперыя|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабелай [[Іспанская імперыя|Іспанскай імперыі]]: у [[1655]] годзе пад кантролем англічан апынулася [[Востраў Ямайка|Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Святога Марціна]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся [[Калоніі Нідэрландаў|галандскія калоніі]], якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. [[Дацкая Вест-Індыя|Дацкія ўладанні ў рэгіёне]] з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Востраў Сент-Джон|Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]].

Еўрапейскія дзяржавы актыўна [[Рабагандаль|завозілі афрыканскіх рабоў]] і вывозілі прадукцыю [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] ([[тытунь]], [[цукар]], [[фарбавальнікі]]) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[срэбра]]), скарыстаючы для гэтага нават [[Срэбны флот|адмысловыя флатыліі]]. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю [[Калумбаў памен|новымі для Еўропы таварамі]], што пацягнула развіццё [[пірацтва]].

=== Пірацтва ===
[[Файл:Flag of Edward England.svg|міні|200px|Пірацкі сцяг «[[Вясёлы Роджэр]]».]]
{{main|Пірацтва ў Карыбскім моры}}

[[Пірацтва]] ў Карыбскім моры ўзнікла ў XVII стагоддзі, асноўнымі цэнтрамі збору піратаў, [[карсар]]аў і [[буканьер]]аў сталі востраў [[Тартуга]] і горад [[Порт-Роял]]. Адным з першых [[капер]]аў на службе Каралёў Вялікабрытаніі быў [[Фрэнсіс Дрэйк]], найболей вядомы захопам іспанскага Срэбнага каравана ў порце [[Номбрэ-дэ-Дыяс]] у 1572 годзе. Яго справу працягнуў [[Генры Морган]], які распачаў у 1671 годзе вядомы [[Паход на Панаму, 1671|паход на Панаму]] і стаў пазней віцэ-губернатарам Ямайкі.

Росквіт пірацтва давёўся на 1700—1730 гады — гэты час завуць [[Залатое стагоддзе пірацтва|залатым стагоддзем пірацтва]]. За гэты перыяд уславіліся [[Чорная Барада]] і [[Стыд Бенет]], дзейнічалыя ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама [[Чарлз Вейн]], чыя кар'ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Услаўлены [[Барталам'ю Робертс|Чорны Барт]], а таксама [[Джэк Рэкхэм]] і яго сяброўкі [[Эн Боні]] і [[Мэры Рыд]] варочалі ў Вест-Індыі да 1720 года. Важнай крыніцай звестак пра біяграфію гэтых і іншых піратаў з’яўляецца кніга Чарлза Джонсана, якая выйшла ў 1724 годзе пад назвай «[[Усеагульная гісторыя рабаванняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|title=Золотой век пиратства|work=Пираты морей и океанов|accessdate=2009-04-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8aKefD?url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Сярод позных піратаў вылучаецца [[Раберта Кафрэсі]], які зарабляў у Карыбскім рэгіёне ў 1818—1825 гадах.

=== Посткаланіяльны перыяд ===
[[Файл:Carte antilles 1843.jpg|thumb|left|200px|Французская карта Антыльскага мора і астравоў, 1843 год.]]
З XIX стагоддзя пачынаецца выйсце каланіяльных краін з імперый. У выніку [[Гаіцянская рэвалюцыя|паўстанні рабоў]] французская асада [[Сан-Дамінга]] першай атрымала незалежнасць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваявана гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі [[Гісторыя Дамініканскай Рэспублікі|сфармавалася Дамініканская Рэспубліка]]. Пасля [[Вайна за незалежнасць Кубы|серыі войн]] Куба [[Іспана-амерыканская вайна|пры ўмяшанні ЗША]] атрымала незалежнасць ад Іспаніі ў 1898 годзе, а востраў [[Пуэрта-Рыка]] перайшоў да Злучаных Штатаў Амерыкі, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры ўдзеле ЗША пасля аддзялення [[Панама|Панамы]] ад Калумбіі быў пабудаваны [[Панамскі канал]], які звязаў Карыбскае мора з Ціхім акіянам. Ён быў адкрыты 15 жніўня 1914 года і знаходзіўся пад кіраваннем ЗША да 31 снежня 1999 года. У 1917 годзе Данія прадала свае ўладанні ЗША, і яны атрымалі назву [[Амерыканскія Віргінскія астравы]]. У перыяд з 1958 па 1962 гады вялікая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй земляў былі вылучаны ў [[Федэрацыя Вест-Індыі|Федэрацыю Вест-Індыі]], якая потым распалася на асобныя дзяржавы.

12 снежня 2001 года кіраўніка дзяржаў і ўрадаў краін-чальцоў [[Асацыяцыя карыбскіх дзяржаў|Асацыяцыі карыбскіх дзяржаў]], якія памкнуліся на востраве [[Востраў Маргарыта|Маргарыта]] (Венесуэла), прынялі «Маргарыцкую дэкларацыю», якая прызнае Карыбскае мора агульнай спадчынай і неацэнным актывам, а таксама задае кірунак супрацы краін у пытаннях гандлю, турызму, транспарта і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў&lt;ref&gt;{{cite web|date=December 11—12, 2001|url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|title=Declaration of Margarita|publisher=Association of Caribbean States|accessdate=2009-03-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8au8A5?url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня 2005 года на сустрэчы ў [[Панама (горад)|Панаме]] члены асацыяцыі пацвердзілі свае намеры.

=== Гісторыя даследавання ===
[[Файл:1500 map by Juan de la Cosa-North up.jpg|200px|міні|Карта новых адкрыццяў, складзеная Хуанам дэ ле Каса ў 1500 годзе.]]
Асноўныя геаграфічныя характарыстыкі рэгіёна былі вывучаны Хрыстафорам Калумбам падчас яго вандраванняў. За першыя дзве экспедыцыі (1492 і 1493 гг.) ім былі адкрыты Багамскія, Вялікія Антыльскія і паўночныя вострава Малой Антыльскай дугі. Трэцяя экспедыцыя (1498) адкрыла востраў [[Востраў Трынідад|Трынідад]] і заліў [[Парыя]]. Чацвёртую экспедыцыю, якая доўжылася з 1502 па 1504 гады і стала для Калумба апошняй, мараплавец скіраваў далей на захад у спробах адшукаць праход у [[Індыйскі акіян]]. За час гэтага вандравання былі даследаваны берага Гандураса, [[бераг Маскітаў|Маскітаў]], Коста-Рыкі і [[Панамскі перашыек|Панамскага перашыйка]], а таксама заліўшы [[Маскітас]] і паўночная частка [[Дар’енскі заліў|Дар'енскага заліва]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =Washington Irving.|загаловак =A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus: In Four Volumes |спасылка =http://books.google.com/books?id=V0i3w-c9__cC |адказны= |выданне = |месца = |выдавецтва =G. &amp; C. Carvill |год =1828 |pages = |allpages =399 |серыя = |isbn = |тыраж =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|title=Christopher Columbus (Italian explorer)|work=Britannica Online Encyclopedia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110730123144/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|archivedate=30 ліпеня 2011|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Хуан дэ ла Коса]], які камандаваў [[Санта-Марыя, карака|адным з караблёў]] першай экспедыцыі, па выніках вандраванняў Калумба, [[Амерыга Веспучы]] (1497, 1498), а таксама [[Джон Кабат|Джона]] і [[Себасцьян Кабат|Себасцьяна Кабатаў]] (1497, 1498) склаў у [[1500]] годзе першую карту Новага Света&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|title=First Map Showing the Gulf of Mexico, 1500|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8cilxC?url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Waldseemuller map Caribbean.jpg|thumb|150px|left|Фрагмент карты [[Марцін Вальдземюлер|Марціна Вальдземюлера]], які паказвае Карыбскі рэгіён, 1507 год.]]
Працягваючы даследаванні новых земляў, іспанскі [[канкістадор]] [[Алонса дэ Ахеда]] адкрыла ў 1499 годзе востраў [[Кюрасаа]] і возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3|загаловак=Охеда}}&lt;/ref&gt;, а экспедыцыя пад кіраўніцтвам [[Радрыга дэ Бастыдас]]а і [[Васка Нуньес дэ Бальбоа|Васка Нуньеса дэ Бальбоа]] даследавала ўтоку ракі [[Магдалена|Магдалены]] і каля 1000 км узбярэжжа, улучаючы Дар'енскі заліў і заліў [[Ураба]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|title=Бастидас Родриго|work=Большой энциклопедический словарь|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309193222/http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|archivedate=9 сакавіка 2016|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1507 годзе [[Марцін Вальдземюлер]] па выніках даследаванняў склаў [[карта Вальдземюлера|свой варыянт карты свету]], у якім упершыню з’явілася назва «[[Амерыка]]». Крыху пазней, у 1538 годзе, фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] выдаў карту, на якой увесь новы кантынент называўся Амерыкай&lt;ref name=&quot;gulf&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/|title=Mexican Gulf Exploration History|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8dxa9J?url=http://www.gulfbase.org/exploration/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Значны ўнёсак у вывучэнне прыроды Карыбскага мора ў канцы XVII стагоддзя ўнёс англійскі [[буканір]] і даследнік [[Уільям Дампір]]&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web|author=Robert James Menzies, John C. Ogden.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|title=Caribbean Sea (sea, Atlantic Ocean)|work=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=2009-05-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804043128/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|archivedate=4 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Нямецкі вандроўнік і даследчык [[Аляксандр фон Гумбальт]] прысвяціў некалькі гадоў (1799—1804) вывучэнню геаграфічных, геалагічных, кліматычных і біялагічных характарыстык рэгіёна.

У 1856 годзе ў французскім навігацыйным кіраўніцтве з’явілася дакладная карта Карыбскага мора, што ўключала схему панавальных плыняў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|title=Map by De Kerhallet, 1853|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8ehX5t?url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 1873 годзе Карыбскае мора вывучалася падчас брытанскай [[экспедыцыя «Чэленджэра»|экспедыцыі «Чэленджэра»]], пасля чаго ў 1877—1889 гадах гэты раён больш падрабязна даследаваўся амерыканцамі&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;. У перыяд з 1972 па 1978 гады супрацоўнікі [[NOAA]] правялі дакладныя [[Гідралакатар|санорныя]] вымярэнні і склалі першую сучасную [[Батыметрыя|батыметрычную]] карту Карыбскага мора і Мексіканскага заліва&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|title=History of NOAA Ocean Exploration|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805175438/http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|archivedate=5 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Дацкія і амерыканскія экспедыцыі з 1913 па 1930-я гады, улучаючы даследаванні, праведзеныя [[Акіянаграфічны інстытут у Вудс-Холе|Акіянаграфічным інстытутам у Вудс-Холе]] з дапамогай карабля «[[Атлантыс, даследчыцкае судна|Атлантыс]]» ({{lang-en|[[:en:RV Atlantis|RV Atlantis]]}}) у 1934 годзе&lt;ref name=&quot;gulf&quot; /&gt;, паклалі пачатак сістэматычнаму вывучэнню басейна Карыбскага мора, якое працягваецца дасёння. З’яўленне ў арсенале навукоўцаў [[акваланг]]а і даследніцкіх [[Падводная лодка|субмарын]] прывяло да павелічэння навуковай актыўнасці ў другой палове XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Рэльеф ==
Паверхня Карыбскай пліты падзелена на пяць катлавін: Грэнадскую (глыбіня 4120 м), Венесуэльскую (5420 м&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; або 5630 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;), Калумбійскую (4532 м&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{БСЭ3|загаловак=Карибское море}}&lt;/ref&gt; або 4263 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;), Кайманаву (Бартлет, 7686 м) і Юкатанскую (5055 м&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; або 4352 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;).

Западзіны падзелены падваднымі хрыбтамі (напэўна, былымі выспавымі дугамі) Авёс, Беата і Нікарагуанскім узняццем.

Юкатанская катлавіна адлучана ад Мексіканскага заліва Юкатанскім пралівам, які знаходзіцца паміж паўвостравам Юкатан і востравам Куба і мае глыбіню каля 1600 м. Да поўдня ад Юкатанскай катлавіны з захаду на ўсход працягнулася Кайманава катлавіна, часткова адлучаная ад Юкатанскай Кайманавым хрыбтом, які ў некалькіх месцах выходзіць на паверхню, утвараючы [[Кайманавы астравы]]. Нікарагуанскае ўзняцце, што мае форму трохвугольніка і глыбіню каля 1200 м, распасціраецца ад узбярэжжа Гандураса і Нікарагуа да вострава [[Востраў Гаіці|Гаіці]]. На гэтым узняцці знаходзіцца востраў [[Востраў Ямайка|Ямайка]], таксама па ім праходзіць мяжа паміж Кайманавай і Калумбійскай катлавінамі. Калумбійская катлавіна, у сваю чаргу, часткова адлучана ад Венесуэльскай хрыбтом Беата, які падымаецца да 2121 м ніжэй роўня мора. Калумбійская і Венесуэльская катлавіны злучаны Арубским разрывам, глыбіня якога дасягае 4 тыс. м. Хрыбет Авес адлучае ад Венесуэльскай невялікую Грэнадскую катлавіну, якая з усходу абмежавана дугой Малых Антыльскіх астравоў&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

У градзе Вялікіх Антыльскіх астравоў ёсць два глыбокія праходу: праліў [[Праліў Анегада|Анегада]] і [[Наветраны праліў]]. Глыбіня праліва Анегада змяняецца ад 1950 да 2350 м, Наветранага праліва — ад 1600 да 1630 м&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|title=International Bathymetric Chart of the Caribbean Sea and the Gulf of Mexico|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-23|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8hKaie?url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
|+ Карта Карыбскага мора, складзеная на грунце спадарожнікавых дадзеных&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;[[NASA]], 2008 год&lt;/span&gt;
| align=&quot;center&quot; |&lt;imagemap&gt;
Image:Caribbean Sea labeled ru.jpg|center|750px|
poly 0 192 9 148 99 123 144 126 151 155 121 202 108 273 76 347 -1 262 [[Юкатан]]
poly 668 30 569 22 559 38 776 132 805 101 [[Багамскія астравы]]
poly 153 45 137 58 139 86 175 131 232 118 [[Юкатанскі праліў]]
poly 267 421 245 549 263 551 284 427 [[Бераг Маскітаў]]
poly 166 188 263 180 271 227 166 227 [[Юкатанская катлавіна]]
poly 247 95 343 58 448 80 567 141 670 181 633 201 527 202 547 179 539 167 512 170 487 150 482 126 460 134 398 109 358 109 342 92 254 115 [[Востраў Куба]]
poly 692 207 718 196 821 195 889 234 881 254 811 261 774 293 755 271 672 275 655 268 656 255 737 251 719 234 724 216 [[Востраў Гаіці]]
poly 901 216 1021 217 1022 229 978 234 980 250 974 259 933 257 929 233 902 233 [[Пуэрта-Рыка]]
poly 493 277 502 266 560 264 578 278 586 285 573 293 541 289 543 294 574 301 574 311 498 313 494 300 519 297 524 290 [[Востраў Ямайка]]
poly 321 373 539 378 538 405 321 412 [[Нікарагуанскае ўзняцце]]
poly 412 658 445 642 513 657 507 716 422 712 [[Панамскі перашыек]]
poly 521 478 649 479 655 513 636 538 528 533 [[Калумбійская катлавіна]]
poly 766 300 808 326 744 416 722 407 [[Хрыбет Беата]]
poly 840 476 835 503 1030 509 1033 474 [[Падветраныя Антыльскія астравы]]
poly 842 361 975 362 978 385 960 410 848 403 [[Венесуэльская катлавіна]]
poly 1031 331 1055 327 1061 440 1034 434 [[Хрыбет Авес]]
poly 1078 310 1092 490 1104 487 1096 310 [[Грэнадская катлавіна]]
poly 1096 270 1161 264 1170 486 1125 493 1108 471 1130 424 1125 363 1103 316 [[Малыя Антыльскія астравы]]
poly 1088 209 975 267 986 284 1101 221 [[Праліў Анегада]]
poly 111 290 174 374 58 370 85 348 [[Гандураскі заліў]]
poly 305 619 426 644 370 673 [[Маскітас]]
poly 513 653 542 639 591 642 553 678 [[Дар’енскі заліў]]
poly 791 510 830 512 821 524 828 543 780 566 760 548 788 534 [[Венесуэльскі заліў]]
poly 774 585 753 612 772 639 790 628 787 616 792 611 [[Маракайба (возера)|Возера Маракайба]]
poly 535 167 546 176 519 201 514 201 499 177 505 169 [[Гуаканаяба]]
poly 690 207 660 252 713 259 737 253 719 234 720 219 [[Заліў Гонаў]]
poly 1115 517 1140 509 1149 521 1152 536 1111 542 [[Востраў Трынідад]]
poly 366 241 451 218 416 203 394 203 [[Кайманавы астравы]]
poly 268 272 454 230 475 267 280 304 [[Жолаб Кайман]]
poly 3 468 164 584 169 628 291 706 367 741 418 744 500 748 502 758 2 755 [[Ціхі акіян]]
poly 667 1 679 29 873 125 900 181 1040 187 1172 249 1172 5 [[Атлантычны акіян]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;|Лічбамі пазначаны: 1. [[Гандураскі заліў]] 2. заліў [[Маскітас]] 3. [[Дар’енскі заліў]] 4. [[Венесуэльскі заліў]] 5. возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]] 6. [[Гуаканаяба]] 7. заліў [[заліў Гонаў|Гонаў]] 8. востраў [[востраў Трынідад|Трынідад]] 9. [[Кайманавы астравы]]&lt;br /&gt;''(Пры націску на на любы з намаляваных геаграфічных аб'ектаў будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)''
|}

== Клімат ==
[[Файл:NASA ASMR-E image of average SSTs of Hurricane Katrina.jpg|thumb|250px|Сярэдняя тэмпература паверхні Карыбскага мора і прылеглых раёнаў у перыяд з 25 па 27 жніўня 2005 года. Да паўночнага захаду ад Кубы назіраецца ўраган [[Катрына, ураган|Катрына]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Rob Gutro.|date=2005-09-06|url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|title=NASA Satellites Record a Month for the Hurricane History Books|publisher=NASA|accessdate=2009-03-11|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918143351/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|archivedate=18 верасня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.]]

Карыбскае мора знаходзіцца ў зоне [[трапічны клімат|трапічнага клімату]], на які ўплывае [[пасатная цыркуляцыя]]. Сярэднія месячныя тэмпературы паветра змяняюцца ад 23 да 27&amp;nbsp;°C. [[Хмарнасць]] складае 4—5 балаў&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;.

Сярэднегадовая колькасць ападкаў у рэгіёне змяняецца ад 250 мм на востраве [[Банайрэ]] да 9000 мм у наветраных частках [[Дамініка|Дамінікі]]. Пераважаюць паўночна-усходнія [[пасат]]ы з сярэднімі скарасцямі 16—32 км/г, аднак у паўночных раёнах мора здараюцца [[Трапічны цыклон|трапічныя ўраганы]], хуткасць якіх можа перавышаць 120 км/г. У сярэднім за год адбываецца 8—9 такіх ураганаў у перыяд з чэрвеня па лістапад, прытым у верасні — кастрычніку яны найболей частыя. Па дадзеных [[Нацыянальны ўраганны цэнтр ЗША|Нацыянальнага ўраганнага цэнтра ЗША]] за перыяд з 1494 па 1900 год над Карыбскім басейнам прайшло 385 ураганаў, а з 1900 па 1991 гады было зафіксавана 235 падобных праяў стыхіі&lt;ref name=&quot;wow&quot;&gt;{{кніга|аўтар =Philip Dickenson Peters.|загаловак =Caribbean Wow 2.0 |спасылка =http://books.google.ru/books?id=tXbo9H6t1TcC |выдавецтва=Zagada Markets |год =2003 |pages =100—101 |allpages =236 |isbn =1929970048}}&lt;/ref&gt;. Рэгіён Карыбскага мора менш схільны разбуральнаму ўплыву ўраганаў, чым Мексіканскі заліў ці заходняя частка Ціхага акіяна (дзе з мая па лістапад лютуюць [[тайфун]]ы). Большая частка ўраганаў фармуецца ў [[Каба-Вердэ|астравоў Зялёнага Мыса]] і скіроўваецца пасатамі да берагоў Амерыкі, у агульным жа прадказаць дакладную траекторыю руху ўрагану немагчыма&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

Моцныя ўраганы прыводзяць да гібелі людзей, разбурэнняў і неўраджаяў у рэгіёне. [[Вялікі ўраган 1780 года]], які бушаваў з 10 па 16 кастрычніка 1780 года, зрабіў каласальную шкоду Малым Антыльскім астравам, Пуэрта-Рыка, Дамініканскай Рэспубліцы і, магчыма, паўвостраву Фларыда, а таксама прывёў да гібелі ад 22 да 24 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;pr&quot;&gt;{{cite web|author=Orlando Férez.|date=1970|title=Notas acerca de los Ciclones Tropicales de Puerto Rico|accessdate=2009-03-11|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|publisher=NOAA, Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8mhqCv?url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ураган [[Міч (ураган)|Міч]], які з’явіўся 22 кастрычніка 1998 года ў берагоў Калумбіі, прайшоў па Цэнтральнай Амерыцы, паўастравах Юкатан і Фларыда, нанясучы шкоду ў 40 млн долараў ЗША і загубіўшы 11—18 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;nhc&quot;&gt;{{cite web |publisher=National Hurricane Center |date=1998|title=Hurricane Mitch Tropical Cyclone Report|accessdate=2009-03-11 |url=http://www.nhc.noaa.gov/1998mitch.html NHC Mitch Report |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ураганы [[Галвестанскі ўраган (1900)|Галвестан]] (1900) і [[Фіфі (ураган_|Фіфі]] (1974) таксама нанеслі значную шкоду рэгіёну.

== Гл. таксама ==
* [[Нідэрландскія Антылы]]
* [[Цёркс і Кайкас]]
* [[Марыго|Горад Марыго]]

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=[[Юрый Міхайлавіч Пушчароўскі|Пущаровский Ю.&amp;nbsp;М.]] |загаловак=Тектоника и геодинамика Карибского региона [Сб. статей] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Москва |выдавецтва=Наука |год=1979 |старонак=146 |серыя=Результаты исслед. по междунар. геофиз. проектам |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Нелепо Б.&amp;nbsp;А. |загаловак=Комплексные исследования тропической зоны Атлантического океана и Карибского моря [Сб. ст.] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Севастополь |выдавецтва=МГИ |год=1983 |старонак=130 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Булгаков Н.&amp;nbsp;П., Доценко С.&amp;nbsp;Ф., Кушнир В.&amp;nbsp;М., Букатов А.&amp;nbsp;Е. |частка= |загаловак=Гидрофизические исследования Карибского моря |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Киев |выдавецтва=Наук. думка |год=1991 |старонак=188 |серыя= |isbn=5-12-001911-0 |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Суховей В.&amp;nbsp;Ф., Коротаев Г.&amp;nbsp;К., Шапиро Н.&amp;nbsp;Б. |частка= |загаловак=Гидрология Карибского моря и Мексиканского залива |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Ленинград |выдавецтва=Гидрометеоиздат |год=1980 |старонак=182 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=H. U. Sverdrup, Martin W. Johnson, Richard H. Fleming.|частка= |загаловак=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology |спасылка=http://escholarship.org/editions/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |адказны= |выданне= |месца=New York |выдавецтва=Prentice-Hall, Inc. |год=1942 |allpages=1087 |серыя= |isbn= |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Clay Wiseman.|частка= |загаловак=Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida |спасылка=http://books.google.ru/books?id=dyDiNyKSuiUC |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Aqua Quest Publications, Inc. |год=1996 |allpages=284 |серыя= |isbn=1881652068 |тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Jacques S. Zaneveld.|частка= |загаловак=Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean) |спасылка=http://books.google.ru/books?id=FQ0VAAAAIAAJ |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Brill Archive |год=1983 |allpages=163 |серыя= |isbn=9004067701 |тыраж=}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Caribbean Sea|выгляд=міні}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Карыбскае мора| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>jbagqy5e3oolenjkgg1myqdo0ksatx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алюміній</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15786</id>
    <revision>
      <id>5197404</id>
      <parentid>4695041</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прыродныя крыніцы */</comment>
      <origin>5197404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="df24ur6rpjafaxe6v1ibjw7nwdfphce" xml:space="preserve">{{хімічны элемент
|імя=Алюміній
|нумар=13
|сімвал=Al
}}
[[Файл:Aluminium bar surface etched.jpg|thumb|Алюміній]] '''Алюміній''' ({{lang-la|Aluminium}}) '''Al''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 13.
Адкрыты ў 1825 годзе [[Ганс Хрысціян Эрстэд|Г. Эрстэдам]]&lt;ref name=&quot;hem&quot; /&gt;.

Лёгкі серабрыста-белы [[метал]]. [[Атамная маса]] 26,98154. [[Шчыльнасць]] 2699 кг/м³. [[Тэмпература плаўлення]] 660&amp;nbsp;°C.

== Прыродныя крыніцы ==
[[Зямная кара]] ўтрымлівае 8,8 % алюмінію па масе&lt;ref name=&quot;hem&quot; /&gt;. Па распаўсюджанні ў прыродзе займае трэцяе&lt;ref name=&quot;hem&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=18|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; месца сярод ўсіх элементаў (пасля [[кісларод]]у і [[крэмній|крэмнію]]) і першае сярод металаў. З-за высокай хімічнай актыўнасці сустракаецца толькі ў выглядзе [[Хімічнае злучэнне|злучэнняў]].

Галоўная крыніца для вытворчасці алюмінію — [[баксіты]]. Буйнейшыя радовішчы — [[Расія]] ([[Урал]], [[Сібір]], [[Кольскі паўвостраў]]), [[Ямайка]], [[Аўстралія]], [[Сурынам]], [[Гаяна]], [[Францыя]], [[Казахстан]], [[ЗША]], [[Гвінея]], [[Грэцыя]], [[Венгрыя]], [[Кітай]], [[Румынія]].

== Прымяненне ==
Па памерах вытворчасці і спажывання алюміній займае першае месца сярод каляровых металаў. Галоўныя спажыўцы — авіяцыйная, аўтамабільная, электратэхнічная і іншыя галіны [[Прамысловасць|прамысловасці]]. У [[Тэхніка|тэхніцы]] служыць пераважна для атрымання [[Алюмініевыя сплавы|сплаваў]]. Выкарыстоўваецца для аднаўлення металаў з [[Аксіды|аксідаў]], вырабу [[фарба]]ў, фольгі, [[дрот]]у і кабеляў.

== Гл. таксама ==
* [[Майлар]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=18|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=22|старонак=416|тыраж=30&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/176.html Алюминий] // ХиМиК.ру {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}}
[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Металы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Алюміній| ]]</text>
      <sha1>df24ur6rpjafaxe6v1ibjw7nwdfphce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Да выдалення</title>
    <ns>4</ns>
    <id>16411</id>
    <revision>
      <id>5197574</id>
      <parentid>5197140</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20900" sha1="nd4amu59gm43qx4i5p8wo6f1idouduj" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}

== [[Палітычны плюралізм]] ==
Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03)

== [[Гарбата кітайская]] ==
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03)

== [[Зваротны працэс]] ==
: {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03)

== [[Армат (футбольны клуб)]] ==
{{закрыта}}
Out of project scope. Cross-wiki spam. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 4 верасня 2026 (+03)
{{Закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Выдаліў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:04, 11 верасня 2026 (+03)

== [[Мустафа Ахматовіч]] ==
: {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03)
:: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03)
:: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам].  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03)

== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
:{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Дык я пра тое і талдычу.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03)
:::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга &quot;Памяць&quot; Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::::Шчыра дзякую, паспрабую  [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03)
::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле &quot;Вядомыя асобы&quot; паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03)
::Нават не ясна як слушна &quot;Счасная&quot; ці &quot;Шчасная&quot;, куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03)
:::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем  не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам.
:::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю!  - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За &quot;у&quot; якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння.  [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03)
::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што &quot;О. В. Счастная&quot; &quot;унесла ў капілку&quot;. Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі &quot;успаміны калег і родных&quot;, без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03)
:::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03)
::::::Паспрабую  зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03)
::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>nd4amu59gm43qx4i5p8wo6f1idouduj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бешанковічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16896</id>
    <revision>
      <id>5197770</id>
      <parentid>5159212</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T04:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30566" sha1="kxy7q3qsby09407izzpj18b5slvaz5h" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Бешанковічы
 |выява                   = Beshenkovichi 2a.jpg
 |подпіс                  = Агульны выгляд Бешанковічаў
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Бешанковіцкі
 |першае згадванне        = XV стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1938
}}
'''Бешанко́вічы'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Biešankovičy}}) — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]]. Прыстань на левым беразе ракі [[Дзвіна]]. Месціцца за 51 км ад [[Віцебск]]а, 38 км ад чыгуначнай станцыі [[Чашнікі (станцыя)|Чашнікі]] на лініі [[Орша]] — [[Лепель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Віцебск]], [[Шуміліна]], [[Лепель]], [[Чашнікі]], [[Сянно]].

== Назва ==
Назва Бешанковічаў прыцягнула ўвагу многіх даследчыкаў:

* Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], у аснове назвы — прозвішча Бешанковіч. Блізкія прозвішчы: Бешаны, Бешчань, Бешчаў, Бешанкоў&lt;ref&gt;Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. Стар. 27-28.&lt;/ref&gt;.
* Паводле кнігі «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]», назву Бешанковічы атрымалі ад слова «бешань» — надзвычай імклівая плынь на сярэдзіне ракі&lt;ref name=&quot;pam&quot; /&gt;. {{няма АК 2|Слова бешань у слоўніках не зафіксавана.|11|04|2026}}
* На думку гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандра Рогалева]], назва Бешанковічы звязана з мянушкай Бешанок або Башанок, якую трэба разумець як «меншы ў сям’і (сын) Бешана ці Башана». Мянушка Бешан (Башан) суадносіцца з рускім дыялектным словам ''башыла'' — «свавольнік, гарэза»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 95.&lt;/ref&gt;.
* У «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеце]]» прыводзілася легенда, як два браты-яўрэі Шэнкі пасяліліся ў гэтым краі. «Два» па-лацінску «бі», два браты па прозвішчы Шэнкі — бі Шэнкі. Так атрымаліся Бешанковічы. Па іншай легендзе, назву пасёлку далі немцы. Па-нямецку beschenken азначае «адорваць». Маўляў, населеным пунктам валодаў нейкі немец і гэта быў ягоны падарунак&lt;ref&gt;І. Грэчка. Туман над Дзвіною // Настаўніцкая газета. 11 лістапада 2017 г.&lt;/ref&gt;.

З іншага боку, быў антрапонім XV ст. з-пад Наваградка ([[Забердава]]) — «Яковъ Бешенка»&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kn. 3 (1440—1498). Vilnius, 1998. С. 53.&lt;/ref&gt;. І менавіта ў тым жа рэгіёне (па іншы бок Нёмана) тапонім [[Бешанкі|Бе́шанкі]]. У 1800 годзе фіксавалася старое літоўскае (з-пад [[Вількамір]]а) прозвішча Бешэніс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-viewer/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266606985/273169598/lt/iiif/manifest&amp;lang=lt&amp;page=80|title=Ukmergės dekanato RKB gimimo metrikų aktų knyga}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Паводле падання, спачатку Бешанковічы месціліся вышэй па цячэнні [[Дзвіна|Дзвіны]], на левым беразе, на месцы цяперашніх [[Мількавічы (Бешанковіцкі раён)|Мількавічаў]]. Пазней былі перанесены на 6,5 км ніжэй&lt;ref name=&quot;pam&quot;&gt;Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Бешанковіцкага раёна / БелСЭ; [Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.; Мастак А. М. Хількевіч]. — Мн.: БелСЭ імя П. Броўкі, 1991. — 423 с.: іл. — С. 18. — ISBN 5-85700-053-X.&lt;/ref&gt;.

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], населены пункт упершыню ўпамінаецца ў 1447 годзе, калі вялікі князь ''«[[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] у памяць выратавання сваёй жонкі ў 20-ы дзень ліпеня ад утаплення загадаў пабудаваць у Беларусі шэсць цэркваў у імя святога Ільі-прарока»''&lt;ref&gt;Витебская губерния: историко-географический и статистический обзор / Сост. по программе и под ред. В. М. Долгорукова. Вып. 1: История. Природа. Население. Просвещение. — Витебск: Губернская типография, 1890. — [2], 387 с., [16] л. ил., цв. карт. — С. 32.&lt;/ref&gt;. Гісторык [[Восіп Вікенцьевіч Турчыновіч|Восіп Турчыновіч]] называе 1460 год, калі ''«у памяць выратавання каралевы Елісаветы ад утаплення 20 ліпеня ў дзень прарока Ільі Казімір загадаў пабудаваць у Беларусі некалькі цэркваў праваслаўных па берагах рэк Дзвіны, Дняпра і Сажа: у Віцебску, Бешанковічах, Магілёве, Крычаве, Оршы і Чэрыкаве, падараваў гэтым храмам у карыстанне перавозы»''&lt;ref&gt;Турчинович, И. В. Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен / сочинение О. Турчиновича. — СПб.: издание В. А. Исакова, 1857. — XII, 303 с. — С. 115.&lt;/ref&gt;. У пачатку XVI стагоддзя вёска Бешанковічы ўваходзіла ў склад Крывінскай воласці [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і належала [[Друцкія-Сакалінскія|Друцкім-Сакалінскім]].

У 1605 годзе Бешанковічы перайшлі да [[Язерскія|Язерскіх]], з 1615 года — у валоданні аршанскага маршалка [[М. Адравонж]]а. У 1630 годзе Бешанковічы набыў ваявода віленскі [[Казімір Леў Сапега]], неўзабаве паселішча атрымала статус [[мястэчка]], а ў 1634 годзе [[магдэбургскае права]]. Пры Сапегах Бешанковічы разбудаваліся, у мястэчку штогод праводзіліся 2 кірмашы, самы вядомы быў [[Бешанковіцкі кірмаш|Петрапаўлаўскі]], які пачынаўся 29 чэрвеня (дзень святых Пятра і Паўла) і стаяў 4 тыдні. Штогод на яго з’язджалася да 4—5 тысяч чалавек. У 1650 годзе Казімір Леў Сапега збудаваў тут касцёл.

У 1656 годзе пасля смерці Сапегі Бешанковічы перайшлі ў спадчыну яго стрыечнай пляменніцы Ганне Сапега, якая была жонкай [[Станіслаў Нарушэвіч (сын Крыштафа)|Станіслава Нарушэвіча]]. З канца XVII ст. праз шлюб іх дачкі Яаны Тэадоры з [[Ян Агінскі|Янам Агінскім]] Бешанковічы перайшлі ва ўласнасць [[Агінскія|Агінскім]], пры якіх у мястэчку пабудаваны першыя камяніцы. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе тут размяшчаліся маскоўскія войскі, тры разы мястэчка наведаў маскоўскі цар [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]]. З сярэдзіны XVIII ст. Бешанковічы — горад (места), у якім было каля 1,5 тысячы двароў; цэнтр ганчарнага і мылаварнага рамёстваў, вырабу гонты; працаваў гасціны двор. Князь [[Міхал Казімір Агінскі]] 2 лютага 1762 года выдаў мяшчанам ліст, якім вызваляў іх ад значнай часткі [[Паншчына|паншчыны]], акрамя згону за млын. Міхал Казімір Агінскі збудаваў у горадзе палац, заклаў парк з некалькімі экзотамі, вадаёмамі, гаспадарчымі пабудовамі.
[[Файл:Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (N. Orda, 20.06.1876).jpg|міні|230пкс|[[Бешанковіцкі палацава-паркавы ансамбль|Палац Храптовічаў]]. [[Напалеон Орда]], 1876 г.]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) Бешанковічы былі падзелены на 2 часткі, задзвінская частка Бешанковічаў з 500 дварамі апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Граніца праходзіла па Дзвіне, праз што была пабудавана галоўная [[мытня]]. У 1783 годзе Агінскі зрабіў даравальны запіс, паводле якога Бешанковічы сталі ўласнасцю [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]]. З 1785 года пачаўся эканамічны заняпад Бешанковічаў, прычынай былі некалькі пажараў і перавод галоўнай мытні ў [[Полацк]] і [[Талачын]]. На 1785 год на частцы Вялікага Княства Літоўскага было 1000 двароў, дзейнічалі касцёл і царква.

=== Пад уладай Расійскай імперыі ===
[[Файл:Biešankovičy, Illinskaja. Бешанковічы, Ільлінская (1863).jpg|thumb|злева|230пкс|Праект [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|царквы]], 1863 г.]]
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Бешанковічы цалкам апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Расійскія ўлады панізілі статус паселішча да [[мястэчка]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]; у гэты час больш за чвэрць ягоных жыхароў займаліся толькі сельскай гаспадаркай. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] з 11 ліпеня да 20 кастрычніка Бешанковічы займалі французскія войскі, некалькі дзён тут месціўся штаб [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. У верасні 1821 года на агляд расійскай гвардыі ў мястэчка прыязджаў расійскі імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]].

На 1868 год у Бешанковічах 392 будынкі; працавалі [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], 2 гарбарныя заводы, бровар, 115 крам, у наваколлі 17 вадзяных і ветраных млыноў. Ужо ў сярэдзіне XIX стагоддзя галоўныя вуліцы былі брукаванымі. З 1881 года Дзвіной з [[Ула (аграгарадок)|Улы]] на [[Віцебск]] рэгулярна хадзіў параход, а з 1892 года — 4 параходы. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у мястэчку было 1099 будынкаў. У пачатку XX стагоддзя — 7 мураваных і 1243 драўляныя дамы, пошта, тэлеграф, царкоўна-прыходская школа, 3 народныя вучылішчы, 127 крам, лякарня.

&lt;gallery caption=&quot;Бешанковічы за часамі [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]]&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Агульны выгляд мястэчка
Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Царква Святога Мікалая
Biešankovičy, Chraptovič-Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Храптовіч-Петрапаўлаўская (C. Faber du Faur, 28.07.1812).jpg|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла
Biešankovičy, Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Петрапаўлаўская (28.07.1812).jpg|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (A. Adam, 24.07.1812).jpg|Палац Храптовічаў
Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (C. Faber du Faur, 30.07.1812) (2).jpg|Сінагога
Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (A. Adam, 24.07.1812).jpg|Пераход цераз раку
Biešankovičy. Бешанковічы (A. Adam, 25.07.1812).jpg|Каля мястэчка
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
26 лістапада 1917 года ўладу ў мястэчку захапілі [[бальшавікі]]. Пасля лютаўскага наступлення 1918 года нямецкіх войскаў Бешанковічы апынуліся ў прыфрантавой паласе. У сувязі з заняццем немцамі большай часткі Лепельскага павета яго выканаўчы камітэт часова быў пераведзены ў Бешанковічы.

25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Бешанковічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]; у [[Лепельскі павет|Лепельскім]] (1919—1923) і [[Бачэйкаўскі павет|Бачэйкаўскім]] паветах (1923—1924).

У 1924 годзе ў выніку [[Узбуйненне БССР|першага ўзбуйнення]] Бешанковічы вернуты ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1924 года цэнтр [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (да 1930 года), з 1938 года — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 6 ліпеня 1941 года да 25 чэрвеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].

7 чэрвеня 1966 года ў мяжу гарадскога пасёлка Бешанковічы ўключана вёска [[Стрэлка (Бешанковіцкі раён)|Стрэлка]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Бешанковічы на старых здымках&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (1901-17).jpg|Палац Храптовічаў, да {{nowrap|1918 г.}}
Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (1903).jpg|Палац Храптовічаў, 1903 г.
Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913).jpg|Касцёл Святых Казіміра і Рафала, 1913 г.
Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913) (2).jpg|Касцёл з боку апсіды, {{nowrap|1913 г.}}
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913) (3).jpg|Інтэр’ер касцёла, 1913 г.
Biešankovičy, Rynak. Бешанковічы, Рынак (1910-17).jpg|Помнік, 1910-я гг.
Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (1901-17).jpg|Царква на Задзвінскай Слабодцы, да 1918 г.
Biešankovičy, Dźvina, Chraptovič. Бешанковічы, Дзьвіна, Храптовіч (1901-17).jpg|Параходная прыстань і свірны Храптовічаў, да 1918 г.
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=250|height=250|type=rect|x=1897,1939,1969,2004,2008,2009,2010,2016,2017|y=4423, 4300,4700,8200,7900,7900,7300,6701,6647}}&lt;/div&gt;
* 1552 — 34 двары
* 1750 — 5,5 тыс. чал.
* 1897 — 4&amp;nbsp;423 чал.&lt;ref name=&quot;blr&quot; /&gt;
* 1939 — 4,3 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;blr&quot; /&gt;
* 1969 — 4,7 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;blr&quot; /&gt;
* 2004 — 8,2 тыс. чал.
* 2008 — 7,9 тыс. чал.
* 2009 — 7,9 тыс. чал.
* 2010 — 7,3 тыс. чал.
* 2016 — 6&amp;nbsp;701 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot; /&gt;
* 2017 — 6&amp;nbsp;647 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot; /&gt;

== Эканоміка ==
[[Файл:Бешенковичи. Детская школа искусств.jpg|міні|Дзіцячая школа мастацтваў.]]
[[Файл:Бешенковичи. Центр культуры.jpg|міні|Цэнтр культуры.]]
Прадпрыемствы лёгкай (ільнозавод), харчовай прамысловасці (малочны завод), камбінат будматэрыялаў. Вядомыя як цэнтр традыцыйных ганчарных вырабаў, так званай бешанковіцкай керамікі (фабрыка мастацкіх вырабаў). Гасцініца (вул. Камуністычная, 22). Дом паляўнічага.

== Культура і адукацыя ==
Дзейнічаюць [[Бешанковіцкі гісторыка-краязнаўчы музей]], Цэнтр культуры, Дзіцячая школа мастацтваў, сярэдняя школа.

== Славутасці ==
[[Файл:Belarus-Beshankovichy-Church of Prophet Elijah-5.jpg|thumb|Свята-Ільінская царква.]]
[[Файл:Ghetto Beshenkovichi 2f.jpg|thumb|Пантонны мост.]]
* [[Бешанковіцкая сядзіба|Ансамбль былога палаца Храптовічаў]] (ХVII — ХХ) — {{ГККРБ 4|212Г000141}}. Цяпер размяшчаецца Дзіцячая школа мастацтваў.
** Палац (1770-я гады), вул. Камуністычная, 18 (інв. № 231/С-8046) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|212Г000947}}.
** Былая гаспадарчая пабудова (ХVII — першая палова ХVIII стагоддзя), вул. Камуністычная, 24а (інв. № 231/С-9392).
** Дзве былыя гаспадарчыя пабудовы (ХVIІI — ХIХ стагоддзі), вул. Камуністычная, 24, 26а (інв. № 231/С-9544).
** Фрагменты парку (ХVII — ХХ стагоддзі), вакол палаца.
* [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|Свята-Ільінская царква]] (1870), вул. Урыцкага, 2 (інв. № 231/С-11289) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Г000143}}.

* [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Бешанковічы)|Касцёл Святых Пятра і Паўла]] (2011).
* Земляныя ўмацаванні [[Вайна 1812 года|вайны 1812 г.]]
* Памятны купальны крыж царквы Св. Мікалая.
* Капліца на могілках.
* Драўляны падвесны мост.
* [[Пантонны мост]], прыкладна да 2010 года на яго месцы размяшчалася паромная пераправа.
* [[Курган Славы (Бешанковічы)|Курган Славы]].
* [[Дуб Напалеона]].
* Музей пад адкрытым небам — алея якароў, у гарадскім парку. Памятны знак маракам&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://vitvesti.by/turizm/alleia-iakorei-i-dvoretc-v-kotorom-byvali-napoleon-i-aleksandr-i-chem-eshche-udivit-beshenkovichskii-raion.html|title=Аллея якорей и дворец в котором бывали Наполеон и Александр I. Чем ещё удивит Бешенковичский район?|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;. На алеі помнік землякам, «плыты вадзілі ў Рыгу і ахоўвалі горад ад ворагаў». На гербе раёна не выпадкова намаляваны карабель: Бешанковічы калісьці былі найбуйнейшай прыстанню для гандлёвых суднаў на [[Дзвіна|Заходняй Дзвіне]].

=== Памятныя мясціны ===

* [[Брацкая магіла (Бешанковічы)|Брацкая магіла]] (1941—1944), вул. Інтэрнацыянальная — {{ГККРБ 4|213Д000142}}.
* Яўрэйскія могілкі.

=== Помнікі, скульптура ===

* 6 жніўня 2022 года каля будынка [[Бешанковіцкі гісторыка-краязнаўчы музей|музея]] адкрыта Алея Герояў Савецкага Саюза, ураджэнцаў [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]], устаноўлены бюсты Герояў Савецкага Саюза — [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|К. А. Абазоўскага]], [[Міхаіл Амосавіч Высагорац|М. А. Высагорца]], [[Леў Міхайлавіч Даватар|Л. М. Даватара]], [[Іван Іванавіч Строчка|І. І. Строчкі]], [[Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка|М. М. Ткачэнкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beshenkovichi.museum.by/node/48208|title=Герои Советского Союза - уроженцы Бешенковичского района|archive-url=https://web.archive.org/web/20260312185308/http://beshenkovichi.museum.by/node/48208|archive-date=12 сакавіка 2026|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://izvezda.by/ru/monuments-ru/getElement/6181/|title=Аллея Героев Советского Союза, уроженцев Бешенковичского района|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;, у 2024 годзе — бюст Героя Савецкага Саюза [[Павел Мінаевіч Раманаў|П. М. Раманава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/primer-mnogim-pokolenijam-bjust-geroja-sovetskogo-sojuza-pavla-romanova-otkryli-v-beshenkovichah-664553-2024/|title=Пример многим поколениям. Бюст Героя Советского Союза Павла Романова открыли в Бешенковичах|website=[[БелТА]]|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

=== Страчаная спадчына ===
* [[Касцёл Святых Казіміра і Рафаіла (Бешанковічы)|Касцёл Святых Казіміра і Рафаіла]].

== Вядомыя асобы ==
* [[Віктар Васільевіч Аўчыннікаў]] (нар. 1952), беларускі ўрач і палітык.
* [[Іаакім Іванавіч Берасцень]] (1877—1926), палітык і рэвалюцыянер.
* [[Аркадзь Андрэевіч Гейнэ]] (1919—1942), беларускі паэт.
* [[Эльвіра Ціханаўна Круцько]] (нар. 1949), беларуская спецыялістка ў галіне хіміі.
* [[Таццяна Сяргееўна Маркевіч]] (нар. 1988), беларуская валейбалістка.
* [[Фёдар Іосіфавіч Нікановіч]] (1854—1911), святар і палітык.
* [[Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка]] (1922—1948), лётчык-штурмавік, [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Саламон Барысавіч Юдовін]] (1892—1954), беларускі графік.
* [[Майсей Ісакавіч Юдовін]] (1898—1966), беларускі паэт.
* [[Валерыя Турчына]] (нар. 2005) — беларуская валейбалістка.

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;blr&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)}}
* {{кніга|аўтар=Долготович Б. Д.|загаловак=Почётные граждане белорусских городов: биограф. справочник|адказны=Б. Д. Долготович|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2008|старонкі=71—72|старонак=368|isbn=978-985-01-0784-8|тыраж=2000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{OSM relation|6722290|Бешанковічы}}
* {{Radzima2|beshankovichy}}
* {{ГБ|http://globustut.by/beshenkovi/index.htm}}

{{Бешанковіцкі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Бешанковічы| ]]</text>
      <sha1>kxy7q3qsby09407izzpj18b5slvaz5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская АЭС</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17898</id>
    <revision>
      <id>5197644</id>
      <parentid>5189692</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:53:25Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5197644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68329" sha1="i3v4evbubefjf7fbhi6csi762k6dfy3" xml:space="preserve">{{Электрастанцыя
 |Тып                         = АЭС
 |Назва                       = Беларуская АЭС
 |Выява                       = 2023.06.13 Astravets Nuclear Power Plant Belarus.jpg
 |Подпіс                      = Беларуская АЭС (чэрвень 2023)
 |Краіна                      = Беларусь
 |lat_deg =54 |lat_min =45 |lat_sec = 25
 |lon_deg =26 |lon_min =5 |lon_sec = 34
 |Пазіцыйная карта            = Беларусь
 |Уласнік                     = ДВА «Белэнерга»
 |Статус                      = Дзейнічае
 |Пачатак будаўніцтва         = 31 мая 2012&lt;ref name=belta040614&gt;{{cite news |url=https://atom.belta.by/en/dosie_en/view/belarusian-nuclear-power-plant-project-ntimeline-208/ |title=Belarusian Nuclear Power Plant Project: Timeline |agency=BELTA |date=4 June 2014 |access-date=25 September 2020 |archive-date=28 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228223511/https://atom.belta.by/en/dosie_en/view/belarusian-nuclear-power-plant-project-ntimeline-208/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
 |Пачатак эксплуатацыі        = 10 чэрвеня 2021 (блок №1)&lt;br&gt;1 лістапада 2023 (блок №2)
 |Эксплуатавальная арганізацыя= РУП «Беларуская атамная электрастанцыя»
 |Энергаблокі                 = 2
 |Будуецца энергаблокаў       = 0
 |Тып рэактараў               = [[ВВЭР-1200]] (праект АЭС-2006)
 |Эксплуатаваных рэактараў    = 2
 |Тып турбін                  = К-1200-6,8/50
 |Магутнасць                  = 2400 МВт
 |Катэгорыя на Вікісховішчы   = Belarusian nuclear power plant
 |Сайт=[https://www.belaes.by/be/ РУП «Беларуская аЭС»]
}}
'''Белару́ская ата́мная электраста́нцыя''' — [[атамная электрастанцыя]], размешчаная ў трыкутніку паміж [[аграгарадок|аграгарадкамі]] [[Варняны]], [[Гервяты]] і [[Міхалішкі]] пад горадам [[Астравец]] непадалёк ад мяжы з [[Літва|Літвой]]&lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/place/Bia%C5%82oruska+elektrownia+j%C4%85drowa+%22Ostrowiec%22/@54.75071,26.0833592,3246m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x46ddab6f1961c9db:0x30bb12e8a21c325f!8m2!3d54.7612766!4d26.0868668!5m1!1e4?hl=ru-RU гугл карты]&lt;/ref&gt;. Складаецца з двух энергаблокаў агульнай магутнасцю 2400 МВт. Першы энергаблок уведзены ў прамысловую эксплуатацыю 10 чэрвеня 2021 года, другі — 1 лістапада 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Замещение природного газа и необходимость в энергоемких производствах: второй энергоблок БелАЭС включен в сеть|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/vtoroj-jenergoblok-belajes-vkljuchen-v-set/|website=Экономическая газета|date=2023-05-23|archive-url=https://archive.today/20240330083646/https://neg.by/novosti/otkrytj/vtoroj-jenergoblok-belajes-vkljuchen-v-set/|archive-date=2024-03-30}}&lt;/ref&gt;. Увод БелАЭС дазволіў цалкам адмовіцца ад імпарту электраэнергіі, зэканоміць больш за 14,5 млрд куб. м прыроднага газу (на суму звыш 1,6 млрд долараў) і знізіць долю выкапнёвага паліва ў вытворчасці электраэнергіі з 95 % да 60 %&lt;ref name=&quot;SB_Nov25&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/na-belaes-v-ostrovtse-postroyat-tretiy-energoblok.html |title=На БелАЭС в Островце построят третий энергоблок |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=14 лістапада 2025 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;. Станцыя дапаможа скараціць выкіды парніковых газаў да 2030 года на 35 %&lt;ref&gt;https://atom.belta.by/ru/news_ru/view/belaes-pomozhet-sokratit-vybrosy-parnikovyx-gazov-k-2030-godu-na-35-10507/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025071344/https://atom.belta.by/ru/news_ru/view/belaes-pomozhet-sokratit-vybrosy-parnikovyx-gazov-k-2030-godu-na-35-10507/ |date=25 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Разглядаліся два сцэнарыі будаўніцтва АЭС сумарнай магутнасцю 2 млн кВт: увод трох энергаблокаў магутнасцю 0,640 млн кВт кожны і двух энергаблокаў магутнасцю 1,0 млн кВт. Першапачаткова прыняты план будаўніцтва электрастанцыі з трыма энергаблокамі&lt;ref&gt;Информационный бюллетень Администрации Президента Республики Беларусь — № 7 (122), 2006. — С. 71.&lt;/ref&gt;. Пазней перайшлі да плана з двума рэактарамі&lt;ref name=&quot;naviny.by&quot;&gt;{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_news_113_278437|title=Беларусь рассматривает три группы зарубежных компаний в качестве участников строительства АЭС|date=2007-10-11|work=[[Naviny.by]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329043939/http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_news_113_278437/|archivedate=2015-03-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Узвядзенне Беларускай АЭС (2015) (02).jpg|міні|злева|Будаўніцтва градзірні Беларускай АЭС ]]
З-за абгрунтаванай [[Чарнобыльская катастрофа|постчарнобыльскай]] радыефобіі насельніцтва Беларусі праекты будаўніцтва былі замарожаныя, кіраўніцтва дзяржавы абвясціла фактычны мараторый на ўзвядзенне АЭС. Грамадзянам было абяцана правядзенне рэферэндуму па гэтым дэлікатным пытанні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.eprussia.ru/pressa/articles/3996.htm |title=Программа-минимум и программа-максимум Александра Лукашенко |access-date=21 верасня 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305121913/http://www.eprussia.ru/pressa/articles/3996.htm |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2006/09/01/ic_news_113_258203/|title=Лукашенко: решение о строительстве АЭС будет приниматься с учетом мнения народа|date=2007-10-11|work=[[Naviny.by]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408203822/http://naviny.by/rubrics/economic/2006/09/01/ic_news_113_258203/|archivedate=2009-04-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Яшчэ ў [[2003]] кіраўніцтва Беларусі лічыла, што адсутнічае дастатковая матывацыя для прыняцця рашэння аб будаўніцтве АЭС&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.by/press13015.html |title=Александр Лукашенко провел совещание по вопросам обеспечения надежной работы энергетического комплекса страны |access-date=5 жніўня 2012 |archive-date=22 лютага 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100222062943/http://www.president.gov.by/press13015.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Аднак імклівае развіццё негатыўных тэндэнцый на сусветным рынку энерганосьбітаў вымусіла беларускі ўрад прыняць безальтэрнатыўнае рашэнне будаваць Беларускую АЭС.

Канчатковае палітычнае рашэнне аб будаўніцтве было прынята [[15 студзеня]] [[2008]] года на пасяджэнні Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;Rada&quot; /&gt;. [[31 студзеня]] 2008 года Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў Пастанову Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь, паводле якой планавалася пабудаваць у Рэспубліцы Беларусь атамную электрастанцыю сумарнай электрычнай магутнасцю 2000 МВт з уводам у эксплуатацыю першага энергетычнага блока ў 2016 годзе, другога — у 2018 годзе&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-30/2008-30(061-061).pdf&amp;oldDocPage=1 Постановление Совета Безопасности Республики Беларусь от 31 января 2008 г. № 1 «О развитии атомной энергетики в Республике Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625072904/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-30%2F2008-30%28061-061%29.pdf&amp;oldDocPage=1 |date=25 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

Аляксандр Лукашэнка, у пасланні народу і парламенту ў 2019 годзе сказаў, што АЭС каштуе беларусам танней, чым планавалася. Паводле яго слоў, кошт сапраўды знізіўся з 10 млрд долараў ЗША да 7 млрд за кошт дзеянняў беларускага боку па жорсткім кантролі пры будаўніцтве&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://president.gov.by/by/news_by/view/paslanne-belaruskamu-narodu-i-natsyjanalnamu-sxodu-20904/|title = Пасланне беларускаму народу і Нацыянальнаму сходу|author = |date = 2019-04-19|work = Афіцыйны сайт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|language = |accessdate = 2020-02-19}}&lt;/ref&gt;. Станам на 1 сакавіка 2021 года з 10 млрд долараў, прадугледжаных на будаўніцтва БелАЭС, выкарыстана сродкаў крэдыту на суму 4,7 млрд долараў. Агульны арыенціровачны кошт будаўніцтва складзе каля 6 млрд долараў.

У 2019 годзе энергаблок не запусцілі. У сувязі з гэтым беларускі бок прапанаваў перанесці на больш позні час пачатак выплат па крэдыце на суму каля 10 млрд долараў ЗША, падоўжыць тэрмін прадастаўлення крэдыту, а таксама знізіць працэнтную стаўку. Сваю просьбу Беларусь абгрунтавала «жаданнем прывесці ўмовы па крэдыце на АЭС з кантрактамі, якія існуюць у Расатама ў іншых краінах»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://novychas.by/palityka/hopic-pudryc-nam-mazhi|title = Хопіць пудрыць нам мазгі!|author = Салаўёў, Сяргей|date = 2020-02-17|work = [[Новы час]]|language = |accessdate = 2020-02-19}}&lt;/ref&gt;.

Графік пуску першага энергаблока Беларускай АЭС стартаваў 7 жніўня 2020 года, калі ў корпус рэактара была загружана першая цеплавыдзяляльная зборка са свежым ядзерным палівам. 3 лістапада першы энергаблок Беларускай АЭС уключаны ў аб’яднаную энергасістэму краіны&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/economics/view/pershy-energablok-belaes-ukljuchany-u-energasistemu-krainy-93341-2020/ Першы энергаблок БелАЭС уключаны ў энергасістэму краіны]&lt;/ref&gt;.

[[7 лістапада]] [[2020]] года [[Аляксандр Лукашэнка]] даў дазвол на ўздым электрычнай магутнасці энергаблока да 400 МВт. На наступны дзень, [[8 лістапада]], першы энергаблок перастаў выпрацоўваць магутнасць, а турбіна была спынена з-за сапсаваных трансфарматараў напружання&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://news.tut.by/economics/707170.html|title = На БелАЭС «выявлена необходимость замены отдельного электротехнического измерительного оборудования»|date = 2020-11-09|work = [[TUT.BY]]|language = ru|accessdate = 2020-11-10|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201110125526/https://news.tut.by/economics/707170.html|archivedate = 10 лістапада 2020|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

[[12 студзеня]] [[2021]] года першы энергаблок вывелі на 100 % магутнасці&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31044370.html|title=Першы энэргаблёк БелАЭС вывелі на 100% магутнасьці|date=2021-01-13|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У маі на Беларускай АЭС паспяхова завершаны этап комплексных выпрабаванняў першага энергаблока, што з’яўляецца завяршальным этапам доследна-прамысловай эксплуатацыі для пацверджання працаздольнасці асноўнага абсталявання па праектных параметрах пры нармальнай эксплуатацыі. Паспяховае завяршэнне дадзенага этапу стала сведчаннем пра гатоўнасць энергаблока № 1 да прамысловай (камерцыйнай) эксплуатацыі&lt;ref&gt;[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-belaes-zavershilsja-etap-kompleksnogo-oprobovanija-pervogo-energobloka-11282/ На БелАЭС завершился этап комплексного опробования первого энергоблока] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709183135/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-belaes-zavershilsja-etap-kompleksnogo-oprobovanija-pervogo-energobloka-11282/|date=9 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

10 чэрвеня 2021 года першы энергаблок БелАЭС быў уведзены ў прамысловую эксплуатацыю. Штодзённы аб’ём вытворчасці электраэнергіі першым энергаблокам БелАЭС складае каля 27-27,5 млн кВт.гадз

На энергаблоку № 2 БелАЭС у сакавіку 2021 года завершана зборка рэактара для этапу халодна-гарачай абкаткі. Працэс зборкі ўключаў устаноўку ўнутрыкорпусных элементаў, загрузку ў рэактар ​​імітатараў цеплавыдзяляльных зборак, устаноўку блока ахоўных труб і верхняга блока — вечка рэактара. Неўзабаве спецыялісты пачнуць запаўненне першага контуру рэактарнай устаноўкі энергаблока хімічна абяссоленай вадой і пасля атрымання адпаведных дазволаў пачнуць асноўныя выпрабаванні, папярэднія для гарачай абкатцы рэактарнай устаноўкі энергаблока № 2 БелАЭС. У гэтым годзе запланавана правесці загрузку ядзернага паліва ў энергаблок № 2 і такім чынам адбудзецца яго фізічны пуск&lt;ref&gt;[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-vtorom-energobloke-belaes-zavershena-sborka-reaktora-dlja-etapa-xolodno-gorjachej-obkatki-11188/ На втором энергоблоке БелАЭС завершена сборка реактора для этапа холодно-горячей обкатки]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210324123800/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-vtorom-energobloke-belaes-zavershena-sborka-reaktora-dlja-etapa-xolodno-gorjachej-obkatki-11188/ |date=24 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

Да канца года плануецца загрузіць свежае ядзернае паліва ў актыўную зону рэактарнага блока другога энергаблока БелАЭС. Паліва было пастаўлена ў красавіку, яно прайшло ўязны кантроль. А падключэнне да электрасеткі і ўвод у эксплуатацыю другога энергаблока плануецца ў 2022 годзе&lt;ref&gt;[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/vvod-v-ekspluatatsiju-vtorogo-energobloka-belaes-planiruetsja-v-2022-godu-11485/ Ввод в эксплуатацию второго энергоблока БелАЭС планируется в 2022 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027172422/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/vvod-v-ekspluatatsiju-vtorogo-energobloka-belaes-planiruetsja-v-2022-godu-11485/|date=27 кастрычніка 2021}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Островец атомная станция, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|Адміністрацыйна-бытавы корпус Беларускай АЭС]]
У снежні 2021 года журналісты-расследавальнікі са спасылкай на [[Кіберпартызаны|Кіберпартызан]] заявілі аб атрыманні дакументаў, дзе выяўленыя 18 тысяч недахопаў першага энергаблока (на лістапад 2021 года пяць тысяч з іх не былі ліквідаваныя, а ў снежні таго ж года абноўлены спіс утрымліваў тры тысячы заўваг)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://belsat.eu/programs/21-12-2021-aes-kashtounae-nabytstsyo-tsi-krynitsa-byaskontsyh-stratau-rassledavanne-belcatu|title=АЭС – каштоўнае набыццё ці крыніца бясконцых стратаў? Расследаванне «Белcату»|date=2021-12-21|work=[[Белсат]]}}&lt;/ref&gt;.

27 снежня 2021 года на Беларускай атамнай электрастанцыі завершаны работы па загрузцы ядзернага паліва ў актыўную зону рэактара другога энергаблока. У рэактар загружаны 163 цеплавыдзяляльныя зборкі са свежым ядзерным палівам&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/society/view/na-belaes-uspeshno-zavershena-zagruzka-jadernogo-topliva-v-reaktor-vtorogo-energobloka-476825-2021/ На БелАЭС успешно завершена загрузка ядерного топлива в реактор второго энергоблока]&lt;/ref&gt;.

== Характарыстыкі і бяспека ==
[[Файл:Островец атомная станция, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 05.jpg|thumb|Зала кіравання Беларускай АЭС]]
Беларуская АЭС пабудавана па расійскім праекце «АЭС-2006», які адносіцца да пакалення III+ і з'яўляецца эвалюцыйным развіццём праектаў з рэактарамі тыпу [[ВВЭР]]. Станцыя абсталявана двума вода-вадзянымі энергетычнымі рэактарамі ВВЭР-1200 агульнай магутнасцю 2400 МВт&lt;ref name=&quot;PrimeTass_2009&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prime-tass.by/print.asp?id=76160 |title=Подготовка проекта российско-белорусского межправительственного соглашения о строительстве АЭС практически завершена, подписание ожидается в ноябре — декабре — «Атомстройэкспорт» |work=ПРАЙМ-ТАСС |date=12 лістапада 2009 |lang=ru |accessdate=21 сакавіка 2013}}&lt;/ref&gt;.

Праект распрацаваны з улікам узмоцненых патрабаванняў бяспекі, сфармуляваных пасля аварыі на японскай АЭС «[[Аварыя на АЭС Фукусіма-1|Фукусіма-1]]». Да ключавых элементаў бяспекі адносяцца&lt;ref name=&quot;Mihaduk&quot;&gt;{{cite web |url=https://minenergo.gov.by/press/glavnie-novosti/mihail-mikhaduk-my-osoznaem-svoyu-otvetstvennost-pered-mirovym-soobshchestvom/ |title=Михаил Михадюк: «Мы осознаем свою ответственность перед мировым сообществом» |publisher=[[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь]] |date=11 красавіка 2018 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
* '''Падвойная ахоўная абалонка рэактара:''' складаецца з унутранай герметычнай абалонкі, якая прадухіляе выхад радыеактыўных рэчываў, і знешняй, якая абараняе ад знешніх уздзеянняў. Канструкцыя ўключае 80 см унутранага жалезабетону, 180 см паветранай праслойкі і 120 см вонкавай сцяны.
* '''Пасіўныя сістэмы бяспекі:''' уключаюць «пастку расплаву» актыўнай зоны рэактара, сістэмы пасіўнага адводу цяпла і гідраёмістасці, здольныя працаваць без умяшання персаналу і знешніх крыніц энергіі.
* '''Абарона ад знешніх уздзеянняў:''' станцыя разлічана на вытрымліванне [[землятрус]]у, [[цунамі]], [[ураган]]у, паводкі і падзення фрагментаў самалёта масай да 5,7 тоны.
* '''Рэзервовае энергазабеспячэнне:''' пасля стрэс-тэстаў на станцыі быў прадугледжаны дадатковы перасоўны дызель-генератар у дадатак да чатырох асноўных незалежных сістэм бяспекі.

== Меры па інтэграцыі АЭС у энергетычную сістэму краіны ==
Пабудавана каля 1600 км высакавольтных электрасетак, мадэрнізаваны чатыры сістэмаўтваральныя электрападстанцыі, уведзена ў эксплуатацыю высокатэхналагічная падстанцыя 330 кВ «Паставы».

На 20 аб’ектах энергетыкі ўведзены ў эксплуатацыю сучасныя электрычныя катлы агульнай магутнасцю 916 МВт&lt;ref&gt;[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/pervyj-energoblok-belaes-vyrabotal-43-mlrd-kvtch-elektroenergii-11500/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027070511/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/pervyj-energoblok-belaes-vyrabotal-43-mlrd-kvtch-elektroenergii-11500/|date=27 кастрычніка 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Эканамічны і сацыяльны эфект ==
За першыя пяць гадоў пасля ўключэння ў сетку першага энергаблока (да канца 2025 года) Беларуская АЭС выпрацавала звыш 53 млрд кВт·гадз электраэнергіі. Гэта дазволіла краіне цалкам адмовіцца ад імпарту электраэнергіі і істотна знізіць залежнасць ад прыроднага газу, доля якога ў генерацыі зменшылася з 95 % да 65 %. Эканомія прыроднага газу склала больш за 14,5 млрд кубічных метраў, што дазволіла зэканоміць больш за 1,6 млрд долараў бюджэтных сродкаў. Экалагічны эфект выявіўся ў скарачэнні выкідаў парніковых газаў больш чым на 26 млн тон&lt;ref name=&quot;SB_Nov25&quot; /&gt;.

Увод станцыі стаў драйверам развіцця рэгіёна. Насельніцтва горада Астравец павялічылася амаль удвая — з 8 да 15 тысяч чалавек. Станам на 2025 год на станцыі працуе каля 3 тысяч чалавек, прычым каля 30 % калектыву складае моладзь ва ўзросце да 32 гадоў (сярэдні ўзрост работнікаў — 38 гадоў)&lt;ref name=&quot;SB_Nov25&quot; /&gt;.

== Прычыны будаўніцтва ==
Дыспрапорцыі энергабалансу Беларусі (доля прыроднага газу 80 %). — Залежнасць ад аднаго пастаўшчыка. — [[Кан’юнктура]] на сусветных рынках вуглевадародаў. — «Газавыя войны» з Расіяй. — Энергетычная бяспека (Канцэпцыя энергетычнай бяспекі і павышэння энергетычнай незалежнасці Рэспублікі Беларусь, зацверджаная Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 25 жніўня 2005 № 399). — Курс на эканомію і ашчаджальнасць (Дырэктыва Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 14 чэрвеня 2007 № 3). — Мясцовыя віды паліва, альтэрнатыўная энергетыка, неарганічнае паліва. — Кан’юнктура на сусветным атамным рынку. — Напрацоўкі беларускай навукі ў галіне энергетыкі і ядзернай фізікі.

Перавагі АЭС. — Недахопы АЭС ({{таксама}} Справаздача «Аб магчымым уздзеянні на навакольнае асяроддзе Беларускай АЭС»&lt;ref&gt;[http://minenergo.gov.by/nfiles/000435_364476_Otchet_OVOS_rus.pdf Міністэрства энергетыкі. Справаздача «Аб магчымым уздзеянні на навакольнае асяроддзе Беларускай АЭС»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091025002512/http://minenergo.gov.by/nfiles/000435_364476_Otchet_OVOS_rus.pdf |date=25 кастрычніка 2009 }}&lt;/ref&gt;).

Прагнозы ўплыву АЭС на агульную сітуацыю ў энергетычнай сферы ў Беларусі:
* У энергабалансе Беларусі ў 2020 ядзернае паліва зойме 14-16 % — каля 4 млн тон умоўнага паліва (туп) з агульных 40 млн туп паліўна-энергетычнага балансу Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;percent&quot;&gt;Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185608 У энергабалансе Беларусі да 2020 года ядзернае паліва зойме каля 14-16 працэнтаў]// [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]. [[15 лістапада]] [[2007]]&lt;/ref&gt;.
* Па папярэдніх падліках тарыфы на электраэнергію ў Беларусі ў 2020 знізяцца ў параўнанні з 2015 на 10-15 %&lt;ref name=&quot;percent&quot; /&gt;.

Развіццё атамнай энергетыкі названа важнейшым фактарам забеспячэння энергетычнай бяспекі краіны разам з мадэрнізацыяй дзеючай энергасістэмы, выкарыстаннем аднаўляемых крыніц энергіі, скарачэннем энергаёмістасці ВУП і дыверсіфікацыяй крыніц паступлення вуглевадароднай сыравіны&lt;ref&gt;[http://www.interfax.by/?id=33&amp;id_sp=45615&amp;lang=ru Развитие атомной энергетики обеспечит укрепление независимости и экономической самостоятельности Беларуси — А.Лукашенко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325200314/http://www.interfax.by/?id=33&amp;id_sp=45615&amp;lang=ru |date=25 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Згодна з бягучым прагнозам Міністэрства энергетыкі, да канца 2025 года спажыванне электраэнергіі ў Беларусі вырасце і складзе каля 44 млрд кВт/г, а да 2030 года дасягне 47 млрд кВт/г.

== Планы будаўніцтва ==
Міністэрствам энергетыкі Рэспублікі Беларусь сумесна з Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі ў [[2006]] падрыхтаваны План падрыхтоўчых работ з агульным аб’ёмам фінансавання 15,8 млрд руб. Праведзены папярэднія даследаванні па праекту АЭС, выбару пляцоўкі яе магчымага размяшчэння, стварэнню нарматыўнай базы бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі.

=== Графік выканання работ ===

{| class=wide
|-
! Найменаванне || Гады
|-
|Распрацоўка першачарговай нарматыўнай базы
|[[2006]]—[[2010]]
|-
|Распрацоўка крытэрыяў, патрабаванняў і выбар праекта АЭС
|[[2006]]—[[2007]]
|-
|Зводны том «Тлумачальная запіска да этапа выбару пункта»
|[[2006]]—[[2007]]
|-
|Дэкларацыя аб намеры
|[[2006]]—[[2007]]
|-
|Даследаванні на аптымальнай пляцоўцы
|[[2006]]—[[2008]]
|-
|Зводны том «Тлумачальная запіска да этапа выбару пляцоўкі»
|[[2007]]—[[2008]]
|-
|Ацэнка ўздзеяння на навакольнае асяроддзе
|[[2008]]—[[2009]]
|-
|Папярэдняя справаздача аб бяспецы АЭС
|[[2009]]—[[2010]]
|-
|Абгрунтаванне інвестыцый і прыняцце рашэння аб будаўніцтве
|[[2009]]—[[2010]]
|-
|Архітэктурны праект, пачатак будаўніцтва
|[[2010]]
|}

Увод у эксплуатацыю планаваўся ў [[2015]]. Пад канец [[2007]] з’явіліся прагнозы сканчэння будаўніцтва АЭС не ў 2015, а ў 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_articles_113_153313/ |title=На участие в строительстве АЭС в Литве Минск не заявлялся |access-date=12 кастрычніка 2007 |archive-date=14 кастрычніка 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014014750/http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_articles_113_153313/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (рацыянальную карэкцыю, імаверна, зрабіў [[Урад Рэспублікі Беларусь]]).

[[15 студзеня]] [[2008]] года Міністэрства энергетыкі ўдакладніла пэўныя этапы графіку работ: пуск першага блока запланаваны на [[2018]], другога — на 1-2 гады пазней, выхад станцыі на поўную магутнасць да 2020&lt;ref name=&quot;Rada&quot;&gt;[http://www.president.gov.by/by/press50069.print.html Развіццё атамнай энергетыкі з’яўляецца важнейшым фактарам забеспячэння энергетычнай бяспекі краіны]// Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. [[15 студзеня]] [[2008]]&lt;/ref&gt;.

=== Праект станцыі ===

==== Магчымыя падрадчыкі ====

На нарадзе ў [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях правядзення падрыхтоўчых работ па будаўніцтву АЭС [[11 кастрычніка]] [[2007]] было аб’яўлена, што Беларусь разглядае тры групы замежных кампаній у якасці патэнцыйных удзельнікаў будаўніцтва АЭС: амерыкана-японскую, французска-германскую і расійскую. Не выключаецца магчымасць удзелу [[Украіна|Украіны]] ў гэтым праекце. Магчыма таксама аб’яднанне тэхнічных і праграмных распрацовак адразу некалькіх з гэтых кампаній.

Выказана меркаванне, што ў якасці генеральнага праектавальніка будучай АЭС мусіць выступаць беларуская арганізацыя&lt;ref name=&quot;naviny.by&quot;/&gt;. [[15 лістапада]] 2007 ім стала Праектнае навукова-даследчае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «БелНДПІЭнергапрам» (РУП «БелНДПІЭнергапрам»)&lt;ref name=&quot;Цімашпольскі&quot;&gt;Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185591 Беларусь прыцягне ў якасці міжнароднага эксперта па будаўніцтву АЭС Кіеўскі інстытут «Энергапраект»]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. 15 лістапада 2007&lt;/ref&gt;.

У складзе [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] ствараецца дырэкцыя будаўніцтва атамнай электрастанцыі для выканання функцый заказчыка па выкананню комплексу падрыхтоўчых работ па будаўніцтву АЭС.

Галоўным староннім (міжнародным) экспертам па маніторынгу будаўніцтва АЭС вызначаны Кіеўскі навукова-даследчы праектны інстытут «Энергапраект»&lt;ref name=&quot;Цімашпольскі&quot;/&gt;. Гэтая арганізацыя праектавала [[Ігналінская АЭС|Ігналінскую АЭС]], выступала генеральным праектыроўшчыкам [[Ровенская АЭС|Ровенскай АЭС]], АЭС у Венгрыі і інш.

[[15 лістапада]] 2007 было абвешчана, што Беларусь пры выбары партнёра для будаўніцтва схіляецца да расійскіх вытворцаў. У якасці патэнцыйных пастаўшчыкоў абсталявання названыя «Вестынгхаус-Ташыба» ([[ЗША]]-[[Японія]]), «Арэва» ([[Францыя]]-[[ФРГ]]), «Атамбудэкспарт» ([[Расія]])&lt;ref&gt;Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185560 Беларусь пры выбары партнёра для будаўніцтва АЭС схіляецца да расійскіх вытворцаў — У.Цімашпольскі]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. 15 лістапада 2007&lt;/ref&gt;.

[[9 студзеня]] 2008 Урадам Рэспублікі Беларусь створана дзяржаўная ўстанова «Дырэкцыя будаўніцтва атамнай электрастанцыі», падпарадкаваная Міністэрству энергетыкі. Выконваючым абавязкі дырэктара ўстановы прызначаны Міхаіл Філімонаў, кіраўнік ААТ «Белэнергабуд»&lt;ref&gt;Мілена Ануфрыёнак. [http://www.belta.by/by/print?id=193472 Выконваючым абавязкі кіраўніка Дырэкцыі будаўніцтва атамнай электрастанцыі назначаны Міхаіл Філімонаў]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. [[9 студзеня]] 2008&lt;/ref&gt;.

У снежні 2008 дырэктар дэпартамента па развіцці ядзернай энергетыкі Міністэрства энергетыкі Мікалай Груша адзначыў, што «Росатом» стане генеральным падрадчыкам будаўніцтва. Перамовы з расійскім бокам пройдуць у пачатку 2009. З яго слоў, беларуская адміністрацыя не мела іншага выхаду, бо атрымала прапанову толькі ад расійскай кампаніі. У сваю чаргу, пасол Францыі ў свой час звярнула ўвагу, што тэндэрная прапанова была сфармулявана такім чынам, што яе выканаць мог толькі «Росатом», бо толькі расійская кампанія будуе рэактары запрошванага тыпу. Французская «Арэва» і амерыканска-японская карпарацыя вырабляюць рэактары іншага пакалення&lt;ref&gt;Мікола Бугай. [http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&amp;i=22579 АЭС на Нарачы збудуюць расіяне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200925193834/http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&amp;i=22579 |date=25 верасня 2020 }}// [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 48 (598) [[29 снежня]] 2008. С. 5.&lt;/ref&gt;.

29 красавіка 2010 Міністэрства энергетыкі паведаміла, што Беларуская АЭС будзе будавацца па праекце «АЭС-2006», па якім пабудаваная Ленінградская АЭС і планіруецца ўзвядзенне станцый у Калініградзе і Варонежы&lt;ref&gt;Ірына Аніскевіч. [http://www.belta.by/ru/main_news_other/?id=525030 Белорусская АЭС будет строиться по проекту «АЭС-2006» — Минэнерго]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. [[29 красавіка]] 2010&lt;/ref&gt;. «АЭС-2006» — гэта тыпавы праект расійскай атамнай станцыі новага пакалення 3+ з палепшанымі тэхніка-эканамічнымі паказчыкамі. Рэалізоўваць праект пад ключ будзе «Росатом».

=== Выбар пляцоўкі ===
Першапачаткова пошук праводзіўся яшчэ ў [[СССР]] (гл. планы будаўніцтва АЭС пад [[Мінск]]ам). У сучасны перыяд работы пачаліся ў другой палове 1990-х.

З улікам дыстанцыі магчымага размяшчэння АЭС ад населеных пунктаў, ахоўных экалагічных зон, міжнародных авіятрас, магістральных трубаправодаў была складзена «карта адхіленых тэрыторый», у якую трапіла каля 50 % тэрыторыі краіны, у т.л. амаль уся [[Мінская вобласць]]. На астатняй тэрыторыі былі вызначаны 54 патэнцыяльныя пункты (малая шчыльнасць насельніцтва і прывязка да вадаёмаў, здольных забяспечыць тэхнічнай вадой АЭС магутнасцю звыш 4 млн кВт). Былі адхіленыя [[Віцебская вобласць]] (вялікае люстра вады, але малы вадазбор) і басейн [[Прыпяць|Прыпяці]] (неспрыяльныя геалагічныя ўмовы, высокі ўзровень грунтовых вод). З 54 пунктаў выбралі шэсць, а з іх пад канец 1990-х — тры&lt;ref&gt;[http://bdg.press.net.by/1998/98_03_12.449/atomn1.htm Подобраны три практически идеальных площадки для Белорусской АЭС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071223052343/http://bdg.press.net.by/1998/98_03_12.449/atomn1.htm |date=23 снежня 2007 }}&lt;/ref&gt;.

На [[2007]], былі папярэдне вызначаны дзве найбольш прыдатныя для будаўніцтва АЭС пляцоўкі (плошчай каля 10 км²): асноўная — Краснапалянская (Быхаўскі пункт) і рэзервная — Кукшынаўская (Шклоўска-Горацкі пункт) і атрыманы неабходны аб’ём інфармацыі для распрацоўкі «Абгрунтавання выбару пункта размяшчэння АЭС» і «Хадайніцтва аб папярэднім узгадненні месца размяшчэння АЭС» (дэкларацыя аб намерах)&lt;ref&gt;Информационный бюллетень Администрации Президента Республики Беларусь — № 7 (122), 2006. — С. 72.&lt;/ref&gt;. Ад Дубровенскага пункта адмовіліся. Разглядаўся і варыянт будаўніцтва ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] на мяжы з [[Літва|Літвой]]. Па словах намесніка старшыні Прэзідыума НАН У. Цімашпольскага, пры выбары пляцоўкі Беларусь «разглядае і палітычную падаплёку, але галоўнае — гэта бяспека АЭС»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2007/09/06/ic_news_113_276520/ |title=Беларусь может построить свою АЭС на границе с Литвой |access-date=21 верасня 2007 |archive-date=17 верасня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917173422/http://naviny.by/rubrics/economic/2007/09/06/ic_news_113_276520/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Канчатковы выбар пляцоўкі для будаўніцтва быў зроблены ў [[2008]]. У снежні было канчаткова прынята рашэнне, што атамная электрастанцыя ў Беларусі будзе збудавана між мястэчкамі Міхалішкі і Варняны ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] (Гродзенская вобласць). Астравецкай пляцоўцы аддалі перавагу перад альтэрнатыўнымі варыянтамі Быхава і Чавусаў. Галоўнай прычынай адмовы ад усходніх пляцовак (Краснапалянскай і Кукшынаўскай) стала геалогія. Падчас глыбокага свідравання там выявілі магутныя слаі абводненай крэйды, што стварала высокую рызыку карставых працэсаў — утварэння падземных пустэч, небяспечных для цяжкага ядзернага аб'екта. Астравецкая ж пляцоўка, наадварот, мела надзейны маналітны падмурак без падобных пагроз&lt;ref name=&quot;Mihaduk&quot; /&gt;.

=== Інвестыцыі ===
* 2005: Па разліках Аб’яднанага інстытута энергетычных і ядзерных даследванняў — Сосны НАН Беларусі АЭС магутнасцю каля 2000 МВт можа каштаваць разам з інфраструктурай 2,5-3 млрд дол. ЗША&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/economics/61662.html АЭС в Беларуси быть! Вопрос — когда?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100222053948/http://news.tut.by/economics/61662.html |date=22 лютага 2010 }}&lt;/ref&gt;.
* 2006: НАН Беларусі ацаніла кошт АЭС у межах 3-3,5 млрд дол. ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://president.gov.by/press34145.html |title=Совещание о повышении энергетической безопасности Республики Беларусь |access-date=2 сакавіка 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223081451/http://president.gov.by/press34145.html |archivedate=23 лютага 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* 2008: Міністэрствам фінансаў праект ацэньваўся прыкладна ў 4 млрд долл. ЗША. Крыніцы фінансавання: бюджэтныя сродкі, знешнія запазычанні, фонд нацыянальнага развіцця і інавацыйны фонд Міністэрства энергетыкі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.by/?id=33&amp;id_sp=45630&amp;lang=ru Строительство белорусской АЭС обойдется в около $4 млрд — Минфин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201001125259/https://interfax.by/?id=33&amp;id_sp=45630&amp;lang=ru |date=1 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;.
* 2009: Запыт на крэдыт у 9 млрд дол. ЗША (з якіх 6,5 млрд плануецца патраціць на будаўніцтва самой станцыі, а астатняе — на стварэнне інфраструктуры) накіраваны ўраду Расійскай Федэрацыі&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/economics/146867.html Белорусская АЭС может стать долгостроем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100112101942/http://news.tut.by/economics/146867.html |date=12 студзеня 2010 }}&lt;/ref&gt;.
* 2021: станам на 1 сакавіка 2021 года было выкарыстана сродкаў крэдыту на суму $ 4,7 млрд з $ 10 млрд, прадугледжаных на будаўніцтва Беларускай АЭС. Агульны арыенціровачны кошт будаўніцтва складзе каля $ 6 млрд&lt;ref&gt;[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913145314/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1|date=13 верасня 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Навукова-тэхнічная аснова ===
Для рэалізацыі Плана падрыхтоўчых работ у 2006—2010 створана [[Дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» (2006—2010)|дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі для народнай гаспадаркі Беларусі»]].

=== Падрыхтоўка персаналу ===
Падрыхтоўка спецыялістаў будзе весціся ў трох базавых універсітэтах: [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]] (факультэт энергетычнага будаўніцтва), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (фізічны факультэт), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі]].

Падпісана пагадненне з Расіяй, якое прадугледжвае магчымасць падрыхтоўкі беларускіх спецыялістаў у гэтай краіне.

Магчыма будуць запрашацца спецыялісты, якія працуюць у галіне ядзернай энергетыкі ў Расіі, Украіне, Літве&lt;ref&gt;[http://www.interfax.by/?id=33&amp;id_sp=45882&amp;lang=ru Беларусь прорабатывает вопрос подготовки специалистов для атомной электростанции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325200236/http://www.interfax.by/?id=33&amp;id_sp=45882&amp;lang=ru |date=25 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

=== Місіі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] ===
З 2010 года ў Беларусі рэгулярна праходзяць місіі МАГАТЭ, падчас якіх групы экспертаў, узначаленыя супрацоўнікамі МАГАТЭ, параўноўваюць існуючую на аб’ектах рабочую практыку з нормамі МАГАТЭ. На падставе праведзенай ацэнкі распрацоўваецца справаздача, якая змяшчае апісанне станоўчай практыкі эксплуатацыі (прызнанай такім чынам на міжнародным узроўні), а таксама прапановы і рэкамендацыі.

EPREV у Беларусі — пачатак 4 кастрычніка 2010

Місія EduTA ў Беларусі — пачатак 30 мая 2011

INIR 1, 2 місіі ў Беларусі — пачатак 18 чэрвеня 2012

Місія IRRS у Беларусі — пачатак 2 кастрычніка 2016

Місія SEED у Беларусі — пачатак 16 студзеня 2017

EPREV місія ў Беларусі — пачатак 8 кастрычніка 2018

Pre-OSART місія ў Беларусі — пачатак 5 жніўня 2019

INIR 3 місія ў Беларусі — пачатак 24 лютага 2020

IPPAS місія ў Беларусі — пачатак 27 чэрвеня 2021

ENSREG місія ў Беларусі — пачатак 31 жніўня 2021&lt;ref&gt;https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/eksperty-ensreg-otmechajut-progress-v-realizatsii-natsionalnogo-plana-dejstvij-po-stress-testam-belaes-11419/t_id/1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913150536/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/eksperty-ensreg-otmechajut-progress-v-realizatsii-natsionalnogo-plana-dejstvij-po-stress-testam-belaes-11419/t_id/1 |date=13 верасня 2021 }}&lt;/ref&gt;

Pre-OSART місія ў Беларусь — пачатак 25 кастрычніка 2021 года&lt;ref&gt;https://www.belta.by/economics/view/eksperty-magate-zavershili-rabotu-na-belaes-467059-2021/&lt;/ref&gt;

Справаздачы аб выніках праверак на сайце МАГАТЭ&lt;ref&gt;https://www.iaea.org/services/review-missions/calendar?type=All&amp;year%5Bvalue%5D%5Byear%5D=&amp;location=3510&amp;status=4275&lt;/ref&gt;

== Ядзерныя матэрыялы ==
8 лістапада міністр энергетыкі Беларусі Віктар Каранкевіч і генеральны дырэктар дзяржкарпарацыі «Расатам» Аляксей Ліхачоў падпісалі міжурадавае пагадненне аб супрацоўніцтве ў галіне перавозкі ядзерных матэрыялаў. Пагадненне вызначае парадак перавозкі ядзерных матэрыялаў паміж краінамі&lt;ref&gt;https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-rossija-podpisali-mezhpravsoglashenie-o-sotrudnichestve-v-oblasti-perevozki-jadernyh-468479-2021/&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя адключэння першага энергаблока ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Адключаны
!Уключаны
!Прычына адключэння
|-
|8 лістапада 2020
|19 лістапада 2020
|Першы энергаблок перастаў выпрацоўваць магутнасць, а турбіна была спынена з-за сапсаваных трансфарматараў напружання&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/707170.html|title=На БелАЭС «выявлена необходимость замены отдельного электротехнического измерительного оборудования»|date=2020-11-09|work=[[TUT.by]]|language=ru|accessdate=2020-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201110125526/https://news.tut.by/economics/707170.html|archivedate=10 лістапада 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
|-
|3 снежня 2020
|21 снежня 2020
|Першы энергаблок планава адключаны ад энергасістэмы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belarus.by/by/business/business-news/pershy-blok-belaes-planava-adkljuchany-ad-energasstemy-dlja-testsravannja-abstaljavannja---mnenerga_i_0000122252.html |title=Архіўная копія |access-date=9 сакавіка 2021 |archive-date=4 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804115521/https://www.belarus.by/by/business/business-news/pershy-blok-belaes-planava-adkljuchany-ad-energasstemy-dlja-testsravannja-abstaljavannja---mnenerga_i_0000122252.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
|-
|16 студзеня 2021
|21 студзеня 2021
|Першы энергаблок Беларускай АЭС быў адключаны ад сеткі пасля таго, як спрацавала сістэма абароны генератара&lt;ref&gt;https://bel.sputnik.by/economy/20210121/1046697234/Pershy-energablok-BelAES-uklyuchany--setku.html&lt;/ref&gt;.
|-
|20 лютага 2021
|8 сакавіка 2021
|Першы энергаблок планава спынены для правядзення выпрабаванняў і рэгламентных работ&lt;ref&gt;https://nn.by/?c=ar&amp;i=268623&lt;/ref&gt;.
|-
|10 сакавіка 2021
|14 сакавіка 2021
|Першы энергаблок планава адключаны ад сеткі для даследаванняў [[ксенон]]авых пераходных працэсаў у рэактарнай устаноўцы са зніжэннем яе магутнасці да мінімальна кантраляванага ўзроўню.
|-
|25 сакавіка 2021
|31 сакавіка 2021
|Першы энергаблок адключаны ад сеткі для правядзення выпрабаванняў і рэгламентных работ.
|-
|7 красавіка 2021
|6 мая 2021
|Першы энергаблок быў адключаны, каб правесці агляд і ацаніць эфектыўнасць работы сістэм і абсталявання&lt;ref&gt;https://reform.by/215093-pervyj-jenergoblok-belajes-opjat-otkljuchajut-ot-seti&lt;/ref&gt;.
|-
|12 ліпеня 2021
|4 кастрычніка 2021
|Першы энергаблок БелАЭС быў адключаны ад сеткі аўтаматычнай аховай генератара&lt;ref&gt;https://www.belta.by/economics/view/pervyj-energoblok-belaes-otkljuchen-ot-seti-minenergo-450120-2021/&lt;/ref&gt;.
|-
|17 лістапада 2021
|19 лістапада 2021
|Першы энергаблок БелАЭС адключаны ад сеткі дзеяннем аўтаматыкі&lt;ref&gt;https://belsat.eu/news/17-11-2021-pershy-energablok-belaes-znou-adklyuchyli/&lt;/ref&gt;.
|-
|25 красавіка 2022
|9 лістапада 2022
|Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт&lt;ref&gt;[https://news.zerkalo.io/economics/13273.html?tg Первый энергоблок БелАЭС опять не работает. На этот раз его отключили на плановый ремонт]&lt;/ref&gt;.
|-
|кастрычнік 2023
|16 снежня 2023
|Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт&lt;ref&gt;[https://news.zerkalo.io/economics/48827.html?tg4 Первый энергоблок БелАЭС опять отправят на ремонт]&lt;/ref&gt;.
|-
|3 снежня 2024
|27 студзеня 2025
|Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/policy/byl_otklyuchen_pochti_dva_mesyatsa_poyavilis_novosti_o_pervom_energobloke_belaes_/ |title=Был отключен почти два месяца: появились новости о первом энергоблоке БелАЭС |access-date=27 студзеня 2025 |archive-date=27 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127210828/https://tochka.by/articles/policy/byl_otklyuchen_pochti_dva_mesyatsa_poyavilis_novosti_o_pervom_energobloke_belaes_/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
|}

== Нарматыўная база ==

=== Нарматыўна-прававая і нарматыўна-тэхнічная база бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі ===

Дзяржаўнай навукова-тэхнічнай праграмай «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» прадугледжана распрацоўка і прыняцце 18 першачарговых нарматыўна-тэхнічных дакументаў, што датычацца бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі ([[Дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» (2006—2010)|падрабязней]]) і Закона «Аб выкарыстанні атамнай энергіі».

Закон павінен рэгламентаваць пытанні размяшчэння, праектавання, будаўніцтва, эксплуатацыі і вываду з эксплуатацыі ядзерных установак, транспартыравання, захоўвання, утылізацыі і выкарыстання ў мірных мэтах свежага і адпрацаванага ядзернага паліва, рэгуляваць забеспячэнне і кантроль за ядзернай, радыяцыйнай, тэхнічнай і пажарнай бяспекай ядзерных установак, экспарт і імпарт абсталявання, тэхналогій, ядзерных матэрыялаў і паслуг, падрыхтоўку спецыялістаў, дзяржаўны кантроль і іншыя пытанні ў галіне выкарыстання ядзернай энергіі.

Падрыхтоўка праекта Закона ўнесена ў План падрыхтоўкі законапраектаў на 2007, зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 10 студзеня 2007 № 11. Тэрмін падрыхтоўкі законапраекта — лістапад 2007&lt;ref&gt;[http://house.gov.by/index.php/,4647,12864,1,,0,0,0.html Палата представителей Национального собрания Республики Беларусь: План подготовки законопроектов на 2007 г.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што законапраект будзе адразу ўнесены на разгляд у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/ru/topics?tid=512 Совещание по вопросам строительства АЭС в Беларуси]&lt;/ref&gt; (а не праз паўгода, як звычайна прынята ў практыцы беларускага парламента).

Для забеспячэння функцый дзяржаўнага рэгулявання і ліцэнзавання ў галіне бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі, іанізуючага выпраменьвання, бяспечнага абыходжання з радыеактыўнымі адходамі Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 12 лістапада 2007 № 565 створаны Дэпартамент па ядзернай і радыяцыйнай бяспецы Міністэрства па надзвычайных становішчах Рэспублікі Беларусь (Дзяржатамнагляд) і зацверджана палажэнне аб ім.

=== Нарматыўная прававая база будаўніцтва АЭС ===

Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Аб некаторых мерах па будаўніцтву атамнай электрастанцыі» ад 12 лістапада 2007 № 565.

== Пастаўкі ў Літву ==
{{Гл. таксама|Канфлікт вакол Беларускай АЭС}}
З самага пачатку будаўніцтва суседняя Літва рэзка выказвалася супраць будаўніцтва станцыі і адмовілася ад пакупак энергіі АЭС. Аднак з запускам станцыі краіна не змагла адмовіцца ад беларускай электрычнасці з-за яе дэфіцыту ў Літве. Як заявіў 5 лютага 2021 года кіраўнік Мінэнерга прыбалтыйскай рэспублікі Дайнюс Крэйвіс, за апошнія 10 сутак праз літоўска-беларускую перамычку паступіла 154 млн кВт/г, з іх 50 % або 77 млн кВт/г — гэта электраэнергія, атрыманая на БелАЭС, а яшчэ 50 % — электрычнасць з Расіі. Чыноўнік распавёў на пасяджэнні Камітэта нацыянальнай бяспекі і абароны [[Сейм Літвы|Сейма Літвы]], што энергію Вільнюс па паперах купляе на латвійскай біржы. Аднак мяжу з [[Латвія]]й электрычнасць не перасякае, а напрамую паступае з Беларусі. Ён адзначыў, што ўлады ўжо выдаткавалі 4 млн еўра за атрыманую электрычнасць з Беларусі, а за год заплацяць Мінску 120 мільёнаў еўра. Крэйвіс перакананы, што атрыманыя грошы беларускае кіраўніцтва выдаткуе на пабудову другога і трэцяга энергаблокаў, і атрымаецца, што Літва сама прафінансуе аб’ект&lt;ref&gt;[https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 ЛИТВА ЗАПЛАТИЛА МИНСКУ 4 МЛН ЕВРО ЗА 10 ДНЕЙ «ОТКАЗА» ОТ ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ С БЕЛАЭС]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.belta.by/ru/topics?tid=522 Сюжэт: Будаўніцтва АЭС у Беларусі] (БЕЛТА){{ref-ru}}
* [http://naviny.by/new/20171012/1507814642-stroitelstvo-belaes-oboydetsya-v-11-mlrd-dollarov Строительство БелАЭС обойдется в 11 млрд долларов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171012171957/http://naviny.by/new/20171012/1507814642-stroitelstvo-belaes-oboydetsya-v-11-mlrd-dollarov |date=12 кастрычніка 2017 }} // naviny.by {{Ref-ru}}
* [https://doingbusiness.by/perevod-s-gaza-na-elektroenergiyu-virabativaemuyu-aes-upiraetsya-v-finansovie-voprosi Перевод с газа на электроэнергию, вырабатываемую АЭС, упирается в финансовые вопросы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919142848/https://doingbusiness.by/perevod-s-gaza-na-elektroenergiyu-virabativaemuyu-aes-upiraetsya-v-finansovie-voprosi |date=19 верасня 2020 }} // doingbusiness.by {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі]]
[[Катэгорыя:Эканоміка Астравецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Электрастанцыі Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка Беларусі]]</text>
      <sha1>i3v4evbubefjf7fbhi6csi762k6dfy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўночная Амерыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17908</id>
    <revision>
      <id>5197402</id>
      <parentid>5196211</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48488" sha1="585uzhk3s92dotnlv4rrrjbftrg255r" xml:space="preserve">{{Геаграфічны рэгіён
|Назва                  = Паўночная Амерыка
|Тэрыторыя                = 24,250,000&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{з|БСЭ|загаловак=Северная Америка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БЭС&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/266510 БЭС]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГЭ&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/250#%D0%A1%D0%95%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%900 Географическая энциклопедия]&lt;/ref&gt;
|Этнахаронім               = Паўночнаамерыканец, амерыканец
|Дзяржаў                = 23
|Мовы                     = [[англійская]], [[іспанская]], [[французская]] і шмат іншых
}}

'''Паўно́чная Аме́рыка''' ({{lang-en|North America}}, {{lang-fr|Amérique du Nord}}, {{lang-es|América del Norte, Norteamérica}}, {{lang-nah|Ixachitlān Mictlāmpa}}) — адзін з 6 [[кантынент|мацерыкоў]] планеты [[Зямля (планета)|Зямля]], які знаходзіцца на поўначы [[Заходняе паўшар’е|Заходняга паўшар’я]] Зямлі.

Плошча Паўночнай Амерыкі без астравоў — 20,36 млн км², з астравамі — 24,25 млн км²&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;БЭС&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГЭ&quot; /&gt;. Да астравоў Паўночнай Амерыкі адносяцца [[Грэнландыя]] (2,176 млн км²), [[Канадскі Арктычны архіпелаг]], [[Вест-Індыя]], [[Алеуцкія астравы]] і іншыя.

Насельніцтва Паўночнай Амерыкі складае больш 500 млн чалавек, што складае 7 % ад насельніцтва свету. У межах мацерыка часта вылучаюць ''[[Паўночная Амерыка, рэгіён|Паўночнаамерыканскі рэгіён]]'', які аб’ядноўвае [[ЗША]], [[Канада|Канаду]], Грэнландыю, [[Багамы]] і [[Бермуды]].

== Этымалогія ==
{{асноўны артыкул|Гісторыя Паўночнай Амерыкі}}
Лічыцца, што Амерыка была названа ў гонар фларэнтыйскага вандроўніка [[Амерыга Веспучы]] нямецкімі картографамі [[Марцін Вальдземюлер|Марцінам Вальдземюлерам]] і [[Маціяс Рынгман|Маціясам Рынгманам]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci|title=Amerigo Vespucci|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=7 July 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/67z4Z0azi?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci|archivedate=27 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Веспучы, які даследаваў Паўднёвую Амерыку паміж [[1497]] і [[1502]] гадамі, быў першым еўрапейцам, які выказаў здагадку, што Амерыка — гэта не [[Ост-Індыя]], а новы невядомы кантынент. У [[1507]] годзе Вальдземюллер склаў карту свету, дзе ён нанёс назва «Амерыка» на Паўднёва-Амерыканскі кантынент у раёне цяперашняй Бразіліі. Ён вытлумачыў назву ў кнізе ''Cosmographiae Introductio'', якая прыкладалася да карты&lt;ref&gt;p. 9, [http://books.google.com/books?id=3bOg4Nroos4C ''The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile''], translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser, edited by Charles George Herbermann, New York: The United States Catholic Historical Society, 1907.&lt;/ref&gt;:

{{пачатак цытаты}}
Сёння гэтыя часткі свету (Еўропа, Афрыка і Азія) ужо цалкам даследаваны, а чацвёртая частка свету адкрыта Амерыга Веспучы. І паколькі Еўропа і Азія названы імёнамі жанчын, тое я не бачу перашкод да таго, каб назваць гэту новую вобласць Амерыгай, Зямлёй Амерыга, ці Амерыкай, па імі мудрага мужа, які адкрыў яе.
{{oq|la|Nunc vero et hae partes sunt latius lustratae et alia quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video cur quis iure vetet ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigem quasi Americi terrain sive Americam dicendam: cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sunt nomina.}}
{{канец цытаты}}

Пазней, калі на картах з’явілася Паўночная Амерыка, гэта назва пашырылася і на яе: у [[1538]] годзе [[Герард Меркатар]] выкарыстаў тапонім «Амерыка» для пазначэння ўсяго заходняга паўшар’я на карце свету&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;[http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html The Naming of America: Fragments We’ve Shored Against Ourselves] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |date=22 красавіка 2022 }}. By Jonathan Cohen&lt;/ref&gt;.

Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што ў той час не было прынята зваць адкрываныя землі па імі (з выняткам каралеўскіх асоб), а толькі па прозвішчы, такім чынам тэорыя паходжання назвы ад імя Амерыга Веспучы з’яўляецца спрэчнай&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lloyd |first=John |author2=John Mitchinson |title=The Book of General Ignorance |publisher=Harmony Books |isbn=978-0-307-39491-0 |page=[https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 95] |quote=New countries or continents were never named after a person’s first name, but always after the second... |year=2006 |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 }}&lt;/ref&gt;.

Альфрэд Хад прапанаваў у [[1908]] годзе тэорыю, паводле якой кантынент названы ў гонар валійскага купца {{iw|Рычард Амерыке|Рычарда Амерыке|en|Richard Amerike}} з Брысталя, які, як мяркуюць, фінансаваў экспедыцыю [[Джон Кабат|Джона Кабата]], які адкрыў у [[1497]] годзе [[Ньюфаўндленд]]. Яшчэ адна гіпотэза абвяшчае, што Амерыка была названа ў гонар іспанскага марака са старажытным [[Вестготы|вестгоцкім]] імем Амаірык. Таксама ёсць версіі, што назва «Амерыка» сыходзіць каранямі ў мовы індзейцаў&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;/&gt;.

== Геаграфія ==

=== Знаходжанне ===
Паўночная Амерыка абмываецца з захаду [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] з Берынгавым морам, залівамі Аляска і Каліфарнійскім, з усходу [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] з морамі Лабрадор, Карыбскім, [[заліў Святога Лаўрэнція|залівам Святога Лаўрэнція]] і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім]], з поўначы — [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым акіянам]] з морамі Бофарта, Бафіна, Грэнландскім і Гудзонавым залівам.

З захаду адлучана ад [[Еўразія|Еўразіі]] [[Берынгаў праліў|Берынгавым пралівам]]. З поўдня адлучана ад [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйкам]].

У склад Паўночнай Амерыкі ўлучаюць таксама шматлікія астравы: [[Грэнландыя]],
[[Канадскі Арктычны архіпелаг]], [[Алеуцкія астравы]], [[востраў Ванкувер]], [[архіпелаг Аляксандра]] і інш. Плошча Паўночнай Амерыкі разам з астравамі 24,2 млн км², без астравоў 20,4 млн км².

Крайнія пункты Паўночнай Амерыкі:
* Паўночны пункт — [[мыс Мерчысан]], {{coord|display=inline|71|50|N|94|45|W|scale=1000000}}
* Паўднёвы пункт — мыс [[Мар’ята]], {{coord|display=inline|7|12|N|80|52|W|scale=1000000}}
* Заходні пункт — [[мыс Прынца Уэльскага]], {{coord|display=inline|65|35|N|168|05|W|scale=1000000}}
* Усходні пункт — мыс [[Сент-Чарльз (мыс)|Сент-Чарльз]], {{coord|display=inline|52|24|N|55|40|W|scale=1000000}}

Працягласць Паўночнай Амерыкі з поўначы на поўдзень складае 66°, ці ж 7326 км, а працягласць з захаду на ўсход роўная 102°, ці каля 4700 км

=== Гісторыя адкрыцця Паўночнай Амерыкі ===
1000 гадоў назад мацерыка дасягаюць старажытныя жыхары [[Скандынавія|Скандынавіі]] — [[вікінгі]].

У [[982]] годзе [[Эрык Руды]] быў выгнаны з ісландскай асады за здзейсненае ім забойства. Ён пачуў аповеды пра землі, што ляжалі на адлегласці каля 1000 кіламетраў ад [[Ісландыя|Ісландыі]]. Туды ён і адправіўся разам з невялікім атрадам. Пасля цяжкага плавання яму атрымалася дасягнуць гэтай зямлі. Эрык назваў гэта месца [[Грэнландыя]]й («зялёная краіна»). У [[986]] годзе Эрык сабраў групу вікінгаў, якія асталяваліся на адкрытай ім востраве.

Сын Эрыка [[Лейф Эрыксан|Лейф Шчаслівы]] адправіўся яшчэ далей і дасягнуў паўвострава [[паўвостраў Лабрадор|Лабрадор]].

[[12 кастрычніка]] 1492 года Амерыку адкрывае [[Хрыстафор Калумб]].

У маі [[1497]] года [[Джон Кабат|Джон]] і [[Себасцьян Кабат]]ы адплылі з порта [[Брысталь|Брысталя]] на судне «Мэцью». Пад канец чэрвеня яны высадзіліся на востраве, названай [[Ньюфаўндленд]], прыняўшы яго за [[Азія|Азію]], і працягвалі плаванне ўздоўж узбярэжжа да ўсходу ад [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліва Святога Лаўрэнція]]. Праплаваўшы ўздоўж берага каля месяца і выявіўшы буйныя запасы рыбы, яны ўзялі зваротны курс.

У красавіку [[1534]] года адплыўшы з горада [[Сен-Мало]], француз [[Жак Карцье]] праз 20 дзён дасягнуў вострава Ньюфаўндленд і, абмінуўшы востраў, праз праліў [[Бен-Іль]] увайшоў у заліў Святога Лаўрына. Склаўшы карты мясцовасці, Карцье вярнуўся назад у [[Францыя|Францыю]]. У [[1535]] годзе тры караблі Карцье зноў падышлі да Ньюфаўндленда. Ён абмінуў з поўначы востраў [[Антыкосты]] і ўвайшоў у вусце [[Рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]]. Наняўшы правадыроў-[[Гураны|гуранаў]], француз павёў караблі па рацэ і неўзабаве прыбыў да месца, якое індзейцы звалі Стадыкона (зараз там знаходзіцца горад [[Квебек (горад)|Квебек]]).

У пачатку кастрычніка французы прыбылі ў селішча [[Іракезы|іракезаў]] Ошылага. Карцье ўстаў на гару, якая ўзвышалася над вёскай, якую назваў [[Мон-Руаяль]] (Каралеўская гара). З гары былі бачны парогі, якія не дазвалялі суднам падымацца вышэй па рацэ. Карцье вярнуўся ў Стадакон. Французы зазімавалі тут, пабудаваўшы форт.

У [[1541]] годзе пачалося трэцяе плаванне Карцье. Ён павінен быў заснаваць у даследаваных ім землях асады пад агульнай назвай Новая Францыя. Але задумка не атрымалася. Вандроўнік вярнуўся ў [[Францыя|Францыю]], трапіў там у няласку і памёр у забыцці ў [[1557]] годзе.

У 1608 годзе [[Самуэль дэ Шамплейн]] на месцы вёскі Стадакона заснаваў горад Квебек, а ў [[1611]] годзе паблізу селішча Ошылага — [[Манрэаль]].

У сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адбылося адкрыццё заходняга ўзбярэжжа мацерыка ў час [[Вялікая Паўночная экспедыцыя|Вялікай Паўночнай экспедыцыі]]. У ліпені [[1741]] года каманда карабля «Святы Пётр» пад камандаваннем [[Вітус Берынг|Вітуса Берынга]] ўбачыла амерыканскае ўзбярэжжа прыкладна на 58° з. ш., а карабель «Святы Павел» пад камандаваннем [[Аляксей Ільіч Чырыкаў|Аляксея Ільіча Чырыкава]] падышоў да амерыканскіх берагоў ледзь паўднёвей — блізу 55° з. ш.

=== Геалогія ===
[[Файл:Geologic map of North America.jpg|thumb|left|Геалагічная карта Паўночнай Амерыкі.]][[Файл:North america rock types.jpg|thumb|150px|right|[[:Файл:North america rock sedimentary.jpg|Асадкавыя]], [[:Файл:North america rock volcanic.jpg|вулканічныя]], [[:Файл:North america rock plutonic.jpg|магматычныя]] і [[:Файл:North america rock metamorphic.jpg|метамарфічныя]] пароды Паўночнай Амерыкі.]]
Старажытны мацярык [[Лаўрэнція, старажытны мацярык|Лаўрэнція]] сфармаваў ядро Паўночнай Амерыкі ў перыяд ад 1,5 да 1 млрд гадоў назад у [[пратэразой]]скім эоне&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dalziel |first=I.W.D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241}}&lt;/ref&gt;. Паміж позным [[Палеазой|палеазоем]] і раннім [[Мезазой|мезазоем]] Паўночная Амерыка, як і іншыя сучасныя кантыненты, адлучылася ад суперкантынента [[Пангея|Пангеі]].

==== Геалогія Канады ====
[[Канада]] з’яўляецца адным з найстарэйшых геалагічных рэгіёнаў свету, больш паловы яе тэрыторыі складзена з [[дакембрый]]скіх парод, якія былі над узроўнем мора з пачатку [[палеазой]]скай эры&lt;ref name=&quot;Marianopolis&quot;&gt;Wallace, Stewart W. [http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm «Geology Of Canada.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |date=4 ліпеня 2010 }} The Encyclopedia of Canada, Vol. III, Toronto, University Associates of Canada, 1948, 396p., p. 23-26. [http://faculty.marianopolis.edu Marianopolis College] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121002062613/http://faculty.marianopolis.edu/ |date=2 кастрычніка 2012 }}&lt;/ref&gt;. Мінеральныя рэсурсы Канады вельмі размаітыя і шырокія&lt;ref name=&quot;Marianopolis&quot;/&gt;. [[Канадскі шчыт]], змешчаны на поўначы кантынента, мае запасы руд [[жалеза]], [[Нікель|нікелю]], [[цынк]]у, [[медзь|медзі]], [[золата]], [[Свінец|свінцу]], [[малібдэн]]у і [[Уран (хімічны элемент)|урану]]. У [[Арктыка|Арктыцы]] не так даўно былі таксама адкрыты значныя канцэнтрацыі дыяментаў, што робіць Канаду адным з найбуйнейшых у свеце дастаўнікоў дыяментаў&lt;ref&gt;{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140322184538/http://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |date=22 сакавіка 2014 }}[http://www.wired.com Wired.com].&lt;/ref&gt;. На працягу ўсяго Канадскага шчыта знаходзіцца мноства шахцёрскіх гарадоў па здабычы карысных выкапняў. Найбуйны і самыя вядомыя з іх — [[Садберы]] ў правінцыі [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]]. Радовішчы Садберы з’яўляюцца выняткам з нармальнага працэсу фармавання мінералаў, бо існуюць важкія довады таго, што [[Кратар Садберы|Садберыйскі басейн]] утварыўся на месцы старажытнага [[метэарыт]]нага кратара. Побач знаходзіцца менш вядомая [[Магнітная анамалія Тэмагамі]], якая мае дзіўнае падабенства з Садберыйскім басейнам, што дазваляе меркаваць пра наяўнасць тут іншага кратара, гэтак жа багатага металічнымі рудамі&lt;ref name=&quot;GH&quot;&gt;[http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html 3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |date=11 ліпеня 2009 }}&lt;/ref&gt;.

==== Геалагічныя правінцыі ЗША ====
З’яднанне з 48 штатаў ЗША, што ляжыць паўднёвей Канады, можа быць падзелена на прыкладна пяць фізіка-геаграфічных правінцый:
* [[Кардыльеры]]
* [[Канадскі шчыт]]
* Стабільная платформа
* Узбярэжная раўніна
* [[Апалачы|Апалацкі]] пояс складкаўтварэння.

Геалогія Аляскі ставіцца да Кардыльераў, тым часам як буйныя вострава штата [[Гаваі]] утвораны [[Неагенавы перыяд|неагенавымі]] [[вулкан]]амі, размешчанымі над [[Гарачы пункт, геалогія|гарачым пунктам]].

==== Геалогія Цэнтральнай Амерыкі ====
[[Файл:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|left|{{legend|#FAD4AF|Цэнтральная Амерыка, што ляжыць на [[Карыбская пліта|Карыбскай пліце]].}}]]
Цэнтральная Амерыка з’яўляецца досыць геалагічна актыўнай з землетрасеннямі і вывяржэннямі вулканаў, якія адбываюцца час ад часу. У [[1976]] годзе [[Гватэмала]] пацярпела ад моцнага землятрусу, у якім загінулі 23 000 чалавек; [[Манагуа]], сталіца [[Нікарагуа]], разбуралася землятрусамі ў [[1931]] і [[1972]] гадах, у апошнім выпадку загінула каля 5000 чалавек; тры землетрасенни спустошылі [[Сальвадор]], адно ў [[1986]] годзе і два ў [[2001]]; у 2009 годзе землетрасенне разбурыла паўночную і цэнтральную вобласці [[Коста-Рыка|Коста-Рыкі]], загінулі сама меней 34 чалавеки, таксама ў [[Гандурас]]е, у выніку магутнага землетрасення [[2009]] года загінулі 7 чалавек.

У рэгіёне нярэдкія вывяржэнні вулканаў. У [[1968]] годзе прачнуўся вулкан [[Вулкан Арэналь|Арэналь]] у Коста-Рыку, з-за вывяржэння загінули 87 чалавек. Урадлівыя глебы ад выветрывання вулканічных лаў дазваляюць падтрымваць высокую шчыльнасць насельніцтва ва ўрадлівых сельскагаспадарчых горных раёнах.

Цэнтральная Амерыка мае шмат горных хрыбтоў, самымі працяглымі з’яўляюцца [[Сьера-Мадрэ-дэ-Ч’япас]], [[Кардыльера-Ізабела]] і [[Кардыльера-дэ-Таламанка]]. Паміж хрыбтамі ляжаць урадлівыя даліны, якія падыходзяць для жыцця людзей, і дзе ў наш час жыве большасць насельніцтва Гандураса, Коста-Рыкі і Гватэмалы. Клімат і глебы далін таксама прыдатныя для вытворчасці [[кава]], [[Фасоля|фасолі]] і іншых культур.

[[Берагавыя хрыбты]] працягнуліся на захадзе Паўночнай Амерыкі. На ўсходзе горная сістэма [[Апалачы]]. Гэта вельмі старажытныя, якія разбураюцца горы. Існуюць такія горныя хрыбты як [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каскадныя горы]], [[Скалістыя горы]].

=== Рэльеф ===
''[[Лаўрэнтыйскае ўзвышша]]'' адпавядае мацерыковай частцы Канадскага шчыта. Асаблівасці яе рэльефу злучаны з працяглай [[дэнудацыя]]й і ледавіковай апрацоўкай. Полага-хвалістая паверхня ўзвышша мае вышыні 1537—6100 метраў.

[[Файл:North America satellite globe.jpg|thumb|right|Паўночная Амерыка з космасу.]]
''[[Цэнтральныя раўніны]]'' адпавядаюць часткі пліты Паўночна-Амерыканскай платформы. Вышыня 200—500 м. Рэльеф эразійны і слаба-хвалісты, а ў паўночнай частцы рэльеф ледавіковы з моранымі градамі і зандравымі палямі. У паўднёвай частцы гэтага рэльефу знаходзяцца лесуны пакровы. Да такіх узвышшаў ставіцца ўзвышша Озарк (вышыня каля 760 м) і нізкагор’е Уошыта (да 884 м), уяўлялая сабой складкаватая аснова эпігерцынскай платформы.

''[[Вялікія раўніны]]'' з’яўляюцца перадгорным плато Кардыльераў. Вышыня 500—1500 м. З’явіліся ў эпоху [[Ларамійскі арагенез|ларамійскай складкаватасці]], з-за назапашання прадуктаў разбурэння Кардыльераў і наступнага ўзняцця паверхні. Геамарфалагічны будынак досыць складаны, ёсць карэнныя, мораныя, флювіягляцыйныя і лёсавыя чацвярцёвыя пароды.

''[[Берагавыя нізіны]]'' адпавядаюць эпігерцынскай платформе на поўдні мацерыка. Вышыня не вышэй 200 м. У тылавых частках мноства эразійных формаў, ва ўзбярэжнай зоне — бары, лагуны, пясчаныя пляжы, косы, плоскія нізкія тэрасы.

''Найвышэйшы пункт Паўночнай Амерыкі'' — гара [[Гара Дэналі|Дэналі]] (да 2015 года звалася Мак-Кінлі) — 6194 м,
''самы нізкі — [[Даліна Смерці]]'' — 86 м ніжэй [[Узровень мора|узроўня мора]].

;Горы
* [[Скалістыя горы]]
* [[Каскадныя горы]]
* [[Берагавыя хрыбты]]
* [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]]
* [[Апалачы]]
* [[Кардыльеры]]

=== Клімат ===

'''Клімат''' ад арктычнага на крайняй поўначы да субэкватарыяльнага ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] і [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], ва ўзбярэжных раёнах акіянічны, ва ўнутраных — кантынентальны. Сярэднія тэмпературы студзеня ўзрастаюць ад −36&amp;nbsp;°C (на поўначы Канадскага Арктычнага арх.) да 20&amp;nbsp;°C (на поўдні Фларыды і Мексіканскага сугор’я), ліпеня — ад 4&amp;nbsp;°C на поўначы Канадскага Арктычнага арх. да 32&amp;nbsp;°C на паўднёвым захадзе ЗША. Найбольшая колькасць ападкаў выпадае на Ціхаакіянскім узбярэжжы Аляскі і Канады і на паўночным захадзе ЗША (2000—3000 мм у год); паўднёва-усходнія раёны мацерыка атрымваюць 1000—1500 мм, Цэнтральныя раўніны — 400—1200 мм, міжгорныя даліны субтрапічных і трапічных раёнаў Кардыльераў — 100—200 мм. Да поўначы ад 40—44° з. ш. узімку фармуецца ўстойлівае снежнае покрыва. Лета цёплае, з рэдкімі залевамі, засухамі і сухавеямі.

Кліматычныя ўмовы Паўночнай Амерыкі вылучна размаітыя. Гэта «самы паўночны» кантынент Землі, бліжэй усяго прыдатны да полюса, у той жа час, які працягнуўся больш за на 7 тысяч кіламетраў з поўначы на поўдзень. Мацярык знаходзіцца ва ўсіх кліматычных паясах планеты, выключаючы экватарны пояс. З-за такой разнастайнасці тыпаў клімату ў Паўночнай Амерыцы сфармаваліся практычна ўсе прыродныя зоны Зямлі, а жывая прырода мацерыка адрозніваецца вылучнай шматстатнасцю выглядаў раслін і жывёл.

Арктычны клімат характэрны для астравоў Канадскага Арктычнага архіпелага і Грэнландыі. Голыя камяністыя арктычныя пустыні на поўдні пакрыты імхамі і лішайнікамі, на поўначы ўтоены пад тоўстымі покрыўнымі ледавікамі. Зімы вылучна суровыя, тэмпературы ў сярэднім вар’іруюць ад −32&amp;nbsp;°C да −40&amp;nbsp;°C і ніжэй ва ўнутраных раёнах Грэнландыі. Ападкаў выпадае вельмі мала менш за 250—100 мм у год. Лета практычна не настае, толькі ў самыя гарачыя месяцы года тэмпература паветра падымаецца вышэй 0&amp;nbsp;°C.

Субарктычны кліматычны пояс знаходзіцца на поўначы Канады і Аляскі. Тут пададзены прыродныя зоны тундры і лесатундры. Лета вельмі кароткае, снягі растаюць у чэрвені, а цёплае надвор’е трымаецца каля месяца. За палярным колам настае палярная ноч і палярны дзень. З пасоўваннем на поўнач ападкаў выпадае ўсё менш — ад 500 да 100 мм у год. Узімку тэмпературы апускаюцца ад −24 да −40&amp;nbsp;°C. Зімы суровыя і працяглыя. Максімум ападкаў даводзіцца на лета, калі над рэгіёнам пануе ўмераная паветраная маса. Улетку тэмпература падымаецца ад 0 да +16&amp;nbsp;°C на поўдні.

Умераны пояс — самы шырокі кліматычны пояс Паўночнай Амерыкі, які займае поўнач Злучаных Штатаў і паўднёвую частку Канады. Умераны пояс таксама падзяляецца на тры сектары. Найболей мяккім з іх з’яўляецца заходні. За кошт цёплай Паўночна-Ціхаакіянскай плыні Тут выпадае вялікая колькасць ападкаў, што пераважна прыходзяцца на зіму. Самая вялікая колькасць снегу, зафіксаваная на мацерыку, выпала за год менавіта тут — у раёне вулкана Рэйнір (ЗША) — за зіму 1971-72 гг. яно склала 31 102 мм. У сярэднім, ападкаў тут выпадае ад 2000 да 3000 мм. Лета досыць халаднаватае з тэмпературамі +8 — +16&amp;nbsp;°C. Зімы адносна ўмеранага клімату цёплыя ад 0 да −16&amp;nbsp;°C на поўначы. Цэнтральны сектар значна больш суровы. Тут назіраецца кантынентальны і рэзка-кантынентальны тыпы клімату, у адрозненне ад марскога на захадзе. Колькасць ападкаў, у сярэднім, ад 250 да 500 мм у год. За кошт вялікай колькасці ясных дзён у годзе (з-за падаленасці ад акіяна) тут назіраюцца вельмі вялікія гадавыя амплітуды тэмператур — ад +16 — +24&amp;nbsp;°C летам да −8 −32&amp;nbsp;°C зімой. На поўначы мясцуецца прыродная зона тайгі, што досыць рэзка пераходзіць у стэпы. З-за вельмі рэзкага клімату лісцяныя лясы тут займаюць невялікія тэрыторыі. Усходні сектар знаходзіцца пад уплывам мусонаў.

Ападкаў тут выпадае ад 2000 мм на беразе Атлантычнага акіяна да 500—1000 мм усярэдзіне мацерыка. Тут цёплае лета +16 — +24&amp;nbsp;°C і халаднаватая, але таксама адносна цёплая снежная зіма з тэмпературамі ад 0 да −16&amp;nbsp;°C. Поўнач сектара занятая барэальнымі (паўночнымі) лясамі ці тайгой, поўдзень — змяшанымі і шырокалісцевымі лясамі.

Субтрапічны кліматычны пояс знаходзіцца на тэрыторыі паўночнай Мексікі і паўднёвай часткі ЗША. На гэтым мацерыку ён займае вельмі вялікі плошча, аднак, па гэтых жа прычынах — з-за вялікай працягласці з захаду на ўсход не ўсе яго раёны спрыяльныя для жыцця. Пояс можна таксама падзяліць на тры сектары. Заходні працягнуўся тонкай палоскай па ціхаакіянскім узбярэжжы — у перадгор’ях Кардыльераў. Тут знаходзяцца прыродныя зоны змяшаных лясоў (на поўначы) і цвердалістых вечназялёных лясоў і хмызнякоў (на поўдні). Тут назіраецца гарачае лета з сярэднімі тэмпературамі ад +16 да +24&amp;nbsp;°C і халаднаватая зіма +8 — 0&amp;nbsp;°C. Ападкаў выпадае ад 500 да 2000 мм, іх колькасць расце з поўдня на поўнач. Цэнтральны ці кантынентальны сектар характарызуецца неспрыяльнымі кліматычнымі ўмовамі. Вялікія плошчы сектара заняты Кардыльерамі, на раўнінах фармуюцца пустыні. Тут пануюць сухія кантынентальныя паветраныя масы, ападкаў выпадае мала — ад 100 да 500 мм у год. Тэмпература паветра вагаецца ад +32 — +16&amp;nbsp;°C летам да +8 −8&amp;nbsp;°C зімой. Для цэнтральных субтропікаў ЗША і Мексікі надзённай праблемай сёння з’яўляецца разрастанне пустэльняў і ўсушэнне клімату. Пры руху на ўсход пустыні пераходзяць у стэпы і лесастэпы. Усходні сектар знаходзіцца пад уплывам мусонаў. Ападкаў тут выпадае вельмі шмат больш 1000—2000 мм у год, месцамі гэта выклікае забалочванне мясцовасці. Вільготны клімат спрыяе вырастанню зменна вільготных лясоў. Тут назіраецца гарачае лета (+32&amp;nbsp;°C і вышэй) і цёплая зіма з тэмпературамі ад 0 да +24&amp;nbsp;°C (у Фларыдзе).

Трапічны клімат характэрны для большай часткі Цэнтральнай Амерыкі. У ім вылучаецца тры сектары па размеркаванні ападкаў на яго тэрыторыі. Заходні сектар (Ціхаакіянскае ўзбярэжжа паўднёвай Мексікі) заняты зменна вільготнымі лясамі. Асадкі вывальваюцца на наветраных схілах Кардыльераў, іх колькасць даходзіць да 2000 мм у год. Цэнтральны сектар заняты саванамі і пустынямі. Знаходзячыся пад уплывам кантынентальных трапічных паветраных мас, ён выпрабоўвае нястачу ў колькасці выпадаемых ападкаў, што таксама затрымваюцца схіламі Кардыльераў. Тэмпературы тут трохі ніжэй з-за вялікай вышыні мясцовасці над роўнем мора. Улетку ад +16 да +32&amp;nbsp;°C (у залежнасці ад вышыні), узімку — ад +8 да +24&amp;nbsp;°C адпаведна. Ападкаў вывальваецца ад 500 да 250 мм і менш.

Субэкватарыяльны пояс Паўночнай Амерыкі займае вельмі невялікую плошчу на самым поўдні кантынента на Панамскім перашыйку. Пояс заняты прыроднай зонай зменна вільготных лясоў, а таксама саван і рэдкалессяў на захадзе. Тут захоўваецца ўвесь час гарачае надвор’е як улетку, так і ўзімку, з тэмпературамі вышэй +20&amp;nbsp;°C, максімум ападкаў даводзіцца на лета. Ападкаў тут вывальваецца 2000-3000 мм у год і больш.

=== Гідраграфія ===
У Паўночнай Амерыцы даволі шмат і рэк, і азёр. Самая доўгая рачная сістэма на зямным шары змесцавана менавіта там — [[Місісіпі]] з прытокам [[Місуры (рака)|Місуры]], а найвялікая скупнасць прэснай вады знаходзіцца ў раёне [[Вялікія азёры|Вялікіх амерыканскіх азёр]]. Тэрыторыя кантынента абрашаецца нераўнамерна, дзякуючы як кліматычным, так і араграфічным, асаблівасцям.
Велізарную водную сістэму ўтвараюць [[Вялікія азёры]] і [[рака Святога Лаўрэнція]], якая злучае іх з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Рэкі Паўночнай Амерыкі прыналежаць да басейнаў Ціхага, Паўночнага Ледавітага і Атлантычнага акіянаў; некаторыя з іх маюць унутраны сцёк. Большасць пускаюцца ў [[Атлантычны акіян]].

Вялікая частка рэк Паўночнай Амерыкі мае вялікае транспартнае і [[Гідраэнергетыка|гідраэнергетычнае]] значэнне.

У розных частках мацерыка знаходзяцца розныя тыпы водных сістэм з неаднолькавымі рачнымі рэжымамі. Яны залежаць ад асаблівасцяў клімату і араграфічных умоў.

;Рэкі
* [[Місісіпі]]
* [[Місуры (рака)|Місуры]]
* [[Макензі]]
* [[Калумбія (рака)|Калумбія]]
* [[Саскачэван (рака)|Саскачэван]]
* [[Юкан (рака)|Юкан]]
* [[Каларада (рака)|Каларада]]
* [[Рыа-Грандэ|Рыа-Гранду]]

;Азёры
* [[Вялікія азёры]]
** [[Верхняе (возера)|Верхняе]]
** [[Эры (возера)|Эры]]
** [[Гурон]]
** [[Мічыган (возера)|Мічыган]]
** [[Антарыа (возера)|Антарыа]]
* [[Вялікае Мядзвежае возера]]
* [[Вялікае Нявольніцкае возера]]
* [[Вялікае Салёнае возера]]
* [[Вініпег (возера)|Вініпег]]
* [[Крэйтэр (возера)|Крэйтэр]]

== Дзяржавы і тэрыторыі Паўночнай Амерыкі ==
[[Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b2 604-3.jpg|thumb|right|Паўночная Амерыка — 1907 г.]]
{{main|Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Паўночнай Амерыкі}}

=== Незалежныя дзяржавы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=&quot;30%&quot; | Дзяржава
! width=&quot;15%&quot; | Плошча&lt;br /&gt;(км²)
! width=&quot;15%&quot; | Насельніцтва&lt;br /&gt;(2008)
! width=&quot;15%&quot; | Шчыльнасць насельніцтва&lt;br /&gt;(чел./км²)
!| Сталіца
|-
|'''{{Сцяг Антыгуа і Барбуда}} [[Антыгуа і Барбуда]]'''
|'''{{nts|442}}'''
|'''{{nts|88000}}'''
|'''199,1'''
|'''[[Сент-Джонс]]'''
|-
|'''{{Сцяг Багам}} [[Багамы]]'''
|'''{{nts|13943}}'''
|'''{{nts|342000}}'''
|'''24,5'''
|[[Насау (Багамскія Астравы)|'''Насау''']]
|-
|'''{{Сцяг Барбадаса}} [[Барбадас]]'''
|'''{{nts|430}}'''
|'''{{nts|256000}}'''
|'''595,3'''
|'''[[Брыджтаўн]]'''
|-
|'''{{Сцяг Беліза}} [[Беліз]]'''
|'''{{nts|22966}}'''
|'''{{nts|307000}}'''
|'''13,4'''
|'''[[Бельмапан]]'''
|-
|'''{{Сцяг Гаіці}} [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]]'''
|'''{{nts|27750}}'''
|'''{{nts|10033000}}'''
|'''361,5'''
|'''[[Порт-о-Прэнс]]'''
|-
|'''{{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]]'''
|'''{{nts|108889}}'''
|'''{{nts|14027000}}'''
|'''128,8'''
|[[Гватэмала (горад)|'''Гватэмала''']]
|-
|'''{{Сцяг Гандураса}} [[Гандурас]]'''
|'''{{nts|112492}}'''
|'''{{nts|7466000}}'''
|'''66,4'''
|'''[[Тэгусігальпа]]'''
|-
|'''{{Сцяг Грэнады}} [[Грэнада]]'''
|'''{{nts|344}}'''
|'''{{nts|104000}}'''
|'''302,3'''
|'''[[Сент-Джорджэс]]'''
|-
|'''{{Сцяг Дамінікі}} [[Дамініка]]'''
|'''{{nts|751}}'''
|'''{{nts|67000}}'''
|'''89,2'''
|'''[[Разо]]'''
|-
|'''{{Сцяг Дамініканскай Рэспублікі}} [[Дамініканская Рэспубліка]]'''
|'''{{nts|48671}}'''
|'''{{nts|10090000}}'''
|'''207,3'''
|'''[[Санта-Дамінга]]'''
|-
|'''{{Сцяг Канады}} [[Канада]]'''
|'''{{nts|9984670}}'''
|'''{{nts|33573000}}'''
|'''3,4'''
|'''[[Атава]]'''
|-
|'''{{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]]'''
|'''{{nts|51100}}'''
|'''{{nts|4579000}}'''
|'''89,6'''
|'''[[Сан-Хасэ]]'''
|-
|'''{{Сцяг Кубы}} [[Куба]]'''
|'''{{nts|109886}}'''
|'''{{nts|11204000}}'''
|'''102,0'''
|'''[[Гавана]]'''
|-
|'''{{Сцяг Мексікі}} [[Мексіка]]'''
|'''{{nts|1964375}}'''
|'''{{nts|112322757}}'''
|'''57,1'''
|'''[[Мехіка]]'''
|-
|'''{{Сцяг Нікарагуа}} [[Нікарагуа]]'''
|'''{{nts|130373}}'''
|'''{{nts|5743000}}'''
|'''44,1'''
|'''[[Манагуа]]'''
|-
|'''{{Сцяг Панамы}} [[Панама]]'''
|'''{{nts|75417}}'''
|'''{{nts|3454000}}'''
|'''45,8'''
|[[Панама (горад)|'''Панама''']]
|-
|'''{{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]'''
|'''{{nts|21041}}'''
|'''{{nts|6163000}}'''
|'''293,0'''
|'''[[Сан-Сальвадор (горад)|Сан-Сальвадор]]'''
|-
|'''{{Сцяг Сент-Люсіі}} [[Сент-Люсія]]'''
|'''{{nts|539}}'''
|'''{{nts|172000}}'''
|'''319,1'''
|'''[[Кастры]]'''
|-
|'''{{Сцяг Сент-Вінсента і Грэнадзін}} [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны]]'''
|'''{{nts|389}}'''
|'''{{nts|109000}}'''
|'''280,2'''
|'''[[Кінгстаўн]]'''
|-
|'''{{Сцяг Сент-Кітса і Невіса}} [[Сент-Кітс і Невіс]]'''
|'''{{nts|261}}'''
|'''{{nts|52000}}'''
|'''199,2'''
|'''[[Бастэр]]'''
|-
|'''{{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]'''
|'''{{nts|9629091}}'''
|'''{{nts|311630000}}'''
|'''32,7'''
|'''[[Вашынгтон]]'''
|-
|'''{{Сцяг Трынідада і Табага}} [[Трынідад і Табага]]'''
|'''{{nts|5130}}'''
|'''{{nts|1339000}}'''
|'''261,0'''
|'''[[Порт-оф-Спейн]]'''
|-
|'''{{Сцяг Ямайкі}} [[Ямайка]]'''
|'''{{nts|10991}}'''
|'''{{nts|2719000}}'''
|'''247,4'''
|[[Кінгстан (Ямайка)|'''Кінгстан''']]
|}

=== [[Залежная тэрыторыя|Залежныя тэрыторыі]] ===
[[Файл:Non-Native-American-Nations-Territorial-Claims-over-NAFTA-countries-1750-2008.gif|thumb|300px|right|Гісторыя Паўночнай Амерыкі з 1750 года]]
* [[Амерыканскія Віргінскія астравы]] ([[ЗША]])
* [[Ангілья]] ([[Вялікабрытанія]])
* [[Аруба]] ([[Нідэрланды]])
* [[Бермудскія астравы]] ([[Вялікабрытанія]])
* [[Бонэйр, Сінт-Эстатыус і Саба]] ([[Нідэрланды]])
* [[Брытанскія Віргінскія астравы]] ([[Вялікабрытанія]])
* [[Гвадэлупа]] ([[Францыя]])
* [[Грэнландыя]] ([[Данія]])
* [[Кайманавы астравы]] ([[Вялікабрытанія]])
* [[Кліпертан]] ([[Францыя]])
* [[Кюрасаа]] ([[Нідэрланды]])
* [[Марцініка]] ([[Францыя]])
* [[Мантсерат]] ([[Вялікабрытанія]])
* [[Востраў Наваса|Наваса]] ([[ЗША]])
* [[Пуэрта-Рыка]] ([[ЗША]])
* [[Сен-Бартэльмі]] ([[Францыя]])
* [[Сен-Мартэн (Францыя)|Сен-Мартэн]] ([[Францыя]])
* [[Сен-П’ер і Мікелон]] ([[Францыя]])
* [[Сінт-Мартэн]] ([[Нідэрланды]])
* [[Цёркс і Кайкас]] ([[Вялікабрытанія]])

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэбны дапаможнік для 9-га кл. / Н. У. Навуменка і інш. — Мінск: Народная асвета, 2006. ISBN 985-12-1615-1

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:North America}}
* [http://geoman.ru/geography/item/f00/s04/e0004100/index.shtml Вся информация о Северной Америке]

{{Рэгіёны}}
{{Кантыненты}}
{{Паўночная Амерыка}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Паўночная Амерыка| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>585uzhk3s92dotnlv4rrrjbftrg255r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далёкі Усход</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18839</id>
    <revision>
      <id>5197466</id>
      <parentid>5196114</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Перанос карты ў шаблон</comment>
      <origin>5197466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3454" sha1="cmryamuwl1wxaz6dtseafsyafi7igs8" xml:space="preserve">{{Геаграфічны рэгіён|Карта=Far east1.png}}
{{Значэнні|Спасылка=Усход}}
'''Далёкі Усход''' ({{lang-zh|遠東}}, {{lang-ko|극동}}, {{lang-ja|極東}}, {{lang-th|ตะวันออกไกล}}, {{lang-vi|Viễn Đông}}, {{lang-id|Timur Jauh}}, {{lang-en|Far East}}) — прыродна-гістарычны рэгіён, да якога адносяць Усходні [[Кітай]], [[Карэйскі паўвостраў|Карэю]], [[Японія|Японію]], частку Расіі, а ў [[Расія|Расіі]] — [[Прыморскі край|Прыморскі]], [[Камчацкі край|Камчацкі]] і [[Хабараўскі край|Хабараўскі]] краі, [[Амурская вобласць|Амурскую]], [[Сахалінская вобласць|Сахалінскую]] і [[Магаданская вобласць|Магаданскую]] вобласці, [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкую аўтаномную акругу]], [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскую аўтаномную вобласць]], а таксама ўсход [[Якуція|Якуціі]] і [[Чыцінская вобласць|Чыцінскай вобласці]].

== Краіны Далёкага Усходу ==
* {{Сцягафікацыя|В'етнам}}
* {{Сцягафікацыя|Ганконг}}
* {{Сцягафікацыя|Інданезія}}
* {{Сцягафікацыя|Камбоджа}}
* {{Сцягафікацыя|Тайвань}} (часткова прызнаная дзяржава)
* {{Сцягафікацыя|Кітай}}
* {{Сцягафікацыя|Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка}}
* {{Сцягафікацыя|Лаос}}
* {{Сцягафікацыя|Малайзія}}
* {{Сцягафікацыя|Манголія}}
* {{Сцягафікацыя|М'янма}}
* {{Сцягафікацыя|Рэспубліка Карэя}}
* {{Сцяг|Расія}} [[Далёкі Усход Расіі|Расія]] (часткова)
# [[Амурская вобласць]]
# [[Якуція]]
# [[Хабараўскі край]]
# [[Яўрэйская аўтаномная вобласць]]
# [[Прыморскі край]]
# [[Магаданская вобласць]]
# [[Камчацкі край]]
# [[Чукоцкая аўтаномная акруга]]
# [[Сахалінская вобласць]]
* {{Сцягафікацыя|Сінгапур}}
* {{Сцягафікацыя|Тайланд}}
* {{Сцягафікацыя|Філіпіны}}
* {{Сцягафікацыя|Японія}}

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Image:Vladivostok harbor.jpg|[[Уладзівасток]], [[Расія]]
Image:Taipei Skyline 2022.06.29.jpg|[[Тайбэй]], [[Тайвань]]
Image:Seoul sykline.jpg|[[Сеул]], [[Паўднёвая Карэя]]

&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Усход (значэнні)|Усход, значэнні]]
* [[Сярэдні Усход]]
* [[Блізкі Усход]]
* [[Усходняя Азія]]
* [[Азіяцкія тыгры]]
* [[Далёкі Усход Расіі]]

{{зноскі}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6}}

{{Рэгіёны}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Далёкі Усход| ]]</text>
      <sha1>cmryamuwl1wxaz6dtseafsyafi7igs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская служба Радыё Швецыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18957</id>
    <revision>
      <id>5197722</id>
      <parentid>5118667</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8193" sha1="m3f5unb9ucwkc79gmkvsp9s9728h1ql" xml:space="preserve">{{Радыёстанцыя
| назва = Беларуская служба Радыё Швецыі
| лагатып = 
| горад = [[Стакгольм]]
| краіна = {{Сцягафікацыя|Швецыя}}
| зона_вяшчання = [[Беларусь]], [[Еўропа]] (праз КХ і Інтэрнэт)
| заснавана = [[7 лістапада]] [[2004]]
| спынена = [[1 верасня]] [[2009]]
| уладальнік = [[Sveriges Radio]] (SR International)
| сайт = 
}}
'''Беларуская служба Радыё Швецыі''' (шведск.: Radio Sweden på belarusiska) — служба іншамоўнага вяшчання дзяржаўнай шведскай радыёкампаніі [[Радыё Швецыі]] на [[беларуская мова|беларускай мове]], якая існавала з 2004 па 2009 год. Уваходзіла ў структуру міжнароднага канала «Radio Sweden» (SR International).

== Гісторыя стварэння ==
Шведскае радыё распачало вяшчанне на замежжа яшчэ ў 1938 годзе (першыя праграмы былі на шведскай мове). Уласна канал замежнага вяшчання «Radio Sweden» існуе з 1939 года, калі ў эфір выйшлі перадачы на англійскай мове.

Беларуская рэдакцыя была створана значна пазней, у пачатку XXI стагоддзя. Першая праграма на беларускай мове выйшла ў эфір [[7 лістапада]] [[2004]] года.

Запуск вяшчання адбываўся ў кантэксце пашырэння еўрапейскай інфармацыйнай падтрымкі дэмакратычных працэсаў у Беларусі. Як адзначаюць аглядальнікі, «Радыё Швецыя» стала адным з шэрагу замежных вяшчальнікаў (разам з [[Deutsche Welle]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]], [[Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]), якія пачалі або актывізавалі працу на беларускім напрамку ў гэты перыяд&lt;ref name=&quot;digest&quot;&gt;{{cite web|title=Broadcasting Democracy to Belarus|url=http://belarusdigest.com/story/broadcasting-democracy-belarus-7248|work=Belarus Digest|date=2012-05-02|access-date=2015-05-15|language=en|archive-date=5 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205113902/http://belarusdigest.com/story/broadcasting-democracy-belarus-7248|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Праект фінансаваўся пры падтрымцы [[SIDA]] (Шведскае агенцтва па міжнародным супрацоўніцтве ў галіне развіцця) у рамках стратэгіі садзейнічання развіццю дэмакратыі і правоў чалавека.

== Фармат і змест ==
Беларуская служба «Радыё Швецыя» выходзіла ў эфір 4 разы на тыдзень. Трансляцыя вялася на кароткіх хвалях (КХ), што дазваляла пакрываць тэрыторыю Беларусі. Адпаведныя праграмы можна было слухаць таксама праз інтэрнэт (у фармаце струменевага аўдыё і падкастаў).

Супрацоўнікі службы (сярод якіх быў вядомы літаратар і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]]) у сваіх нарысах і рэпартажах асвятлялі:
* бягучыя падзеі ў [[Швецыя|Швецыі]];
* беларуска-шведскія дачыненні ў галіне культуры і палітыкі;
* шведскі вопыт пабудовы дэмакратычнага грамадства.

== Закрыццё ==
У чэрвені 2009 года новы кіраўнік міжнароднага канала «Радыё Швецыя» Інгемар Лёфгрэн (шведск.: Ingemar Löfgren) абвясціў пра намер спыніць вяшчанне беларускай перадачы&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Martin Uggla|год = 29 чэрвеня 2009|url = http://vitryssland.wordpress.com/2009/06/29/sveriges-radio-bryr-sig-inte-langre-om-demokrati/|загаловак = Sveriges Radio bryr sig inte längre om demokrati|выданне = Belarusbloggen om Vitryssland|выдавецтва = [[WordPress]]|дата = 22 снежня 2012|мова = sv}}&lt;/ref&gt;. Афіцыйнай прычынай сталі змены ў стратэгіі вяшчання і пераразмеркаванне рэсурсаў.

Гэтае рашэнне было негатыўна ўспрынятае беларускай дыяспарай, а таксама слухачамі ў Беларусі&lt;ref name=&quot;tut&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Кастусь Лашкевіч|год = 12 жніўня 2009|url = http://news.tut.by/society/144850.html|загаловак = Чаму беларусы змагаюцца за шведскае радыё?|выданне = Грамадства|выдавецтва = [[TUT.BY]]|дата = 22 снежня 2012|access-date = 22 снежня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305023057/http://news.tut.by/society/144850.html|archive-date = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. З крытыкай закрыцця выступілі:
* [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]];
* [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]]&lt;ref name=&quot;ne&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Алена Данейка|год = верасень 2009|url = http://www.pdf.by/article/neurope/2012/05/radyyo-shvecyya-spynila-vyashchanne-pa-belarusku|загаловак = «Радыё Швецыя» спыніла вяшчанне па-беларуску|выданне = pdf.by|выдавецтва = Новая Европа №9|дата = 22 снежня 2012|access-date = 22 снежня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305092258/http://www.pdf.by/article/neurope/2012/05/radyyo-shvecyya-spynila-vyashchanne-pa-belarusku|archive-date = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;;
* Прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці Швецыі (шведскія студэнты стварылі сайт па зборы подпісаў супраць закрыцця службы)&lt;ref name=&quot;tut&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|url = http://www.namninsamling.com/site/list.asp?id=3651|загаловак = Rädda demokratisk radio!, Underskrifter|выданне = namninsamling|дата = 22 снежня 2012|мова = sv|access-date = 22 снежня 2012|archive-date = 24 кастрычніка 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20171024221955/http://www.namninsamling.com/site/list.asp?id=3651|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на пратэсты, [[1 верасня]] [[2009]] года Беларуская служба «Радыё Швецыя» спыніла сваё існаванне.

== Гл. таксама ==
* [[Радыё Швецыі]]
* [[Беларуска-шведскія адносіны]]
* [[Беларуская служба Польскага радыё]]
* [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Радыёстанцыі Швецыі]]
[[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2009 годзе]]
[[Катэгорыя:Беларускія СМІ]]
[[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]]</text>
      <sha1>m3f5unb9ucwkc79gmkvsp9s9728h1ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Люцыян Жалігоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19625</id>
    <revision>
      <id>5197757</id>
      <parentid>4748106</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>86995</id>
      </contributor>
      <origin>5197757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12164" sha1="3uty2htsjl09xt5835k565tk1dnq8e2" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Жалігоўскі}}
{{Дзяржаўны дзеяч
 |імя            = Люцыян Жалігоўскі
 |арыгінал імя = Lucjan Żeligowski
 |перыяд жыцця   = 
 |дата нараджэння  = 2.10.1865
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 9.7.1947
 |месца смерці   = 
 |выява    = Zeligowski LOC 31862u.jpg
 |шырыня         = 250 px
 |апісанне выявы = 
 |мянушка       = 
 |пасада      = Міністр ваенных спраў Польшчы
 |сцяг           = Flag of Poland.svg
 |перыядпачатак   = [[27 лістапада]] [[1925]]
 |перыядканец    = [[10 мая]] [[1926]]
 |папярэднік = [[Стэфан Маеўскі (генерал)|Стэфан Маеўскі]]
 |пераемнік       = [[Юліюш-Тадэвуш Тарнава-Мальчэўскі]]
 |прыналежнасць = {{Расійская імперыя}},&lt;br /&gt; {{Сцягафікацыя|Польшча}}
 |гады службы    = 1885–1927
 |званне         = [[Выява:Naramiennik_Generał_broni_land.png|50px|link=Генерал брані]]&lt;br /&gt; {{s|[[генерал брані]]}}
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = 
 |узнагароды        = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}}{{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}}{{!!}} {{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}}{{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Ордэн За вайсковую доблесць 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн За вайсковую доблесць 5 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Адраджэння Польшчы 1 ступені}}
{{!}}-
{{!}}{{Крыж Храбрых (чатыры разы)}}{{!!}}{{Крыж Незалежнасці з мячамі}}{{!!}}{{Крыж Заслугі войскаў Сярэдзіннай Літвы}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль Удзельніку вайны. 1918—1921}}{{!!}}{{Медаль «10-годдзе здабыцця незалежнасці»}}{{!!}}{{Камандор ордэна Ганаровага легіёна}}
{{!}}-
{{!}}{{Ваенны крыж 1939—1945 (Францыя)}}{{!!}}{{Медаль Перамогі (Францыя)}}{{!!}}{{Ордэн Кароны Румыніі 1 ступені}}
{{!}}}
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
}}
'''Люцыян Жалігоўскі''' ({{lang-pl|Lucjan Żeligowski}}; {{ДН|2|10|1865}} — {{ДС|9|7|1947}}) — генерал, дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і [[Польшча|Польшчы]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў фальварку Пераходы Ашмянскага павета 2 кастрычніка (19 верасня паводле [[Юліянскі каляндар|юліянскага календара]]) 1865 года ў шляхецкай сям'і Густава Жалігоўскага і Уладыславы Трацэўскай. Ахрышчаны 18 кастрычніка (5 кастрычніка паводле юліянскага календара) пад імем Люцыян Мечыслаў Рафал у [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай (Солы)|касцёле Маці Божай Ружанцовай]] у мястэчку [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], пра што ў метрычнай кнізе касцёла зроблены адпаведны запіс.&lt;ref&gt;[https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-QSS4-8?i=160&amp;cc=4166194&amp;cat=1106762 Метрычная кніга] касцёла ў Солах з запісам аб хрышчэнні (1865)&lt;/ref&gt; Паводле [[Польскі слоўнік біяграфічны|Польскага слоўніка біяграфічнага]], нарадзіўся 17 кастрычніка 1865 года.

З 1885 служыў у расійскай арміі, удзельнік [[руска-японская вайна 1904-05|руска-японскай вайны 1904-1905 гадоў]], камандзір палка ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]]. З ліпеня 1917 у 1-м польскім корпусе генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]]. З лютага 1918 камандзір 1-й стралковай дывізіі, якая вяла баявыя дзеянні супраць бальшавікоў у раёне [[Рагачоў|Рагачова]]. З 1918 камандзір польскай стралковай дывізіі (т. зв. дывізіі Жалігоўскага), якая пасля баёў з Чырвонай Арміяй на Кубані перайшла праз Адэсу на Заходнюю Украіну і ўлілася ў 1919 годзе ў Войска Польскае, дзе атрымала найменне 10-й дывізіі пяхоты. З верасня 1919 камандзір польскай аператыўнай групы, якая наступала ў раёне [[Мінск]]а, камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й літоўска-беларускай дывізіі]]. 8 кастрычніка 1920 годзе па папярэдняй дамоўленасці з [[Юзэф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] інсцэніраваў выхад з падпарадкавання польскаму камандаванню, пачаў дзеянні супраць перадачы [[Вільня|Вільні]] і Віленскага краю [[Літва|Літве]] і заняў Вільню. 12 кастрычніка абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]].

У 1925-1926 быў міністрам вайсковых спраў Польшчы. У 1926-1927 інспектар арміі. З 1927 па 1939 з’яўляўся дэпутатам польскага сейма. У 1939 годзе эміграваў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. У 1942-1944 член Нацыянальнай рады пры эмігранцкім польскім урадзе.

Аўтар успамінаў.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner &amp; Sons|language=pl|access-date=30 студзеня 2019|archive-date=9 кастрычніка 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Успаміны ==

[[File:Zapomniane Prawdy 1943.jpg|left|300px|«Zapomniane prawdy (Забытыя ісціны)», 1943]]

Пасля «Цуду на Вісле» — ключавой бітвы савецка-польскай вайны 1920-га, — ён пісаў:

{{Цытата|Узнікла парадаксальная сітуацыя .. калі Варшава была абаронена і вайна выйграная, то мы, грамадзяне нашай радзімы - Літвы, нават не маглі вярнуцца да дому, у якім асёл народ жмудзінскі, пратэжэ немцаў ... Пазбавіўшыся Літвы - Польшча страціла вялікае ўтрыманне сваёй дзяржаўнасці . То не разумелі таго польскія палітыкі, толькі разумеў кожны жаўнер, нават абывацель літоўскі. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}}

{{Цытата|9 кастрычніка 1920 г… заняў Вільню не польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}}

Люцыян Жалігоўскі пазней у сваіх мемуарах асудзіў палітыку анексіі, палітыку закрыцця беларускіх школ ды адмаўлення польскім «хаўруснікам» ад канфедэратыўных планаў маршалка [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскага]].

{{Цытата|Рыжскі пакт быў канчатковым расколам гістарычнай Літвы, забыццём вялікіх ідэй і Ягелонаў, і Міцкевіча, і нараджэннем новай, шкоднай тэрміналогіі: &quot;kresow wschodnich&quot; альбо &quot;паўночна-усходніх земляў&quot; | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}}

Генерал захапляўся ідэямі панславізму:

{{Цытата|Але не толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расіяй, так з Украінай. Ўклад псіхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}}

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/030ca/Жалігоўскі_Люцыян._Успаміны_і_разважанні.html Жалігоўскі Люцыян. Вайна ў 1920 годзе. Успаміны і разважанні (Пераклад Станіслава Судніка) // Наша слова.pdf № 18, 4 траўня 2022 - № 39, 28 верасня 2022.] // на [[pawet.net]]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Жалігоўскі Люцыян}}
[[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Генералы Польскай Рэспублікі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Міністры абароны Польшчы]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 4 склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 5 склікання]]
[[Катэгорыя:Антыкамуністы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянах]]
[[Катэгорыя:Генералы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Сярэдняй Літвы]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Варшавы]]</text>
      <sha1>3uty2htsjl09xt5835k565tk1dnq8e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еўразія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20721</id>
    <revision>
      <id>5197393</id>
      <parentid>5196556</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23105" sha1="b1slxwhkmld482a65nacy0xfkx6foyh" xml:space="preserve">{{Геаграфічны рэгіён}}
[[Файл:LocationEurasia.png|thumb|250px|Еўразія на карце]]
'''Еўразія''' — самы вялікі [[мацярык]] [[Планета Зямля|Зямлі]]. У Еўразію ўваходзяць дзве часткі свету: [[Еўропа]] і [[Азія]]. Плошча — 54,9 млн км², з астравамі — 57,7 млн км².

Тэрмін увёў у ХІХ ст. аўстрыйскі геолаг Э.Зюс, абгрунтаваўшы яго адсутнасцю выразнай структурнай мяжы паміж Еўропай і Азіяй.

== Геаграфічнае становішча ==
Мяжа Еўразіі на поўначы праходзіць за палярным кругам, а на поўдні апускаецца да [[экватар]]а, вялікая і працягласць кантынента з захаду на ўсход (16 тыс. км). Велізарныя памеры Еўразіі абумовілі разнастайнасць і кантраснасць яе прыроды. Мацярык ляжыць ва ўсіх кліматычных паясах, ва ўсіх прыродных зонах. Еўразія абмываецца водамі ўсіх [[акіян]]аў, берагавая лінія мацерыка моцна раздзеленая.

== Унутраная будова і рэльеф ==
[[Файл:Vasyugan.jpg|thumb|250px|Заходне-Сібірская раўніна ў Томскай вобласці]]
Паверхня Еўразіі мае складаную будову. Шырокія [[раўніна|раўніны]] і горныя паясы размешчаны не так, як на іншых мацерыках, дзе [[горы]] знаходзяцца на ўскраінах мацерыкоў. Горы ў Еўразіі размешчаныя і ў глыбіні мацерыка, яны як бы злучаюць паміж сабой вялікія раўніны. Вылучаюцца два велізарных горных паясы. Адзін (Ціхаакіянскі) цягнецца з поўначы на поўдзень па ўсходзе кантынента. Ён утвораны на межах [[літасферныя пліты|літасферных пліт]], дзе адбываюцца інтэнсіўныя рухі зямной кары. Іншы горны пояс ([[Альпійска-Гімалайскі пояс|Альпійска-Гімалайскі]]) размешчаны на поўдні і працягнуўся ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] акіяна да [[Ціхі акіян|Ціхага]]. Менавіта гэты пояс умоўна злучае дзве паласы раўнін. На поўнач ад яго ляжаць [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейская]], [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходне-Сібірская]], [[Туранская раўніна|Туранская]] раўніны, [[Казахскі драбнасопачнік]], [[Сярэднесібірскае пласкагор’е]] і [[Вялікая Кітайская раўніна]]. На поўдзень — пласкагор’і Аравійскае і [[Дэканскае пласкагор’е|Дэкан]], Месапатамская і [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Гангская]] нізіны.

Рэльеф Еўразіі фарміраваўся вакол некалькіх літасферных пліт, якія злучаліся складкаватымі паясамі рознага ўзросту. Еўразія падобная на некалькі злучаных у адзінае цэлае кантынентаў. Тут часта бываюць [[землетрасенне|землетрасенні]], адбываюцца вывяржэнні [[вулкан]]аў. Акрамя ўнутраных працэсаў вялікі ўплыў на [[рэльеф Зямлі|рэльеф]] аказалі і вонкавыя працэсы: старажытнае злядненне, праца цякучых вод, вятры, працэсы выветрывання, асабліва інтэнсіўныя ў абласцях з кантынентальным кліматам.

Складаная будова зямной кары — чыннік, што абумоўлівае разнастайнасціь карысных выкапняў Еўразіі. У старажытных разбураных горах і на раўнінах з выхадамі [[магматычныя пароды|магматычных парод]] або блізкім іх заляганнем звязаны радовішчы руд чорных і каляровых металаў. Руды каляровых металаў ёсць і ў горах сярэдняга ўзросту. Напрыклад, радовішчы [[волава]] і [[вальфрам]]у цягнуцца паласой па ўсходняй частцы мацерыка, утвораючы так званы алавяна-вальфрамавы пояс. У прагінах [[зямная кара|зямной кары]] блізу гор, у [[Асадкавы чахол|асадкавых чахлах]] платформ (на сушы і на марскім шэльфе) знойдзены буйныя радовішчы [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]]. Шмат радовішчаў [[вугаль|каменнага вугалю]].

== Клімат ==
''Асноўны артукул '''[[Клімат Еўразіі]]'''''

У Еўразіі прадстаўленыя амаль усе тыпы кліматаў. Акрамя геаграфічнай шыраты, ад якой залежыць колькасць сонечнай радыяцыі, [[клімат]] вызначаюць велізарныя памеры кантынента, яго рэльеф. Вялікі ўплыў аказвае Атлантычны акіян з яго цёплай плынню ля берагоў Еўропы і пануючым заходнім пераносам умеранага марскога паветра.

Найбольшыя плошчы займае ўмераны пояс, бо менавіта ва ўмераных шыротах Еўразія найбольш выцягнутая з захаду на ўсход. Кліматычныя ўмовы ў гэтым поясе розныя. На захадзе клімат [[Марскі клімат|марскі]], пры прасоўванні ў глыб мацерыка ён змяняецца да [[Кантынентальны клімат|кантынентальнага]] і рэзка кантынентальнага ў [[Сібір]]ы, а на ўсходзе пояса — да [[Мусонны клімат|мусоннага]] з цёплым вільготным летам і халоднай, сухой зімой.

Тры кліматычныя вобласці вылучаюць у субтрапічным поясе. На захадзе пояса клімат міжземнаморскі з сухім гарачым летам пры панаванні трапічнага паветра і цёплай, вільготнай зімою. На нагор’ях Пярэдняй Азіі і ў шэрагу раёнаў Цэнтральнай Азіі клімат субтрапічны кантынентальны з адносна халоднай зімой (з тэмпературамі ніжэй 0&amp;nbsp;°C) і вельмі сухім летам. На ўсходзе пояса клімат мусонны.

Адмысловыя кліматычныя ўмовы ствараюцца ля паўднёвага тропіка. На захадзе трапічнага пояса ([[Аравійскі паўвостраў]], [[Месапатамская нізіна]], поўдзень Іранскага нагор’я і басейн ніжняга цячэння [[Інд]]а) увесь год пануюць кантынентальныя [[трапічныя паветраныя масы]], сухія і гарачыя. На ўсходзе пояса фарміруецца [[субэкватарыяльны клімат]] з мусоннай цыркуляцыяй.

== Унутраныя воды ==
Мацярык багаты павярхоўнымі і падземнымі водамі. З яго тэрыторыі буйныя рэкі цякуць ва ўсе акіяны. [[Возера|Азёры]] кантынента вылучаюцца памерамі і глыбінямі. Размеркаванне [[рэкі|рэк]] на мацерыку вызначаецца рэльефам і кліматам, найбольш густая рачная сетка на яго ўскраінах. Малаводныя тэрыторыі, аддаленыя і ізаляваныя ад акіянаў, займаюць значную плошчу. Басейны ўнутранага сцёку складаюць каля 1/2 плошчы мацерыка. Вялікія запасы падземных вод выяўленыя пад Заходне-Сібірскай раўнінай. Палізу высокіх гор, суседніх з катлавінамі, у засушлівых раёнах грунтавыя воды выходзяць у выглядзе ключоў. У такіх месцах у [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай]] Азіі ўтварыліся [[аазісы]]. Шмат прэсных вод захоўваюць мацерыковыя [[ледавік]]і (покрыўныя — на арктычных астравах, горныя — на мацерыку).

[[Файл:YangtzeInThreeGorges.jpg|thumb|250px|Рака Янцзы]]
Рэкі Паўночнага Ледавітага акіяна ([[Пячора (рака)|Пячора]], [[Об]], [[Енісей]], [[Лена]] і інш.) маюць змяшанае жыўленне з перавагай снегавога і надоўга замярзаюць. Шматлікія рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян, не замярзаюць, жыўленне ў іх у асноўным дажджавое, у горах — ледавіковае, яны паўнаводныя ўвесь год. Найбольш буйныя рэкі гэтага басейна — [[Дунай]], [[Рэйн]], [[Эльба]] і інш. Рэкі басейна Ціхага акіяна маюць змяшанае жыўленне, у якім значную ролю адыгрываюць дажджы, якія прыносяцца летнімі мусонамі з акіяна. Тут цякуць самая буйная рака Еўразіі — [[Янцзы]], і такія рэкі, як [[Амур]], [[Хуанхэ]], [[Меконг]]. У [[Індыйскі акіян]] нясуць свае воды [[Ганг]] з [[Брахмапутра]]й, [[Інд]], [[Тыгр (рака)|Тыгр]] і [[Еўфрат]]. Першыя тры з іх пачынаюцца ў Гімалаях, затым цякуць па раўнінах, арашаючы іх. Рэжым рэк звязаны з раставаннем льдоў і снягоў у горах і мусонамі.

Азёры Еўразіі маюць рознае паходжанне. [[Каспійскае мора|Каспійскае]] і Аральскае азёры-моры з’яўляюцца астаткамі марскога басейна, які страціў сувязь з акіянам. У тэктанічных разломах размешчаныя шматлікія азёры Скандынавіі і найглыбейшае возера планеты — [[Байкал]], Некаторыя азёры маюць змешанае тэктанічнае і ледніковае паходжанне. Шмат горных азёр у [[Альпы|Альпах]] (Жэнеўскае, Бодэнскае і інш.).

На вялікай тэрыторыі Паўночнай Еўразіі распаўсюджана шматгадовая мерзлата. Мёрзлы пласт горных парод, які ўтрымлівае лёд, мае таўшчыню ад некалькіх метраў у заходняй частцы субарктычнага пояса да 1500 м на ўсходзе.

== Прыродныя зоны ==
На поўначы кантынента зоны цягнуцца суцэльнай паласой, а паўднёвей ад тайгі змяняюцца не толькі з поўначы на поўдзень, але і з захаду на ўсход, што тлумачыцца адрозненнямі ў колькасці ападкаў, якая памяншаецца ад ускраін мацерыка да ўнутраных абласцей. У прыродзе зон арктычных пустыняў, тундры і лесотундры ў Еўразіі шмат агульнага з падобнымі зонамі Паўночнай Амерыкі. Аднак у Еўразіі гэтыя зоны не заходзяць так далёка на поўдзень, як у Паўночнай Амерыцы.

[[Файл:Mixed Picea (Spruce) forest from Vestfold county in Norway.jpg|thumb|250px|Хваёвы лес у Нарвегіі]]
Прыродныя зоны ўмеранага пояса даволі разнастайныя. Зона хваёвых лясоў (тайга) працягнулася ад Атлантычнага да Ціхага акіяна. Кліматычныя ўмовы ў зоне змяняюцца пры руху з захаду на ўсход, таму розніцца і відавы склад дрэў. На захадзе пераважаюць [[хвоя]] і [[елка]] на падзолістых глебах Заходняй Сібіры ва ўмовах моцнай забалочанасці растуць [[піхта]] і сібірскі кедр (кедравая сасна), ва Усходняй Сібіры на мярзлотна-таёжных глебах распаўсюджана [[лістоўніца]], а ля ўзбярэжжа Ціхага акіяна — цёмнахваёвая тайга з даурскай лістоўніцы, піхты, карэйскага кедра. У тайзе шмат каштоўных пушных звяроў (собаль, гарнастай, куніца), з буйных жывёл — ласі, [[буры мядзведзь|бурыя мядзведзі]], [[рысь еўрапейская|рысі]]; шмат птушак.

Зона змешаных і шырокалістных лясоў прадстаўлена толькі на захадзе і ўсходзе ўмеранага пояса. Змешаныя лясы растуць на дзярнова-падзолістых, а таксама бурых і шэрых лясных глебах. Для еўрапейскіх шырокалістных лясоў найбольш характэрны дуб і бук, клён і ліпа, граб і вяз. На ўсходзе зоны ва ўмовах мусоннага клімату растуць манчжурскі арэх, амурскі аксаміт, дуб, ліпа, у падлеску шмат вечназялёных хмызнякоў, сустракаюцца зараслі бамбука. Натуральных лясоў захавалася вельмі мала. У Еўропе яны саступілі месца другасным лясам і штучным насаджэнням, у якіх пераважаюць хваёвыя дрэвы, а ў Азіі — раллі. Шматлікія жывёлы знішчаныя або сталі рэдкімі і знаходзяцца пад аховай.

[[Файл:Mongolia562.jpg|thumb|250px|Мангольскі стэп]]
Лесастэпы і стэпы размешчаны ў цэнтральных частках мацерыка, дзе памяншаецца колькасць ападкаў і павялічваецца выпаральнасць. Стэпы — бязлесныя прасторы з травяністай расліннасцю, пад якой утвораюцца ўрадлівыя чарназёмныя глебы, з жывёл пераважаюць грызуны. Стэпы і лесастэпы амаль цалкам разараныя, і толькі ў запаведніках прадстаўленыя іх натуральныя ландшафты. У Гобі захаваліся ўчасткі сухіх стэпаў, выкарыстоўваныя пад пашы. Паўупустыні і пустыні ўмеранага пояса ляжаць у цэнтральных частках кантынента, дзе вельмі мала ападкаў, гарачае лета і халодная зіма. Расліннасць (палын, салянка, саксаул, пясчаная асака) разрэджаная, ёсць участкі пустыняў з сыпкімі пяскамі. У глебах шмат мінеральных солей і мала арганічных рэчываў. Сярод жывёл пераважаюць паўзуны, грызуны і капытныя.

У заходняй частцы субтрапічнага пояса знаходзіцца зона цвёрдалістных лясоў і хмызнякоў. Дзякуючы мяккай і вільготнай зіме расліны тут вегетуюць круглы год, аднак недахоп вільгаці ў перыяд найбольш інтэнсіўнага сонечнага выпраменьвання прывёў да з’яўлення ў раслін прылад, якія паменшаюць выпарэнне. У мінулым тут раслі лясы з вечназялёнага каменнага дуба, лаўра, [[мірт]]а, дзікіх маслін, [[сунічнае дрэва|сунічнага дрэва]]. Гэтая расліннасць амаль паўсюдна знішчаная, бо тут здаўна займаюцца земляробствам. Для зоны характэрныя [[карычневыя глебы|карычневыя]] і чырвонаколерныя глебы, якія валодаюць урадлівасцю і прыдатныя для вырошчвання субтрапічных культур. На ўсходзе пояса размешчана зона субтрапічных муссонных лясоў. Лясы складаюцца з парод лаўралістных, камфоравых дрэў, магнолій, зараснікаў бамбука, якія растуць на жоўтозёмных і чырвоназёмных глебах. Дзікіх жывёл амаль не захавалася. У субтрапічных пустынях на нагор’ях Пярэдняй Азіі і поўдні Сярэдняй Азіі асабліва шмат эфемераў, якія за перыяд кароткіх вясновых дажджоў паспяваюць прайсці ўвесь цыкл развіцця. З жывёл тут жывуць антылопы, гіены, лісіцы і інш.

[[Файл:Désert des EAU.jpg|thumb|250px|Пустыня на Аравійскім паўвостраве]]
Прырода зоны трапічных пустыняў шмат у чым нагадвае прыроду пустыняў Паўночнай Афрыкі. У субэкватарыяльным поясе на раўнінах і ў міжгорных катлавінах фармуюцца саваны, а на ўзбярэжжах Індастана, Індакітая і на схілах гор, звернутых да акіяна, — пераменна-вільготныя лясы. У саванах сярод травы растуць акацыя, пальма, індыйскі баньян (род фікуса, адно дрэва можа імітаваць цэлы гай). У лясах нараўне з лістападнымі ёсць вечназялёныя віды. Распаўсюджаныя расліны, якія даюць каштоўную драўніну (цік, сал), растуць [[пальмы]], [[бамбук]]. Багаты і жывёльны свет: [[малпы]], [[сланы]], [[тыгр]]ы, [[буйвал]]ы, [[насарогі]], [[антылопы]], алені і інш.

Зона экватарыяльных лясоў размешчана ў асноўным на астравах і пакуль не так моцна зменена антрапагеннай дзейнасцю, як іншыя зоны. Нараўне з агульнымі прыкметамі, характэрнымі для гэтых лясоў, размешчаных на іншых мацерыках, тут шмат дрэў з каштоўнай драўнінай (жалезнае, чорнае, чырвонае дрэва), раслін, што даюць вострыя прыправы: карыцу, перац, гваздзіку. У лясах жыве адзін з відаў чалавекападобных малп — арангутанг, шматлікія гібоны, паўмалпы лоры; насарог, дзікі бык.

Вобласці вышыннай пояснасці займаюць значную частку тэрыторыі Еўразіі. [[Гімалаі]] — класічны прыклад вышыннай поясносці, тут прадстаўленыя ўсё вышынныя паясы. У гарах Еўразіі праходзіць верхняя мяжа распаўсюджвання расліннасці на Зямлі — 6200 м.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэбны дапаможнік для 9-га кл./ Н. У. Навуменка і інш. — Мінск: Народная асвета, 2006. ISBN 985-12-1615-1

{{Рэгіёны}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Еўразія| ]]</text>
      <sha1>b1slxwhkmld482a65nacy0xfkx6foyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікторыя (каралева брытанская)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22363</id>
    <revision>
      <id>5197774</id>
      <parentid>4418921</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4288" sha1="1xs0quvpaq9ng10e6azqgvo2gtjezxk" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|тып=імя|Вікторыя}}
{{Дзяржаўны дзеяч
| герб = Coat of Arms of the United Kingdom (1837-1952).svg
| тытул            = каралева [[Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Вялікабрытаніі і Ірландыі]]
| імя      = Вікторыя
| арыгінал імя = Victoria
| выява          = Queen Victoria by Bassano.jpg|alt=Photograph of Queen Victoria, 1882
| каранацыя        = [[28 чэрвеня]] [[1838]]
| перыядпачатак = [[20 чэрвеня]] [[1837]]
| перыядканец = [[22 студзеня]] [[1901]]
| папярэднік   = [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельм IV]]
| пераемнік         = [[Эдуард VII]]
|сцяг = Flag of the United Kingdom.svg
|сцяг2 = 
|сцяг_2 = Flag of Imperial India.svg
|сцяг2_2 = Star-of-India-gold-centre.svg
| парадак-жонак      = 7
| тытул_2 = імператрыца [[Брытанская Індыя|Індыі]]
| перыядпачатак_2 = [[1 мая]] [[1876]]
| перыядканец_2 = [[22 студзеня]] [[1901]]
| каранацыя_2 = [[1 студзеня]] [[1877]]
| папярэднік_2 = тытул заснаваны
| пераемнік_2 = [[Эдуард VII]]
| парадак-жонак_2 = 1
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці =
| месца смерці = 
| пахавана = 
| дынастыя = 
| муж = 
| бацька = 
| маці = 
| аўтограф = 
| вікісховішча = Victoria of the United Kingdom
}}
'''Вікторыя''' ({{lang-en|Victoria}}) ([[24 мая]] [[1819]] — {{ДС|22|1|1901}}) — каралева Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі (з 1837), імператрыца Індыі (з 1876), апошні прадстаўнік Гановерскай дынастыі.

== Біяграфія ==
Вікторыя прабыла на троне больш 63 гадоў — больш, чым любы іншы брытанскі манарх. [[Віктарыянская эпоха]] супала з [[Прамысловая рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыяй]] і перыядам найбольшага росквіту [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Шматлікія дынастычныя шлюбы яе дзяцей і ўнукаў умацавалі сувязі паміж каралеўскімі дынастыямі Еўропы і ўзмацнілі ўплыў Вялікабрытаніі на кантыненце (яе звалі «Бабуляй Еўропы»). Яе дзень нараджэння па-ранейшаму адзначаецца як свята ў [[Канада|Канадзе]] (звычайна ў той жа дзень, 24 мая, у Канадзе святкуецца і [[Афіцыйны дзень нараджэння каралевы|афіцыйны дзень нараджэння кіруючага манарха]]).

Унучкай Вікторыі была Вялікая Княгіня [[Елізавета Фёдараўна]].

{{зноскі}}

{{start box}}
{{succession box
|title  = Каралева Вялікабрытаніі
|before = [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельм IV]]
|after  = [[Эдуард VII]]
|years  = [[1837]]—[[1901]]
}}
{{succession box
|title  = Імператрыца Індыі
|before = —
|after  = [[Эдуард VII]]
|years  = [[1876]]—[[1901]]
}}
{{end box}}

{{Манархі Вялікабрытаніі}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гановерская дынастыя]]
[[Катэгорыя:Манархі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Філатэлісты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Памерлі на востраве Уайт]]
[[Катэгорыя:Жанчыны віктарыянскай эпохі]]
[[Катэгорыя:Кіруючыя каралевы]]</text>
      <sha1>1xs0quvpaq9ng10e6azqgvo2gtjezxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Ігнатавіч Мікуліч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22656</id>
    <revision>
      <id>5197800</id>
      <parentid>3944026</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49499-18</username>
        <id>173950</id>
      </contributor>
      <origin>5197800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3052" sha1="n5468zntjytgfcvyollqpmf8uawp5ah" xml:space="preserve">{{навуковец}}
{{Цёзкі2|Мікуліч}}
'''Аляксей Ігнатавіч Мікуліч''' ({{ДН|19|12|1934}}, в. [[Жарабковічы]], {{МН|Ляхавіцкі раён|ў Ляхавіцкім раёне}} — {{ДС|12|1|2021}}) — беларускі [[антраполаг]]. Доктар біялагічных навук (1991).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Мінскі медыцынскі інстытут]] (1963). У 1963—1966 гг. у [[Міністэрства сацыяльнага забеспячэння БССР|Міністэрстве сацыяльнага забеспячэння БССР]], з 1969 г. у [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]] [[НАН Беларусі]]. Вывучае заканамернасць зменлівасці генетыка-антрапалагічных і адаптыўных тыпаў, генадэмаграфічных працэсаў сярод насельніцтва Беларусі і сумежных тэрыторый. Адзін з аўтараў прац «Нарысы па антрапалогіі Беларусі» (1976), «Антрапалогія Беларускага Палесся» (1978), «Біялагічнае і сацыяльнае у фарміраванні антрапалагічных асаблівасцяў» (1981), «Спадчынныя і сацыяльна-гігіенічныя фактары даўгалецця» (1986). 

== Прэміі ==
* [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (1998, у суаўтарстве) — ''за цыкл працаў «Чалавек і яго біякультурная адаптацыя»''.

== Літаратура ==
* Аляксею Ігнатавічу Мікулічу — 80 гадоў! // Актуальные вопросы антропологии. Сборник научных трудов. Вып. 10 — Мн. Беларуская навука, 2015. — С. 578—581.
* Мікуліч Аляксей Ігнатавіч // {{крыніцы/БелЭн|10}} — С. 365.
* Мікуліч Аляксей Ігнатавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск. 1999. Т. 5. — С. 140.
* ''Семенякоў В. С.'' Мікуліч Аляксей Ігнатавіч // Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя. — Мінск, 1989. — С. 316.
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Мікуліч Аляксей Ігнатавіч}}
[[Катэгорыя:Антраполагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дактары біялагічных навук]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі ІМЭФ НАНБ]]</text>
      <sha1>n5468zntjytgfcvyollqpmf8uawp5ah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197811</id>
      <parentid>5197800</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>няма такога скланення &quot;працаў&quot; -- https://verbum.by/grammardb/праца , афармленне</comment>
      <origin>5197811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="jvj1awjxbaxpgs2p5co7pp0a9ob7g51" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Мікуліч}}
{{навуковец}}

'''Аляксей Ігнатавіч Мікуліч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[антраполаг]]. Доктар біялагічных навук (1991).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Мінскі медыцынскі інстытут]] (1963). У 1963—1966 гг. у [[Міністэрства сацыяльнага забеспячэння БССР|Міністэрстве сацыяльнага забеспячэння БССР]], з 1969 г. у [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]] [[НАН Беларусі]]. Вывучае заканамернасць зменлівасці генетыка-антрапалагічных і адаптыўных тыпаў, генадэмаграфічных працэсаў сярод насельніцтва Беларусі і сумежных тэрыторый. Адзін з аўтараў прац «Нарысы па антрапалогіі Беларусі» (1976), «Антрапалогія Беларускага Палесся» (1978), «Біялагічнае і сацыяльнае у фарміраванні антрапалагічных асаблівасцяў» (1981), «Спадчынныя і сацыяльна-гігіенічныя фактары даўгалецця» (1986).

== Прэміі ==
* [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (1998, у суаўтарстве) — ''за цыкл прац «Чалавек і яго біякультурная адаптацыя»''.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Аляксею Ігнатавічу Мікулічу — 80 гадоў! // Актуальные вопросы антропологии. Сборник научных трудов. Вып. 10 — Мн. Беларуская навука, 2015. — С. 578—581.
* Мікуліч Аляксей Ігнатавіч // {{крыніцы/БелЭн|10}} — С. 365.
* Мікуліч Аляксей Ігнатавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск. 1999. Т. 5. — С. 140.
* ''Семенякоў В. С.'' Мікуліч Аляксей Ігнатавіч // Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя. — Мінск, 1989. — С. 316.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мікуліч Аляксей Ігнатавіч}}
[[Катэгорыя:Антраполагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дактары біялагічных навук]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі ІМЭФ НАНБ]]</text>
      <sha1>jvj1awjxbaxpgs2p5co7pp0a9ob7g51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі корпус самааховы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23350</id>
    <revision>
      <id>5197729</id>
      <parentid>4827645</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6056" sha1="1se2g7va7d4vwbe25lbjeyyin5mjwcl" xml:space="preserve">{{не блытаць|Беларуская Самаабарона}}
'''Беларускі корпус самааховы''' (БСА, БКС, Беларуская самаахова) — ваенізаванае фарміраванне на тэрыторыі [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]].

== Гісторыя ==
Беларускі корпус самааховы пачаў стварацца летам [[1942]] года [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомаччу (БНС)]].

Пасля нарады прадстаўнікоў нямецкіх акупацыйных улад 1.7.1942 быў выдадзены загад генеральнага камісара Беларусі аб стварэнні ў поўнай згодзе з БНС «самааховы беларускага насельніцтва» як дапаможнай арганізацыі для нямецкай паліцыі. Перад Беларускай самааховай ставілася задача «дапамагаць нямецкай і мясцовай паліцыі ў барацьбе супраць бальшавікоў і сабатажнікаў, забяспечваць спакой на Беларусі». Зброя і амуніцыя для БКС павінны былі пастаўляцца нямецкай паліцыяй.

Галоўным камісарам Беларускай самааховы стаў [[Іван Ермачэнка]], які таксама ўзначальваў і БНС. Пры галоўным каменданце быў утвораны [[штаб БСА]].

Стварэнне БСА суправаджалася шырокай прапагандысцкай кампаніяй. Падкрэслівалася, што БСА знішчыць партызаншчыну і стане зародкам беларускага войска на будучыню.

З пачатку жніўня 1942 ў [[Менск]]у адкрыліся [[Афіцэрскія курсы БСА|3-тыднёвыя афіцэрскія курсы]] (кіраўнік [[Ф. Кушаль]]), на якіх прайшлі падрыхтоўку каля 260 чал. Усяго было створана 20 батальёнаў і некалькі мяшаных адзінак БСА, якія, аднак, не выканалі ўскладзеных на іх задач. Адна з галоўных прычын гэтага была ў тым, што для БСА не ўдалося атрымаць неабходную колькасць зброі.

У красавіку 1943 г. начальнік паліцыі парадку Беларусі палкоўнік Клепш адзначаў, што «спроба стварыць самаахову з беларусаў-добраахвотнікаў правалілася з некалькіх прычын: па-першае, нягледзячы на шматлікія спробы, ад вермахта не ўдалося атрымаць неабходную колькасць зброі; па-другое, бяззбройныя самаахоўцы і іх сем’і пастаянна тэрарызаваліся з боку партызан, як толькі стала вядома пра стварэнне самааховы; па-трэцяе, гэтыя людзі, за рэдкім выключэннем, былі ненадзейнымі, таму што лёгка паддаваліся варожай прапагандзе і сімпатызавалі партызанам. Мелі месца выпадкі, калі буйныя патрулі самааховы, узброеныя вінтоўкамі і аўтаматычнай зброяй, замест аказання супраціўлення пераходзілі на бок бандытаў. Да таго ж праведзеная згодна з заданнем Беларускай народнай самапомачы мабілізацыя людзей у беларускую самаахову была ажыццёўлена ў духу, не адпаведным умовам, і, урэшце, была даручана жандармерыі»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/550/ |title=Беларуская энцыклапедыя |access-date=26 жніўня 2024 |archive-date=26 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826221057/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/550/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З восені 1942 адносіны гітлераўцаў да Беларускай самааховы пачалі мяняцца. Ермачэнка быў пазбаўлены тытула генеральнага каменданта, а штаб БСА забаронены. Вясной 1943 Беларуская самаахова была распушчана.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Романько О. В.'' [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/guarding-parts-from-self-defense-to-belarusian-police.html Части охраны правопорядка: от самообороны до белорусской полиции] // Коричневые тени в Полесье. Белоруссия 1941—1945. — М.: Вече, 2008. — 432 с.: ил. — (Военные тайны XX века). — Тираж 5000 экз. — ISBN 978-5-9533-1909-6 {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1943 годзе]]
[[Катэгорыя:1942 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускі корпус самааховы| ]]</text>
      <sha1>1se2g7va7d4vwbe25lbjeyyin5mjwcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францішак Кушаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23352</id>
    <revision>
      <id>5197649</id>
      <parentid>5171725</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21263" sha1="ozi2pist0smbpsgmqnnoju5xua9xo09" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Кушаль}}
{{Ваенны дзеяч
|партрэт = Francišak Kušaĺ.jpeg}}
'''Франці́шак Вінцэ́нтавіч Ку́шаль''' ([[16 лютага]] [[1895]], в. [[Пяршаі]], [[Мінскі павет]] — [[25 мая]] [[1968]], [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]) — беларускі вайсковы і палітычны дзеяч, афіцэр войскаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], кіраўнік штаба [[Беларускі корпус самааховы|Беларускай самааховы]], камендант [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] (вафен-штурмбанфюрэр СС) у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Муж паэткі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлі Арсенневай]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады. У беларускім руху ===
Нарадзіўся ў сялянскай каталіцкай сям’і. Бацькі працавалі на графа Тышкевіча, узімку нарыхтоўвалі дровы, улетку касілі графскія сенажаці. У маленстве Францішак Кушаль працаваў пастухом, у 10 гадоў пайшоў у школу. Скончыў [[Пяршаі|Пяршайскую]] народную школу, а ў 1910 годзе паступіў у гарадское вучылішча ў [[Івянец|Івянцы]]. Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] сям’я пераехала з Пяршаяў у Забор’е&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://rv-blr.com/literature/2023|title = Біяграфія Франца Кушаля|author = Наталля Арсеннева|authorlink = Наталля Арсеннева|date = |publisher = rv-blr.com|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200102091801/http://rv-blr.com/literature/2023|archivedate = 2-1-2020|accessdate = 2-1-2020}}&lt;/ref&gt;. У 1915 годзе быў мабілізаваны ў армію [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Па сканчэнні школы малодшых камандзіраў у тым самым годзе накіраваны ў Віленскае пяхотнае вучылішча, якое скончыў у 1916 годзе. Атрымаў ранг [[прапаршчык]]а, прайшоў кароткі стаж у палку недзе ў [[Астрахань|Астрахані]], а потым у рангу падпаручніка быў адразу адасланы на фронт, знаходзіўся пад [[Крэва]]м. Служыў на Заходнім фронце ў шэрагах 115-га Астраханскага запаснога, а ў 1916 годзе быў пераведзены да 276-га Купянскага палка стральцоў камандзірам роты, даслужыўся да чыну штабс-капітана.

Па распадзе царскага войска вярнуўся на Беларусь. Даведаўшыся, што ў [[Мінск|Менску]] адкрылася беларуская кнігарня, Францішак Кушаль пехатой прайшоў 70 кіламетраў, каб туды трапіць — там пазнаёміўся з [[Алесь Гарун|Алесем Гаруном]] і далучыўся да беларускай справы. Прыняў удзел у дзеянні беларускіх нацыянальных арганізацый. У 1918 годзе ўзначаліў беларускую моладзевую арганізацыю ў Івянцы, а ў сярэдзіне 1919 года ўвайшоў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны]], за што пазней быў арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі.

З пачаткам [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў 1919 годзе стаўленне Польшчы да беларускага руху змянілася, [[Юзаф Пілсудскі]] пагадзіўся на стварэнне беларускага войска. Вызвалены Кушаль з жніўня 1919 года працаваў намеснікам старшыні [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]], у ваенных дзеяннях на фронце ўдзелу не браў. Па акупацыі бальшавікамі Менска Вайсковая камісія была эвакуявана ў [[Лодзь]] і там неўзабаве распушчана, а Францішак прыехаў у [[Вільнюс|Вільню]] шукаць працы. У 1920 годзе ад тыфусу памерла маці і наймалодшая сястра. Атрымаўшы доўгатэрміновую пазыку і прадаўшы маёмасць, Кушалі пераехалі ў Доры.

=== У Войску Польскім ===
Па заканчэнні вайны застаўся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1922 годзе далучыўся да [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]]. Адвучыўшыся ў польскім ваенным вучылішчы ў Рэмбертове, ён быў прызначаны ў 80-ты Слонімскі пяхотны полк, ажаніўся з [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталляй Арсенневай]] і пераехаў у 1922 годзе ў [[Слонім]], адкуль праз год быў пераведзены на Польскае Памор’е. Працяглы час быў афіцэрам 66-га Кашубскага палка пяхоты ў [[Хэлмна|Хэлмне]], у якім апроч іншага выконваў абавязкі каменданта унтэр-афіцэрскай школы. Тут Кушаль скончыў курс цяжкіх кулямётаў у [[Торунь|Торуні]], быў камандзірам кулямётнай роты ў палку, камандзірам афіцэрскага курса для падхарунжых, камандзірам падафіцэрскай школы, а пазней — выхаваўцам і камандзірам роты у 2-м Кадэцкім корпусе. У 1932—1936 гадах быў выкладчыкам у Корпусе кадэтаў № 3 у [[Равіч (горад)|Равічы]], адкуль быў пераведзены з Кадэцкага корпуса ізноў у 13-ты пяхотны полк у [[Пултуск]]у пад Варшавай. Пазней выкладаў у школе падхаружых пяхоты ў [[Камарова (Польшча)|Камарове]] каля места [[Остраў Мазавецка]]. Атрымаў чыны паручніка і капітана, быў узнагароджаны срэбным Крыжам заслугі.

Камандаваў батальёнам у часе [[Польская абарончая вайна (1939)|Польскай абарончай вайны 1939 года]], у баях у раёне [[Львоў|Львова]] трапіў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] палон. 22 верасня 1939 года інтэрнаваны ў СССР. Разам з іншымі польскімі афіцэрамі трапіў у Старабельскі лагер (цяпер [[Луганская вобласць]]), дзе ўтрымлівалася 4 тысячы чалавек. Амаль усе зняволеныя былі расстраляныя, аднак Францішак Кушаль быў перавезены ў Бутырскую турму, дзе быў у зняволенні разам з высокапастаўленымі польскімі ваеннапалоннымі, у тым ліку з генералам [[Уладзіслаў Андэрс|Уладзіславам Андэрсам]]. Адтуль перад [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] яго перавезлі ў [[Валожын]] — «па месцы жыхарства», быццам на «перагляд справы». У пачатку 1941 года вызваліўся, паводле Наталлі Арсенневай, ён уцёк разам з іншымі вязнямі падчас адступлення бальшавікоў. Валожын ад [[Доры|Дор]] усяго 16 кіламетраў, так што хутка Кушаль, апынуўся ў роднай хаце. Адначасова жонцы Наталлі Арсенневай было дазволена вярнуцца з ссылкі. Гэтыя акалічнасці далі магчымасць меркаваць, што ў лагеры Кушаль быў завербаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]&lt;ref&gt;Залесский К. А. Кушель Франц…&lt;/ref&gt;{{факт?}}.

=== Другая сусветная вайна ===
[[Файл:Францішак Кушаль на прысязе БКА.jpg|міні|Францішак Кушаль на прысязе Беларускай краёвай абароны ў Мінску, 25 сакавіка 1944 г.]]
Да пачатку нямецка-савецкай вайны ў 1941 годзе пражываў у [[Беласток]]у. У часе нямецкай акупацыі Францішак Кушаль супрацоўнічаў з немцамі. З снежня 1941 года быў камендантам падафіцэрскай школы [[Беларуская дапаможная паліцыя|Беларускай дапаможнай паліцыі]] ў [[Мінск]]у. З кастрычніка 1941 года быў шэфам аддзела самааховы Цэнтральнай рады [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. У чэрвені — ліпені 1942 года на загад Івана Ермачэнкі, шэфа Беларускай самааховы, распрацаваў праект стварэння [[Беларускі корпус самааховы|Вольнага корпуса Беларускай самааховы]]. Са жніўня да канца лістапада быў камендантам афіцэрскіх курсаў у Мінску, пад канец лістапада стаў галоўным вайсковым рэферэнтам Беларускай самааховы, на гэтай пасадзе кіраваў працай акруговых і павятовых рэферэнтаў. У красавіку 1943 года спыніў гэтую дзейнасць у сувязі з расфармаваннем немцамі Беларускай самааховы. З жніўня 1943 года быў галоўным упаўнаважаным па пытаннях беларускіх аддзелаў дапаможнай паліцыі. У студзені 1944 года стаў начальнікам аддзела вайсковых спраў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. З сакавіка 1944 года шэф галоўнага камандавання [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]]. Удзельнічаў у выданні часопіса «[[Беларус на варце]]».

У часе наступу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] эвакуяваўся ў Германію. Увесну 1945 года стаў камандзірам аднаго з палкоў [[30 грэнадзёрская дывізія войскаў пры СС|30-й грэнадзёрскай дывізіі СС (1-й беларускай)]], якая ў апошнія дні красавіка 1945 года без бою [[Капітуляцыя|капітулявала]] амерыканцам. Перабываў у лагеры для інтэрнаваных у [[Рэгенсбург]]у.

=== Пасля вайны. Эміграцыя ў ЗША ===
Пазбег [[Рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыі]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1947 годзе ў Германіі заснаваў Аб’яднанне беларускіх ветэранаў. У 1950 годзе выехаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У 1952—1954 узначальваў [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]]; удзельнічаў у выданні яго газеты «[[Беларус (газета)|Беларус]]». Адзін з заснавальнікаў газеты «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]». Выступаў у друку з публіцыстычнымі матэрыяламі (таксама па пытаннях вайсковай гісторыі Беларусі&lt;ref name=&quot;БЭ 18-9&quot;&gt;БелЭн у 18 т., Т.9…&lt;/ref&gt;), аўтар успамінаў пра дзеячаў беларускай культуры&lt;ref name=&quot;Маракоў&quot;&gt;Маракоў Л. У.…&lt;/ref&gt;. Выконваў функцыі вайсковага міністра [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] на выгнанні, пазней сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] у выгнанні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.radabnr.org/%d1%84%d1%80%d0%b0%d0%bd%d1%86%d1%96%d1%88%d0%b0%d0%ba-%d0%ba%d1%83%d1%88%d0%b0%d0%bb%d1%8c/|title = Францішак КУшаль|author = |authorlink = |date = |publisher = radabnr.org|language = be-x-old|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200102085733/https://www.radabnr.org/%d1%84%d1%80%d0%b0%d0%bd%d1%86%d1%96%d1%88%d0%b0%d0%ba-%d0%ba%d1%83%d1%88%d0%b0%d0%bb%d1%8c/|archivedate = 2-1-2020|accessdate = 2-1-2020}}&lt;/ref&gt;.

Пахаваны на могілках ў [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэры]] ({{#statements:P119}}), [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]&lt;ref name=&quot;Могілкі&quot;&gt;{{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}}&lt;/ref&gt;. Побач пахаваная ягоная жонка [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]&lt;ref&gt;[https://naviny.by/rubrics/society/2013/01/31/ic_articles_116_180694 Пантэон Беларусі. Наталля Арсеннева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190707153102/https://naviny.by/rubrics/society/2013/01/31/ic_articles_116_180694 |date=7 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
У 1922 годзе ажаніўся з паэткай Наталляй Арсенневай, у шлюбе мелі двух сыноў — Яраслава (1923—1943) і Уладзіміра (1924—?). Яраслаў загінуў ад выбуху закладзенай савецкімі партызанамі бомбы, у мінскім тэатры ў часе прадстаўлення. Уладзімір ажаніўся з Наталляй Куліковіч (1928—1967), дачкой [[Мікалай Шчаглоў-Куліковіч|Мікалая Шчаглова-Куліковіча]], ад якой меў двух дзяцей — Пятра і Наталлю, якіх пасля смерці жонкі дапамагалі даглядаць ягоныя бацькі&lt;ref name=&quot;Юрэвіч&quot;&gt;[[Л. Юрэвіч|Юрэвіч, Л.]] [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=20132-1.pdf Шматгалосы эпісталярыум : гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Лявон Юрэвіч. — Мінск : ??, 2012. — 6 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 20)]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Творы ==
* [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bka.html Спробы стварэння беларускага войска] — Мн., 1999;
* Сорак два гады таму: (Жменя ўспамінаў аб Алесю Гаруну) // На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі. — Мн., 1994.
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/033/Кушаль_Ф._Дарога_да_Катынскага_лесу.html  Дарога да Катынскага лесу] // на [[pawet.net]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = [[Леанід Маракоў|Маракоў Л.У.]]|частка = |загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794-1991. Энц. даведнік. У 10 т.|арыгінал =|месца = Мн.|выдавецтва = |год = 2003|том = 1|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 985-6374-04-9|тыраж = }}
* {{Крыніцы/БелЭн|9}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|4}}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Rocznik Oficerski 1924|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego|год = 1924|том = |старонкі = 280, 381|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Rocznik Oficerski 1928|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Ministerstwo Spraw Wojskowych|год = 1928|том = |старонкі = 80, 234|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Rocznik Oficerski 1932|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych|год = 1932|том = |старонкі = 75, 594|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар = Залесский К.А.|частка = Кушель Франц|загаловак = Кто был кто во второй мировой войне. Союзники Германии|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = |год = 2003|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кушаль Францішак}}
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]]
[[Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання]]
[[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]]</text>
      <sha1>ozi2pist0smbpsgmqnnoju5xua9xo09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўстралія (кантынент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23645</id>
    <revision>
      <id>5197390</id>
      <parentid>5196207</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гл. таксама */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19463" sha1="o0qybfigawyq3qufyf8pg93hqg61bff" xml:space="preserve">{{Геаграфічны рэгіён}}
[[Файл:Australia satellite plane.jpg|thumb|320px|Аўстралія з космасу]]
'''Аўстра́лія''' (ад {{lang-la|australis}} — «паўднёвы») — самы маленькі [[мацярык]] [[планета Зямля|Зямлі]], плошча 7,7 млн км². Увесь мацярык займае адна краіна — [[Аўстралійскі Саюз]].

== Этымалогія ==
Назва «Аўстралія» ({{lang-en|Australia}}, {{IPA|[əˈstɹæɪljə, -liə]}} у аўстралійскай англійскай мове&lt;ref&gt;Australian pronunciations: ''[[Macquarie Dictionary]], Fourth Edition'' (2005). Melbourne, The Macquarie Library Pty Ltd. ISBN 1-876429-14-3.&lt;/ref&gt; паходзіць ад {{lang-la|austrālis}} («паўднёвы»). Легенды пра Невядомую Паўднёвую зямлю ({{lang-la|Terra Australis Incognita}}) — «невядомай зямлі на поўдні» — усходзяць да часоў рымскай імперыі. Першыя два стагоддзі пасля адкрыцця новы мацярык насіў назву «Новая Галандыя». Назва ''«Australia»'' стала папулярнай пасля публікацыі ў 1814 годзе «Падарожжа ў Terra Australis» капітала [[Мэцью Фліндэрс]]а, які лічыў такую форму лагічнай, мілагучнай і дапасавальнай да астатніх мацерыкоў. У 1817 годзе [[Лаклан Макуоры]] рэкамендаваў Міністэрству па справах калоній [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] афіцыйна прыняць назву «Аўстралія» &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Weekend Australian, 30—31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt;. У 1824 годзе [[Брытанскае адміралцейства]] канчаткова зацвердзіла гэтую назву кантынента&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=2010-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091017070336/http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|archivedate=17 кастрычніка 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфічнае становішча ==
[[Файл:Topography of australia.jpg|thumb|320px|left|Тапаграфія Аўстраліі]]

'''Мацярык Аўстралія''' размешчаны ў цэнтры так званага акіянічнага паўшар’я Зямлі, цалкам ляжыць у Паўднёвым і ва Усходнім паўшар’ях. Паўднёвы тропік перасякае Аўстралію амаль пасярэдзіне. Гэта адасоблены мацярык, аддалены ад іншых кантынентаў. Абрысы яго простыя, берагі парэзаныя слаба, вылучаюцца залівы (Вялікі Аўстралійскі і Карпентарыя), паўвостраў Кейп-Ёрк; самы вялікі востраў — [[Востраў Тасманія|Тасманія]]. Ля паўночна-ўсходніх берагоў працягнуўся [[Вялікі Бар'ерны рыф]].

Крайняя ўсходняя кропка Аўстраліі — [[мыс Байран]]а ({{coord|28|38|15|S|153|38|14|E|region:AU-NSW_type:cape}}), заходняя — мыс [[Стып-Пойнт]] ({{coord|26|09|05|S|113|09|18|E|type:cape}}), паўночная — [[мыс Ёрк]] ({{coord|10|41|21|S|142|31|50|E|type:cape}}), паўднёвая — мыс [[мыс Саўт-Пойнт|Саўт-Пойнт]] ({{coord|39|08|20|S|146|22|26|E|type:cape}}) (калі разглядаць востраў [[Тасманія]] за частку кантынента, то мыс [[мыс Саўт-Іст-Кейп|Саўт-Іст-Кейп]] {{coord|43|38|40|S|146|49|30|E|type:cape}}).&lt;ref name=&quot;Extremities&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/continental-extremities.jsp
 |title       = Continental Extremities
 |publisher   = Geoscience Australia
 |accessdate  = 19 января 2009
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20081222215006/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/continental-extremities.jsp
 |archivedate = 22 снежня 2008
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;

== Адкрыццё і даследванні ==
[[Файл:Australia discoveries by Europeans before 1813 en.png|thumb|right|300px|Даследаванне Аўстраліі еўрапейскімі мараплаўцамі (да 1812 года)&lt;br /&gt;
{{legend|#000000|1606 — [[Вілем Янсзан]]}}
{{legend|#ff9955|1606 — [[Луіс Ваэс дэ Торэс]]}}
{{legend|#39842c|1616 — [[Дэрк Хартог]]}}
{{legend|#ffd42a|1619 — [[Фрэдэрык дэ Хаўтман]]}}
{{legend|#835b38|1644 — [[Абель Тасман]]}}
{{legend|#516778|1696 — [[Вілем дэ Вламінк]]}}
{{legend|#000080|1699 — [[Уільям Дампір]]}}
{{legend|#8000ff|1770 — [[Джэймс Кук]]}}
{{legend|#0055d4|1797—1799 — [[Джордж Бас]]}}
{{legend|#ff0000|1801—1803 — [[Мэцью Фліндэрс]]}}]]

Пасля Магеланава падарожжа вакол свету (1519—1522) асноўным аб’ектам геаграфічных пошукаў стала [[Terra Australis Incognita|Невядомая Паўднёвая зямля]], у існаванні якой усе былі перакананы. У яе пошуках ў 1606 іспанская экспедыцыя [[Педра Фернандэс дэ Кірас|Педра Кіраса]] адкрыла астравы Піткерн і Новыя Гебрыды і прайшла пралівам паміж Аўстраліяй і Новай Гвінеяй, які сёння носіць імя [[Луіс Ваэс дэ Торэс|Луіса Торэса]], капітана «Сан-Педра» — аднаго з трох караблёў экспедыцыі. Торэс другім з еўрапейцаў убачыў узбярэжжа Аўстраліі — паўвостраў, які англічане праз два стагоддзі назавуць Кейп-Йоркам.

У тым жа 1606 за два месяцы да Торэса на заходні бераг таго ж самага паўвострава, там, дзе сёння знаходзіцца невялічкі горад [[Уэйпа]], высадзіўся галандскі мараплавец [[Вілем Янсзан]]. У 1642 яшчэ адзін галандзец — [[Абел Янсзан Тасман|Абель Тасман]] — абплыў Аўстралію і адкрыў Тасманію ды Новую Зеландыю. Аднак шлях яго пралягаў далёка ад берагоў мацерыка і на карту Тасман нанёс толькі паўночна-заходні бераг падчас другога падарожжа ў 1644.

23 красавіка 1770 англійскі капітан [[Джэймс Кук]] адкрыў востраў Браш і першым з еўрапейцаў увайшоў у кантакт з аўстралійскімі абарыгенамі. Далей Кук прайшоў уздоўж усходняга ўзбярэжжа мацерыка і нанёс яго на карту, пасля павярнуў на захад і «пераадкрыў» [[Торэсаў праліў]].

== Будова паверхні ==
Аўстралія — самы плоскі з мацерыкоў, у рэльефе пераважаюць [[раўніны]]. Сярэдняя вышыня кантынента — 215 м. Найвышэйшы пункт — [[гара Касцюшка]] (2228 м) знаходзіцца ў Аўстралійскіх Альпах (паўднёвая частка [[Вялікі Водападзельны хрыбет|Вялікага Водораздельного хрыбта]]).

[[Файл:Uluru, helicopter view, cropped.jpg|thumb|left|[[Улуру]] або Айерс-Рок]]
Сучасны рэльеф Аўстраліі сфармаваўся на старажытнай Аўстралійскай платформе — частцы старажытнага мацерыка [[Гандвана|Гандваны]]. Паводле рэльефу Аўстарлійскі мацярык можна падзяліць на тры часткі. Заходняя частка платформы прыпаднятая, тут крышталічны падмурак месцамі выходзіць на паверхню, утворачы шчыты. Тэктанічныя рухі стварылі адроджаныя [[глыбовыя горы]], а доўгія працэсы выветрывання прывялі да ўтварэння мудрагелістай форм астанцоў, такіх як знакамітая чырвоная гара [[Улуру]]. Цэнтральная нізіна пакрытая тоўшчай асадкавых парод, вышыні яе не перавышаюць 100 м, а месцамі яна ляжыць ніжэй узроўня акіяна. На ўсходзе размешчаныя горы, якія далучыліся да платформы ў [[палеазойская эра|палеазоі]]. Яны былі моцна разбураныя, раздзеленыя рачнымі [[даліна]]мі, а ў эпоху альпійскай складкаватасці апынуліся прыпаднятымі і пабітымі разломамі на асобныя масівы.

Ад іншых мацерыкоў Аўстралія адрозніваецца адсутнасцю дзеючых [[вулкан]]аў, і моцныя [[землятрус]]ы тут таксама не здараюцца.

Аўстралія багатая карыснымі выкапнямі, сярод якіх рудныя пераважаюць над неруднымі. Да [[магматычныя пароды|магматычных парод]] адносяцца радовішчы [[жалезныя руды|жалезных руд]] і руд каляровых металаў ([[свінец|свінцу]], [[цынк]]у, [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]], [[медзь|медзі]], [[Уран (хімічны элемент)|урану]] і інш.), [[золата]], [[волава]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціны]]. З прадуктамі выветрывання крышталічных парод звязаныя радовішчы [[баксіты|баксітаў]] і жалезных руд асадкавага паходжання. [[Асадкавыя горныя пароды|Асадкавым пародам]] абавязаныя радовішчы [[вугаль|каменнага вугалю]], [[галіт|кухоннай солі]], [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]].

== Клімат ==
[[Клімат]] мацерыка вызначаецца размяшчэннем Аўстраліі зблізку [[экватар]]а і паабапал [[тропік]]а, цыркуляцыяй паветраных мас, уплывам рэльефу, акіянічнымі плынямі і іншымі фактарамі. Тут пануе сухі трапічны клімат. Вялікая частка паверхні (3/4) мае недастатковае ўвільгатненне. На схілах гор усходняга ўзбярэжжа выпадаюць багатыя ападкі, якія прыносяцца паўднёва-ўсходнімі пасатамі.

Поўнач Аўстраліі размешчана ў субэкватарыяльным поясе, дзе выразна выяўленыя сухі і дажджлівы сезоны, абумоўленыя зменай паветраных мас. Вялікая частка мацерыка ляжыць у поясе панавання сухога трапічнага паветра. Поўдзень мацерыка размешчаны ў субтрапічным поясе, дзе вылучаюць тры кліматычныя вобласці, якія адрозніваюцца галоўным чынам колькасцю ападкаў і іх рэжымам. Востраў Тасманія амаль цалкам знаходзіцца ва ўмераным поясе, дзе пераважныя заходнія вятры, што прыносяць шмат ападкаў з акіяна.

== Унутраныя воды ==

Рачная сетка на мацерыку развіта вельмі слаба. Сцёку ў [[акіян]] не мае амаль 60 % тэрыторыі. Вялікая частка [[рака|рэк]] адносіцца да басейну [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Кароткія, паўнаводныя, порожистые рэкі сцякаюць у [[Ціхі акіян]] з Вялікага Водораздельного хрыбта. Найбольшая рака Аўстраліі — [[Мурэй]] з прытокам [[Дарлінг]]. Для вялікай тэрыторыі характэрныя часовыя вадацёкі — крыкі. Жыўленне рэк дажджавое, а ў Аўстралійскіх Альпах — змешанае.

На мацерыку даволі шмат [[возера|азёр]], але амаль усе яны бяссцёкавыя, пакрытыя салянай скарынкай, запаўняюцца вадой толькі ў перыяд дажджоў.

Вялікія запасы падземных вод назапашаны ў 33 артэзіянскіх басейнах. Яны размешчаныя ў прагінах платформы і займаюць 1/3 тэрыторыі мацерыка. Найбуйнейшы з іх — [[Вялікі Артэзіянскі басейн]]. Вялікая частка падземных вод засоленая, што перашкаджае іх выкарыстанню ў гаспадарцы.

== Арганічны свет ==
[[Файл:Koala climbing tree.jpg|thumb|200px|Каала]]
Аўстралія адрозніваецца ад іншых мацерыкоў своеасаблівасцю арганічнага свету. Прырода стварыла тут натуральны запаведнік, у якім захаваліся віды раслін і жывёл, блізкія тым, што засялялі Зямлю ў далёкім мінулым і ўжо зніклі на іншых мацерыках. Арганічны свет развіваўся ў Аўстраліі ізалявана, бо яна даўно аддзялілася ад іншых мацерыкоў.

Сярод раслін [[эндэмікі]] складаюць 75 %. Толькі ў Аўстраліі захаваліся [[млекакормячыя]], што кладуць яйкі ([[качканос]] і [[яхідны|яхідна]]); шматлікія [[сумчатыя]] ([[кенгуру]], [[валабі]], [[вамбаты]], [[каала]], [[сумчаты крот]] і інш.); багаты свет птушак ([[эму]], [[казуар]], [[райскія птушкі]], [[какаду]], [[лірахвосты]] і інш.).

Дзікая расліннасць Аўстраліі не падарыла чалавеку ні адной расліны, якая адыграла б прыкметную ролю ў земляробстве. У перыяд каланізацыі на мацярык з іншых кантынентаў былі завезеныя шматлікія віды раслін і жывёл.

== Прыродныя зоны ==
У размяшчэнні прыродных зон на мацерыку выразна выяўлена шыротная занальнасць, якая на ўсходняй і заходняй ускраінах парушаецца з-за павелічэнні колькасці ападкаў.

Саваны і рэдкалессі адпавядаюць субэкватарыяльнаму кліматычнаму поясу. На чырвоных фералітных і чырвона-бурых глебах сярод травы растуць эўкаліпты, акацыі, казуарыны з бязлістымі ніткападобнымі галінамі, бутэлькавыя дрэвы. Ва ўсходняй частцы пояса ва ўмовах раўнамернага ўвільгатнення распаўсюджаныя вільготныя і пераменна-вільготныя трапічныя лясы, дзе сярод эўкаліптаў сустракаюцца [[пальмы]], фікусы, дрэвападобная папараць. У гэтай зоне насяляюць кенгуру, вамбаты, сумчатыя мурашкаеды; па берагах вадаёмаў шмат птушак.

Трапічныя пустыні і паўупустыні — самая вялікая паводле плошчы зона. У пустынях растуць драбналістыя травы, сустракаюцца зараснікі сухіх хмызнякоў з нізкарослых калючых акацый, эўкаліптаў. Такія зараснікі называюць скрэбами. Прасторы пустыняў, пакрытыя цвёрдай травой спініфексом і хмызнякамі, выкарыстаюць пад пашы. У пустынях жывуць рыжыя кенгуру, яхідна, шмат паўзуноў.

На паўднёвым усходзе і паўднёвым захадзе мацерыка растуць субтрапічныя лясы, у якіх пераважаюць эўкаліпты, вечназялёны бук і інш.

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
* [[Аўстралія: гісторыя адкрыцця]]
* [[Вулканы Аўстраліі]]

{{Кантыненты}}
{{Рэгіёны}}
{{Геаграфія Аўстраліі}}
{{Акіянія па тэмах|Геаграфія}}
{{Аўстралія ў тэмах}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

{{DEFAULTSORT:Аўстралія мацярык}}
[[Катэгорыя:Геаграфія Аўстраліі|*]]
[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Аўстралія і Акіянія]]</text>
      <sha1>o0qybfigawyq3qufyf8pg93hqg61bff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белы (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24218</id>
    <revision>
      <id>5197764</id>
      <parentid>5030060</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T03:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7837" sha1="oswjzs5kzjiprcq1fbuuxlvnwd29xgy" xml:space="preserve">{{значэнні|Белы}}
{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Белы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = Расія
|герб                  = Coat_of_Arms_of_Bely_(Tver_oblast).png
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 50|lat_sec = 00
 |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 56|lon_sec = 00
 |CoordAddon           = type:city(3900)_region:RU
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Цвярская вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 17.7&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://kartafx.ru/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B9.html |title = kartafx.ru - Карта города Белый |access-date = 21 чэрвеня 2021 |archive-date = 24 чэрвеня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210624202515/https://kartafx.ru/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B9.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 185
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = {{Падзенне}} 3 583
|год перапісу = 2010
|шчыльнасць =
|нацыянальны склад =[[беларусы]], [[рускія]]
|канфесійны склад =
|часавы пояс =
|DST =
|тэлефонны код = 48250
|паштовы індэкс = 172530
|паштовыя індэксы =
|аўтамабільны код =
|від ідэнтыфікатара =
|лічбавы ідэнтыфікатар =
|катэгорыя ў Commons =
|сайт =
|мова сайта =
|мова сайта 2 =
|мова сайта 3 =
|мова сайта 4 =
|мова сайта 5 =
|add1n =
|add1 =
|add2n =
|add2 =
|add3n =
|add3 =
}}
'''Бе́лы''' — [[горад]] у [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]] [[Расія|Расіі]], на рацэ [[Обша]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Бельскі раён (Расія)|Бельскага раёна]]. Насельніцтва 3691 чал. (2009).

Знаходзіцца за 294 км на паўднёвы захад ад горада [[Цвер]], за 20 км на мяжы са [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласцю]], за 50 км на поўдзень ад чыгуначнай станцыі [[Нялідава]] на лініі [[Ржэў]] — [[Вялікія Лукі]].

== Гісторыя ==
* XIII ст.: першыя згадкі, горад [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]]; пазней цэнтр удзельнага Бельскага княства.
* 1355: увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].
* пач. XVI ст.: адышоў да [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]].
* 1610: зноў у складзе Вялікага Княства Літоўскага, горад [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]].
* 2 мая 1625: атрымаў [[магдэбургскае права]] і герб «у срэбным полі вобраз Святой Дзевы Марыі, Маці сына Божага».{{sfn|Геральдыка беларускіх местаў|1998}}{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}
* 1654: заняты войскамі Маскоўскай дзяржавы, паводле ўмоў [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскага перамір’я]] (1667) застаўся ў яе складзе.
* 1726: цэнтр павета [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]].
* 1856: у Белым было 5 цэркваў, 1075 будынкаў, 132 крамы.
* 1918: увайшоў у склад абвешчанай [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]].
* 1 студзеня 1919: адпаведна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўваходзіў у склад [[БССР]], цэнтр павета Смаленскага раёна.&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;''[[Алег Трусаў|А. Трусаў]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/Невядомыя_беларускія_дзяржавы.html Вялікае Княства Смаленскае] // «Наша Слова» № 34 (822) 5 верасня 2007&lt;/ref&gt;
* 16 студзеня 1919: [[бальшавікі]] перадалі Белы разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]].
* 1929: у Калінінскай (Цвярской) вобласці.
* 4 кастрычніка 1941 — 10 сакавіка 1943: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

== Насельніцтва ==
* 1889 год — 9176 чал. (4664 мужчынаў і 4512 жанчын).&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭСБЕ|Белый, уездный город Смоленской губернии}}&lt;/ref&gt;
* 1969 год — 4,5 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/68458/Белый Белый] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}&lt;/ref&gt;
* 1989 год — 5,2 тыс. чал.
* 2009 год — 3691 чал.

== Эканоміка ==
Прамысловыя прадпрыемствы горада: ільнозавод, леспрамгас, філіял маскоўскага ПА «Станканармаль», пальчаткавая фабрыка, прадпрыемствы харчовай прамысловасці.

== Турыстычная інфармацыя ==
У горадзе працуе Бельскі краязнаўчы музей.

== Вядомыя асобы ==
* [[Сямён Мікалаевіч Крылоў]] (1892—1935) — расійскі рэвалюцыянер, удзельнік усталявання савецкай улады на Віцебшчыне.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=308|артыкул=Белы|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}}
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|артыкул=Белы}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|217—218|Biełyj}}
* {{Крыніцы/Географический энциклопедический словарь||57}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Гарады Цвярской вобласці}}

[[Катэгорыя:Гарады Цвярской вобласці]]</text>
      <sha1>oswjzs5kzjiprcq1fbuuxlvnwd29xgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25371</id>
    <revision>
      <id>5197721</id>
      <parentid>4995614</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:28:08Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5197721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54584" sha1="2s3zp42r3vg7oxbxwcym4jv9n9m4nh6" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Сацыял-дэмакратычная партыя}}
{{не блытаць|Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада}}
{{не блытаць|Народная Грамада}}
{{не блытаць|Беларуская Народная Грамада (1941)}}
{{не блытаць|Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды}}
{{палітычная партыя
| party_origname                   = Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада), скарочана БСДП
| party_logo                       = Hremada Belarus logo.svg
| leader                           = [[Ігар Барысаў]] (з 2018)
| foundation                       = [[2 сакавіка]] [[1991]], зменена назва [[29 чэрвеня]] [[1996]], зноўку зарэгістравана [[25 чэрвеня]] [[2005]] 
|дата роспуску                     = [[2023]] 
| alliance                         = [[Права выбару]]
| інтэрнацыянал                    = 
| ideology                         = [[сацыял-дэмакратыя]]
| membership                       = 1127 (2019)
| publication                      = часопіс &quot;Адлюстраванне&quot;, часопіс &quot;Пазіцыя&quot;
| motto                            = Думаем пра кожнага — працуем разам! 
| headquarters                     = [[Мінск]], вул. Кульман, 9-607.
| website                          = bsdp.org 
| маладзёжная арганізацыя          = [[Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада]]
| Месцаў у ніжняй палаце           = {{Партыя/Месцы|0|110|red}}
| Месцаў у ніжняй палаце_параметр  = [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаце прадстаўнікоў]]
| Месцаў у верхняй палаце          = {{Партыя/Месцы|0|64|red}}
| Месцаў у верхняй палаце_параметр  = [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]]
| Месцаў у мясцовых Саветах дэпутатаў усіх узроўняў = {{Партыя/Месцы|0|18816|red}}
| Гімн                             = «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянал]]» у перакладзе Я.Купалы
| Генеральны сакратар              = [[Мечыслаў Грыб]]
| Першы намеснік                   = [[Аляксей Сігаеў]]
}}
'''Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)''', скарочана '''БСДП''' — беларуская [[палітычная партыя]], якая была ўтворана 2 сакавіка 1991 года. БСДП працягвае традыцыі [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай Грамады]] (1902—1918) і [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (1918—1924)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі]] (1918—1924).

Лідарам партыі з 2018 года з’яўляўся [[Ігар Пятровіч Барысаў|Ігар Барысаў]]. Партыя знаходзілася ў апазіцыі да [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]].

20 верасня 2023 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь ліквідаваў Беларускую сацыял-дэмакратычную партыю (Грамада)&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/18804147 В Белоруссии сообщили о ликвидации партии социал-демократов]&lt;/ref&gt;.

7 мая 2025 года Міністэрства ўнутраных спраў прызнала партыю «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фармаваннем]]». У пералік уключаны асабістыя і партыйныя акаўнты і рэсурсы ў месенджарах і сацыяльных сетках, а таксама «лагатып у выглядзе схематызаванага малюнка ружы чырвонага колеру на белым фоне»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/367681 «Экстрэмісцкім фармаваннем» прызналі БСДП «Грамада»]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
2 сакавіка 1991 года была створаная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада]]. Старшынёй партыі быў абраны [[Міхась Ткачоў]]. У кіраўніцтва БСДГ увайшлі [[Алег Анатольевіч Трусаў|Алег Трусаў]] (пасля смерці М. Ткачова ён узначаліў партыю), Анатоль Гурыновіч, [[Мікалай Статкевіч]], [[Віталь Аляксеевіч Малашка|Віталь Малашка]].

У 1995 годзе пры ўдзеле Партыі Народнай Згоды быў створаны Сацыял-дэмакратычны Саюз (СДС). Да аб’яднальнага працэсу падлучылася гурт беспартыйных дзеячаў, у прыватнасці Старшыня Вярхоўнай Рады Беларусі XII склікання [[Мечыслаў Грыб]].

29 чэрвеня 1996 года адбыліся пазачарговыя з’езды БСДГ і [[Сацыял-дэмакратычная партыя народнай згоды|ПНЗ]], якія прынялі рашэнне аб зліцці ў адну [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Беларускую сацыял-дэмакратычную партыю (Народная Грамада)]]. У той жа дзень мінуў Устаноўчы з’езд БСДП.

У БСДП не ўвайшлі праўладна настроеныя члены ПНЗ, а таксама прыхільнікі [[лібералізм]]у, у тым ліку А. Трусаў, Г. Карпенка, У. Ганчар. У самой жа БСДП (НГ) не спыняліся спрэчкі і ўнутрыпартыйная барацьба. У 2001 годзе па гэтых прычынах, а таксама з-за стылю кіравання Н. Статкевіча, партыю пакінула амаль палова яе членаў, у тым ліку М. Грыб, А. Кароль, Л. Лойка, А. Сідарэвіч, М. Чарняўскі.

Улетку 2004 года пачаўся другі крызіс у партыі, які завяршыўся ў снежні. У студзені 2005 года мінуў IX з’езд БСДП. Яе старшынёй быў абраны Анатоль Ляўковіч. Пачаўся працэс вяртання ў партыю яе ранейшых членаў. 24 чэрвеня 2005 года БСДП перарэгістравана як Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада). 24 ліпеня 2005 года на X пазачарговым з’ездзе яе новым лідарам абраны [[Аляксандр Казулін]], былы рэктар [[БДУ]] і міністр; намеснікам старшыні — А. Ляўковіч. Таксама абраны Цэнтральны Камітэт БСДП (Грамада) у складзе 62 чалавек.

3 жніўня 2008 года [[Анатоль Ляўковіч]] зноў становіцца старшынёй партыі.

10 кастрычніка 2010 года старшынёй партыі абраны [[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоль Сідарэвіч]], але з’езд не прызнала Міністэрства юстыцыі і некаторыя члены партыі. Гэтыя падзеі вынясуць унутрыпартыйны канфлікт на публіку &lt;ref&gt;[http://new.racyja.com/node/9481 Палітычны дуэль: Ляўковіч vs Маслоўскі]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

5 чэрвеня 2011 года новым кіраўніком партыі на паўторным XIII з’ездзе была абрана Ірына Вештард, за якую прагаласавала 77 дэлегатаў з 85&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/politic/2011/06/05/ic_news_112_369338/ Ирина Вештард избрана новым руководителем БСДП (Грамада)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130224164356/http://naviny.by/rubrics/politic/2011/06/05/ic_news_112_369338/ |date=24 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (05.06.2011)&lt;/ref&gt;. 23 жніўня 2011 года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Мінюст РБ]] адмовіўся прызнаваць легітымным чэрвеньскі з’езд БСДП(Г)&lt;ref&gt;[http://minjust.by/ru/site_menu/news?id=938 О ситуации в Белорусской социал-демократической партии (Грамада)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111220203620/http://minjust.by/ru/site_menu/news?id=938 |date=20 снежня 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sdorg.ru/node/184 |title=Белорусский Минюст отказывается признавать результаты июньского съезда БСДП(Г) |access-date=24 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826221100/http://sdorg.ru/node/184 |archivedate=26 жніўня 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Адзіная арганізацыя, якая выступіла ў падтрымку партыі, стаў [[Расійскі сацыял-дэмакратычны саюз моладзі]]&lt;ref&gt;[http://www.euramost.org/?artc=14864 Странная любовь Минюста и Левковича]&lt;/ref&gt;. РСДСМ заявіў аб тым, што лічыць рашэнне Мінюста «палітычна матываваным»&lt;ref&gt;[http://rsdsm.org/2011/08/27/problem-of-bsdp/ РСДСМ: проблемы ў белорусских эсдеков — это новый вызов для социал-демократии, сравнимый с терактом в Норвегии]&lt;/ref&gt;.

У верасні 2011 года Анатоль Ляўковіч, які па-ранейшаму лічыў сябе кіраўніком партыі, разам з шасцю аднапартыйцамі пагадзіўся пачаць перамовы з уладамі без вызвалення і рэабілітацыі палітвязняў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2011/09/06/ic_articles_112_175011/ |title=Семеро социал-демократов готовы на диалог с Лукашенко |access-date=24 сакавіка 2013 |archive-date=19 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219173444/http://naviny.by/rubrics/politic/2011/09/06/ic_articles_112_175011/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ірына Вештард, абраная кіраўніком большасцю членаў партыі, паведаміла, што Ляўковіч не абмяркоўваў сваю заяву ў партыі&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/politic/2011/09/07/ic_news_112_375649/ Ирина Вештард: члены БСДП (Грамада) не обсуждали заявление о переговорах с властями]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

18 сакавіка 2012 года прайшоў паўторны з’езд партыі, паколькі папярэдні з’езд не быў прызнаны Міністэрствам юстыцыі, і ў партыі афіцыйна не было ні старшыні, ні кіруючага органа, ні Цэнтральнага Камітэта партыі, ні Цэнтральнай Рэвізійнай Камісіі.

=== Назва ===
* '''Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада''' (2 сакавіка 1991 года — 29 чэрвеня 1996 года)
* '''Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)''' (29 чэрвеня 1996 года — 24 чэрвеня 2005 года)
* '''Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)''' (з 24 чэрвеня 2005 года)

&lt;timeline&gt;
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ImageSize = width:850 height:150
PlotArea = width:800 height:100 bottom:20 left:20

Colors =
  id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:grid1  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
  id:grid2  value:gray(0.8)
  id:bars   value:rgb(0.96,0.96,0.6)
  id:bg     value:white
  id:bsdg   value:Red
  id:bsdpng value:Red
  id:bsdpg  value:Red  
  id:sdpns  value:Coral

BackgroundColors = canvas:bg

Period     = from:1991 till:2023
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1991 gridcolor:grid1

BarData=
  barset:Barmembers

PlotData=

# set defaults
  width:20 fontsize:m textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars

  barset:Barmembers

  color:bsdg from:1991 till:1996 text:&quot;БСДГ&quot; 
  color:bsdpng from:1996 till:2005 text:&quot;БСДП (НГ)&quot;
  color:bsdpg from:2005 till:2023 text:&quot;БСДП&quot; 

&lt;/timeline&gt;

== БСДП і «Народная Грамада» ==
БСДП мае неперарыўную гісторыю з моманту аднаўлення сацыял-дэмакратычнай партыі ў 1991 г. У выніку ўнутрыпартыйнай барацьбы ў 2003 г. з БСДП быў выключаны яе старшыня Мікола Статкевіч. 26 лютага 2005 года Мікола Статкевіч разам з групай сацыял-дэмакратаў правёў з’езд Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/792875.html|title=Прыхільнікі М.Статкевіча правялі 26 лютага ў Менску зьезд БСДП (Народная грамада)|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2007-12-11|access-date=2023-11-19}}&lt;/ref&gt;, які не быў прызнаны Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь. З гэта часу група сацыял-дэмакратаў, якая засталася верная Міколе Статкевіча называецца «група Статкевіча», аргкамітэт Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада), а з 2023 г. — «Народная Грамада».

== Партыйная ідэалогія ==
Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) з’яўлялася класічнай сацыял-дэмакратычнай партыяй левага цэнтра. Уваходзіць у міжнароднае аб’яднанне сацыял-дэмакратычных партый [[Прагрэсіўны альянс сацыялістаў і дэмакратаў|Прагрэсіўны Альянс]]&lt;ref&gt;Спіс палітычных арганізацый, якія ўваходзяць у [http://progressive-alliance.info/ Прагрэсіўны Альянс]&lt;/ref&gt;.

Мэтамі БСДП з’яўляліся:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bsdp.org/dakumenty/pragrama-bsdp |title=Праграма Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамады) |access-date=18 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170419123649/http://bsdp.org/dakumenty/pragrama-bsdp |archivedate=19 красавіка 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* сцвярджэнне правоў і свабод чалавека, абарона інтарэсаў і правоў людзей наёмнай працы;
* пабудова салідарнага грамадства на прынцыпах свабоды, роўнасці, сацыяльнай справядлівасці, дэмакратыі і прыярытэту права;
* пабудова незалежнай дэмакратычнай, прававой і сацыяльнай Беларускай дзяржавы — раўнапраўнага суб’екта еўрапейскай і сусветнай супольнасці.

Выступае за незалежнасць Беларусі, [[Парламенцкая рэспубліка|парламенцкую рэспубліку]], [[Прававая дзяржава|прававую дзяржаву]], уступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]], шматукладную рыначную экалагічную эканоміку, ваенны нейтралітэт, абарону працоўных і сацыяльных правоў грамадзян, роўнасць паміж мужчынамі і жанчынамі, адраджэнне нацыянальнай самасвядомасці беларускага народа і мовы, экалагічнае абнаўленне і ахову здароўя народа.

Прынцыпамі БСДП з’яўляліся свабода, справядлівасць (роўнасць), салідарнасць.

== Сімволіка ==
Партыйнай сімволікай з’яўляецца нацыянальны [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы-сцяг]] з выявай на ім [[Ружа|ружы]]. Ружа з’яўляецца міжнародным сімвалам сацыял-дэмакратыі і выкарыстоўваецца ў розных варыяцыях сацыял-дэмакратычнымі партыямі свету.

Аўтарам праекту [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага]] сцяга па праву лічыцца сябра [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]] [[архітэктар]] [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]]. З 19 верасня 1991 па 14 мая 1995 года быў дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь.

== Кіраўнічыя органы ==
[[Файл:Зъезд БСДП 13 сакавіка 2016 года.jpg|thumb|З’езд БСДП 13 сакавіка 2016 года. З лева на права: Мечыслаў Грыб; Ірына Вештард; Алег Трусаў; Ігар Маслоўскі.]]

Вышэйшым органам з’яўляўся З’езд, які ў адпаведнасці са Статутам партыі склікаецца не радзей чым раз у два гады. З’езд абіраў старшыню партыі, намеснікаў старшыні, сябраў Цэнтральнага камітэта і Цэнтральнай рэвізійнай камісіі. У перыяд паміж з’ездамі кіруючым органам партыі з’яўляўся Цэнтральны камітэт, які збіраецца не радзей за 4 разы ў год. Выканаўчым органам партыі з’яўляўся Прэзідыум, у які ўваходзяць старшыня партыі, генеральны сакратар, намеснікі старшыні, скарбнік, старшыні абласных арганізацый, а таксама адказныя за працу ў абласцях. Выканаўчы камітэт збіраецца не радзей чым 1 раз у месяц. Старшыня БСДП меў права абірацца на пасаду не больш за тры тэрміны, па два гады кожны.

Партыя мела афіцыйна зарэгістраваныя абласныя арганізацыі ў Брэсцкай, Віцебскай, Гродзенскай, Магілёўскай і Мінскай абласцях, а таксама ў г. Мінску. Сябры БСДП пражывалі у 89 раёнах Беларусі.

У БСДП дзейнічала рабочая група «Жанчыны БСДП», Моладзь БСДП і аргкамітэт маладзёжнай арганізацыі «[[Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада]]»&lt;ref&gt;[http://www.msd-mh.info «Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124215726/http://www.msd-mh.info/ |date=24 студзеня 2022 }}&lt;/ref&gt;. Пры ЦК БСДП працуюць пастаянныя камісіі.

== Кіраўніцтва партыі ==
* '''Старшыня партыі''' — [[Ігар Пятровіч Барысаў|Ігар Барысаў]], магістр паліталогіі, рэдактар і журналіст.
* '''Генеральны сакратар''' — [[Мечыслаў Грыб]], [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]], былы [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання|дэпутат XII]] i [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|XIII скліканняў]], [[Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|старшыня Вярхоўнага Савета]].
* '''Першы намеснік старшыні''' — [[Аляксей Сігаеў]], інжынер-будаўнік.
* '''Намесніца старшыні''' — [[Ірына Вештард]], настаўніца, інспектар школ, у 1992—2007 гадах была дэпутатам Смаргонскага раённага Савета дэпутатаў.
* '''Намеснік старшыні'''— [[Алег Канстанцінавіч Волчак|Алег Волчак]], юрыст, праваабронца.
* '''Намесніца старшыні''' — [[Ганна Канюс]], доктар паліталогіі, настаўніца.
* '''Намеснік старшыні''' — [[Мікалай Мяцельскі]], эканаміст, прадпрымальнік.

== Старшыні БСДП ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!№
! Выява
! Старшыня партыі
! Тэрмін
|-
|1
| [[Файл:Дошка Ткачову.JPG|75px]]
| [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]]
| 2 сакавіка 1991 года — 31 кастрычніка 1992 года
|-
|2
| [[Файл:Aleh Trusaw.jpg|75px]]
| [[Алег Анатолевіч Трусаў|Алег Трусаў]]
| 1992 год — 1995 год
|-
|3
| [[Файл:Mikalai Statkevich.JPG|75px]]
| [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]]
| 1995 год — 19 лютага 2005 года
|-
|4
| [[Файл:Anatol Iosifavič Laŭkovič.jpg|75px]]
| [[Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч|Анатоль Ляўковіч]]
| 19 лютага 2005 года — 25 чэрвеня 2006 года
|-
|5
|
| [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандр Казулін]]
| 25 чэрвеня 2006 года — 3 жніўня 2008 года
|-
|6
| [[Файл:Anatol Iosifavič Laŭkovič.jpg|75px]]
| [[Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч|Анатоль Ляўковіч]]
| 3 жніўня 2008 года — 10 кастрычніка 2010 года
|-
|7
|
| [[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоль Сідарэвіч]]
| 10 кастрычніка 2010 — 5 чэрвеня 2011
|-
|8
| [[Файл:Iryna Zianonaŭna Vieštard.jpg|75px]]
| [[Ірына Вештард]]
| 5 чэрвеня 2011 года — 11 сакавіка 2018 года
|-
|9
| [[Файл:Ihar Piatrovič Barysaŭ 1.jpg|75px]]
| [[Ігар Пятровіч Барысаў|Ігар Барысаў]]
| з 11 сакавіка 2018 года
|}

== Дзейнасць ==
[[Файл:Мітынг на Дзень Волі 25 сакавіка 2017 года ў Брэсце.jpg|thumb|Мітынг на Дзень Волі 25 сакавіка 2017 года ў Брэсце]]

БСДП з’яўляецца актыўнай удзельніцай палітычных кампаній па выбарах у дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў, Палаты прадстаўнікоў і Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. БСДП разам з іншымі дэмакратычнымі арганізацыямі актыўна ўдзельнічае ў кампаніі назірання за выбарамі «Права выбару».

У пачатку 2016 года актывісты Грамады сабралі 10 000 подпісаў за адмену [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта № 3]] «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства», якія перадалі ў адміністрацыю прэзідэнта&lt;ref&gt;[http://euroradio.fm/u-administracyyu-lukashenki-peradali-10000-podpisau-za-admenu-dekreta-ab-darmaedah]&lt;/ref&gt;. Вясной 2017 года актывісты БСДП прымалі актыўны ўдзел у падрыхтоўцы мітынгаў пратэстаў недармаедаў з мэтай адмены прэзідэнцкага [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта № 3]]. За ўзел і арганізацыю мітынгаў было затрымана, пакарана штрафамі і асуджана на суткі адміністрацыйнага арышту каля 20 рэгіянальных лідараў і актывістаў партыі.

Партыя з рэгулярнай перыядычнасцю выступае з палітычнымі заявамі, якія датычацца беларускамоўнага школьніцтва, дзяржаўнага фінансавання палітычных партый, дэмаркацыі беларуска-расійскай мяжы, выніках выбараў&lt;ref&gt; Хартия-97 Заява БСДП (Грамада): «Улада завысіла агульны працэнт яўкі выбаршчыкаў на ўчасткі» https://charter97.org/be/news/2008/10/2/10800/&lt;/ref&gt;, увядзенні падатку на беспрацоўных, вяртанні працоўнага стажу за службу ў войску, знаходжанні ў адпачынку па догляду за дзіцяці ва ўзросце да трох год, догляду за інвалідамі і г.д.
[[Файл:БСДП. Мінск. Дзень волі 2018.jpg|міні|справа|Мітынг на Дзень Волі 25 сакавіка 2018 года ў Мінску]]
Летам 2015 года кіраўніцтва партыі па просьбе партнёрскай арганізацыі {{нп5|POLISARIO||en|Polisario Front}} звярнулася з лістом у МЗС з просьбай прызнаць незалежнасць [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bsdp.org/naviny/partyjnae-zhyccjo/08-06-2015/bsdp-prosic-mzs-razgledzec-pytanne-ab-pryznanni-zahodnyay-sahary |title=Архіўная копія |access-date=18 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421024431/http://www.bsdp.org/naviny/partyjnae-zhyccjo/08-06-2015/bsdp-prosic-mzs-razgledzec-pytanne-ab-pryznanni-zahodnyay-sahary |archivedate=21 красавіка 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пасля зваротаў сябраў БСДП у Магілёўскі гарвыканкам у абласным цэнтры з’явіліся вуліцы ў гонар [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]] (Зміцера Жылуновіча), [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзя Смоліча]] і братоў Гарэцкіх, а ў Мінску — вуліца Аркадзя Смоліча. У канцы 2016 года тапанімічная камісія пры Магілёўскім гарвыканкаме дала дазвол на ўсталяванне помніка [[Цішка Гартны|Цішку Гартнаму]].

У Брэсце актывісты з рэгулярнай перыядычнасцю праводзяць лакальныя інфармацыйныя кампаніі накіраваныя на вырашэнне мясцовых праблем. Найбольш прыкметныя з іх былі «Вернем Мухавец народу!», «Вернем возера Спораў народу» і «За даступнасць адукацыі па месцы жыхарства». У 2013 годзе [[Брэсцкі гарвыканкам]] дазволіў мітынг і шэсце на [[1 мая]], арганізатарам якога выступілі мясцовыя сацыял-дэмакраты. У 2018 годзе стартавала інфармацыйная кампанія «За здароўе!»

БСДП надае вялікую ўвагу адукацыі сябраў партыі. З гэтай мэтай у 2016 годзе была створана Сацыял-дэмакратычная акадэмія і Школа лідарства БСДП. З рэгулярнасцю ў сталіцы і рэгіёнах праходзяць разнастайныя семінары, круглыя сталы, гурткі, сустрэчы і летнікі. Штогод актывісты БСДП прымаюць удзел у адукацыйных візітах у Швецыі.

З 2011 года выходзіць часопіс рабочай групы «Жанчыны БСДП» «Адлюстраванне».

У 2017 годзе ЦК БСДП прыняў новую «Праграму дзеянняў БСДП», якая складаецца са 120 пунктаў.

З 2018 года выходзіць аналітычны часопіс БСДП «Пазіцыя».

У 2018 і 2019 гадах стартавала акцыя БСДП «Пагоня поштай», у якой прыняла ўдзел каля 1000 чалавек. Заяўнікі атрымалі ад БСДП бясплатна налепку з гістарычным гербам «[[Пагоня]]».

У 2018 годзе сябры БСДП пад кіраўніцтвам прафесара [[Міхаіл Пастухоў|Міхаіла Пастухова]] распрацавалі канцэпцыю судова-прававой рэформы праект канстытуцыйнага закона «Аб судаўладкаванні ў Рэспубліцы Беларусь».

У 2018 і 2019 гадах БСДП была адным з заяўнікаў і арганізатараў «[[Дзень Волі|Дня Волі»]] 25 сакавіка ў Мінску. У 2018 годзе актывістамі партыі было сабрана больш за 900 подпісаў за наданне 25 сакавіка (Дню Волі) статуса дзяржаўнага свята.

У 2019 годзе БСДП выступіла з ініцыятывай зменаў у Закон Рэспублікі Беларусь «Аб палітычных партыях». Старшыня БСДП [[Барысаў Ігар Пятровіч|Ігар Барысаў]] быў уключаны ў склад рабочай групы пры Міністэрстве юстыцыі па распрацоўцы новай рэдакцыі закона.

25 жніўня 2019 года ЦК БСДП зацвердзіў тэкст праекта новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь на базе Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года ў якасці партыйнай пазіцыі.

16 лютага 2020 года на XX з’ездзе старшынёй партыі быў пераабраны Ігар Барысаў, які набраў 51 голас з 63 дэлегатаў. Старшынёй ЦРК партыі быў абраны [[Анатоль Сідарэвіч]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.racyja.com/palityka/starshynyom-bsdp-gramada-peraabrany-ig/|title = Старшынём БСДП (Грамада) пераабраны Ігар Барысаў|date = 2020-02-16|work = [[Радыё Рацыя]]|accessdate = 2020-02-18|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200220014857/https://www.racyja.com/palityka/starshynyom-bsdp-gramada-peraabrany-ig/|archivedate = 20 лютага 2020|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Алег Трусаў на з’ездзе прапанаваў ліквідаваць [[Саюзная Дзяржава|Саюзную дзяржаву]] і аднавіць мяжу з Расіяй&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.racyja.com/palityka/bsdp-gramada-likvidavats-sayuznuyu-dzya/|title = БСДП (Грамада): Ліквідаваць Саюзную дзяржаву і аднавіць мяжу з Расеяй|date = 2020-02-17|work = [[Радыё Рацыя]]|accessdate = 2020-02-18|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200219063002/https://www.racyja.com/palityka/bsdp-gramada-likvidavats-sayuznuyu-dzya/|archivedate = 19 лютага 2020|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

6 лютага 2022 г. адбыўся ХХІ з’езд БСДП, які ў трэці раз абраў старшынёй партыі Ігара Барысава. Першым намеснікам старшыні быў абраны Аляксей Сігаеў, намеснікамі старшыні — [[Ірына Вештард]], [[Алег Канстанцінавіч Волчак|Алег Волчак]], Ганна Канюс і Мікалай Мяцельскі.

У 2020—2023 гадах партыя распрацавала 9 праектаў канцэпцый законаў у межах «Рэанімацыйнага пакета рэформаў для Беларусі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://zabelarus.com/|title=Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі|access-date=2023-11-15}}&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная дзейнасць ==
Да 2013 года БСДП рэгулярна прымала ўдзел у працы камітэта Сацыялістычнага інтэрнацыяналу краін СНД, Каўказа і Чарнаморскага рэгіёну. Пасля анэксіі Расіяй Крыма ў 2014 годзе кантакты з БСДП былі перарваныя. Прычынай гэтаму стала крытыка БСДП наяўнасці ў складзе Сацінтэрна партыі краіны-агрэсара «[[Справядлівая Расія]]», якая не асудзіла анэксію Крыма.

Пасля выхаду з Сацінтэрна значнай колькасці сацыял-дэмакратычных партый і ўтварэнні новай міжнароднай канфедэрацыі партый і рухаў пад назвай «[[Прагрэсіўны альянс сацыялістаў і дэмакратаў|Прагрэсіўны Альянс]]» БСДП далучылася да новай прагрэсіўнай плыні, дзе мае статус паўнапраўнага сябра.

Кіраўніцтва БСДП рэгулярна прымае ўдзел у міжнародных сустрэчах, як з кіраўніцтвам братэрскіх сацыял-дэмакратычных партый, так і з чыноўнікамі, дэпутатамі і еўрадэпутатамі, адказнымі за працу і стасункі з Беларуссю.

10 снежня 2023 года на кангрэсе PES у іспанскай Малазе БСДП прынята ў Партыю Еўрапейскіх Сацыялістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://pes.eu/member/hramada/|title=Hramada – PES Member|website=The Party of European Socialists|access-date=2023-11-11}}&lt;/ref&gt; у статусе назіральніка.

== Удзел у выбарах ==
[[Файл:Агітацыйны пікет у падтрымку кандыдата ў дэпутаты, сябра ЦК БСДП Алега Трусава, 2016г.jpg|thumb|Агітацыйны пікет у падтрымку кандыдата ў дэпутаты, сябра ЦК БСДП Алега Трусава, 2016 г.]]

=== Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў ===
У 2018 годзе ад БСДП у выбарах у мясцовыя Саветы дэпутатаў прымала ўдзел 39 чалавек, якія былі вылучаны ў 54 Саветы дэпутатаў розных узроўняў. Найлепшы вынік мела Ірына Вештард, якая афіцыйна здолела перамагчы на чатырох выбарчых участках.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
! Выбары
! Колькасць галасоў
! %
! Мандаты
! +/-
! Position
|-
! 2018
|
|
|{{Партыя/Месцы|0|18111|red}}
| —
|
|}

=== Парламенцкія выбары ===
БСДП з моманту свайго заснавання ўдзельнічала ва ўсіх парламенцкіх выбарчых кампаніях. У 1995 годзе ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўным Савеце XIII склікання]] дзейнічала сацыял-дэмакратычная фракцыя, у якую ўваходзілі 18 дэпутатаў.

У 2000 годзе ў якасці кандыдатаў у дэпутата ад БСДП (НГ) у выбарах у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь прымалі ўдзел 9 сябраў партыі.

У 2004 годзе БСДП прымала ўдзел у выбарах у складзе перадвыбарчага блока «[[Пяцёрка плюс]]», які меў адзіны ўзгоднены спіс кандыдатаў у дэпутаты. Ад БСДП было зарэгістравана 11 кандыдатаў у дэпутаты.

У 2008 годзе Цэнтрвыбаркам зарэгістраваў 12 з 13 ініцыятыўных груп кандыдатаў у дэпутаты ад БСДП. У 2008 годзе БСДП прымала ўдзел у парламенцкіх выбарах у складзе [[Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі|Аб’яднаных дэмакратычных сілаў]], якія мелі ўзгоднены спіс прэтэндэнтаў у дэпутаты.

У 2012 годзе Цэнтрвыбаркам зарэгістраваў 9 ініцыятыўных груп кандыдатаў у дэпутаты ад БСДП.

У 2016 годзе ў склад акруговых выбарчых камісій вылучыла 14 чалавек, у склад тэрытарыяльных — 3. БСДП партыйным з’ездам вылучыла 34 кандыдаты ў дэпутаты. 29 з іх падалі дакументы на рэгістрацыю ў акруговыя выбарчыя камісіі, з якіх былі зарэгістраваны кандыдатамі ў дэпутаты 27 чалавек. Партыя прымала самастойны ўдзел у выбарах не ўваходзячы ні ў якія перадвыбарчыя блокі і кааліцыі. Афіцыйна за БСДП прагаласавала больш за 66 тысяч чалавек.

У 2019 годзе БСДП у склад акруговых выбарчых камісій вылучыла 35 чалавек, у склад тэрытарыяльных — 3. Патрапіла ў акруговыя камісіі 4 чалавекі (па аднаму ў [[Дуброўна]], [[Масты|Мастах]], [[Пінск]]у і [[Салігорск]]у). Судовыя абскарджанні аб неўключэнні сябраў БСДП у акруговыя і тэрытарыяльныя камісіі ў Брэсце, Мінску і [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] не далі станоўчых вынікаў. Платформа БСДП была надрукавана ў газеце «[[Народная Воля]]». Ва ўчастковыя выбарчыя камісіі ў Брэсце і Мінску было вылучана 54 чалавекі. Ніхто з вылучэнцаў не патрапіў у склад участковых выбарчых камісій. БСДП партыйным з’ездам вылучыла 50 кандыдатаў у дэпутаты. 41 з іх падаў дакументы на рэгістрацыю ў акруговыя выбарчыя камісіі, з якіх было зарэгістравана кандыдатамі ў дэпутаты 30 чалавек.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
! Выбары
! Колькасць галасоў
! %
! Мандаты
! +/-
! Position
|-
![[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|1995]]
|
|
|{{Партыя/Месцы|18|260|red}}
| —
|
|-
![[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000)|2000]]
|
|
|{{Партыя/Месцы|0|110|red}}
| 0
| —
|-
![[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|2004]]
|
|
|{{Партыя/Месцы|0|110|red}}
| 0
| 0
|-
![[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008)|2008]]
|
|
|{{Партыя/Месцы|0|110|red}}
| 0
| 0
|-
![[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|2012]]
|
|
|{{Партыя/Месцы|0|110|red}}
| 0
| 0
|-
![[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|2016]]
| 66 000
|
|{{Партыя/Месцы|0|110|red}}
| 0
| 0
|-
!2019
|84 790
|
|{{Партыя/Месцы|0|110|red}}
|0
|0
|}

=== Прэзідэнцкія выбары ===
[[Файл:Агітацыйны пікет у падтрымку Таццяны Караткевіч у Наваполацку.jpg|thumb|Агітацыйны пікет у падтрымку Таццяны Караткевіч у Наваполацку]]
БСДП двойчы ў гісторыі падтрымлівала партыйным з’ездам кандыдатаў у прэзідэнты.

У 1994 годзе партыйным з’ездам быў падтрыманы [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], які па выніках першага тура галасавання набраў 10 % галасоў.

У 2001 годзе сябры БСДП прымалі актыўны ўдзел у працы выбарчых штабоў [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямёна Домаша]], [[Міхаіл Мікалаевіч Чыгір|Міхаіла Чыгіра]] і [[Уладзімір Іванавіч Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]].

У 2006 годзе партыйным з’ездам быў падтрымала старшыня БСДП [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандр Казуліна]], які па афіцыйных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|выніках]] галасавання набраў 2,3 % галасоў.

У 2010 годзе сябры БСДП працавалі ў выбарчых штабах [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Міколы Статкевіча]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]], [[Андрэй Алегавіч Саннікаў|Андрэя Саннікава]] і [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Яраслава Раманчука]].

У 2015 годзе частка рэгіянальных актывістаў БСДП прымала ўдзел у выбарчай кампаніі актывісткі «[[Гавары праўду]]» [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч|Таццяны Караткевіч]]. Агулам сацыял-дэмакраты заявілі пра 19 500 сабраных подпісаў у яе падтрымку.

У 2020 годзе БСДП удзельнічала ў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)#Праймерыз для вызначэння адзінага кандыдата ад правацэнтрысцкай апазіцыі|праймерыз па вылучэнні адзінага кандыдата ў прэзідэнты ад дэмакратычных сіл]] (АГП, БСДП, ПБНФ, Рух «За Свабоду», аргкамітэт па стварэнні партыі БХД), аднак свайго прадстаўніка для ўдзелу не вылучала. Праз [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|пандэмію каранавіруса]] праймерыз не атрымалася скончыць у адпаведнасці з планамі, у выніку адзіны прэтэндэнт ад дэмакратычных сіл не быў абраны. У тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі БСДП вылучыла 16 сваіх прадстаўнікоў. У склад камісій патрапіў толькі адзін прадстаўнік. У склад участковых выбарчых камісій было накіравана 224 сябры партыі — патрапілі ўсяго 3 чалавекі. 22 ліпеня 2020 года ЦК БСДП рэкамендаваў сябрам і прыхільнікам партыі галасаваць у асноўны дзень галасавання за кандыдата пратэсту [[Святлана Ціханоўская|Святлану Ціханоўскую]].

== Ушанаваныя сябры Грамады ==
[[Файл:Шыльда ў гонар Міхася Ткачова ў Мсціславе.jpg|thumb|Шыльда ў гонар Міхася Ткачова ў Мсціславе]]
У [[Мсціслаў|Мсціславе]] і [[Гродна|Гродне]] на будынках, дзе працаваў першы старшыня БСДГ [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]] у яго гонар вісяць мемарыяльныя шыльды.

У [[Магілёў|Магілёве]] ў гонар сябра БСДП (НГ), [[Заслужаны работнік культуры БССР|заслужанага работніка культуры БССР]], акцёра і рэжысёра [[Валянцін Іванавіч Ермаловіч|Валянціна Ермаловіча]] на д.46 па [[Вуліца Першамайская (Магілёў)|вуліцы Першамайскай]] вісіць мемарыяльная шыльда.

У [[Мінск]]у на факультэце міжнародных адносін [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] ў гонар прафесара і аднаго з тэарэтыкаў БСДП (НГ) [[Леанід Вікенцьевіч Лойка|Леаніда Лойкі]] названа аўдыторыя.

== Цікавыя факты ==
* На адкрыцці кожнага партыйнага з’езду дэлегаты БСДП спяваюць «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянал]]» у перакладзе на словы [[Янка Купала|Янкі Купалы]].
* У БСДП прынята звяртацца да партыйцаў выкарыстоўваючы слова «[[таварыш]]».
* Лідары і актывісты БСДП традыцыйна наведваюць [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|вайсковыя могілкі]] ў [[Мінск]]у [[8 мая]], дзе ўскладаюць кветкі ў памяць аб загінулых у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]].
* Пад [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыяй]] 1994 года стаіць подпіс тагачаснага старшыня [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета]] і Генеральнага сакратара БСДП [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыслава Грыба]].
* БСДП з’яўляецца адзінай апазіцыйнай афіцыйна зарэгістраванай сацыял-дэмакратычнай партыяй у Беларусі з левацэнтрысцкай ідэалогіяй. [[Партыя «Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада»|БСДГ,]] якая таксама мае дзяржаўную рэгістрацыю і знаходзіцца ў апазіцыі, нягледзячы на назву з’яўляецца правацэнтрысцкай партыяй.
* У 2000 годзе старшыня БСДП [[Ірына Вештард]] у першым туры выбараў у Палату прадстаўнікоў па Смаргонскай выбарчай акрузе № 61 атрымала 49,8 % галасоў.
* У 2004 годзе на Гродзенскай-Цэнтральнай выбарчай акрузе № 52, дзе балатаваўся сябра БСДП Валянцін Аскірка, ніхто з двух кандыдатаў у дэпутаты не здолеў набраць больш за 50 % галасоў. Валянцін Аскірка афіцыйна набраў 33,2 %, праўладная кандыдатка Людміла Сяўко — 46,9 %. У выніку была прынятая пастанова ЦВК аб правядзенні паўторных выбараў, у якіх перамогу атрымаў рэктар [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч|Сяргей Маскевіч]]. Гэта была адзіная акруга, дзе выбары не адбыліся з першага тура.
* У 2010 годзе пасля паразы на XIII з’ездзе БСДП Анатоль Ляўковіч адмовіўся перадаць пячатку спачатку [[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатолю Сідарэвічу]], а затым [[Ірына Вештард|Ірыне Вештард]]. Старая пячатка БСДП дагэтуль знаходзіцца ў яго.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (1918—1924)|Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя, 1918]]
* [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада]]
* [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]
* [[Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&amp;nic=databases&amp;country=24&amp;pid=341 Еўразійскі дом — Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927045357/http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&amp;nic=databases&amp;country=24&amp;pid=341 |date=27 верасня 2007 }}
* [https://web.archive.org/web/20090427111919/http://www.arche.by/by/12/10/506/ Анатоль Сідарэвіч Капітуляцыя]
* [http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=44391 Анатоль Сідарэвіч абраны кіраўніком БСДП (Грамада)]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Старшыні БСДП}}
{{Партыі Беларусі}}

[[Катэгорыя:Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)| ]]
[[Катэгорыя:2005 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>2s3zp42r3vg7oxbxwcym4jv9n9m4nh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баснійская вайна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26410</id>
    <revision>
      <id>5197535</id>
      <parentid>5004335</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16230" sha1="drctbkedi7wxyw6mjf08q2lj4o6sqy7" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|Югаслаўскія войны}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Баснійскай вайна
 |частка          = [[Распад Югаславіі]]
 |выява           = Bosnian war header.no.png
 |памер           = 
 |загаловак       = &lt;small&gt;Парламент Босніі і Герцагавіны ў агні пасля артылерыйскага абстрэлу, [[Сараева]], май 1992 г.; [[Ратка Младзіч]] з салдатамі арміі Рэспублікі Сербскай; нарвежскі вайсковец міратворчых сіл ААН у аэрапорце Сараеве. Фота [[Міхаіл Аляксандравіч Яўстаф'еў|Міхаіла Яўстаф'ева]]&lt;/small&gt;
 |дата            = [[1 сакавіка]] [[1992]] — [[14 снежня]] [[1995]]
 |месца           = [[Боснія і Герцагавіна]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = [[Дэйтанская дамова]]
 |змены           = 
 |праціўнік1      = {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна|1992}} [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна]]
*  [[Армія Рэспублікі Боснія і Герцагавіна]]
{{Сцяг|Джыхад}} [[Маджахед|Мусульманскія добраахвотнікі/маджахеды]]&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Харватыя}}
* [[Выява:Osrh.jpg|20px]] [[Узброеныя сілы Харватыі|УС Харватыі]]
{{Сцяг|Герцаг-Босна}} [[Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна]]
* [[Выява:Logo of Croatian Defence Council 2.svg|20px|border]] [[Харвацкі савет абароны]]
[[Выява:HOS flag.svg|border|24px]] [[Харвацкія абарончыя сілы]]&lt;br /&gt;{{*}} Англійскія, французскія, нямецкія, венгерскія і іншыя замежныя ваенныя дарадцы і добраахвотнікі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://srpska.ru/article.php?nid=12173 |title=История рассудит, кто интернационалисты, а кто — наёмники |access-date=18 ліпеня 2013 |archive-date=23 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223012029/http://www.srpska.ru/article.php?nid=12173 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]
----
'''&lt;small&gt;Ускосныя ўдзельнікі:&lt;/small&gt;'''&lt;br /&gt;[[Выява:Military Professional Resources Logo.svg|30px|border]] [[MPRI]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=12126 |title=Архіўная копія |access-date=18 ліпеня 2013 |archive-date=21 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021161712/http://www.srpska.ru/article.php?nid=12126 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Выява:Flag of the United Nations.svg|30px|border]] [[UNPROFOR]]&lt;ref&gt;Пастаўкі зброі пад выглядам гуманітарнай дапамогі. Невыкананне сваіх абавязацельстваў па дэмілітарызацыі «зон бяспекі». Вольнае выкарыстанне баснійцамі «зон бяспекі» у якасці плацдармаў для нападу на сербаў і мусульман-аўтанамістаў&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская Канферэнцыя]]&lt;ref&gt;пастаўкі зброі і фінансавая дапамога&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{IRN}}&lt;ref&gt;[http://www.usip.org/pubs/specialreports/early/dayton_imp/train_equip.html United States Institute of Peace] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602142441/http://www.usip.org/pubs/specialreports/early/dayton_imp/train_equip.html |date=2009-06-02 }}, Dayton Implementation: The Train and Equip Program, September 1997 | Special Report No. 25&lt;/ref&gt;
 |праціўнік2      = {{Сцяг|СФРЮ}} [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|СФР Югаславія]]
* [[Выява:Logo of the JNA.svg|20px]] [[Югаслаўская народная армія|ЮНА]]
{{Сцяг|Рэспубліка Сербская}} [[Рэспубліка Сербская]]
* [[Выява:Emblem Republika Srpska Army.svg|20px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|УС Рэспублікі Сербскай]]
* [[Выява:White eagles.svg|20px]] «[[Белыя Арлы, ваенная арганізацыя|Белыя Арлы]]»
* «[[Скарпіёны, Сербія|Скарпіёны]]»
* [[Файл:Flag_of_the_Russian_volunteers_in_Yugoslavia.svg|20пкс]] [[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|Рускія добраахвотнікі]]
* {{Сцяг|Грэцыя}} [[Грэчаская добраахвотніцкая гвардыя]]
{{Сцяг|Рэспубліка Сербская Краіна}} [[Рэспубліка Сербская Краіна]]

'''пры падтрымцы:'''
* {{Сцягафікацыя|Грэцыя}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://observer.guardian.co.uk/milosevic/story/0,,868869,00.html |title=Greece faces shame of role in Serb massacre |access-date=2012-05-03 |archive-date=2020-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802130429/http://observer.guardian.co.uk/milosevic/story/0,,868869,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|камандзір1      = 
 |камандзір2      = 
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = 
 |сілы2           = 
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
 |страты2         = 
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 100—110 тыс. забітых
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
'''Баснійская вайна''' ([[1 сакавіка]] [[1992]] — [[14 верасня]] [[1995]]) — востры міжэтнічны канфлікт паміж узброенымі фармаваннямі трох нацыянальных абшчын [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна|Рэспублікі Боснія і Герцагавіна]]: [[Баснякі|баснійскіх мусульман]], баснійскіх [[Харваты|харватаў]] і [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]].

== Перадгісторыя ==
На тэрыторыі Босніі і Герцагавіны гістарычна пражывалі прадстаўнікі трох нацыянальнасцяў (паводле [[Перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] 1991 года): баснійскія мусульмане (44 %), этнічныя сербы (31 %) і харваты (17 %). І яшчэ частка насельніцтва, хоць і нязначная (5,5%), ідэнтыфікавала сябе як [[югаславы]].

На фоне выхаду са складу Югаславіі Славеніі і Харватыі ў баснійскім парламенце здарыўся раскол: харваты і баснякі сталі таксама выступаць за аддзяленне, а сербы патрабавалі не выходзіць з адзінай краіны — раскол Босніі і Герцагавіны стаў непазбежны.

9 студзеня 1992 года, была абвешчана ''Рэспубліка сербскага народа Босніі і Герцагавіны'' (з 12 жніўня 1992 года — [[Рэспубліка Сербская]]), як федэратыўная адзінка Югаславіі.

29 лютага 1992 года ў Босніі і Герцагавіне прайшоў рэферэндум: большасць сербаў ігнаравалі яго, але 98 адсоткаў тых, хто прыйшоў на ўчасткі (у асноўным харватаў і баснякоў) выступілі за выхад з Югаславіі&lt;ref&gt;[https://voprospolitolog.ru/images/6822022/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%9C.%D0%9C.%20%D0%92%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8%20%E2%84%96%206-2022.pdf Этническая составляющая конфликта в Боснии и Герцеговине 1992—1995 гг.]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пасля абвяшчэння незалежнасці разгарэлася вайна, у якой баснійскія сербы атрымалі падтрымку ад урада Сербіі [[Слабадан Мілошавіч|Слабадана Мілошавіча]] і Югаслаўскай Народнай Арміі. Неўзабаве баявыя дзеянні разгарэліся на тэрыторыі ўсёй рэспублікі і пачаліся першыя этнічныя чысткі&lt;ref&gt;Гуськова Е. Ю. История югославского кризиса (1990—2000). — М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. — 720 с. — ISBN 5941910037.&lt;/ref&gt;.

== Ход вайны ==
[[1 красавіка]] [[1992]] г. абвешчана незалежнасць Босніі і Герцагавіны. У красавіку адбыўся «мусульманскі путч» — захоп будынкаў міліцыі і важнейшых аб’ектаў сепаратыстамі. Мусульманскім узброеным фарміраванням супрацьстаяла Сербская добраахвотніцкае гвардыя і атрады добраахвотнікаў. Югаслаўская армія адвяла свае падраздзялення, а затым была блакіравана мусульманамі ў казармах.

[[ЗША]] і шэраг іншых дзяржаў абвінавацілі Сербію ў распальванні канфлікту ў Босніі і Герцагавіне. Пасля ўльтыматуму [[АБСЕ]] югаслаўскія войскі былі выведзены з тэрыторыі рэспублікі. Але становішча ў рэспубліцы не стабілізавалася. Успыхнула вайна паміж харватамі і мусульманамі з удзелам харвацкай арміі. Кіраўніцтва Босніі і Герцагавіны падзялілася на самастойныя этнічныя групоўкі.

[[18 сакавіка]] [[1994]] г. пры пасрэдніцтве ЗША была створана мусульмана-харвацкая федэрацыя і добра ўзброеная сумесная армія, якая пачала наступальную аперацыі пры падтрымцы паветраных сіл [[НАТА]], якія нанасілі бомбавыя ўдары па сербскім пазіцыям. Супярэчнасці сербскіх лідараў з югаслаўскім кіраўніцтвам, а таксама блакада «блакітнымі каскамі» цяжкага ўзбраення сербаў паставілі іх у цяжкае становішча. У жніўні—верасні [[1995]] года НАТА, разбурыўшы сербскія ваенныя і грамадзянскія аб’екты, цэнтры сувязі і сістэмы СПА, падрыхтавалі новае наступленне мусульмана-харвацкай арміі. [[12 кастрычніка]] сербы былі вымушаныя падпісаць пагадненне аб спыненні агню.

== Завяршэнне вайны ==
У лістападзе [[1995]] году падпісаннем [[Дэйтанскае пагадненне|Дэйтанскім пагаднення]], згодна з якімі Боснія (якая складалася з 51 % мусульман і 49 % праваслаўных хрысціян) падзялялася на баснійска-мусульманскую і баснійска-сербскую рэспублікі, але ў сваіх ранейшых межах. Адзіную Боснію павінны былі прадстаўляць некаторыя агульныя інстытуты дзвюх рэспублік. 35-тысячны кантынгент войскаў НАТА з удзелам ЗША быў абавязаны сачыць за захаваннем пагадненняў па Босніі. Асобы, падазраваныя ў злачынствах, падлягалі арышту (перш за ўсё гэта тычылася лідараў баснійскіх сербаў Слабадана Мілошавіча і Радка Младзіча).

СБ ААН рэзалюцыяй № 1031 ад [[15 снежня]] [[1995]] г. даручыў НАТА сфармаваць міратворчыя сілы для спынення канфлікту ў Босніі і Герцагавіне, што стала першай у гісторыі наземнай аперацыяй, якая праводзілася пры вядучай ролі НАТА за межамі зоны яе адказнасці. Роля [[ААН]] звялася да ўхвалення гэтай аперацыі. Склад міратворчых шматнацыянальных сіл уключаў у сябе 57300 чалавек, 475 танкаў, 1654 бронемашын, 1367 гармат, сістэм залпавага агню і мінамётаў, 200 баявых верталётаў, 139 баявых самалётаў, 35 караблёў (з 52 самалётамі палубнай авіяцыі) і іншае ўзбраенне. Лічыцца, што да пачатку [[2000]] г. мэты міратворчай аперацыі былі ў асноўным дасягнуты — наступіла спыненне агню. Але поўнай згоды канфліктуючых бакоў так і не адбылося. Не вырашанай засталася праблема бежанцаў.

== Ваенныя злачынствы ==
Абодва бакі ў перыяд канфлікту абвінавачвалі ў этнічных чыстках, згвалтаваннях жанчын, згонам людзей у канцлагеры і іншых ваенных злачынствах.

== Гл. таксама ==
* [[Распад Югаславіі]]
* [[Аблога Сараева]]
* [[Замежныя камбатанты ў Баснійскай вайне]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:War in Bosnia and Herzegovina}}
* [http://www.idc.org.ba/ Istraživačko dokumentacioni centar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120720054322/http://www.idc.org.ba/ |date=20 ліпеня 2012 }} {{ref-bs}} {{ref-en}}
* [http://www.arhivcrotv.com/ arhivcroTV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110904080618/http://www.arhivcrotv.com/ |date=4 верасня 2011 }} {{ref-hr}} {{ref-en}}
* [http://www.pbase.com/zidar/rat&amp;page=all The war in Central Bosnia Photo Gallery by James Mason at pbase.com] {{ref-en}}

{{Югаслаўскія войны}}

[[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]]
[[Катэгорыя:Баснійская вайна| ]]
[[Катэгорыя:Войны Харватыі]]
[[Катэгорыя:Войны за незалежнасць]]
[[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]]</text>
      <sha1>drctbkedi7wxyw6mjf08q2lj4o6sqy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болхаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26800</id>
    <revision>
      <id>5197480</id>
      <parentid>4723761</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1891" sha1="mfuvbgfavfteg5icg9cnmw9u6l5w91y" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Болхаў''' ({{lang-ru|Болхов}}) — горад (з [[1778]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Болхаўскі раён|Болхаўскага раёна]] [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]]. Насельніцтва 12,1 тыс. чалавек ([[2005]]). Заснаваны ў XIII стагоддзі. Горад размешчаны на рацэ [[Нугр]] (прыток [[Ака|Акі]]) на аўтамабільнай дарозе Арол — Бялеў, за 55 км на поўнач ад [[Арол (горад)|Арла]].
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы [[Харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]] (хлебазавод, масласыраробчы завод), пеньказавод, мэблевая фабрыка, заводы паўправадніковых прыбораў, «Болхаўферммаш». Конезавод, племзавод буйной рагатай жывёлы.

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін]] — рускі паэт, празаік.
* [[Мікалай Міхайлавіч Страхаў]] (1900—1978) — савецкі [[геолаг]] і [[геахімік]], акадэмік [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]]&lt;ref name=&quot;БЭ15&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|15}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Гарады Арлоўскай вобласці}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Арлоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XIII стагоддзі]]</text>
      <sha1>mfuvbgfavfteg5icg9cnmw9u6l5w91y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліўны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26802</id>
    <revision>
      <id>5197481</id>
      <parentid>4435177</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1064" sha1="9qaf8exr4zdgxjutgi6l63woq8rcirp" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Ліўны''' ({{lang-ru|Ливны}}) — горад (з [[1586]] года) у [[Расія|Расіі]], у складзе [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]]. Насельніцтва 47,2 тыс. чалавек ([[2018]]), другі па кольскаці насельніцтва горад у вобласці. Заснаваны ў [[1177]] годзе. Горад размешчаны на паўднёвым усходзе Арлоўскай вобласці, на рацэ [[Сасна (прыток Дона)|Сасна]] (прыток [[Дон]]а), за 140 км ад [[Арол (горад)|Арла]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Леанід Міхайлавіч Рашаль]], расійскі педыятр і хірург

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Гарады Арлоўскай вобласці}}
[[Катэгорыя:Гарады Арлоўскай вобласці]]</text>
      <sha1>9qaf8exr4zdgxjutgi6l63woq8rcirp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навасіль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26805</id>
    <revision>
      <id>5197482</id>
      <parentid>4887990</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1478" sha1="1mq00v4syhrwq72hqzokjl9psyvz58p" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Навасіль'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — карта Арлоўскай вобласці&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Новосиль}}) — горад (з [[1777]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Навасільскі раён|Навасільскага раёна]] [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]]. Насельніцтва 2,9 тыс. чалавек ([[2023]]). Заснаваны ў [[1155]] годзе. Горад размешчаны ў межах [[Сярэднярускае ўзвышша|Сярэднярускага ўзвышша]], на правым беразе ракі [[Зуша|Зушы]], на аўтамабільнай дарозе [[Арол (горад)|Арол]] — [[Яфрэмаў (горад)|Яфрэмаў]], за 77 км на ўсход ад [[Арол (горад)|Арла]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі.

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Вячаслаў Іванавіч Палунін]], расійскі цыркавы артыст, рэжысёр

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Гарады Арлоўскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Гарады Арлоўскай вобласці]]</text>
      <sha1>1mq00v4syhrwq72hqzokjl9psyvz58p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рудня (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28252</id>
    <revision>
      <id>5197711</id>
      <parentid>5088950</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6282" sha1="pvdpw9wvqw2c4txov2uj0t7oetfaewi" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Рудня}}
{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Рудня
|арыгінальная назва    = {{lang-ru|Рудня}}
|краіна                = Расія
|рэгіён                = Смаленская вобласць
|першае згадванне      = 1363
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 1926
}}
'''Рудня''' ({{lang-ru|Рудня}}) — горад (з [[1926]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Руднянскі раён (Смаленская вобласць)|Руднянскага раёна]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. Насельніцтва 9,58 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў [[1363]] годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі [[Малая Бярэзіна]], за 68 км ад [[Смаленск]]а, недалёка ад мяжы з [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]].

== Гісторыя ==
Першыя згадкі пра Рудню датуюцца прыкладна [[1363]] годам. Тады назва паселішча згадваецца як Родня (адноснае прыметнік ад слова род), што азначала «урадлівы, ураджайны» (для параўнання: польск. Rodny з ідэнтычным значэннем). Сучасная назва Рудня ўзнікла пазней пад уплывам тапоніма Рудня: рэкі Рудня з водамі «ржавага» (чырвона-карычневага) колеру і названых па ёй паселішчаў.

Знаходзілася ў складзе [[ВКЛ]] і Рэчы Паспалітай. Пасля 1772 г. адышла да Расійскай імперыі, мястэчка Бабінавіцкага, з 1857 г. — [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага]] павета [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].

Штуршок у развіцці Рудня атрымала ў другой палове XIX стагоддзя, калі праз населены пункт былі пабудаваныя шаша Віцебск — Смаленск (1856 год) і [[Рыга-Арлоўская чыгунка]] (1868 год).

У 1918 годзе Магілёўшчына абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], а ў студзені 1919 года — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак у хуткім часе Руднянская воласць уключана ў Смаленскі павет, які стаў часткай [[РСФСР]]. У 1926 годзе Рудня атрымала статус горада, у 1929 г. быў утвораны Руднянскі раён&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/-R-.htm |title=Энциклопедия Смоленской области |access-date=19 лістапада 2021 |archive-date=28 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240828022106/https://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/-R-.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У перыяд беларусізацыі працаваў Руднянскі белпедтэхнікум, у 1932 г. ён меў 165 навучэнцаў; існавала тры аддзяленні: дашкольнае, падрыхтоўчае і школьное&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/-B-.htm |title=Энциклопедия Смоленской области |access-date=19 лістапада 2021 |archive-date=19 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119210152/https://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/-B-.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

14 ліпеня 1941 г. Рудня была акупавана нацысцкімі войскамі, вызвалена 8 кастрычніка 1943 г.

У 2013—2024 гадах у Рудні юрыдычна базіравалася беларускае незалежнае кніжнае [[Інбелкульт (выдавецтва)|выдавецтва «Інбелкульт»]], якое выдавала літаратуру па беларускай гісторыі і мовазнаўстве на беларускай мове&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Пятровіч Мазалёў]] — беларускі жывапісец, графік, педагог.
* [[Валянціна Цімафееўна Петрачкова]] — беларуская актрыса тэатра і кіно.
* [[Яўген Альфрэдавіч Шміт]] (1920—2019) — савецкі і расійскі гісторык і археолаг.

== Гл. таксама ==

* [[Рудня (прыпыначны пункт)|Рудня (прыпыначны пункт]] [[Рудня (прыпыначны пункт)|чыгункі)]]

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Руднянскі раён (Смаленская вобласць)}}
{{Смаленская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Руднянскага раёна (Смаленская вобласць)]]</text>
      <sha1>pvdpw9wvqw2c4txov2uj0t7oetfaewi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыначная эканоміка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28540</id>
    <revision>
      <id>5197533</id>
      <parentid>5196304</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3869" sha1="41qlty5x5tkna5n0b9nju62u487hlt3" xml:space="preserve">{{дапісаць}}

'''Рынкавая эканоміка''', '''рыначная эканоміка''' або '''эканоміка свабоднага рынку''' — [[Эканоміка|эканамічная]] сістэма ў якой вытворчасць і распаўсюджванне [[прадукт]]аў і [[паслуга|паслуг]] адбываецца праз механізм свабоднага рынку, якім кіруе свабодная цэнавая сістэма.

У рыначнай эканоміцы вытворцы і спажыўцы самі вырашаюць, што яны будуць вырабляць і спажываць і робяць гэта без удзелу дзяржавы. У тэорыі гэта значыць, што вытворца павінен вырашыць, што вырабляць, колькі вырабляць, колькі грошаў запытаць з пакупніка за гэты тавар, колькі плаціць рабочым і іншае. Рашэнні ў рыначнай эканоміцы прымаюцца на аснове канкурэнцыі, попыту і прапановы. Гэта супрацьпастаўляюць планавай эканоміцы, у якой дзяржава вырашае што будзе выраблена і ў якой колькасці. Рыначная эканоміка таксама адрозніваецца ад змешанай эканомікі, у якой рыначныя аперацыі падпарадкоўваюцца пэўнаму дзяржаўнаму кантролю, але ён не настолькі магутны, каб утварыць [[планавую эканоміку]]. У свеце няма дзяржаў з чыста рыначнай эканомікай.

У сучасных умовах, пад уплывам недахопаў мінулага і пераходу да сацыяльнай эканомікі, рынкавая эканоміка трансфармуецца: на змену традыцыйнай мадэлі вольнага прыватнага прадпрымальніцтва прыходзіць мадэль калектыўных публічных камерцыйных арганізацый, кампаній і прадпрыемстваў з акцэнтам на навуковы падыход, якая характарызуецца наяўнасцю выбарных і падсправаздачных кіраўнікоў, мерытакратыяй, поўнай дэіндывідуалізацыяй кіравання і поўнай адсутнасцю такіх з’яў, як канфлікты інтарэсаў, непатызм, краніізм і фаварытызм, з кааліцыйнай акцыянернай структурай, падкантрольнай [[дзяржава|дзяржаве]] і [[грамадства|грамадству]]. Гэтаму пераходу перашкаджаюць праваліберальныя і індывідуалістычныя настроі, традыцыі і палітычныя плюралізм, палітычная і персанальная цярпімасць.

== Гл. таксама ==
* [[Сацыяльна-рыначная эканоміка]]
* [[Капіталізм]]
* [[Канкурэнцыя, эканоміка|Канкурэнцыя]]
* [[Эканамічная тэорыя]]
* [[Адам Сміт]]
* [[Недахопы рыначнай эканомікі]]
* [[Стратэгічнае планаванне]]
* [[Квазірынык]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НК}}

{{Эканомікі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Тыпы эканомікі]]</text>
      <sha1>41qlty5x5tkna5n0b9nju62u487hlt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наркамаўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30749</id>
    <revision>
      <id>5197720</id>
      <parentid>5130322</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул.</comment>
      <origin>5197720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26227" sha1="ol39vecq1ci5enq23wsbcckorlks3n8" xml:space="preserve">'''Нарка́маўка''' (першапачаткова '''нарко́маўка''') — неафіцыйная назва афіцыйна кадыфікаванай разнавіднасці [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]], гістарычна звязанай з нормамі, уведзенымі пасля [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформы беларускага правапісу 1933 года]], і звычайна супрацьпастаўленай [[тарашкевіца|тарашкевіцы]], або класічнаму правапісу.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot;&gt;Рамза Т. [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?] // ''Rozprawy Komisji Językowej''. — 2018. — Т. 66. — С. 409—432. — DOI: 10.26485/RKJ/2018/66/24.&lt;/ref&gt; Спачатку назва адносілася пераважна да двух розных арфаграфічных рэжымаў, але з часам стала ўжывацца шырэй — адносна комплексу правапісных, граматычных, арфаэпічных і часткова лексічных норм.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

Назва не з'яўляецца афіцыйным тэрмінам кадыфікацыі беларускай мовы. У навуковай літаратуры яна можа ўжывацца як умоўнае найменне пры супастаўленні дзвюх нарматыўных традыцый, часта з пазнакай яе неафіцыйнага або ацэначнага характару.&lt;ref name=&quot;Pivavar&quot;&gt;Півавар К. [https://ijbg.uw.edu.pl/numery/5-1/belaruskaa-mova-ak-nacyanal-na-kul-turny-fenomen-reprezentacya-u-lingvakul-turalagicnym-slouniku Беларуская мова як нацыянальна-культурны феномен: рэпрэзентацыя ў лінгвакультуралагічным слоўніку] // ''Беларуская мова як замежная''. — 2021. — № 5. — С. 30—35. — DOI: 10.32612/uw.bmz.2021.5.pp.30-35.&lt;/ref&gt; У публіцыстыцы слова часта мае адмоўную канатацыю, звязаную з савецкім перыядам, палітызацыяй моўнай нормы і яе збліжэннем з рускай мовай.&lt;ref name=&quot;Pivavar&quot; /&gt;

== Паходжанне назвы ==

Паводле [[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Сяргея Запрудскага]], назва ''наркомаўка'' была ўтворана ад скарачэнняў ''нарком'' або ''Саўнарком'' і адсылала да [[Савет Народных Камісараў БССР|Савета Народных Камісараў БССР]], пастановай якога 26 жніўня 1933 года былі зацверджаны «Змены і спрашчэнні беларускага правапісу».&lt;ref name=&quot;Zaprudski&quot;&gt;Запрудскі С. Варыянтнасць у беларускай літаратурнай мове // ''IV летні семінар беларускай мовы, літаратуры і культуры (5—19 ліпеня 1999 г.): Лекцыі''. — Мінск, 1999. — С. 20—26.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reform1933&quot;&gt;''Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапіса: Пастанова Савета Народных Камісараў БССР''. — Мінск, 1933.&lt;/ref&gt; Такім чынам, непасрэдная этымалагічная сувязь слова — з савецкім найменнем дзяржаўных органаў і пасад, а не толькі з [[Народны камісарыят асветы БССР|Народным камісарыятам асветы]].&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

Запрудскі называў стваральнікам слова [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячорку]] і адзначаў, што ацэначнасць наймення ўсведамлялася самім яго аўтарам.&lt;ref name=&quot;Zaprudski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt; У друку Вячорка ўжываў форму ''наркомаўка'' не пазней за 1991 год: яна некалькі разоў сустракаецца ў яго артыкуле «Пішам тарашкевіцаю. 10 памятак беларускага правапісу», надрукаваным у першым нумары адноўленай газеты [[Наша ніва (1906)|«Наша Ніва»]].&lt;ref name=&quot;Viachorka1991&quot;&gt;Вячорка В. [https://nashaniva.com/93137 Пішам тарашкевіцаю. 10 памятак беларускага правапісу] // ''Наша Ніва''. — 1991. — № 1; перадрук: 1998. — № 18.&lt;/ref&gt;

У пазнейшай афіцыйнай правапіснай традыцыі замацавалася форма ''нарка́маўка'', тады як першапачатковы варыянт ''нарко́маўка'' працягвае сустракацца пры цытаванні тэкстаў пачатку 1990-х гадоў і ў працах пра гісторыю тэрміна.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pivavar&quot; /&gt;

== Гістарычны кантэкст ==

Сам тэрмін ''наркамаўка'' не належыць да тэрміналогіі 1933 года і ўзнік праз некалькі дзесяцігоддзяў пасля правапіснай рэформы. У 1930-я гады гаворка ішла пра «змены і спрашчэнні беларускага правапісу», «новы беларускі правапіс», а з 1934 года — пра кадыфікаваны ''Правапіс беларускай мовы''.&lt;ref name=&quot;Reform1933&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Правапіс беларускай мовы''. — Мінск, 1934. — 43 с.&lt;/ref&gt;

Рэформа 1933 года замацавала шэраг норм, распрацаваных беларускімі мовазнаўцамі ў 1920-я гады, але адначасова істотна адрознівалася ад акадэмічнага праекта 1930 года і была праведзена ва ўмовах радыкальнай змены дзяржаўнай нацыянальнай і культурнай палітыкі. У сучаснай беларускай мовазнаўчай літаратуры яе ацэньваюць як неадназначную з'яву: частка норм была вынікам папярэдняй навуковай распрацоўкі, але многія рашэнні былі абумоўлены пазалінгвістычнымі, палітычнымі і ідэалагічнымі меркаваннямі.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot;&gt;Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BelMovEn&quot;&gt;''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.&lt;/ref&gt;

У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і ў значнай частцы беларускага замежнага друку рэформа 1933 года не была прынята; там працягвалі ўжываць дарэформенную правапісную традыцыю і яе пазнейшыя мадыфікацыі. У выніку фактычна сфарміраваліся дзве нарматыўныя традыцыі беларускай літаратурнай мовы, адрозненні паміж якімі датычыліся не толькі арфаграфіі, але і асобных граматычных, арфаэпічных і лексічных норм.&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

Афіцыйная норма ў БССР пры гэтым не заставалася нязменным наборам правіл 1933 года. Пасля дыскусій 1930—1950-х гадоў частка норм была перагледжана пастановай Савета Міністраў БССР 1957 года; на яе аснове ў 1959 годзе былі выдадзены новыя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''.&lt;ref name=&quot;BelMovEn&quot; /&gt; Наступны этап кадыфікацыі звязаны з ''Правіламі беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'', зацверджанымі Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года і ўведзенымі ў дзеянне ў 2010 годзе.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;[https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=H10800420 Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].&lt;/ref&gt; Таму прымяненне назвы ''наркамаўка'' да ўсіх этапаў афіцыйнай нормы пасля 1933 года мае ўмоўны характар.

== Распаўсюджанне тэрміна ==

Актыўнае пашырэнне пары найменняў ''тарашкевіца — наркамаўка'' было звязана з аднаўленнем грамадскай дыскусіі пра беларускую моўную норму ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў. У гэты час у беларускім незалежным друку зноў стала шырока выкарыстоўвацца дарэформенная правапісная традыцыя, а яе прыхільнікі пачалі супрацьпастаўляць яе афіцыйнай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bazhutkina&quot;&gt;Bazhutkina A. [https://edoc.ub.uni-muenchen.de/26758/1/Bazhutkina_Alena.pdf ''Belarussische Standardsprache(n) im Diskurs'']. — Dissertation. — München: Ludwig-Maximilians-Universität München, 2020. — С. 59—60.&lt;/ref&gt;

Артыкул Вінцука Вячоркі 1991 года стаў адным з ранніх шырока даступных публіцыстычных тэкстаў, у якім ''наркомаўка'' паслядоўна супрацьпастаўлялася ''тарашкевіцы''.&lt;ref name=&quot;Viachorka1991&quot; /&gt; Ужо ў 1992 годзе абедзве назвы былі выкарыстаны [[Герман Бідэр|Германам Бідэрам]] у нямецкамоўнай славістычнай літаратуры, хоць яшчэ толькі як найменні двух правапісных варыянтаў.&lt;ref name=&quot;Bazhutkina&quot; /&gt;

У незалежным беларускім друку 1990-х гадоў назва стала рэгулярна ўжывацца ў дыскусіях пра моўную норму, у тым ліку ў газетах «Наша Ніва», «Свабода», «Наша слова» і іншых выданнях.&lt;ref&gt;Шупа С. Да пытання рэформы беларускай літаратурнай нормы // ''Наша Ніва''. — 1994. — № 4; Шупа С. Схізафрэнія // ''Наша Ніва''. — 1999. — № 7; Дубавец С. Герой нашего времени // ''Свабода''. — 1997. — № 36.&lt;/ref&gt; У 1999 годзе Сяргей Запрудскі даў, відаць, першае разгорнутае мовазнаўчае тлумачэнне функцыянавання абедзвюх назваў.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

Паводле [[Таццяна Рамза|Таццяны Рамзы]], першапачаткова ''тарашкевіца'' і ''наркамаўка'' абазначалі перадусім розныя арфаграфічныя рэжымы, але з цягам часу іх значэнне пашырылася на ўсю нарматыўную сістэму мовы.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt; У канцы 1990-х — 2000-я гады ў частцы даследаванняў пачалі гаварыць ужо пра два стандарты або два варыянты беларускай літаратурнай мовы, хоць межы паміж імі заставаліся рухомымі.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

У XXI стагоддзі назва ''наркамаўка'' стала вядомым элементам беларускага моўнага дыскурсу і сустракаецца як у СМІ і інтэрнэт-камунікацыі, так і ў навуковых працах, прысвечаных беларускаму правапісу, моўнай палітыцы і варыянтнасці. У навуковым ужыванні, аднак, яна звычайна разглядаецца менавіта як ненейтральнае і '''неафіцыйнае''' найменне або як аб'ект аналізу моўнага дыскурсу, а не як нейтральны тэрмін мовазнаўства.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pivavar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bazhutkina&quot; /&gt;

== Ацэначнасць і крытыка тэрміна ==

=== Ацэначны характар ===

У супрацьпастаўленні ''тарашкевіца — наркамаўка'' назвы маюць розную словаўтваральную матывацыю: першая адсылае да прозвішча мовазнаўца [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], другая — да савецкага дзяржаўнага апарату. Гэта робіць другое найменне семантычна і ацэначна асіметрычным першаму.&lt;ref name=&quot;Bazhutkina&quot; /&gt; Паводле Запрудскага, слову ''наркомаўка'' ўласціва выразная ацэначнасць, прычым яе ўсведамляў сам Вінцук Вячорка.&lt;ref name=&quot;Zaprudski&quot; /&gt;

У публіцыстыцы прыхільнікаў класічнага правапісу назва часта выкарыстоўвалася для падкрэслівання палітычнага характару рэформы 1933 года і яе арыентацыі на збліжэнне беларускай моўнай нормы з рускай.&lt;ref name=&quot;Viachorka1991&quot; /&gt; Кацярына Півавар адзначае, што слова можа мець адмоўныя асацыяцыі са «зрусіфікаванасцю» і «ідэалагізаванасцю», хоць адначасова яно зручнае як кароткае найменне пры размежаванні дзвюх правапісных традыцый.&lt;ref name=&quot;Pivavar&quot; /&gt;

У дыскурсалагічным даследаванні Алена Бажуткіна звярнула ўвагу, што ўвядзенне парных назваў ''тарашкевіца'' і ''наркамаўка'' не толькі найменавала ўжо існыя адрозненні, але і спрыяла ўспрыманню дзвюх традыцый як двух выразна аддзеленых аб'ектаў, паміж якімі карыстальніку мовы прапануецца выбар.&lt;ref name=&quot;Bazhutkina&quot; /&gt; Такім чынам, самі тэрміны сталі часткай сімвалічнага і ідэалагічнага супрацьпастаўлення моўных варыянтаў.

=== Крытыка назвы мовазнаўцамі і пісьменнікамі ===

Сяргей Запрудскі, адзначаючы ацэначнасць ''наркомаўкі'', прапанаваў у якасці больш нейтральнай альтэрнатывы назву '''чарнушэвіца''', утвораную ад прозвішча тагачаснага народнага камісара асветы БССР [[Аляксандр Анікеевіч Чарнушэвіч|Аляксандра Чарнушэвіча]], які ўдзельнічаў у правядзенні рэформы 1933 года.&lt;ref name=&quot;Zaprudski&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Фалей Я. Чарнушэвіч Аляксандр Анікеевіч // ''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск: БелЭн, 2003. — Т. 6, кн. 2.&lt;/ref&gt; Гэта назва, аднак, сустракаецца значна радзей за ''наркамаўку''.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

[[Алесь Разанаў]] крытыкаваў само наданне беларускай мове падобнай мянушкі, лічачы яго зневажальным, і іранічна прапаноўваў замест ''наркамаўкі'' форму ''нармаванка''.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt; Для Разанава праблематычным быў і сам падзел беларускай мовы на дзве супрацьпастаўленыя «мовы»: ён звяртаў увагу на тое, што з'ява, якая павінна аб'ядноўваць носьбітаў беларускай мовы, у выніку становіцца падставай для іх размежавання.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

Беларускі мовазнавец [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|Аляксандр Лукашанец]], які ўзначальваў Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа, у інтэрв'ю 2006 года прама заявіў, што не прымае ні назвы ''наркамаўка'', ні назвы ''тарашкевіца''.&lt;ref name=&quot;Lukashanets&quot;&gt;[https://nashaniva.com/3529 Аляксандр Лукашанец: «Не ведаю, ці забароняць „тарашкевіцу“…»] // ''Наша Ніва''. — 2006.&lt;/ref&gt; У афіцыйных нарматыўных выданнях выкарыстоўваюцца назвы ''беларускі правапіс'', ''правілы беларускай арфаграфіі'', ''сучасная беларуская літаратурная мова'' і падобныя, без тэрміна ''наркамаўка''.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chakhouski&quot; /&gt;

=== Крытыка жорсткага проціпастаўлення двух стандартаў ===

Таццяна Рамза на матэрыяле беларускіх акадэмічных граматык 1957—2007 гадоў паказала, што шэраг граматычных форм, якія ў публіцыстычным або прэскрыптыўным апісанні замацоўваюцца выключна за тарашкевіцай, фактычна фіксаваліся ў акадэмічных выданнях як паралельныя або стылістычна маркіраваныя варыянты.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt; Таму строгае проціпастаўленне дзвюх сістэм на граматычным узроўні не заўсёды адпавядае рэальнай гісторыі беларускай літаратурнай нормы.

Рамза адзначае, што калі пад тарашкевіцай разумець непасрэдна нормы граматык самога Тарашкевіча, то сістэмнае граматычнае процістаянне з акадэмічнай нормай значна меншае, чым гэта часам падаецца ў схемах двух стандартаў.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt; У рэальным маўленні і пісьме нормы абедзвюх традыцый таксама могуць узаемадзейнічаць; у даследаваннях XXI стагоддзя беларуская літаратурная практыка часам апісваецца не як дзве цалкам ізаляваныя сістэмы, а як кантынуум варыянтаў.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

== Іншыя найменні ==

У мовазнаўчай літаратуры для апісання двух варыянтаў беларускай літаратурнай мовы выкарыстоўваліся розныя пары тэрмінаў. [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Аркадзь Жураўскі]] ў 1970-я гады гаварыў пра '''ўсходнебеларускі''' і '''заходнебеларускі''' варыянты; пазней ужываліся таксама проціпастаўленні ''дарэформенны — парэформенны'', ''неафіцыйны — афіцыйны'', ''альтэрнатыўны — кадыфікаваны'', ''класічны — афіцыйны'' і іншыя.&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

Для сучаснай нормы найбольш нейтральнымі ў энцыклапедычным або навуковым кантэксце з'яўляюцца апісальныя найменні '''афіцыйны правапіс''', '''афіцыйная правапісная норма''', '''кадыфікаваны правапіс''' або, калі гаворка ідзе пра пэўны гістарычны этап, '''парэформенны правапіс'''. Назва ''акадэмічная норма'' таксама сустракаецца ў літаратуры, асабліва ў дачыненні да граматык і слоўнікаў, падрыхтаваных установамі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]].&lt;ref name=&quot;Pivavar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ramza&quot; /&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Бажуткіна А. ''Belarussische Standardsprache(n) im Diskurs''. — München: Ludwig-Maximilians-Universität München, 2020.
* ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.
* Вячорка В. Пішам тарашкевіцаю. 10 памятак беларускага правапісу // ''Наша Ніва''. — 1991. — № 1.
* Запрудскі С. Варыянтнасць у беларускай літаратурнай мове // ''IV летні семінар беларускай мовы, літаратуры і культуры (5—19 ліпеня 1999 г.): Лекцыі''. — Мінск, 1999. — С. 20—26.
* Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы // ''Мова і соцыум''. — Мінск, 2004.
* Лыч Л. ''Моўная рэформа 1933 года. Ідэалагічны аспект''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1993.
* Півавар К. Беларуская мова як нацыянальна-культурны феномен: рэпрэзентацыя ў лінгвакультуралагічным слоўніку // ''Беларуская мова як замежная''. — 2021. — № 5. — С. 30—35.
* Рамза Т. Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне? // ''Rozprawy Komisji Językowej''. — 2018. — Т. 66. — С. 409—432.
* Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.

== Гл. таксама ==

* [[Беларускі правапіс]]
* [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]]
* [[Тарашкевіца]]
* [[Беларуская граматыка для школ]]
* [[Сучасная беларуская літаратурная мова]]
* [[Моўная палітыка ў Беларусі]]
* [[Русіфікацыя Беларусі]]

== Спасылкі ==

* [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Таццяна Рамза. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?»].
* [https://edoc.ub.uni-muenchen.de/26758/ Alena Bazhutkina. ''Belarussische Standardsprache(n) im Diskurs''].
* [https://nashaniva.com/93137 Вінцук Вячорка. «Пішам тарашкевіцаю. 10 памятак беларускага правапісу»].
* [https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=H10800420 Закон Рэспублікі Беларусь «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].

{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Беларускі правапіс]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]</text>
      <sha1>ol39vecq1ci5enq23wsbcckorlks3n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэсцкі мір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31013</id>
    <revision>
      <id>5197810</id>
      <parentid>5018400</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240946" sha1="4209pp1klrf70z6clc63htn2oomr2bz" xml:space="preserve">{{Дагавор}}
'''Брэсцкі мір''' — [[Сепаратны мір|сепаратны]] мірны дагавор, падпісаны [[3 сакавіка]] [[1918]] года ў горадзе [[Брэст|Брэст-Літоўск]] прадстаўнікамі Савецкай Расіі і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]], які забяспечыў выхад [[РСФСР]] з [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Заключэнню '''Брэсцкага мірнага дагавора''' папярэднічалі пагадненне аб перамір’і на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце]]{{Пераход|#Заключэнне перамір’я|1}} і мірная канферэнцыя, якая праходзіла ў тры этапы з 22 снежня 1917 года.

На першым этапе [[бальшавікі]], якія [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|нядаўна прыйшлі да ўлады]], упершыню ўступілі ў міжнародныя перагаворы і спрабавалі схіліць урады краін [[Антанта|Антанты]] да заключэння [[Дэкрэт аб міры|ўсеагульнага міру]], заснаванага на прынцыпе «без [[Анексія|анексій]] і кантрыбуцый», і атрымалі фармальную згоду Цэнтральных дзяржаў з такім падыходам{{Пераход|#Першы этап: 22—28 снежня|1}}. На другім этапе{{Пераход|#Другі этап: 9 студзеня — 10 лютага|1}}, які пачаўся пасля правалу планаў дасягнення «ўсеагульнага дэмакратычнага міру» і пачатку ўнутрыпартыйнай дыскусіі пра магчымасць падпісання сепаратнага дагавора{{Пераход|#Перапынак. Пачатак унутрыпартыйнай барацьбы|1}}, савецкі бок імкнуўся да зацягвання перагавораў, выкарыстоўваючы іх для вядзення [[Агітацыя|агітацыі]] за агульнасусветную рэвалюцыю, тады як улады [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] запатрабавалі прызнаць іх права на [[Акупацыя|акупацыю]] тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], часткі [[Краіны Балтыі|Прыбалтыкі]] і [[Беларусь|Беларусі]]; 10 лютага, пасля заключэння цэнтральнымі дзяржавамі [[Брэсцкі мір (9 лютага 1918)|асобнага дагавора з Украінскай Народнай Рэспублікай]],{{Пераход|#Падпісанне мірнага дагавора з Украінай|1}} савецкая дэлегацыя на чале з [[Леў Давідавіч Троцкі|Л. Троцкім]] заявіла пра спыненне вайны і адначасова пра адмову ад заключэння міру (тактыка «ні вайны, ні міру»).{{Пераход|#Германскі ўльтыматум і разрыў перамоваў|1}} Пасля аднаўлення германскага наступлення на [[Санкт-Пецярбург|Петраград]]{{Пераход|#Аднаўленне ваенных дзеянняў|1}} [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніну]], які першапачаткова выступаў за неадкладнае падпісанне пагаднення, удалося пераканаць [[Бальшавікі|аднапартыйцаў]] у неабходнасці прыняцця германскіх умоў («Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!»){{Пераход|#Унутрыпартыйная і публічная дыскусія пра мір|1}}; хоць Германія выставіла дадатковыя патрабаванні, [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК РСДРП(б)]], якому Ленін пагражаў уласнай адстаўкай, прагаласаваў за згоду на «пахабны мір». Трэці трохдзённы этап перагавораў характарызаваўся адмовай савецкай дэлегацыі ўступаць у дыскусію і завяршыўся падпісаннем дагавора{{Пераход|#Трэці этап: 1—3 сакавіка|1}}, які 15 сакавіка быў [[Ратыфікацыя|ратыфікаваны]] дэлегатамі IV Усерасійскага з’езда саветаў{{Пераход|#Ратыфікацыя|1}}; 27 жніўня паміж Германскай імперыяй і РСФСР было заключана дадатковае двухбаковае пагадненне да дагавора.{{Пераход|#Выкананне абавязанняў і дадатковае пагадненне|1}}

Факт заключэння сепаратнага міру і ўмовы '''Брэст-Літоўскага мірнага дагавора''' выклікалі рэзкую рэакцыю як сярод унутрырасійскай апазіцыі бальшавікам, так і на міжнароднай арэне{{Пераход|#Рэакцыя|1}} і прывялі да абвастрэння [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]]. У выніку пагадненне не прывяло да поўнага спынення баявых дзеянняў ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і [[Паўднёвы Каўказ|Закаўказзі]]{{Пераход|#Закаўказзе і Анатолія. Руска-турэцкая камісія|1}}, але стала паваротным момантам у гісторыі рэгіёна, падзяліўшы «сутыкненні [[Імперыя|імперый]]» 1914—1917 гадоў і «кантынуум гвалту»; самі ж перамовы сталі дэбютам канцэпцыі «[[Права на самавызначэнне|самавызначэння народаў]]», якая атрымала далейшае развіццё на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]].{{Пераход|#Уплыў|1}} Дагавор быў [[Дэнансацыя|ануляваны]] рашэннем Савецкага [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] ад 13 лістапада 1918 года на фоне [[Лістападаўская рэвалюцыя|рэвалюцыйных падзей у Германіі]].{{Пераход|#Ануляванне|1}} Нягледзячы на сваю недаўгавечнасць, другое мірнае пагадненне [[Першая сусветная вайна|Вялікай вайны]], якое выкарыстоўвалася як доказ анексійных планаў Германскай імперыі і яе саюзнікаў, атрымала [[Гістарыяграфія Брэсцкага міру|шырокае асвятленне ў гістарыяграфіі]].{{Пераход|#Гістарыяграфія|1}}

== Перадгісторыя. «Дэкрэт аб міры» ==
Хоць у гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] цыркулявалі чуткі, якія нярэдка паўтараліся пазней, паводле даных на пачатак XXI стагоддзя, няма падстаў сцвярджаць, што ўрад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] рыхтаваўся да [[Сепаратны мір|сепаратнага міру]] з [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]] або вёў з імі сакрэтныя перагаворы. Мэтай знешняй палітыкі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] з 1914 года было падзяліць блока краін [[Антанта|Антанты]] і спыніць вайну на два франты. Надзея на падобны выхад атрымала падмацаванне ў сувязі з падзеямі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ў Расіі, і 7 мая 1917 года [[рэйхсканцлер]] [[Тэабальд фон Бэтман-Гольвег|Тэабальд Бэтман-Гольвег]] падрыхтаваў праект магчымага сепаратнага дагавора, а германская Стаўка Вярхоўнага камандавання (OHL) прапанавала праект перамір’я на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце]]. Аднак замест перагавораў [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] правёў безвыніковае [[чэрвеньскае наступленне]], а ў верасні [[Рыжская аперацыя (1917)|страціў Рыгу]]{{Sfn|Chernev|2017|pp=30—32}}.

[[Файл:Attack of the 47 Siberian rifle regiment 1917.jpg|міні|справа|270px|[[Чэрвеньскае наступленне]]: Атака 47-га Сібірскага стралковага палка ў раёне вышыні Дзіке-Ланы (1 ліпеня 1917 года)]]

25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года сітуацыя цалкам змянілася, бо ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага ўзброенага паўстання]] ў [[Петраград]]зе Часовы ўрад быў зрынуты, і да ўлады прыйшла партыя, якая шмат месяцаў выступала пад лозунгамі спынення «імперыялістычнай» вайны{{ref+|«Агітатары партыі павінны пратэставаць яшчэ і яшчэ супраць гнюснага паклёпу, што распускаецца капіталістамі, быццам наша партыя стаіць за сепаратны мір з Германіяй…» — з рэзалюцыі ЦК РСДРП(б) ад 4 мая 1917 года&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Резолюция|выданне=[[Праўда (газета)|Правда]]|нумар=38|год=1917|месяц=5|чысло=5}}&lt;/ref&gt;.|group=&quot;k&quot;}}. На наступны дзень Другі ўсерасійскі з’езд рад прыняў «Дэкрэт аб міры», у якім прапанаваў усім варожым дзяржавам неадкладна заключыць перамір’е і пачаць перамовы дзеля заключэння мірнага дагавора «без анексій і кантрыбуцый», у рамках якога меркавалася таксама надаць народам [[права на самавызначэнне]].

У ноч на 8 (21) лістапада новы савецкі ўрад — Саўнаркам (СНК) — накіраваў радыётэлеграму в. а. Вярхоўнага галоўнакамандуючага [[Руская імператарская армія|Рускай арміі]] генералу [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Мікалаю Духоніну]], загадаўшы яму звярнуцца да камандавання армій праціўніка з прапановай спыніць ваенныя дзеянні і пачаць мірныя перагаворы. У загадзе гаварылася, што Саўнаркам лічыць неабходным «неадкладна зрабіць фармальную прапанову перамір’я ўсім ваюючым краінам, як саюзным, так і тым, што знаходзяцца з намі ў варожых дзеяннях». У той жа дзень — за адмову выканаць дадзенае распараджэнне — Духонін быў зняты з пасады, а на яго месца быў прызначаны былы [[прапаршчык]] царскай арміі [[Мікалай Васільевіч Крыленка|Мікалай Крыленка]], які планаваў асабіста пачаць перагаворы{{Sfn|Chernev|2017|p=38}}{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Ref+|Мікалай Духонін быў забіты матросамі 20 лістапада (3 снежня) 1917 года.|group=&quot;k&quot;}}; адначасова наркам замежных спраў [[Леў Давідавіч Троцкі|Леў Троцкі]] звярнуўся з [[Нота (дыпламатыя)|нотай]] да ўсіх паслоў [[Антанта|саюзных дзяржаў]], прапаноўваючы ім абвясціць перамір’е і пачаць перагаворы{{Sfn|Зорин и др.|1965}}.

[[Файл:Rogers - A hospital case (1918).jpg|міні|злева|200px|Карыкатура з параненым «рускім мядзведзем» на насілках у саюзнікаў і «яшчаркамі» Леніным і Троцкім (1918)]]

9 (22) лістапада старшыня Саўнаркама [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]] накіраваў тэлеграму ва ўсе франтавыя часці, з прамым зваротам да салдат: «хай палкі, якія стаяць на пазіцыях, выбіраюць адразу ўпаўнаважаных для фармальнага ўступлення ў перагаворы пра перамір’е з ворагам». У выніку адразу на некалькіх участках [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходні фронт]] пачаліся [[Братанне|братанні]]. У той жа дзень дыпламатычныя прадстаўнікі саюзных краін на нарадзе ў рэзідэнцыі пасольства [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў Петраградзе вырашылі праігнараваць ноту савецкага ўрада{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=38—39}}. На наступны дзень кіраўнікі ваенных місій саюзных краін пры штабе вярхоўнага галоўнакамандуючага ўручылі Духоніну падпісаную прадстаўнікамі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Японія|Японіі]], [[Італія|Італіі]], [[Румынія|Румыніі]] і [[Сербія|Сербіі]] калектыўную ноту, у якой выказалі пратэст супраць парушэння дагавора ад 5 верасня 1914 года, які забараняў саюзнікам заключэнне сепаратнага міру або перамір’я; Духонін паведаміў пра змест ноты ўсім камандуючым франтамі. Адначасова Народны камісар замежных спраў звярнуўся да паслоў нейтральных дзяржаў з прапановай узяць на сябе пасрэдніцтва ў арганізацыі перамоў пра мір. Прадстаўнікі [[Швецыя|Швецыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] абмежаваліся паведамленнем аб атрыманні ноты, а пасол [[Іспанія|Іспаніі]], які заявіў, што прапанова была перададзена ў [[Мадрыд]], быў неадкладна адкліканы{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

Атрымаўшы першыя звесткі аб тым, што бальшавікі захапілі ўладу ў Петраградзе, германскі генерал [[Эрых Людэндорф]] распрацаваў план рашучага наступлення па ўсім [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] з удзелам дывізій, перакінутых з усходу. План, зацверджаны [[кайзер]]ам, быў апошняй надзеяй Германскай імперыі пераламаць ход ваенных падзей да масавага [[ЗША ў Першай сусветнай вайне|прыбыцця ў Еўропу амерыканскіх часцей]] (гл. [[Вясновае наступленне (1918)|Вясновае наступленне]]). У выніку 14 (27) лістапада OHL паведаміла парламенцёрам, якія перайшлі лінію фронту ў раёне [[Даўгаўпілс|Дзвінска]], пра сваю згоду пачаць у горадзе [[Брэст|Брэст-Літоўск]] перагаворы пра перамір’е з савецкім урадам{{Sfn|Chernev|2017|pp=37, 39}}{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Warth|1954|p=197}}.

== Заключэнне перамір’я ==

[[Файл:EasternFront1917.jpg|міні|413x413пкс|[[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходні фронт]] з 1 студзеня па 1 верасня 1917 года]]
19 лістапада (2 снежня) мірная дэлегацыя савецкага ўрада, якую ўзначальваў [[Адольф Абрамавіч Іофэ|Адольф Іофэ]], прыбыла ў нейтральную зону і прайшла ў Брэст-Літоўск, у якім размяшчалася стаўка германскага камандавання на Усходнім фронце. Першапачаткова меркавалася, што ў дэлегацыю ўвойдуць 15 чалавек, але ў выніку склад быў пашыраны да 28. У якасці ўпаўнаважаных — членаў [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] — у дэлегацыі было 9 чалавек: сам Іофэ, [[Леў Барысавіч Каменеў|Леў Каменеў]], [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Рыгор Сакольнікаў]], Анастасія Біцэнка, Сяргей Маслоўскі, матрос Фёдар Оліч, салдат Мікалай Белякоў, селянін Раман Сташкоў і маскоўскі рабочы Павел Абухаў. Яшчэ 9 складалі «члены ваеннай кансультацыі» з ліку афіцэраў былой царскай арміі на чале з Васілём Альтфатэрам, а яшчэ дзесяць чалавек уваходзілі ў склад службовага персаналу на чале з сакратаром Львом Караханам.

У Брэсце савецкія прадстаўнікі сустрэліся з дэлегацыяй Цэнтральных дзяржаў у складзе генерала [[Макс Гофман|Макса Гофмана]], аўстра-венгерскага падпалкоўніка Хермана (які ведаў рускую мову), генерала Зэкі-пашы і палкоўніка {{Не перакладзена|Пётр Ганчаў|Пятра Ганчава|bg|Петър Ганчев}}. У якасці неафіцыйных палітычных «дарадцаў» на перамовах аб перамір’і, якія меркавалі абмеркаванне выключна ваенных пытанняў, таксама прысутнічалі дыпламаты {{Не перакладзена|Каетан Мерэй|Каетан Мерэй|de|Kajetan Mérey}} і граф {{Не перакладзена|Эмерых Цакі|Эмерых Цакі|de|Imre Csáky (Politiker)}}. Уключэнне жанчыны ў склад савецкай дэлегацыі выклікала вострую рэакцыю з боку ваенных цэнтральнага блока &quot;«і ''гэта'' таксама дэлегат?» ({{Lang-de|Ist das auch ein Delegat?}}){{Sfn|Chernev|2017|pp=41—44}}

Перагаворы, якія сталі дэбютам савецкай улады на міжнароднай арэне, пачаліся 20 лістапада (3 снежня) і працягваліся тры дні: у той час як Германа-Аўстрыйская дэлегацыя мела на руках гатовыя праекты перамір’я, савецкія прадстаўнікі не падрыхтавалі ніякіх дакументаў. Пры гэтым менавіта савецкая дэлегацыя настаяла на публічнасці пасяджэнняў: у выніку абмен думкамі за сталом перамоваў падрабязна пратакаляваўся і пасля зверкі рускамоўных і нямецкамоўных тэкстаў неадкладна станавіўся здабыткам грамадскасці, што спрыяла прыцягненню ўвагі [[Сродкі масавай інфармацыі|сусветнай прэсы]] да перамоваў{{Sfn|Chernev|2017|pp=42—44}}{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}. Іофэ таксама прапанаваў абмяркоўваць прыпыненне ваенных дзеянняў на ўсіх франтах, але паколькі ён не меў паўнамоцтваў ад краін Антанты, а Гофман — ад свайго генеральнага штаба, была дасягнута дамоўленасць абмяркоўваць толькі перамір’е на ўсходзе{{Sfn|Chernev|2017|pp=44—45}}.

[[Файл:German_soldiers_and_Soviet_troops_gathering_together_(February_1918).jpg|злева|міні|270x270пкс|Абмен таварамі паміж нямецкімі і савецкімі салдатамі (люты 1918 года)]]
21 лістапада (4 снежня) савецкая дэлегацыя выклала сваё бачанне перамір’я: перамір’е заключаецца на 6 месяцаў; нямецкія войскі выводзяцца з [[Рыга|Рыгі]] і [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскіх астравоў]]; забараняюцца перакідкі нямецкіх войскаў на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]. У выніку перагавораў было дасягнута пагадненне, паводле якога: перамір’е заключалася на перыяд з 24 лістапада (7 снежня) па 4 (17) снежня; войскі заставаліся на раней займаных пазіцыях; спыняліся перакіданні вайсковых частак, акрамя ўжо пачатых. Перамовы былі перапыненыя ў сувязі з неабходнасцю для савецкай дэлегацыі, якая не мела на той момант прамой сувязі з Петраградам, вярнуцца ў сталіцу РСФСР і атрымаць інструкцыі аб сваёй далейшай дзейнасці{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=46—47}}{{Sfn|Фельштинский|1992}}.

[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-R92623,_Brest-Litowsk,_Waffenstillstandsabkommen.jpg|справа|міні|270x270пкс|Падпісанне пагаднення аб перамір’і {{OldStyleDate|28|снежня||15}}]]
23 лістапада (6 снежня) Троцкі давёў да ведама паслоў Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Італіі, Кітая, Японіі, Румыніі, Бельгіі і Сербіі, што перамовы ў Брэст-Літоўску перапыненыя на тыдзень, і прапанаваў урадам «саюзных краін вызначыць сваё стаўленне» да іх. 27 лістапада (10 снежня) на пасяджэнні Саўнаркама было абмеркавана пытанне аб інструкцыі савецкай дэлегацыі на мірных перагаворах — у рашэнні СНК было напісана: «інструкцыя аб перамовах — на аснове „Дэкрэта аб міры“». Тады ж Ленін склаў «[[:s:ru:Конспект программы переговоров о мире (Ленин)|Канспект праграмы перамоваў аб міры]]», у якім выклаў сваё бачанне паняцця «анексія», а ўвечары УЦВК прыняў рэзалюцыю-наказ дэлегацыі, выказаўшы таксама і адабрэнне яе папярэдніх дзеянняў. У складзе самой дэлегацыі былі зроблены змены: з яе старога складу былі выключаны «прадстаўнікі рэвалюцыйных класаў» (матрос, салдат, рабочы і селянін) і да астатніх дададзены шэраг афіцэраў-генералы Уладзімір Скалон (скончыў жыццё самагубствам у ходзе перагавораў{{Sfn|Самойло|1958}}), Юрый Данілаў, Аляксандр Андогскі і [[Аляксандр Аляксандравіч Самойла|Аляксандр Самойла]], падпалкоўнік {{не перакладзена|Іван Якаўлевіч Цепліт|Іван Цепліт|ru|Цеплит, Иван Яковлевич}} і капітан {{не перакладзена|Уладзімір Уладзіміравіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі|ru|}}{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|p=50}}.

2 (15) снежня новы этап перамоваў завяршыўся заключэннем перамір’я, аналагічнага ўжо дзейнаму: на 28 дзён з 4 (17) снежня, з аўтаматычным прадаўжэннем і з умовай паведаміць праціўніка аб разрыве за сем дзён. Савецкая дэлегацыя зняла ўмову аб вывадзе войскаў з Маанзундскага архіпелага, а Цэнтральныя дзяржавы не сталі патрабаваць ачышчэння [[Анатолія|Анатоліі]]{{Sfn|Chernev|2017|p=51}}{{Sfn|John|1937}}. Адзін з пунктаў перамір’я фармальна дазваляў братанні — сустрэчы воінскіх чыноў у дзённыя гадзіны — у двух-трох спецыяльна арганізаваных месцах («пунктах зносін») на ўчастку кожнай дывізіі: групы з кожнага боку не павінны былі перавышаць 25 чалавек, а ўдзельнікам дазвалялася абменьвацца газетамі, часопісамі і лістамі, а таксама свабодна гандляваць або абменьвацца прадметамі першай неабходнасці{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Базанов|2012}}{{Sfn|Warth|1954|pp=204—205}}.

{{Cquote|Намер весці прапаганду быў зусім ясны.|аўтар=Генерал Э. Людэндорф}}

== Перагаворы аб міры ==
[[Файл:Rogers_-_Is_the_next_step_the_goose_step%3F_(1918).jpg|злева|міні|267x267пкс|[[Германская імперыя|Германія]] адводзіць рускага мядзведзя з фронту, на заднім плане Троцкі пералічвае свае 30 срэбранікаў (1918)]]
Дзевяты пункт пагаднення аб перамір’і дазволіў Савецкай Расіі і краінам цэнтральнага блока прыступіць да мірных перагавораў, якія праходзілі на фоне складанай унутрыпалітычнай абстаноўкі ва ўсіх краінах: калі ў РСФСР у гэты час працягвалася барацьба вакол склікання ўстаноўчага сходу{{Sfn|Фельштинский|1992}}{{Sfn|Warth|1954|p=220}} і напальваліся адносіны з украінскай [[Украінская цэнтральная рада|Цэнтральнай радай]], то ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] абвастралася сітуацыя з харчовым забеспячэннем гарадоў (уключаючы [[Вена|Вену]] і [[Стамбул]]), а ў Германскай імперыі працягваўся [[канфлікт]] паміж ваеннымі і грамадзянскай адміністрацыяй{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|p=54}}{{Sfn|Reynolds|2011|pp=167, 182}}. Акрамя таго, урады Германскай і Аўстра-Венгерскай імперый па-рознаму бачылі будучыню польскамоўных тэрыторый{{Sfn|Chernev|2017|pp=52—55, 72, 88—90, 181, 223}} (гл. «{{Не перакладзена|Польскае пытанне|Польскае пытанне|en|Polish question}}»).

=== Падрыхтоўка ===
5 (18) снежня 1917 года ў [[Бад-Кройцнах|Кройцнаху]] пад старшынствам кайзера Германскай імперыі [[Вільгельм II (імператар Германіі)|Вільгельма II]] адбылася нарада, мэтай якой было выпрацаваць умовы міру, «якія павінны былі быць пастаўлены Расіі». На дадзенай нарадзе шмат у чым спраўдзіліся боязі міністра замежных спраў Аўстра-Венгрыі, графа [[Атакар Чэрнін|Атакара Чэрніна]], пра «бязмежныя амбіцыі» германскай Стаўкі галоўнага камандавання: раней Гофману было даручана настойваць на вывадзе салдат былой Расійскай імперыі з [[Лівонія|Лівоніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] — рэгіёнаў, яшчэ не занятых германскімі войскамі. Падобнае жаданне вайскоўцаў было шмат у чым злучана з [[Лабізм|лабіяваннем]] інтарэсаў шматлікіх нямецкамоўных прыбалтыйскіх [[Дваранства|дваран]], чые зямельныя ўладанні і [[Саслоўе|саслоўныя прывілеі]] знаходзіліся пад непасрэднай пагрозай як з-за рэвалюцыйных падзей у Расіі, гэтак і ў сувязі з узростам «нацыянальных рухаў» у рэгіёне. У час самай нарады статс-сакратар установы замежных спраў [[Рыхард фон Кюльман|Рыхард Кюльман]], які лічыў немагчымай поўную вайсковую перамогу імперыі на ўсіх франтах, і канцлер [[Георг фон Гертлінг|Георг Гертлінг]] раілі імператару не шырыць сферы ўплыву на ўсю [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]], матывуючы гэта пагрозай для доўгатэрміновых адносін з Расіяй; генерал [[Паўль фон Гіндэнбург|Паўль Гіндэнбург]] пярэчыў, падкрасляючы «вайсковую патрэбу» і каштоўнасць дадзенага рэгіёна для «бяспекі Германіі». У выніку «яго вялікасць вырашыў прапанаваць Расіі ачысціць гэтыя вобласці, але не настойваць на гэтай вымозе, каб падаць [[Эстонцы|эстонцам]] і [[Латышы|латышам]] выкарыстаць свае правы самавызначэння нацый»{{sfn|Chernev|2017|pp=52—56}}{{sfn|Ксенофонтов|1991|с=109—110}}.

Рыхтаваліся да перамоў і бальшавікі: сярод салдатаў [[Германская імперская армія|Германскай імперскай арміі]] актыўна вялася [[агітацыя]] і шырылася рэвалюцыйная літаратура (улучаючы адмысловае нямецкамоўнае перыядычнае выданне «Die Fackel»), а 6 снежня «[[Известия|Весткі ЦВК]]» апублікавалі як зварот Савецкага ўрада «Да працаўнікоў, прыгнечаных і знякроўленых народаў Еўропы», у якім Саўнаркам заклікаў працоўных і салдатаў варожых краін узяць справу міру «у свае рукі», гэтак і перадавы артыкул за аўтарствам Троцкага, у якім [[Савет народных камісараў СССР|наркам]] заклікаў працоўных і салдат усіх варожых краін да барацьбы «за неадкладнае спыненне вайны на ўсіх франтах»{{sfn|Ксенофонтов|1991|с=108, 110—112}}{{sfn|Warth|1954|pp=200—201, 205}}:

{{цытата|У перагаворах пра мір Савецкая ўлада ставіць сабе падвойнае заданне: першае, дамагчыся як мага найхутчэйшага спынення ганебнай і злачыннай бойні… другое, дапамагчы ўсімі даступнымі нам сродкамі працоўнаму класу ўсіх краін зрынуць панаванне капіталу і авалодаць дзяржаўнай уладай з мэтай дэмакратычнага міру і сацыялістычнай перабудовы [[Еўропа|Еўропы]] і ўсяго чалавецтва.}}

=== Першы этап: 22—28 снежня ===

[[Файл:Lev_Kamenev_arrives_at_Brest-Litovsk.jpg|злева|міні|Сустрэча [[Леў Барысавіч Каменеў|Л. Б. Каменева]] на вакзале Брэст-Літоўска]]
[[Файл:Lev_Kamenev_in_Brest-Litovsk.jpg|злева|міні|Каменеў у Брэст-Літоўску (снежань 1917)]]
[[Файл:TROTZKY_DEMANDS_ALLIES'_WAR_AIMS_(NY_Times,_9_December_1917).png|злева|міні|«Троцкі патрабуе ад саюзнікаў пазначыць мэты вайны» («[[The New York Times]]», 9 снежня 1917 года)]]
[[Файл:Trotzki_Deutsche_Brest-Litowsk1917.jpg|злева|міні|Германскія афіцэры сустракаюць савецкую дэлегацыю на чале з [[Леў Давідавіч Троцкі|Л. Д. Троцкім]] у Брэст-Літоўску]]
Перагаворы аб міры былі адкрыты галоўнакамандуючым германскім Усходнім фронтам, прынцам [[Леапольд Баварскі|Леапольдам Баварскім]] 9 (22) снежня. Дэлегацыі дзяржаў [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацвярнога саюза]] ўзначальвалі: ад [[Германская імперыя|Германіі]] — статс-сакратар Кюльман; ад Аўстра-Венгрыі — граф Чэрнін; ад [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыі]] — міністр юстыцыі {{Не перакладзена|Хрыста Попаў|3=bg|4=Христо Попов (юрист)}}; ад Асманскай імперыі — вялікі [[візір]] [[Талаат-паша|Талаат-бей]]. У савецкую дэлегацыю ўваходзілі Іофэ, Каменеў, Біцэнка, [[Міхаіл Мікалаевіч Пакроўскі|Міхаіл Пакроўскі]], сакратар Карахан, кансультант Міхаіл Вельтман-Паўлавіч, Ваенныя кансультанты Альтфатэр, Самойла, Ліпскі і Цепліт{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=64—65}}{{Sfn|Zeman|1971|p=254}}.

Зыходзячы з агульных прынцыпаў «Дэкрэта аб міры», савецкая дэлегацыя ўжо на першым пасяджэнні прапанавала прыняць за аснову перагавораў праграму з шасці асноўных і аднаго дадатковага пунктаў: (1) не дапускаюцца ніякія гвалтоўныя далучэнні захопленых падчас вайны тэрыторый; войскі, якія акупуюць гэтыя тэрыторыі, выводзяцца ў самы кароткі тэрмін; (2) аднаўляецца поўная палітычная самастойнасць народаў, якія былі гэтай самастойнасці пазбаўленыя ў ходзе вайны; (3) нацыянальным групам, якія не мелі палітычнай самастойнасці да вайны, гарантуецца магчымасць свабодна вырашыць пытанне аб прыналежнасці да якой-небудзь дзяржавы або аб сваёй дзяржаўнай самастойнасці шляхам вольнага рэферэндуму; (4) забяспечваецца культурна-нацыянальная і пры наяўнасці шэрагу адміністрацыйная [[аўтаномія]] нацыянальных меншасцей; (5) адмова ад кантрыбуцыя; (6) рашэнне [[Калонія|каланіяльных пытанняў]] праводзіцца на аснове тых жа прынцыпаў. Акрамя таго, Іофэ прапаноўваў не дапускаць ускосных абмежаванняў свабоды больш слабых нацый з боку нацый больш моцных{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=65—66, 70—71}}{{Sfn|John|1937}}.

Пасля трохдзённага вострага абмеркавання савецкіх прапаноў краінамі германскага блока, у рамках якога прадстаўнікам Германіі і Аўстра-Венгрыі ўдалося пераканаць дэлегатаў ад Асманскай імперыі і Балгарыі прыняць як адсутнасць дакладнага тэрміну вываду войскаў, так і адмову ад анексій, на другім пленарным пасяджэнні, якое адбылося ўвечары 12 (25) снежня, Кюльман зрабіў заяву аб тым, што Германская імперыя і яе саюзнікі ў цэлым (пры шэрагу заўваг) прымаюць гэты ''ўсеагульны'' мір і што яны «далучаюцца да гледжання расійскай дэлегацыі, якая асуджае працяг вайны дзеля чыста заваявальных мэтаў»{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=65—66, 72—74}}{{Sfn|Zeman|1971|pp=255, 281}}. Канстатаваўшы далучэнне германскага блока да савецкай Формулы міру «без анексій і кантрыбуцый», падобнай з выкладзенай у ліпеньскай мірнай рэзалюцыі [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстага]] 1917 года{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}, савецкая дэлегацыя прапанавала абвясціць дзесяцідзённы перапынак, падчас якога можна было б паспрабаваць прывесці краіны Антанты за стол перагавораў; падчас перапынку меркавалася працягнуць працу спецыяльных камісій, якія абмяркоўвалі асобныя дэталі будучага пагаднення{{Sfn|Chernev|2017|p=76}}{{Sfn|Baumgart|1966}}.

Даведаўшыся аб прыняцці дыпламатамі канцэпцыі безанексійнага міру, у перамовы ўмяшалася OHL: Людэндорф «з дыпламатычнасцю бальшавіка» тэлеграфаваў Кюльману сваю катэгарычную нязгоду з кірункам, які прыняла дыскусія; Кюльман быў вымушаны тлумачыць генералу сутнасць «блефа» — ён лічыў неверагодным, што Антанта далучыцца да сепаратных перагавораў, каб на іх сапраўды было магчыма абмяркоўваць ''усеагульны'' мір. І ўсё ж, па просьбе генерала, Іофэ было нефармальна паведамлена, што тры тэрыторыі былой Расійскай імперыі — [[Царства Польскае|Польшча]], Літва і [[Курляндская губерня|Курляндыя]] — не падпадаюць пад вызначэнне анексіі, паколькі ўжо абвясцілі аб сваёй незалежнасці. «Ашаломлены» Іофэ ў адказ прыгразіў перапыніць перагаворы, што ў сваю чаргу выклікала канфлікт паміж Чэрніным і Гофманам: аўстрыйскі дыпламат пагражаў заключыць сепаратны мір з РСФСР, калі германская стаўка не адмовіцца ад сваіх анексійных патрабаванняў{{ref+|Свядома ці няма, але сваім ультыматумам, які Кюльман прапанаваў свайму аўстрыйскаму калегу выказаць у пісьмовым выглядзе, Чэрнін умацаваў пазіцыю самага Кюльмана перад кайзерам, бо даў яму ў рукі довад надмернасці вымог OHL{{sfn|Chernev|2017|pp=77—81}}.|group=&quot;k&quot;}}, бо ў Аўстрыі з-за праблем з харчаваннем насоўваўся голад. Акрамя генералаў, з дзеяннямі Чэрніна быў нязгодны і прэм’ер-міністр [[Каралеўства Венгрыя]] [[Шандар Векерле]], які лічыў, што прыняцце прынцыпу самавызначэння нацый можа разбурыць венгерскае дамінаванне ў шматмоўным каралеўстве{{Sfn|Chernev|2017|pp=77—81}}{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Reynolds|2011|pp=176—177}}.

14 (27) снежня, на другім пасяджэнні палітычнай камісіі, адрозненне ў разуменні бакамі «анексіі» стала публічным: савецкая дэлегацыя зрабіла прапанову, згодна з якой адначасова выводзіліся войскі з рэгіёнаў Аўстра-Венгрыі, Асманскай імперыі і [[Іран|Персіі]], з аднаго боку, і з Польшчы, Літвы, Курляндыі «і іншых абласцей Расіі», з другога. Германская і Аўстра{{Nbhy}}венгерская дэлегацыі зрабілі контрпрапанаванне — савецкай дзяржаве было прапанавана «прыняць да ведама заявы, у якіх выказана воля народаў, якія насяляюць Польшчу, Літву, Курляндыю і часткі [[Эстляндыя|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Ліфляндыі]], аб іх імкненні да поўнай дзяржаўнай самастойнасці і да выдзялення з Расійскай Федэрацыі»{{Sfn|Иоффе|1920}}. Акрамя таго, Кюльман спытаў, ці не пагодзіцца савецкі ўрад вывесці свае войскі з усёй Ліфляндыі і Эстляндыі, каб даць мясцоваму насельніцтву магчымасць злучыцца са сваімі «супляменнікамі», якія жывуць у абласцях, занятых германскай арміяй (гл. [[Обер-Ост|Ober Ost]]); таксама савецкай дэлегацыі было паведамлена, што ўкраінская Цэнтральная рада накіроўвае ў Брэст-Літоўск сваю ўласную дэлегацыю, паколькі не гатовая прызнаць ніякай мірны дагавор, у працы над якім яе дэлегацыя не прымала б удзелу{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

15 (28) снежня савецкая дэлегацыя, прыняўшы ў выніку ўдзел у трох пленарных пасяджэннях і трох пасяджэннях палітычнай камісіі, выехала ў Петраград{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}:

{{Cquote|…галоўнае значэнне дасягнутага намі поспеху палягае ў тым, што ўпершыню ў гісторыі імперыялістычны ўрад... змушана было прыняць дэкларацыю пралетарскага ўрада…|аўтар=А. Іофэ}}

Ужо падчас паўзы ў працы канферэнцыі, 17 (30) снежня, быў апублікаваны зварот НКЗС да народаў і ўрадаў саюзных краін, падпісаны Троцкім: у ім наркам выклаў прычыну перапынку ў перагаворах, а таксама ахарактарызаваў прадстаўленыя праграмы дэлегацый, падкрэсліўшы што «ўрады саюзных народаў да гэтага часу не далучыліся да мірных перагавораў па прычынах, ад дакладнай фармулёўкі якіх яны ўпарта ўхіляліся.»{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Zeman|1971|p=257}}. Нягледзячы на адсутнасць афіцыйных адказаў ад дзяржаў Антанты, міністр замежных спраў Францыі заняў «бескампрамісную» пазіцыю — звяртаючыся 31 снежня да [[Парламент Францыі|Палаты дэпутатаў]], ён паведаміў: «Расія можа шукаць ці не шукаць сепаратнага міру з нашымі ворагамі. У любым выпадку вайна для нас працягваецца». Гэта азначала, што перагаворы надалей маглі ісці толькі аб сепаратным міры на Усходнім фронце{{Sfn|Chernev|2017|p=91}}{{Sfn|Warth|1954|p=202}}.

{{Cquote|Трэба прызнаць, што праграма міру нашай рэвалюцыі засвоена да канца пакуль толькі меншасцю свядомага [[пралетарыят]]у Захаду.|аўтар=«[[Праўда (газета)|Праўда]]», 3 студзеня 1918}}

18 (31) снежня на пасяджэнні Саўнаркама абмяркоўваліся як стан арміі, так і становішча ў Брэст-Літоўску: атрымаўшы з фронту звесткі аб немагчымасці новай «рэвалюцыйнай» вайны, савецкі ўрад прыняў рашэнне, наколькі гэта магчыма, зацягваць перагаворы — «працягваць мірныя перагаворы і процідзейнічаць іх фарсіраванню немцамі». Рэзалюцыя, якая складалася з разліку на хуткую сусветную рэвалюцыю, таксама прадугледжвала арганізацыю [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|новай арміі]] і «абарону ад прарыву [немцаў] да Петраграда». Акрамя таго, Ленін прапанаваў самому Троцкаму выехаць у Брэст-Літоўск і асабіста ўзначаліць савецкую дэлегацыю{{Sfn|Ксенофонтов|1991}} — пазней наркам называў свой удзел у брэсцкіх перагаворах «візітамі ў камеру катаванняў»{{Sfn|Соловьёва, 2017|}}.

{{Cquote|…сама па сабе перспектыва перамоў з баронам Кюльманам і генералам Гофманам была мала прывабная, але „каб зацягваць перагаворы, патрэбны зацягвальнік“, як выказаўся Ленін.|аўтар=Л. Троцкі, «Аб Леніне»}}

=== Другі этап: 9 студзеня — 10 лютага ===

==== Другі склад дэлегацыі ====
[[Файл:Attack_of_the_47_Siberian_rifle_regiment_1917.jpg|справа|міні|270x270пкс|[[Чэрвеньскае наступленне]]: Атака 47-га Сібірскага стралковага палка ў раёне вышыні Дзіке-Ланы (1 ліпеня 1917 года)]]
На другім этапе перагавораў у савецкую дэлегацыю, якую ўзначальвае Троцкім, уваходзілі Іофэ, Каменеў, Пакроўскі, Біцэнка, Уладзімір Карэлін, сакратар Карахан; кансультантамі былі Карл Радэк, Станіслаў Бабінскі, [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Вінцас Міцкевіч-Капсукас]], [[Ваан Сукіясавіч Тэр’ян|Ваан Тэр’ян]] (Тэрыян){{Sfn|Григорьян|1985}}, Альтфатэр, Самойла і Ліпскі; у дэлегацыю ўкраінскага УЦВК уваходзілі Яфім Мядзведзеў і Васіль Шахрай. У дэлегацыю ўкраінскай Рады ўвайшлі статс-сакратар Усевалад Галубовіч, Мікалай (Мікола) Лявіцкі, Мікалай (Мікола) Любінскі, Міхаіл Полазаў і Аляксандр Сеўрук; кансультантамі былі ротмістр {{Не перакладзена|Юрый Гасенка|Юрый Гасенка|uk|Гасенко Юрій}} (фон Гасенка) і прафесар Сяргей Астапенка{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

Дэлегацыя Германіі была прадстаўлена Кюльманам, дырэктарам прававога дэпартамента {{Не перакладзена|Іаганес Крыге|Крыге|de|Johannes Kriege}}, пасланнікам Розенбергам, таемным легацыйным дарадцам Штокгамерам, легацыйным дарадцам {{Не перакладзена|Альберт фон Баліганд|Балігандам|de|Albert von Baligand}}, легацыйным сакратаром Гешам, генералам Гофманам, капітанам 1-га рангу Горнам і маёрам Брынкманам. У склад аўстра-венгерскай дэлегацыі ўваходзілі Чэрнін, дырэктар дэпартамента доктар Грац, пасланнік барон Мітаг, пасланнік Візнер, легацыйны саветнік барон Андрыян, легацыйны саветнік граф Каларэда, легацыйны сакратар граф Чакі, фельдмаршал-лейтэнант фон Чычэрыч, обер-лейтэнант Пакорны, маёр Глайзэ{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

Дэлегацыя Балгарыі складалася з міністра Попава, пасланца Косава, пасланца Стаянавіча, палкоўніка Ганчава, легацыйных сакратароў Анастасава і Кермекчыева, капітана 1-га рангу Нодзева, капітана Маркава. У Асманскую дэлегацыю ўваходзілі [[Талаат-паша]], міністр замежных спраў Ахмед Несімі-бей, пасол Ібрагім хакі-паша, генерал ад кавалерыі Ахмед Ізет-паша, капітан Хусэн Рауф-бей, сакратар пасольства Вехбі-бей, маёр Садык-бей, капітан 2-га рангу Камал-бей{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Zeman|1971|p=258}}.

{{Cquote|Са зменай кіраўніка [савецкай] дэлегацыі рэзка змяніліся і адносіны з немцамі. Мы сталі сустракацца з імі толькі на супольных пасяджэннях, бо перасталі хадзіць у афіцэрскі сход{{sfn|Самойло|1958|с=192}}…|аўтар=А. Самойла}}

==== Ход перагавораў ====
[[Файл:Hoffman_czernin_talaat_kuhlman_brest_litovsk.jpg|справа|міні|270x270пкс|Дэлегаты Цэнтральных дзяржаў у Брэст-Літоўску. Злева направа: германскі генерал [[Макс Гофман]], аўстра-венгерскі міністр замежных спраў, граф Атакар Чэрнін, прадстаўнік Асманскай імперыі [[Талаат-паша|Мехмед Талаат-паша]] і прадстаўнік германскага МЗС Рыхард фон Кюльман]]
Яшчэ 20 снежня 1917 (2 студзеня 1918) года савецкі ўрад накіраваў тэлеграмы старшыням дэлегацый краін Чацвярнога саюза з прапановай перанесці мірныя перагаворы ў нейтральны [[Стакгольм]]; прапанова была адхілена канцлерам Германіі{{Sfn|Chernev|2017|p=92}}{{Sfn|Warth|1954|p=217}}. Адкрываючы канферэнцыю 27 снежня (9 студзеня), Кюльман заявіў, што, паколькі на працягу перапынку ў мірных перамовах ні ад адной з асноўных удзельніц вайны не паступіла заявы аб далучэнні да іх, то дэлегацыі краін Чацвярного саюза адмаўляюцца ад свайго раней выяўленага намеру далучыцца да савецкай формулы міру «без анексій і кантрыбуцый», а самі далейшыя перагаворы варта разглядаць як сепаратныя. Кюльман і Чэрнін таксама выказаліся супраць перанясення перамоваў у Стакгольм, але выказалі гатоўнасць «падпісаць мірны дагавор у нейтральным горадзе, які належыць яшчэ вызначыць»{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

На наступнае пасяджэнне, якое адбылося на наступны дзень, была запрошаная і дэлегацыя [[Украінская цэнтральная рада|УЦР]]: яе старшыня Галубовіч абвясціў дэкларацыю Рады аб тым, што ўлада Саўнаркама не распаўсюджваецца на Украіну і што Рада мае намер самастойна весці мірныя перамовы. Кюльман звярнуўся да Троцкага з пытаннем, ці варта лічыць дэлегацыю Рады часткай рускай дэлегацыі ці ж яна прадстаўляе самастойную дзяржаву. Троцкі адказаў, што прызнае незалежнасць «украінскай дэлегацыі», удакладніўшы, што сама Украіна «знаходзіцца цяпер менавіта ў працэсе свайго самавызначэння» (у літаратуры{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}} часам сустракаецца памылковае сцвярджэнне, што Троцкі пагадзіўся разглядаць незалежную саму дэлегацыю Цэнтральнай рады){{Sfn|Chernev|2017|p=164}}{{Sfn|Савченко|2006|loc=Гл. 1: Штурм Киева}}. Кюльман жа адказаў, што заяву савецкай дэлегацыі па пытанні аб удзеле ў перамовах прадстаўнікоў Украіны неабходна вывучыць{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Кондуфор|1984}}.

[[Файл:Английская_эскадра_на_Мурманском_рейде_1918_год.jpg|справа|міні|270x270пкс|Брытанская эскадра на рэйдзе Мурманска (1918)]]
Далейшыя перамовы часцяком разглядаліся як сучаснікамі, так і гісторыкамі ў якасці «слоўнага паядынку» паміж Троцкім і Кюльманам, у які часам з пратэстамі ўмешваўся генерал Гофман: поле іх абмеркавання распасціралася ад [[Кітай|Кітая]] да [[Перу]]; яны закраналі такія тэмы, як ступень залежнасці нізама з індыйскага Хайдарабада ад Брытаніі і дзейнасць [[Вярхоўны Суд ЗША|Вярхоўнага суда ЗША]]{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}{{Sfn|Warth|1954|p=218}}. Пры гэтым OHL выказвала крайнюю незадаволенасць зацягваннем перагавораў, баючыся вычарпання рэсурсаў для працягу вайны (гл. «бруквенная зіма», «[[Сурагат|эрзац]]») і раскладанне арміі{{Sfn|Zeman|1971|pp=257—261}}; урад Аўстра-Венгрыі знаходзіўся ў яшчэ больш складаным становішчы (гл. {{Не перакладзена|Студзеньскі страйк у Аўстра-Венгрыі (1918)|Студзеньскі страйк у Аўстра-Венгрыі|de|Jännerstreik}}){{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|p=105}}{{Sfn|Baumgart|1966}}{{Sfn|Warth|1954|pp=197—198, 225}}.

{{Cquote|Паколькі ў сярэдзіне студзеня 1918 года ва Усходне-Цэнтральнай Еўропе грымнулі маштабныя страйкі і пачаліся хваляванні, здавалася, што бальшавіцкі падыход да мірнай канферэнцыі можа прынесці свае плады{{sfn|Chernev|2017|p=105}}.}}

[[Файл:CasaNegociacionesBrestLitovsk.png|злева|міні|Будынак у Брэст-Літоўску, у якім вяліся перагаворы]]
5 (18) студзеня 1918 года на пасяджэнні палітычнай камісіі генерал Гофман прад’явіў канкрэтныя ўмовы Цэнтральных дзяржаў — яны ўяўлялі сабой карту былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], на якой пад ваенным кантролем Германіі і Аўстра-Венгрыі заставаліся Польшча, Літва, частка [[Беларусь|Беларусі]] і Украіны, Эстоніі і Латвіі, Маанзундскія астравы і Рыжскі заліў. Троцкі запытаў перапынак «для азнаямлення рускай дэлегацыі з гэтай ярка пазначанай на карце лініяй». Увечары таго ж дня савецкая дэлегацыя папрасіла аб новым дзесяцідзённым перапынку ў працы канферэнцыі для азнаямлення ўрада ў Петраградзе з германа-аўстрыйскімі патрабаваннямі: Троцкі адбыў у сталіцу, а наступнае пасяджэнне было прызначана на 16 (29) студзеня{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

=== Перапынак. Пачатак унутрыпартыйнай барацьбы ===
Навіны аб прыпыненні перагавораў у Брэст-Літоўску прывялі як да масавых забастовак у Аўстра-Венгерскай прамысловасці і галодных бунтаў у гарадах імперыі, так і да спантанага з’яўлення рабочых саветаў па расійскай мадэлі. Дэлегаты саветаў выступалі за адпраўку сваіх прадстаўнікоў на перагаворы з Троцкім{{Sfn|Chernev|2017|pp=23, 133}}

Рознасць пазіцый у адносінах да перагавораў у Брэст-Літоўску намецілася ўнутры РСДРП(б) яшчэ да таго, як Цэнтральныя дзяржавы прадставілі свае тэрытарыяльныя патрабаванні: так, 28 снежня 1917 года адбыўся пленарны сход Маскоўскага абласнога бюро, у Цэнтральны Камітэт якога ўваходзіў [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Мікалай Бухарын]] і якое ў той перыяд кіравала партыйнымі арганізацыямі Маскоўскай, Варонежскай, Кастрамской, Калужскай, Уладзімірскай, Ніжагародскай, Цвярской, Тульскай, Разанскай, Тамбоўскай, Арлоўскай, Смаленскай і Яраслаўскай губерняў. На пасяджэнні была прынятая рэзалюцыя, якая паказвала, што «мір жа сацыялістычнай Расіі з імперыялістычнай Германіяй можа быць толькі мірам рабаўніцкім і гвалтоўным», і патрабавала ад СНК як «спынення мірных перагавораў з імперыялістычнай Германіяй», так і пачатку «бязлітаснай вайны з буржуазіяй усяго свету». Рэзалюцыя была апублікаваная толькі 12 (25) студзеня 1918 года, калі ў партыі ўжо відавочна сфармаваліся групы, якія прытрымліваліся розных меркаванняў аб падпісанні міру{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

8 (21) студзеня Ленін, выступаючы на нарадзе членаў [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК]] з партыйнымі работнікамі, прывёў разгорнутае абгрунтаванне неабходнасці неадкладнага падпісання міру, абвясціўшы свае «[[s:ru:К истории вопроса о несчастном мире (Ленин)|Тэзісы па пытанні аб неадкладным заключэнні сепаратнага і анексіянісцкага міру]]» (былі апублікаваныя 24 лютага). За ленінскія тэзісы прагаласавалі толькі 15 удзельнікаў нарады; 32 чалавекі падтрымалі пазіцыю «левых камуністаў», якія прапаноўвалі абвясціць «рэвалюцыйную вайну» міжнароднаму імперыялізму і заяўлялі пра гатоўнасць «ісці на магчымасць страты савецкай улады» ў імя «інтарэсаў міжнароднай рэвалюцыі»; 16 удзельнікаў нарады пагадзіліся з прамежкавай пазіцыяй Троцкага «ні міру, ні вайны», якая прадугледжвала спыненне вайны і дэмабілізацыю арміі без фармальнага падпісання мірнага дагавору{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Baumgart|1966}}.

{{Cquote|Для рэвалюцыйнай вайны патрэбна армія, а ў нас арміі няма… Без сумневу, мір, які мы змушаны заключыць цяпер, — мір [[Ганьба|пахабны]], але калі пачнецца вайна, то наш урад будзе змецены і мір будзе заключаны іншым урадам.|аўтар=У. Ленін}}

Даследчыкі вылучалі розныя здагадкі аб прычынах, якія заахвоцілі Леніна настойваць на заключэнні міру: {{не перакладзена|Ірына Васільеўна Міхуціна|Ірына Міхуціна|ru|Михутина, Ирина Васильевна}} лічыла, што Ленін толькі хаваўся за «рэвалюцыйнай рыторыкай», пачаўшы пасля прыходу да ўлады думаць як дзяржаўны дзеяч; [[Юрый Георгіевіч Фяльшцінскі|Юрый Фяльшцінскі]] лічыў, што Леніным рухала жаданне застацца ў ролі кіраўніка рэвалюцыйнага руху, якую ён, хутчэй за ўсё, страціў бы, пачніся пралетарская рэвалюцыя ў індустрыяльна развітай Германіі; Барыслаў Чэрнеў бачыў у пазіцыі кіраўніка Саўнаркама аснову для будучай канцэпцыі «сацыялізму ў асобна ўзятай краіне», адзначаючы пры гэтым, што Ленін працягваў спадзявацца на сусветную рэвалюцыю ў перспектыве месяцаў, а не дзесяцігоддзяў{{Sfn|Chernev|2017|pp=230—232}}. Троцкі ж, які меў у Брэст-Літоўску поўны доступ да нямецкамоўнай прэсе, абгрунтоўваў сваю пазіцыю масавымі беспарадкамі ў Аўстра-Венгрыі і Германіі, якія ён меркаваў пралогам грамадзянскай вайны, якая выключала магчымасць наступлення войскаў Цэнтральных дзяржаў на Савецкую Расію нават пры адсутнасці фармальнага мірнага дагавора, непадпісанне якога таксама дазволіла б адмаўляць чуткі аб бальшавіках як агентах Германіі{{Sfn|Chernev|2017|pp=228—230}}{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}. У сваю чаргу Бухарын і «левыя камуністы», спасылаючыся на досвед [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]], узброеныя сілы якой здолелі атрымаць перамогу над значна праўзыходнымі іх па колькасці войскамі кааліцыі кансерватыўных дзяржаў, лічылі, што бальшавікі здолеюць натхніць расійскіх рабочых і сялян на паход супраць Цэнтральных дзяржаў, здольны дапамагчы рэвалюцыі ў Еўропе{{Sfn|Chernev|2017|pp=232—233}}{{Sfn|Warth|1954|pp=222—223}}.

[[Файл:KarakhanWithTelegraphAtBrestLitovsk.jpeg|справа|міні|270x270пкс|Сакратар савецкай дэлегацыі Л. М. Карахан ля тэлеграфнага апарата ў Брэст-Літоўску]]
Ключавым стала пасяджэнне ЦК РСДРП (б) 11 (24) студзеня, на якім прадстаўнікі розных поглядаў ўступілі ў вострую [[Палеміка|палеміку]]. У выніку пры галасаванні па пытанні «ці збіраемся мы заклікаць да рэвалюцыйнай вайны?» двое выказаліся «за», адзінаццаць — «супраць», адзін устрымаўся). Калі па прапанове Леніна на галасаванне быў пастаўлены тэзіс аб тым «што „мы ўсяляк зацягваем падпісанне міру“, яго падтрымалі 12 чалавек (супраць быў толькі [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгор Зіноўеў]]). У заключэнне Троцкі прапанаваў прагаласаваць за формулу „мы вайну спыняем, міру не заключаем, войскі дэмабілізуем“» якая набрала большасць у 9 галасоў (уключаючы Троцкага, Урыцкага, Ломава, Бухарына і [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|Калантай]]) пры 7 меркаваннях «супраць» (Ленін, [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]], [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Свярдлоў]], Сяргееў, Муранаў і іншыя). Сакрэтнае рашэнне ЦК з’яўлялася абавязваючым партыйным дакументам. Праз два дні, на сумеснай нарадзе кіраўніцтва партый бальшавікоў і [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левых эсэраў]], формула «вайны не весці, міру не падпісваць» атрымала адабрэнне пераважнай большасці прысутных{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}. 14 (27) студзеня трэці Усерасійскі з’езд саветаў ухваліў напісаную Троцкім рэзалюцыю аб знешняй палітыцы, складзеную ў «расплывістых» выразах. Яна надзяляла дэлегацыю шырокімі паўнамоцтвамі ў прыняцці канчатковага рашэння аб падпісанні міру: «абвяшчаючы зноў перад тварам усяго свету імкненне рускага народа да неадкладнага спынення вайны, Усерасійскі З’езд даручае сваёй дэлегацыі адстойваць прынцыпы міру на асновах праграмы рускай рэвалюцыі»{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|p=235}}.

{{Cquote|Выхад з цяжкага становішча дала нам сярэдняя кропка — пазіцыя Троцкага.|аўтар=І. Сталін (1918)}}

=== Працяг перагавораў ===

==== Падпісанне мірнага дагавора з Украінай ====
[[Файл:Russian_peace_(1918).jpg|справа|міні|275x275пкс|«Рускі мір» (1918)]]
21 студзеня (3 лютага) Кюльман і Чэрнін выехалі ў Берлін на нараду з Людэндорфам, на якой абмяркоўвалася пытанне аб магчымасці падпісання [[Брэсцкі мір (9 лютага 1918)|міру з Цэнтральнай радай]], якая не кантралявала сітуацыю на Украіне{{{=ref+|26 студзеня ([[8 лютага]]) «чырвоныя» часткі занялі Кіеў і абвясцілі ў ім савецкую ўладу; урад Цэнтральнай рады бег з горада.|group=&quot;k&quot;}}: вырашальную ролю ў станоўчым рашэнні адыграла цяжкае становішча з харчаваннем у Аўстра-Венгрыі, якое пагражала голадам. Вярнуўшыся ў Брэст-Літоўск, германская і аўстра-венгерская дэлегацыі 27 студзеня (9 лютага) падпісалі мірны дагавор з дэлегацыяй Рады, згодна з якім у абмен на ваенную дапамогу супраць савецкіх войскаў — [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] абавязалася ў тэрмін да 31 ліпеня паставіць Германіі і Аўстра-Венгрыі 1 мільён тон збожжа, 400 мільёнаў яек, да 50 тысяч тон мяса рагатай жывёлы, а таксама — сала, цукар, пяньку, [[Марганец|марганцавую руду]] і іншую сыравіну{{Sfn|Фельштинский|2008}}. Акрамя таго, дэлегацыі УНР ўдалося дамагчыся сакрэтнага абяцання аб стварэнні аўтаномнага аўстра-венгерскага рэгіёну, у які б уваходзілі ўсе ўкраінамоўныя тэрыторыі Аўстрыі (але не Венгрыі); за Украінай таксама прызнаваўся спрэчны [[Холмская зямля|рэгіён Холм]]{{Sfn|Chernev|2017|p=171}}.

[[Файл:SovietDelegatesAtBrestLitovsk.jpg|злева|міні|270x270пкс|Другі склад савецкай дэлегацыі ў Брэст-Літоўску. Сядзяць, злева направа: Каменеў, Іофэ, Біцэнка. Стаяць, злева направа: Ліпскі, Стучка, Троцкі, Карахан]]
Падпісанне Брэсцкага міру паміж Украінай і цэнтральнымі дзяржавамі стала сур’ёзным ударам па пазіцыях Савецкай Расіі, паколькі ўжо 31 студзеня (13 лютага) дэлегацыя УНР звярнулася да Германіі і Аўстра-Венгрыі з просьбай аб дапамозе супраць савецкіх войскаў. Нягледзячы на тое, што ваенная канвенцыя паміж УНР, Германіяй і Аўстра-Венгрыяй, якая стала прававой асновай для ўступлення аўстра-германскіх войскаў на тэрыторыю Украіны, была афіцыйна аформлена пазней, германскае камандаванне ў той жа дзень дало сваю папярэднюю згоду на ўступленне ў вайну супраць бальшавікоў і пачало актыўна рыхтавацца да паходу на Украіну{{Sfn|Савченко|2006|loc=Гл. 3: Германский след}}{{Sfn|Chernev|2017|p=246}}.

{{Cquote|Я дамогся таго, што статс-сакратар фон Кюльман даў абяцанне цягам 24-х гадзін пасля падпісання мірнага дагавора з Украінай перапыніць перагаворы з Троцкім.|аўтар=Э. Людэндорф}}

==== Германскі ультыматум і разрыў перагавораў ====
Як толькі аб падпісанні мірнага пагаднення з Цэнтральнай радай даведаліся ў Берліне, Вільгельм II, які атрымаў таксама звесткі аб радыёзвароце з бальшавіцкім заклікам да германскіх салдат, у якім утрымліваўся заклік «забіць імператара і генералаў і пабратацца з савецкімі войскамі», катэгарычна запатрабаваў адразу ж прад’явіць савецкай дэлегацыі ўльтыматум аб прыняцці германскіх умоў міру з адмовай ад прыбалтыйскіх абласцей да лініі [[Нарва]] — [[Пскоў]] — [[Даўгаўпілс|Дзвінск]]{{Sfn|Chernev|2017|pp=246—248}}{{Sfn|Warth|1954|pp=225—226}}.

{{Cquote|Сёння бальшавіцкі ўрад наўпрост звярнуўся да маіх войскаў з адкрытым радыёзваротам, што заклікае да паўстання і непадпарадкавання сваім найвышэйшым камандзірам. Ні я, ні фельдмаршал фон Гіндэнбург больш не можам цярпець такі стан рэчаў.|аўтар=кайзер Вільгельм II}}

Увечары таго ж дня Кюльман прад’явіў савецкай дэлегацыі катэгарычнае патрабаванне неадкладна падпісаць мір на германскіх умовах, сфармуляваных наступным чынам: «Расія прымае да ведама наступныя тэрытарыяльныя змены, якія ўступаюць у сілу разам з ратыфікацыяй гэтага мірнага дагавора: вобласці паміж межамі Германіі і Аўстра-Венгрыі і лініяй, якая праходзіць… надалей не будуць падлягаць тэрытарыяльнаму вяршэнству Расіі. З факту іх прыналежнасці да былой Расійскай імперыі для іх не будуць выцякаць ніякія абавязацельствы ў адносінах да Расіі. Будучы лёс гэтых абласцей будзе вырашацца ў згодзе з дадзенымі народамі, а менавіта на падставе тых пагадненняў, якія заключаць з імі Германія і Аўстра-Венгрыя.»{{Sfn|Троцкий|1926}}. Пры гэтым яшчэ ў канцы студзеня ўрады цэнтральных дзяржаў валодалі «дзіўна» дэталёвай інфармацыяй аб ходзе (сакрэтнай) ўнутрыпартыйнай дыскусіі ў Петраградзе і ведалі аб планах бальшавікоў максімальна зацягваць падпісанне міру — дадзеная інфармацыя «прасачылася» таксама і ў нямецкую прэсу{{Sfn|Chernev|2017|pp=236—237, 239—240}}.

[[Файл:Rieth_-_Trotzki_lernt_schreiben_(Karikatur,_1918).jpg|справа|міні|260x260пкс|Германская карыкатура «Троцкі вучыцца пісаць» (25 лютага 1918)]]
28 студзеня (10 лютага) Троцкі перадаў дэлегатам Цэнтральных дзяржаў пісьмовую заяву, падпісаную ўсімі членамі савецкай дэлегацыі; ён таксама вусна адхіліў германскія ўмовы міру і зрабіў заяву аб тым, што{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}:

{{Cquote|Мы выходзім з вайны. Мы паведамляем пра гэта ўсе народы і іх урады. Мы аддаём загад пра поўную дэмабілізацыю нашых армій… У той жа час мы заяўляем, што ўмовы, прапанаваныя нам урадамі Германіі і Аўстра-Венгрыі, у корані супярэчаць інтарэсам усіх народаў.}}

Нямецкі бок заявіў у адказ, што непадпісанне Расіяй мірнага дагавора аўтаматычна цягне за сабой спыненне перамір’я. Пасля гэтага савецкая дэлегацыя дэманстратыўна пакінула пасяджэнне, матываваўшы гэта неабходнасцю вярнуцца ў Петраград для атрымання дадатковых інструкцый{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=248—249}}. У той жа дзень Троцкі паслаў тэлеграму [[Вярхоўны галоўнакамандуючы|галоўкаверху]] Крыленку, у якой запатрабаваў неадкладна выдаць загад па дзеючай арміі аб спыненні стану вайны з дзяржавамі германскага блока і аб дэмабілізацыі арміі; Крыленка раніцай наступнага дня выдаў дадзены загад{{Ref+|Яшчэ 3 студзеня 1918 года была абвешчана дэмабілізацыя салдатаў прызыву 1902 года, 10 студзеня — 1903 года, 16 студзеня — 1904—1907 гадоў, 29 студзеня — 1908—1909 гадоў, 16 лютага — 1910—1912 гадоў, 2 сакавіка — 1913—1915 гадоў. Салдаты апошніх чатырох гадоў прызыву (з 1916 па 1919) былі дэмабілізаваны да 12 красавіка 1918 года{{sfn|Базанов|2012|c=}}.|group=&quot;k&quot;}}. Даведаўшыся аб гэтым распараджэнні, Ленін паспрабаваў неадкладна адмяніць яго, але яго паведамленне не пайшло далей стаўкі Крыленкі{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Базанов|2012}}.
[[Файл:Was_essen_wir_heute%3F_Russischen_Bärenschinken_(Karikatur).jpg|злева|міні|270x270пкс|Паштоўка «Што мы ямо сёння? Рускую мядзведжую вяндліну»]]
29 студзеня (11 лютага) на пасяджэнні Петрасавета большасцю ўдзельнікаў (пры адным голасе «супраць» і 23 тых, хто ўстрымаўся) была прынятая падрыхтаваная Зіноўевым рэзалюцыя, якая ўхваляла дзеянні савецкай дэлегацыі ў Брэст-Літоўску. На наступны дзень у «Вестках ЦВК» і «[[Правда (газета)|Праўдзе]]» таксама выйшлі артыкулы, якія падтрымлівалі гэтае рашэнне; увечары 1 (14) лютага на пасяджэнні УЦВК была прынятая рэзалюцыя, якая ўхваляла «вобраз дзеянняў сваіх прадстаўнікоў у Брэсце»{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

=== Аднаўленне ваенных дзеянняў ===
31 студзеня (13 лютага) на нарадзе ў [[Бад-Гомбург|Бад-Хомбургу]]{{Sfn|Baumgart|1966}} (часам, памылкова, у Гамбургу{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}) з удзелам Вільгельма II, канцлера Гертлінга, Кюльмана, Гіндэнбурга, Людэндорфа, начальніка марскога штаба і віцэ-канцлера было прынята рашэнне перапыніць перамір’е і пачаць наступленне на Усходнім фронце — «нанесці кароткі, але моцны ўдар размешчаным супраць нас рускім войскам, які дазволіў бы нам пры гэтым захапіць вялікую колькасць ваеннага рыштунку». Згодна з распрацаваным планам, меркавалася заняць усю Прыбалтыку аж да Нарвы і аказаць ўзброеную падтрымку [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Вырашана было таксама заняць Украіну, ліквідаваць на занятых тэрыторыях савецкую ўладу і прыступіць да вывазу збожжа і сыравіны. У якасці фармальнага матыву спынення з 17 (або 18{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}) лютага перамір’я было вырашана выкарыстоўваць «непадпісанне Троцкім мірнага дагавора»{{Sfn|Chernev|2017|pp=251—252}}. 16 лютага германскае камандаванне афіцыйна заявіла савецкаму прадстаўніку, які застаўся ў Брэст-Літоўску, аб тым, што паміж Расіяй і Германіяй аднаўляецца стан вайны. Савецкі ўрад заявіў пратэст з нагоды парушэння ўмоў перамір’я, але неадкладнага адказу не было{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=252—253}}.

{{Cquote|Гістарычным заданнем Германіі здаўна было: усталяваць плаціну супраць сіл, што пагражалі з Усходу… Зараз з Усходу пагражае новая небяспека: маральная інфекцыя. Цяперашняя хворая Расія імкнецца заразіць сваёй хваробай усе краіны свету. Супраць гэтага мы павінны змагацца.|аўтар=Леапольд Баварскі, з радыёзвароту да салдат}}

4(17) лютаіга адбылося пасяджэнне ЦК РСДРП (б), на якім прысутнічалі 11 чалавек: Бухарын, Ломаў, Троцкі, Урыцкі, Іофэ, Красцінскі, Ленін, Сталін, Свярдлоў, Сакольнікаў і Смілга. Ленін прапанаваў выказацца «за неадкладную прапанову Германіі ўступіць у новыя перагаворы для падпісання міру», супраць чаго выступілі 6 чалавек (Бухарын, Ломаў, Троцкі, Урыцкі, Іофе, Красцінскі) пры пяці галасах «за». Затым, магчыма Троцкім, была ўнесена прапанова «вычакаць з аднаўленнем перагавораў аб міры да таго часу, пакуль у дастатковай меры не выявіцца германскае наступленне і пакуль не выявіцца яго ўплыў на працоўны рух», за якое прагаласавалі 6 членаў ЦК (Бухарын, Ломаў, Троцкі, Урыцкі, Іофэ, Красцінскі), а ўсе астатнія былі супраць. На пытанне «калі мы будзем мець як факт нямецкае наступленне, а рэвалюцыйнага ўздыму ў Германіі і Аўстрыі не наступіць, мы заключаем мір?» станоўча выказаліся шасцёра (Троцкі, Ленін, Сталін ,Свярдлоў, Сакольнікаў і Смілга), і толькі Іофэ прагаласаваў супраць{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.
[[Файл:Kamianets-Podilskyi-1918.jpg|злева|міні|270x270пкс|Аўстра-венгерскія войскі ўваходзяць у [[Камянец-Падольскі]] (люты 1918)]]
Раніцай 18 лютага савецкі ўрад ужо меў звесткі аб актывізацыі нямецкіх войскаў. Днём, пачаўшы наступ па ўсім фронце ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да [[Карпаты|Карпат]] сіламі 47 пяхотных і 5 кавалерыйскіх дывізій, германскія войскі хутка прасоўваліся наперад і ўжо да вечара атрадам менш чым у 100 штыкоў быў узяты [[Даўгаўпілс|Дзвінск]], дзе ў той момант знаходзіўся штаб [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-й арміі]] [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночнага фронту]] (гл. [[Аперацыя «Фаўстшлаг»]]){{Sfn|Baumgart|1966}}. Часткі старой арміі сыходзілі ў тыл, кідаючы або выносячы з сабой ваенную маёмасць, а сфармаваныя бальшавікамі атрады [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай гвардыі]] сур’ёзнага супраціву не аказвалі{{Sfn|Волков|2012}}{{Sfn|Warth|1954|pp=229—230}}.

Савецкі ўрад у ноч з 18 на 19 лютага склаў і ўзгадніў радыёграму ўраду Германіі з выразам пратэсту з нагоды парушэння ўмоў перамір’я і са згодай падпісаць выпрацаваную раней у Брэсце мірны дагавор{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}:

Увечары 19 лютага Ленін асабіста прыняў радыётэлеграму Гофмана, якая паведамляла, што савецкае радыёпаведамленне было перададзена ў Берлін, але што яно не магло быць разгледжана ў якасці афіцыйнага дакумента. У сувязі з гэтым генерал прапаноўваў савецкаму ўраду накіраваць у Дзвінск спецыяльнага кур’ера з пісьмовым дакументам. У выніку прайшло яшчэ пяць дзён, перш чым у Петраградзе быў атрыманы новы ультыматум германскага ўрада{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=255—256}}.
[[Файл:Смольный_в_феврале_1918_года.jpg|міні|Будынак [[Смольны|Смольнага інстытута]] ў лютым 1918 года]]
Тым часам наступленне [[Германская імперская армія|германскіх]] і аўстра-венгерскіх войскаў разгортвалася па ўсім фронце; праціўнікі бальшавікоў здолелі прасунуцца на 200—300 кіламетраў: 19 лютага былі занятыя [[Луцк]] і [[Роўна]], 21 лютага — [[Мінск]] і [[Звягель|Наваград-Валынскі]], 24 лютага — [[Жытомір]]{{Sfn|Хромов|1983}}{{Sfn|Волков|2012}}{{Sfn|Reynolds|2011|p=184}}. У сувязі з германскім надыходам, на пленарным пасяджэнні Петрасавета ад 21 лютага быў утвораны Камітэт рэвалюцыйнай абароны Петраграда у складзе 15 чалавек, сталіца РСФСР была абвешчаная на аблогавым становішчы{{Sfn|Кулегин, Энциклопедия СПб|}}{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

{{Cquote|Мне яшчэ не даводзілася бачыць такой недарэчнай вайны. Мы вялі яе практычна на цягніках і аўтамабілях. Садзіш на цягнік жменьку пяхоты з кулямётамі і адной гарматай і едзеш да наступнай станцыі. Бярэш вакзал, арыштоўваеш бальшавікоў, садзіш на цягнік яшчэ салдатаў і едзеш далей.|аўтар=генерал М. Гофман}}

=== Унутрыпартыйная і публічная дыскусія пра мір ===

21 лютага Саўнаркам прыняў (і на наступны дзень апублікаваў) Ленінскі дэкрэт «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!», які абавязаў савецкія арганізацыі «абараняць кожную пазіцыю да апошняй кроплі крыві». Адначасова Ленін — пад псеўданімам «Карпаў» — апублікаваў у «Праўдзе» артыкул «[[s:ru:О революционной фразе (Ленин)|Пра рэвалюцыйную фразу]]», пашыраючы свае тэзісы аб міры і пачынаючы, такім чынам, адкрытую барацьбу ў друку за заключэнне міру: кіраўнік урада параўноўваў бягучую сітуацыю ў РСФСР з становішчам Расійскай імперыі перад заключэннем [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]]{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|pp=254—255}}{{Sfn|Warth|1954|p=240}}. 22 лютага Троцкі падаў у адстаўку з пасады наркама па замежных справах, перадаўшы «з некаторай палёгкай» паўнамоцтвы [[Георгій Васільевіч Чычэрын|Георгію Чычэрыну]]{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|p=256}}.

У той жа дзень на пасяджэнні ЦК, якое праходзіла без Леніна, Бухарын — у ходзе дыскусіі аб магчымасці набыцця зброі і харчавання ў дзяржаў Антанты — унёс прапанову: «…ні ў якія пагадненні адносна куплі зброі, выкарыстання паслуг афіцэраў і інжынераў з французскай, англійскай і амерыканскай місіямі не ўваходзіць». Альтэрнатыўны праект Троцкага — «мы праз дзяржаўныя ўстановы прымаем усе сродкі да таго, каб найлепшым чынам узброіць і падрыхтаваць нашу рэвалюцыйную армію» — набраў большасць у 6 галасоў (супраць 5), пасля чаго Бухарын падаў заяву аб выхадзе з ЦК і сыходзе з пасады рэдактара «Праўды». Ленін даслаў запіску з тэкстам «прашу далучыць мой голас за ўзяцце бульбы і зброі ў разбойнікаў англа-французскага імперыялізму» і апублікаваў свой артыкул «[[s:ru:О чесотке (Ленин)|Аб каросце]]». Адначасова [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|УНК]] паведаміла насельніцтву, што да гэтага часу яна «была велікадушная ў барацьбе з ворагамі народа», але цяпер усё контррэвалюцыянеры, шпіёны, спекулянты, грамілы, хуліганы і [[Сабатаж|сабатажнікі]] «будуць бязлітасна расстрэльвацца атрадамі камісіі на месцы злачынства»{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Warth|1954|p=231}}.
[[Файл:Черновой_набросок_декларации_от_10_февраля_1918_года.png|злева|міні|307x307пкс|Чарнавы накід савецкай дэкларацыі ад 10 лютага 1918 года]]
У адказ на рашэнні, прынятыя цэнтральным камітэтам партыі, Ломаў, Урыцкі, Бухарын, Бубнаў, Мечыслаў Бронскі, Варвара Якаўлева, Спундэ, Пакроўскі і Георгій Пятакоў напісалі заяву ў ЦК, у якім ацанілі прынятыя раней рашэнні як тыя, што ідуць «насуперак з інтарэсамі пралетарыяту і не адпавядаюць настрою партыі», а таксама паведамілі пра свой намер вясці ўнутрыпартыйную агітацыю супраць заключэння міру; заява з’явілася ў друку 26 лютага. Іофэ, Красцінскі і Дзяржынскі таксама выступілі супраць палітыкі большасці членаў ЦК, але адмовіліся ад агітацыі з-за боязі расколу партыі{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

Афіцыйны адказ германскага ўрада, які змяшчаў больш цяжкія для Савецкай Расіі ўмовы міру{{ref+|Апроч адмовы ад Польшчы, Курляндыі і Літвы, савецкія войскі і чырвонагвардзейцы павінны былі быць неадкладна эвакуяваны з тэрыторыі Лівоніі і Эстоніі.|group=&quot;k&quot;}}, быў атрыманы ў Петраградзе раніцай 23 лютага. У той жа дзень прайшло «гістарычнае» пасяджэнне ЦК РСДРП(б), на якім Ленін запатрабаваў заключэння міру на прад’яўленых умовах{{Ref+|«Гэтыя ўмовы трэба падпісаць. Калі вы іх не падпішаце, то вы падпішаце смяротны прысуд Савецкай улады праз 3 тыдні. Гэтыя ўмовы Савецкай улады не чапаюць», — У. Ленін.}}, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку падаць у адстаўку з пасады кіраўніка Саўнаркама і выйсці з ЦК, што фактычна азначала раскол партыі. Троцкі, выказаўшы сваё адмоўнае стаўленне да дагавора і адмовіўшыся ўдзельнічаць у дыскусіі, пагадзіўся з Леніным{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}:

{{Cquote|Весці рэвалюцыйную вайну пры расколе ў партыі мы не можам… Пры ўмовах, якія стварыліся, наша партыя не маючы сілы кіраваць вайной… трэба была б максімальная згода; раз яе няма, я на сябе не вазьму адказнасці галасаваць за вайну.|аўтар=Л. Троцкі}}

Пасля дэбатаў Ленін вынес на галасаванне тры пытанні: (i) ці прыняць неадкладна германскія прапановы? (ii) ці рыхтаваць неадкладна рэвалюцыйную вайну? (iii) ці неадкладна правесці апытанне сярод савецкіх выбаршчыкаў Петраграда і Масквы? Па першым пытанні «супраць» (4) прагаласавалі [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Бухарын]], Урыцкі, Ломаў, [[Андрэй Сяргеевіч Бубнаў|Бубнаў]]; «за» (7) выступілі [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]], [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Свярдлоў]], [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]], [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеў]], [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], Смілга і Стасава; устрымаліся (4) [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкі]], [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскі]], [[Адольф Абрамавіч Іофэ|Іофэ]] і Красцінскі. Па другім пытанні ўсе 15 чалавек выказаліся аднагалосна «так»; трэці пункт падтрымалі 11 чалавек{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Warth|1954|p=232}}. Паводле ацэнкі [[Рычард Пайпс|Рычарда Пайпса]], забяспечаныя Троцкім чатыры галасы тых, хто ўстрымаўся «выратавалі Леніна ад зневажальнай паразы»{{Sfn|Пайпс|2005|loc=Гл. 5. Брест-Литовск}}; паводле ацэнкі Фяльшцінскага «недарэчна лічыць, што Троцкі кіраваўся джэнтльменскімі меркаваннямі… ён перш за ўсё клапаціўся пра самога сябе, разумеючы, што без Леніна не ўтрымаецца ва ўрадзе і будзе адціснуты канкурэнтамі»{{Sfn|Фельштинский|2008}}.
[[Файл:VII_Съезд._Стенографический_отчет_(1918).jpg|справа|міні|289x289пкс|VII З’езд. Стэнаграфічная справаздача (1923)]]

{{Cquote|Ленін лічыць, што, падпісваючы мір, мы мацуем Савецкую ўладу, а мы лічым, што мы яе падрываем… [праз два тыдні] сённяшнае рашэнне можа быць анулявана і прызнана абмылай…|аўтар=Р. Ломаў}}

У 11 гадзін вечара пачалося супольнае пасяджэнне бальшавіцкай і леваэсэраўскай фракцый УЦВК; левыя эсэры прынялі рашэнне галасаваць супраць міру. Пасля супольнага паседжання пачалося асобнае пасяджэнне бальшавіцкай фракцыі: пазіцыю Леніна падтрымалі 72 члены фракцыі (25 галасоў былі пададзены «супраць»). 24 лютага, за чатыры гадзіны да заканчэння тэрміну ўльтыматуму, УЦВК прыняў умовы міру: 112 — за, 84 — супраць, 24 — устрымаліся; пайменнае галасаванне дало ўдакладненыя дадзеныя: 116{{Ref+|Паводле іншых дадзеных, 126{{sfn|Chernev|2017|p=256}}{{sfn|Волкогонов|1998|с=192}}.|group=&quot;k&quot;}} — за, 85{{Ref+|Паводле іншых дадзеных, 84{{sfn|Baumgart|1966|s=27}}.|group=&quot;k&quot;}} — супраць, 26 — устрымаліся. Бальшавікі Бухарын і Разанаў, насуперак партыйнай дысцыпліне, засталіся ў зале пасяджэнняў і прагаласавалі супраць{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Zeman|1971|p=276}}; фракцыя левых эсэраў абавязала сваіх членаў галасаваць супраць міру — аднак за мір усё адно прагаласавалі члены ЦК [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|ПЛСР]] Спірыдонава, Малкін і шэраг іншых лідараў партыі{{Sfn|Фельштинский|1992}}. У 7:32 царскасельская радыёстанцыя перадала ў Берлін, Вену, Сафію і Стамбул паведамленне пра прыняцце савецкім урадам умоў міру і пра гатовасць выслаць новую дэлегацыю ў Брэст-Літоўск{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Фельштинский|1992}}{{Sfn|Chernev|2017|p=256}}.

{{Cquote|Троцкі меў рацыю, калі сказаў: мір можа быць тройчы няшчасным мірам, але не можа быць пахабным, ганебным, нячыстым мір, што сканчае гэту шматкроць пахабную вайну.|аўтар=У. Ленін}}

Прынятае рашэнне выклікала пратэсты: у прыватнасці, супраць міру выступіла Маскоўскае абласное бюро РСДРП(б), якое ў рэзалюцыі ад 24 лютага выказала недавер ЦК і запатрабавала яго перавыбрання, паведаміўшы, што «ў інтарэсах міжнароднай рэвалюцыі мы лічым мэтазгодным ісці на магчымасць страты савецкай улады, якая робіцца цяпер чыста фармальнай». Аналагічная рэзалюцыя, да якой далучылася і агульнагарадская Маскоўская партыйная канферэнцыя, была апублікаваная ў газеце «[[Сацыял-дэмакрат (газета)|Сацыял-дэмакрат]]». Пры гэтым Петрасавет ухваліў рашэнне УЦВК. У перыяд з 28 лютага па 2 сакавіка УЦВК і СНК атрымалі ад мясцовых саветаў і шэрагу іншых арганізацый адказы на запыт адносна іх стаўлення да міру: з зводкі Леніна вынікала, што за мір былі пададзены 250 галасоў, а за вайну — 224{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.
[[Файл:Brest-litovsk-feb-9-1918b.jpg|міні|Падпісанне мірнага дагавора паміж УНР і цэнтральнымі дзяржавамі 27 студзеня (9 лютага) 1918]]

=== Трэці этап: 1—3 сакавіка ===
Савецкая дэлегацыя зноў прыбыла ў Брэст-Літоўск 1 сакавіка пры германа-аўстрыйскім наступленні; яе новы склад меў выгляд: старшыня Сакольнікаў{{Ref+|Зіноўеў ехаць адмовіўся; Іофэ не прыняў паста старшыні; Сакольнікаў пагадзіўся ўзначаліць дэлегацыю толькі пасля прамога ўказання ЦК.|group=&quot;k&quot;}}, Рыгор Пятроўскі, Чачэрын, сакратар Карахан, палітычны кансультант Іофэ, ваенныя кансультанты, Ліпскі, Данілаў, Андогскі. Міністры замежных спраў адваротнага боку не сталі чакаць савецкіх прадстаўнікоў і з’ехалі ў [[Бухарэст]] — заключаць [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|дагавор з Румыніяй]]{{Sfn|Baumgart|1966}}; у выніку германская дэлегацыя была ў складзе: пасланнік Розенберг, генерал Гофман, сапраўдны стацкі саветнік фон Кернер, капітан 1-га рангу В. Горн і дырэктар прававога дэпартамента Крыге. У аўстра-венгерскую дэлегацыю ўваходзілі доктар Грац, пасол Мерэй і Чычэрыч. Тры чалавекі — пасланец Андрэй Тошаў, палкоўнік Ганчаў і легацыйны сакратар Анастасаў — з’яўляліся балгарскімі прадстаўнікамі; турэцкая дэлегацыя была прастаўлена Хаккы-пашам і Зэкі-пашам. Дэлегацыю [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Украіны]] германскія вайскоўцы не прапусцілі далей Пскова{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Chernev|2017|p=257}}.
[[Файл:Здание_Белого_дворца_Брест-Литовской_крепости_(1915).jpg|злева|міні|250x250пкс|Белы палац Брэст-Літоўскай крэпасці (1915)]]
Па прыбыцці кіраўнік савецкай дэлегацыі заявіў, што яго краіна дае сваю згоду на ўмовы, якія «са зброяй у руках прадыктаваныя Германіяй расійскаму ўраду», і адмовіўся ўступаць у якія-небудзь дыскусіі, каб не ствараць бачнасць перагавораў, — падобная пазіцыя выклікала пярэчанні Розенберга, які лічыў, што РСФСР можа як прыняць прапанаваны мір, так і «вырашыцца на працяг вайны». У выніку 3 сакавіка 1918 года, на 129-ы дзень існавання савецкай улады, у рамках пасяджэння ў Белым палацы [[Брэсцкая крэпасць|Брэст-Літоўскай крэпасці]] мір быў афіцыйна падпісаны ўсімі дэлегацыямі: пасяджэнне было закрытае ў 17:52{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Мемориальный комплекс «Брестская крепость»|}}.

Выніковы Брэст-Літоўскі дагавор складаўся з 14 артыкулаў, уключаў у сябе пяць прыкладанняў (першым з якіх была карта новай граніцы РСФСР з абласцямі, акупаванымі Германскай імперыяй) і прыбыткі да другога і трэцяга прыкладанняў; акрамя таго, савецкім бокам былі падпісаны два заключныя пратаколы і чатыры дадатковыя пагадненні з кожнай з цэнтральных дзяржаў{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

== Ратыфікацыя ==
4 і 5 сакавіка Троцкі сустракаўся з англійскім і французскім прадстаўнікамі Брусам Лакартам і Жакам Садулем, у якіх рэвалюцыянер спрабаваў высветліць, якая дапамога саюзнікаў можа быць аказана Савецкай Расіі для барацьбы з цэнтральнымі дзяржавамі ў выпадку, калі Брэст-Літоўскі мірны дагавор не будзе [[Ратыфікацыя|ратыфікаваны]] на маючым адбыцца з’ездзе саветаў. Адначасова [[Федэральны Урад ЗША|ўраду ЗША]] была перададзена нота Саўнаркама за аўтарствам Леніна з аналагічнымі пытаннямі аб памеры і тэрмінах патэнцыяльнай дапамогі{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

{{Cquote|…мірная палітыка афіцыйнага ЦК сышла з рэйкі пралетарскай рэвалюцыі…|аўтар=Бухарын, Ломаў, Урыцкі, Бубнаў}}

7 сакавіка 1918 года на VII экстранным з’ездзе РСДРП (б), які адкрыўся днём раней, Ленін выступіў з палітычнай справаздачай аб дзейнасці ЦК, які «зліўся з дакладам пра вайну і мір», хоць дэлегаты з’езда не былі азнаёмленыя з тэкстам самога дагавора; садакладчыкам кіраўніка ўрада выступіў Бухарын, які выклаў пазіцыю «левых камуністаў». 8 сакавіка — пры пайменным галасаванні за рэзалюцыю, якая пачыналася словамі «З’езд прызнае неабходным зацвердзіць падпісаны савецкай уладай найцяжэйшы, зневажальны мірны дагавор з Германіяй», — галасы дэлегатаў размеркаваліся наступным чынам: 30 выступілі за ратыфікацыю, 12 — супраць, а 4 — устрымаліся. Пры гэтым «крытычныя» выказванні Леніна ў дачыненні да дзеянняў савецкай дэлегацыі 10 лютага выклікалі крытыку Красцінскага: у выніку пасля працяглай дыскусіі пытанне аб тым, як ацаніць лютаўскую заяву дэлегацыі, было пастаўлена на галасаванне, і большасцю ў 25 галасоў (супраць 12) была прынятая рэзалюцыя Зіноўева, якая дзякавала дэлегацыі «за яе велічэзную працу ў справе выкрыцця германскіх імперыялістаў, у справе ўключэння працоўных усіх краін у барацьбу супраць імперыялістычных урадаў»{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

{{Cquote|[Троцкі] пачаў перагаворы ў Брэсце, выкарыстаўшы іх для агітацыі, мы ўсе былі згодны з тав. Троцкім. Ён цытаваў частку гутаркі са мной, але я дадам, што паміж намі было дамоўлена, што мы трымаемся да ўльтыматуму немцаў, пасля ўльтыматуму мы здаём… Тактыка Троцкага, паколькі яна ішла на зацягванне, была правільнай; няслушнай яна стала, калі быў абвешчаны стан вайны спыненым і мір не быў падпісаны.|аўтар=У. Ленін, 8 сакавіка 1918}}

12 сакавіка савецкія газеты паведамілі, што агульны разлад чыгуначнага транспарту не дазволіў многім дэлегатам прыбыць да адкрыцця з’езда саветаў: у выніку IV надзвычайны Усерасійскі з’езд саветаў адкрыўся 14 сакавіка — у гэты дзень «Весткі УЦВК» змясцілі на сваіх старонках тэкст дагавора. На наступны дзень, у знак пратэсту супраць падпісання мірнага дагавора, усе левыя эсэры, уключаючы Штэйнберга, Шрэйдэра, Карэліна, Калягаева і Праш’яна, выйшлі са складу Саўнаркама. 16 сакавіка савецкі бок канчаткова ратыфікаваў дагавор, які быў прыняты дэлегатамі з’езда пры пайменным галасаванні большасцю ў 704 галасы (супраць — 284, пры 115 тых, хто ўстрымаўся){{Ref+|Паводле іншых дадзеных, 784 / 261 / 115{{sfn|Warth|1954|p=240}}.|group=&quot;k&quot;}}.. 18 сакавіка пачаўся разгляд дагавора ў рэйхстагу, якому пагадненне было прадстаўленае канцлерам і намеснікам міністра замежных спраў Бушам, якія падкрэслівалі, што тэкст не змяшчаў «ніякіх палажэнняў, якія б ушчамлялі гонар Расіі, не кажучы ўжо пра навязванне вайсковай кантрыбуцыі або гвалтоўнае адрыньванне расійскіх тэрыторый»; разгляд скончыўся праз чатыры дні, супраць прагаласавалі толькі [[Незалежная сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|незалежныя сацыял-дэмакраты]]{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}. 26 сакавіка мір быў падпісаны Вільгельмам II{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}.

== Умовы дагавора ==
[[Файл:Немцы_в_Киеве_март_1918.jpg|справа|міні|270x270пкс|Германскія войскі пад камандаваннем генерала [[Герман фон Айхгорн|Г. Айхгорна]] занялі Кіеў (сакавік 1918)]]

* не прэтэндаваць на Прыбалтыку (гл. [[Аб’яднанае Балтыйскае герцагства|Балтыйскае герцагства]] і [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]]) і частку сучаснай Беларусі;
* вывесці войскі з Фінляндыі і Украіны, прызнаць Украінскую Народную Рэспубліку незалежнай дзяржавай;
* вывесці войскі з тэрыторыі Асманскай імперыі, а таксама перадаць ёй акругі Ардаган, Батумі і Карс;
* прыняць рэжым гандлю з Германскай імперыяй ад 1904 года;
* дэмабілізаваць армію і раззброіць флот;
* спыніць рэвалюцыйную прапаганду ў цэнтральных дзяржавах і саюзных ім дзяржавах.

=== Тэрытарыяльныя страты ===

[[Файл:Map_Treaty_of_Brest-Litovsk-ru.svg|злева|міні|388x388пкс|Прыблізная тэрыторыя, якая перайшла пад кантроль Германскай імперыі і Аўстра-Венгрыі]]

У гістарычнай літаратуры існавалі разыходжанні па дакладных страт тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў выніку мірнага дагавора: так, Паўловіч пісаў, што саступалася {{Nobr|707 000}} квадратных вёрст (або 4 % агульнай тэрыторыі) і 26 % насельніцтва{{Sfn|Павлович (Вельтман)|1923}}; аднак у большасці выпадкаў гаварылася пра тое, якую частку еўрапейскай тэрыторыі губляла Расія (26 %). Пры гэтым у цэлым шэрагу нямецкіх работ, апублікаваных пасля 1955 года, паказвалася проста «26 % тэрыторыі», без удакладнення «еўрапейскай»{{Sfn|Зиберт|2018}}{{Ref+|Раух у «Geschichte des bolschewistischen Russlands» (1955) паведамляў чытачам, што «як бы там ні было, Расія страціла 26 % сваёй тэрыторыі ў выніку Брэст-Літоўскага мірнага дагавора»{{sfn|Rauch|1955|s=}}; Хальвег у «Der Diktatfrieden von Brest-Litowsk» (1960) пісаў, што «у адпаведнасці са палажэннямі мірнага дагавора… Расія страціла 26 % сваіх тэрыторый»{{sfn|Hahlweg|1960|s=}}; Крумахер і Ланге (1970){{sfn|Krummacher, Lange|1970|s=}}, а таксама і выдавецтва Раутэнберга ў 1991 годзе{{sfn|«Königsberg»|1991|s=}}, пісалі, што «Расія адмовілася ад 26 % сваіх тэрыторый». Тыя ж «26 %» рэгулярна паўтараліся і ў СМІ. Часам прыводзілася як факт, што «адна траціна расійскай тэрыторыі падпала пад нямецкае панаванне»{{sfn|Krumeich|2015|s=136}}. Дадатковую недакладнасць у падлікі ўносіла і тое, што [[Закаўказзе]] ў розныя перыяды часу традыцыйна адносілі як да азіяцкай, гэтак і да еўрапейскай часткі Расійскай імперыі, а таксама і той факт, што дэталёвая карта, якая з’яўлялася «істотным складнікам гэтага мірнага дагавора» (арт. 3), была апублікавана толькі ў 2018 годзе{{sfn|Зиберт|2018|с=47—56}}.|group=&quot;k&quot;}}. У выніку, паводле падлікаў Дыяны Зіберт, дамоўленасці прадугледжвалі аддзяленне каля 660 000 квадратных вёрст (уключаючы [[Холмская зямля|Холмшчыну]]) або 760 000 квадратных вёрст разам з «[[Вісла|прывісленскімі]] губернямі» (польскімі землямі, без Холмшчыны). Асманскай імперыі адыходзілі раёны плошчай 17 000 квадратных вёрст, а страта Фінляндыі дадавала яшчэ 286 000 вёрст, што ў суме давала 1 063 000 квадратных вёрст, або 1 210 000 квадратных кіламетраў. Пры гэтым Эстляндыя і Ліфляндыя былі цалкам падпарадкаваныя Цэнтральным дзяржавам толькі пасля дадатковага дагавора ад 27 жніўня 1918 года: 3 сакавіка яны перадаваліся толькі часткова. Акрамя таго, паўночная мяжа УНР была пракладзеная на дзясяткі кіламетраў на поўнач ад цяперашняй мяжы паміж Украінай і Беларуссю, але ніводнаму ўкраінскаму ўраду не ўдалося заняць дадзеныя тэрыторыі{{Sfn|Зиберт|2018}}.

=== Людскія і прамысловыя страты ===
На захад ад «{{не перакладзена|лінія Гофмана|лініі Гофмана|ru|Линия Гофмана}}» пражывала 56 мільёнаў чалавек (каля траціны насельніцтва еўрапейскай часткі Расійскай імперыі) і да 1917 года знаходзілася: 27—33 % апрацоўванай сельскагаспадарчай зямлі (37—48 % збіранага хлеба), 26 % усёй чыгуначнай сеткі, 33 % тэкстыльнай прамысловасці, выплаўлялася 73 % жалеза і сталі, здабывалася 89 % каменнага вугалю і выраблялася 90 % цукру; размяшчаліся 918 тэкстыльных фабрык, 574 піваварныя заводы, 133 тытунёвыя фабрыкі, 1685 вінакурных заводаў, 244 хімічныя прадпрыемствы, 615 цэлюлозных фабрык, 1073 машынабудаўнічыя заводы (у сукупнасці складалі 32 % дзяржаўных даходаў) і дзе пражывала 40 % прамысловых рабочых{{Sfn|Фельштинский|1992}}{{Sfn|Chernev|2017|p=262}}; у выніку змены межаў таксама «раздзялялася» і сама народная гаспадарка былой імперыі{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

=== Ацэнкі ўмоў ===
Большасць гісторыкаў — як савецкіх, гэтак і заходніх — лічылі ўмовы Брэст-Літоўскага міру «драконаўскімі»{{Sfn|Chernev|2017|pp=260—261}}. У прыватнасці, на думку прафесара Рычарда Пайпса, «умовы дагавора былі надзвычайна цяжкімі. Яны давалі магчымасць уявіць, які мір павінны былі б падпісаць краіны Чацвярной згоды, прайграй яны вайну…»{{Sfn|Пайпс|2005|loc=Гл. 5. Брест-Литовск}}, а прафесар Уладзімір Хандорын адзначаў, што ў выніку сепаратнага дагавора Расія не змагла заняць месца сярод пераможцаў і скарыстаць плады перамогі Антанты ў Першай сусветнай вайне{{Sfn|Хандорин|2007}} (см. [[Парыжская мірная канферэнцыя]]). На думку брытанскага гісторыка Алана Тэйлара, бальшавіцкі ўрад склаў з Германіяй мір на ўмовах капітуляцыі{{Sfn|Тейлор|2025}}. Герхард Рытэр{{Sfn|Ritter|1973|pp=114—115}} і Барыслаў Чэрнеў з’яўляліся практычна адзінымі прыхільнікамі іншага пункту погляду: так, Чэрнеў лічыў, што «дагаворы, што пацвярджаюць існы вайсковы [[статус-кво]], па змаўчанні не з’яўляюцца драконаўскімі»{{Sfn|Chernev|2017|pp=261, 264}}.

== Рэакцыя ==

=== У Расіі ===

Яшчэ да заключэння перамір’я ў апазіцыйнай прэсе ў адрас бальшавікоў сталі гучаць абвінавачванні як у «здрадзе інтарэсаў Радзімы і народа», так і ў здрадзе саюзніцкаму абавязку-падобныя абвінавачванні звязвалі з атрыманнем фінансавай дапамогі ад урада Германскай імперыі{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}:{{Некалькі выяў}}
[[Файл:Демократии_Англии,_Франции,_Америки_(постер,_1918).jpg|злева|міні|337x337пкс|Плакат «Дэмакратыі Англіі, Францыі, Амерыкі…» (1918)]]

{{Cquote|Справа зроблена. Бальшавікі могуць святкаваць. Нямецкія грошы ўзяты не задарма. Расія не толькі змяніла сваім саюзнікам, не толькі здрадзіла еўрапейскай дэмакратыі рэакцыйнаму драпежніку, але для найвышэйшай урачыстасці гэтага драпежніка пайшла праз сваіх упаўнаважаных маліць пераможнага пераможца пра мір, выяўна „пахабны“&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=|выданне=Астраханский вестник|год=1917|месяц=11|чысло=19|старонкі=}}&lt;/ref&gt;.}}

У студзені 1918 года галоўнай тэмай апазіцыйных газет Масквы і Петраграда заставаўся разагнаны Устаноўчы сход. Паступова сацыялістычныя газеты сталі факусавацца на пераабраннях Саветаў, а буржуазная прэса стала зважаць на эканамічныя мерапрыемствы. Такім чынам аднаўленне 17 студзеня мірных перагавораў у Брэст-Літоўску спачатку амаль не прыцягнула ўвагі прэсы: сітуацыя рэзка змянілася 10 лютага, пасля абвяшчэння Троцкім дэкларацыі пра адмову ад падпісання мірнага дагавора; рэакцыю апазіцыйнай прэсы дацэнт Анатоль Божыч ацаняў як «вельмі бурную». Большасць апазіцыйных газет заяўляла пра патрэбу неадкладнага аднаўлення дзейнасці Устаноўчага сходу ў сувязі з надзвычайнай сітуацыяй{{Sfn|Божич|2007}}.

Орган [[Расійская сацыялістычная рабочая партыя інтэрнацыяналістаў|Сацыял-дэмакратаў-інтэрнацыяналістаў]] «Новая жизнь» 30 студзеня ў перадавым артыкуле, азагалоўленым «Паўмір», каментавала заяву Троцкага: «Сусветная гісторыя ўзбагацілася новым парадоксам, які не меў яшчэ прэцэдэнтаў: урад Расіі абвясціў краіну ў становішчы „ні вайны, ні міру…“»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=1|pages=}}&lt;/ref&gt;. Газета «Русские ведомости» у перадавіцы «Страшная гадзіна» прадказвала, што «давядзецца і Расіі даведацца, якім коштам купляецца парадак, калі ён знаходзіцца чужой узброенай рукой»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=1|pages=}}&lt;/ref&gt;. [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Эсэраўскі]] друкаваны орган «{{Не перакладзена|Дело народа|||Dyelo Naroda}}» 1 лютага апублікаваў рэзалюцыю [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|ЦК ПСР]] «Аб спыненні стану вайны», у якой заяўлялася, што «Расія аддадзена ў распараджэнне германскага імперыялізму. Яе землі і народы з гэтага часу зробяцца здабычай любога міжнароднага драпежніка, які беззабаронна можа кампенсаваць за яе кошт свае няўдачы ў іншым месцы.»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt;, а маскоўская газета «Новое слово» ў артыкуле «Выхад з вайны» пісала: «Мір Троцкага і Леніна… з лагічнай непазбежнасцю прыводзіць… да ўрачыстасці германскага імперыялізму. Цяпер гэтыя прарокі інтэрнацыянальнага сацыялізму ўсю сваю энергію абяцаюць накіраваць на „ўнутраную перабудову“ Расіі. Не за гарамі ў нас контррэвалюцыя, — [[манархізм]]у ў яго горшых праявах…»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=1|pages=}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Божич|2007}}.

Газета [[Меншавікі|меншавікоў-абаронцаў]] і прадстаўнікоў [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|пляханаўскага]] «Адзінства» «Начало» апублікавала заклік «Да братоў пралетараў усяго свету» — з пратэстам супраць заключэння сепаратнага міру, а ў артыкуле «Асноўная задача» ацэньвала сітуацыю як «прыпыненне самастойнага развіцця краіны», абвяшчаючы гэта «катастрофай»{{Sfn|Божич|2007}}:

{{Cquote|… стан ні міру, ні вайны на словах азначае насамрэч стан вайны, і вайны пры значна горшых умовах, чым гэта было да пачатку брэсцкіх перагавораў… ва ўмовах страшнай гаспадарчай разрухі, узмоцненай усёй разбуральнай палітыкай бальшавікоў…&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Основное заданме|выданне=Начало|год=1918|месяц=2|чысло=15|нумар=1|старонкі=}}&lt;/ref&gt;}}

4 (17) лютага газета «Начало» апублікавала тэкст заявы міжфракцыйнага Савета Устаноўчага сходу, падпісанага 31 студзеня, з нагоды мірных пагадненняў з Германіяй, у якой сцвярджалася, што «…толькі Устаноўчы Сход можа годна і ўладна гаварыць ад імя ўсёй краіны на будучым Міжнародным кангрэсе, дзе будуць устаноўлены ўмовы ўсеагульнага міру.»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Божич|2007}}.

Спыненне перамір’я і распачатае 18 лютага наступленне войскаў Германскай імперыі на Дзвінск, пасля якога бальшавікі вылучылі лозунг «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!», умацавалі надзеі сацыялістычнай апазіцыі на мірную змену ўлады — на фарміраванне адзінага&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt; сацыялістычнага ўрада: «… у дадзеных умовах адзіным выхадам з’яўляецца ўрад з членаў галоўных сацыялістычных партый, прадстаўленых ва Устаноўчым Сходзе, які абапіраецца на гэта апошняе»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt;. У той жа час правыя меншавікі і эсэры выкарыстоўвалі сітуацыю для далейшай дыскрэдытацыі бальшавікоў у спробе адхілення іх ад улады: у прыватнасці, газета групы [[Аляксандр Мікалаевіч Патрэсаў|Аляксандра Патрэсава]] «Новый день» 20 лютага апублікавала артыкул [[Сямён Восіпавіч Загорскі|Сямёна Загорскага]] «Банкротство», які Божыч ацэньваў як «поўны сарказма»: «Савецкая ўлада, самая рэвалюцыйная ў свеце ўлада, самай рэвалюцыйнай у свеце краіны, якая абвясціла вайну ўсяму Сусветнаму імперыялізму, капітулявала перад германскім імперыялізмам пры першай яго рэальнай, а не славеснай пагрозе.»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt;. Эсэраўская газета «Дела народные» выступіла яшчэ больш рэзка, паведаміўшы сваім чытачам што «Савет народных Камісараў здрадзіў Расію, рэвалюцыю, сацыялізм»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt;, а меншавіцкая газета «Новый луч» апублікавала рэдакцыйны артыкул «Кто на смену?», у якой ацаніла сітуацыю як «„Змярканне багоў“ наступіла. Палітычнае банкруцтва мужыцка-салдацка-анархісцкага ўрада Леніна не падлягае сумневу»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Божич|2007}}.
[[Файл:Crucified_Russia_(1918).jpg|міні|318x318пкс|«Немец: — Расія сустракае нас з распасцёртымі абдымкамі» (сакавік 1918)]]
22 лютага газета «Труд» апублікавала артыкул {{не перакладзена|Аляксандр Паўлавіч Гельфгат|Аляксандра Гельфгота|ru|Гельфгот, Александр Павлович}} «Враг у ворот» і заклік дэлегатаў Устаноўчага сходу, падпісаны членамі эсэраўскай фракцыі ад дванаццаці губерняў Цэнтральнай Расіі: «Грамадзяне!.. Патрабуйце неадкладнага аднаўлення работ Устаноўчага сходу, адзінай улады, створанай усім народам… толькі гэтая ўсенародная ўлада можа зараз узяць у свае рукі справу нацыянальнай абароны нашай рэвалюцыйнай Радзімы ад імперыялістычнай Германіі…»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=3}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень газета «Вперед!» выйшла пад лозунгам «В отставку Совет народных комиссаров! Немедленный созыв Учредительного Собрания!» і апублікавала артыкул [[Фёдар Ільіч Дан|Фёдара Дана]] «Два пути», якая заклікала пакончыць з «бальшавіцкай дыктатурай»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt;, а «Труд» апублікаваў перадавіцу «Уйдите!» з заклікам да СНК добраахвотна скласці свае паўнамоцтвы&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Божич|2007}}.

{{Cquote|Наступіў апошні акт трагедыі. Скрываўленая і знясіленая Расія ляжыць ля ног кайзера Вільгельма. Зараз ужо не застаецца ніякага сумневу, што «пламбаваныя» дыктатары са Смольнага з’яўляюцца свядомымі здраднікамі&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=|выданне=Амурское эхо|год=1918|месяц=2|чысло=23|нумар=|старонкі=}}&lt;/ref&gt;.}}

Газеты паведамлялі сваім чытачам і «дакладную» цану «здрады»: Троцкі атрымаў ад немцаў 400 тысяч у кронах, Камкоў — 82 тысячы ў франках, Ленін — 662 тысячы ў марках; атрымлівалі таксама Каменеў, Зіноўеў, Луначарскі, Калантай і іншыя лідары бальшавікоў{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}. Пры гэтым крытыка палітыкі бальшавікоў у апазіцыйных газетах ліберальна-дэмакратычнай (кадэцкай) арыентацыі была значна больш ўмеранай, заклікаючы толькі да «агульнанацыянальнай свядомасці»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=2|pages=}}&lt;/ref&gt; і не закранаючы ні тэму «здрады», ні склікання Устаноўчага сходу, у якім большасць месцаў мелі сацыялісты{{Sfn|Божич|2007}}.

{{Cquote|Буржуазныя газеты могуць сабе дазволіць раскошу мякка пісаць пра бальшавікоў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=|выданне=Вперед!|год=1918|месяц=2|чысло=24|нумар=31|старонкі=}}&lt;/ref&gt;.}}

Падпісанне 3 сакавіка самога Брэсцкага дагавора выклікала «новы ўсплёск эмоцый» — да крытыкі савецкай улады і бальшавікоў падключыліся амаль усе апазіцыйныя плыні{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}: сацыялістычная і буржуазная прэса выступілі адзіным фронтам, жорстка крытыкуючы ўмовы міру. 5 сакавіка Мікалай Суханаў у артыкуле «Самоубийство» пісаў, што «Ленін мяркуе, што яго берлінскія контрагенты, ведаючы яго намеры, сапраўды дадуць яму „перадышку“ і сапраўды дазволяць добраахвотна выкаваць зброю супраць сябе… не, такая перадышка ёсць смерць»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=3|pages=}}&lt;/ref&gt;. Будучы зменавехавец [[Юрый Веніямінавіч Ключнікаў|Юрый Ключнікаў]] 8 сакавіка заяўляў, што «надалей да заканчэння вайны мы цалкам ва ўладзе немцаў», мяркуючы таксама, што пазней «Германія … пачне назад вяртаць Раманавых у іх палацы»&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=3|pages=}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Божич|2007}}.

На старонках шэрагу апазіцыйных газет з’явіліся і аналітычныя нарысы, у якіх аўтары спрабавалі ацаніць эканамічныя наступствы дагавора, асабліва яго 11-га артыкула&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=3|pages=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=3|pages=}}&lt;/ref&gt;: «Германія сама будзе забяспечваць нас гатовымі вырабамі і паўфабрыкатамі, вырабленымі з нашай жа сыравіны»&lt;ref&gt;см. {{Артыкул|год=1918|месяц=3|pages=}} і працяг ад 30 сакавіка і 3 красавіка.&lt;/ref&gt;{{Sfn|Божич|2007}}.

{{Cquote|Расія адрэзана ад паўднёвых, багатых хлебам, раёнаў. Сібір наўрад ці дасць зерне бальшавіцкай Маскве. Адгэтуль выснова: цэнтральную Расію чакае голад&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=|выданне=Русские ведомости|год=1918|месяц=3|чысло=15|нумар=36|старонкі=}}&lt;/ref&gt;.}}

Ратыфікацыя дагавора пазачарговым з’ездам саветаў выклікала яшчэ больш хваравітую рэакцыю апазіцыйнага друку, якая спадзявалася ў тым ліку і на тое, што пазіцыя «левых камуністаў» не дазволіць ратыфікаваць пагадненне&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=3|pages=}}&lt;/ref&gt;: «Дзяржава, якая прымае такі мір, губляе права на існаванне&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=1918|месяц=3|pages=}}&lt;/ref&gt;». Апазіцыйныя газеты актыўна апелявалі да абражанага нацыянальнага пачуцця грамадзян краіны{{Sfn|Божич|2007}}, а прафесар Барыс Нольдэ і рэвалюцыянер [[Аляксандр Львовіч Парвус|Аляксандр Парвус]] меркавалі, што мір мог бы быць заключаны на лепшых умовах{{Sfn|Нольде|1918}}{{Sfn|Парвус|2017}}. 18 сакавіка з рэзкім асуджэннем міру выступіў патрыярх [[Ціхан (Патрыярх Маскоўскі)|Ціхан]]:
{{Cquote|Заключаны цяпер мір, паводле якога адрынаюцца ад нас цэлыя вобласці, населеныя праваслаўным народам, і аддаюцца на волю чужога па веры ворага, а дзясяткі мільёнаў праваслаўных людзей трапляюць ва ўмовы вялікай духоўнай спакусы для іх веры, мір, паводле якога нават спрадвеку праваслаўная Украіна адлучаецца ад братэрскай Расіі і стольны град Кіеў, маці гарадоў рускіх, зыбка нашага хрышчэння, сховішча святыняў, перастае быць горадам дзяржавы Расійскай, мір, што аддае наш народ і рускую зямлю ў цяжкую кабалу, – такі мір не дасць народу жаданага адпачынку і заспакаення, Царкве ж праваслаўнай прынясе вялікую шкоду і гора, а бацькаўшчыне незлічоныя страты
&lt;ref&gt;[[s:ru:Послание святейшего патриарха Тихона от 5(18) марта 1918 (по случаю заключения Брестского мира)|Послание святейшего патриарха Тихона от 5(18) марта 1918 (по случаю заключения Брестского мира)]]&lt;/ref&gt;{{sfn|Васильева|2017|c=}}.}}

Але праз 5 гадоў, 16 чэрвеня 1923 года патрыярх Ціхан напісаў [[s:ru:Заявление патриарха Тихона в Верховный Суд РСФСР. 16 июня 1923 г.|заяву ў Вярхоўны Суд РСФСР]]; у гэтай заяве ён прызнаў правільным рашэнне суда аб прыцягненні яго за антысавецкую дзейнасць і выказаў раскаянне за свае ўчынкі — за «зварот з нагоды Брэсцкага міру ў 1918 годзе, за [[Анафема|анафемстваванне]] у тым жа годзе улады і, нарэшце, за [[s:ru:Воззвание патриарха Тихона к духовенству и верующим Российской Православной Церкви по поводу изъятия церковных ценностей|заклік супраць дэкрэта аб канфіскацыі царкоўных каштоўнасцей]]».

=== Міжнародная рэакцыя ===
[[Файл:Russia_Signs_a_Peace_Treaty_(NY_Times,_4_March_1918).png|справа|міні|225x225пкс|«Расія падпісвае мірны дагавор». [[The New York Times]], 4 сакавіка 1918)]]
4 сакавіка 1918 года ў Аўстра-Венгрыі і Германіі прайшлі «грандыёзныя» дэманстрацыі, звязаныя з падпісаннем мірнага дагавора і спыненнем вайны на Усходзе. У той жа дзень газета «Форвэртс» пісала, што «на ўсходзе ў Германіі цяпер няма сяброў, і яна мае мала шанцаў заваяваць сяброўства на Захадзе. Нас жахае думка, што XX стагоддзе абяцае быць стагоддзем жорсткай нацыянальнай барацьбы»{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}. У рэдакцыйным артыкуле «Arbeiter-Zeitung» ад 5 сакавіка адзначалася, што маштабнасць краху імперыі з’яўлялася практычна беспрэцэдэнтнай — межы краіны скарачаліся да «[[Пётр I (імператар расійскі)|дапятроўскіх]]», пры гэтым «з’явілася група новых дзяржаў, якая стане крыніцай бесперапыннай турботы і хвалявання ў Еўропе»{{Sfn|Chernev|2017|p=262}} (гл. Нямецкая гістарыяграфія).
[[Файл:Русские_граждане._Вы_сокрушили_Русское_Самодержавие_(постер,_1918).jpg|злева|міні|335x335пкс|Плакат «Рускія грамадзяне. Вы паламалі Рускае самадзяржаўе…» (1918)]]
Асманская ваенная разведка ацаніла пагадненне ў Брэст-Літоўску як «поспех», паколькі яно азначала, што ўвага бальшавікоў пераключалася на барацьбу ўнутры краіны, гэта значыць яны, магчыма, перастануць прадстаўляць пагрозу на Каўказе. Адначасова асманскія газеты выказвалі адабрэнне дасягнутымі дамоўленасцямі, паколькі лічылі, што вернутыя тэрыторыі змогуць забяспечыць бяспеку ад «кашмару маскоўскага царызму»{{Sfn|Reynolds|2011|pp=188—189}}. Пры гэтым канферэнцыя краін Антанты, якая праходзіла ў сакавіку ў Лондане, зноў заявіла аб сваім непрызнанні Брэст-Літоўскага міру{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}, а газеты саюзнікаў выкарыстоўвалі ўмовы міру для ўзмацнення антыгерманскай прапаганды{{Sfn|Warth|1954|pp=233—235, 240—241}}:
 
{{Cquote|Брэсцкі мір — палітычнае злачынства, якое пад імем германскага міру было здзейснена супраць рускага народа. Расія была няўзброена… Такіх мірных дагавораў, як гэтыя, мы не будзем і не можам прызнаваць. Нашы ўласныя мэты зусім іншыя…{{sfn|Ключников, Сабанин|1926|loc=Док. № 107 «Декларация премьер-министров…», c. 135—137}}}}

== Закаўказзе і Анатолія. Руска-турэцкая камісія ==

=== Эрзінджанскае перамір’е і яго парушэнне ===
Хоць патрабаванні да перадачы Асманскай імперыі [[Карская вобласць|Карскай вобласці]] былі прад’яўленыя дэлегацыі РСФСР толькі на завяршальным этапе перагавораў, пытанне было фактычна прадвызначаны задоўга да 8 (21) лютага 1918 года. Так, 6 жніўня 1914 года германскі пасол у Стамбуле Ганс Вангенгейм пісаў вялікаму візіру Саіду Халім-пашы, што «Германія не заключыць ніякага міру без таго, каб асманскія тэрыторыі, якія, магчыма, былі б занятыя непрыяцельскімі войскамі, былі эвакуіраваны… Германія прымусіць паправіць ўсходнія межы [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] такім чынам, каб забяспечыць непасрэдны судотык Турцыі з мусульманскім насельніцтвам, якое жыве ў Расіі …». У лісце гаварылася, аднак, што Германская імперыя акажа падобныя «добрыя паслугі» Асманскай толькі ў тым выпадку, калі яны абедзве выйдуць пераможцамі з вайны; 28 верасня 1916 і 27 лістапада 1917 года прадстаўнікі Германіі зноў бралі на сябе абавязацельствы «не падпісваць ніводнага пагаднення» на шкоду Порце, а за тыдзень да перамір’я, 8 снежня, на пасяджэнні Дзяржаўнага міністэрства [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] гаворка ішла пра тое, што на будучых мірных перагаворах «для Турцыі гаворка можа ісці аб вяртанні [[Арменія|Арменіі]]». У дырэктывах Людэндорфа таксама прадугледжвалася патрабаванне «ўскласці на рускіх абавязацельствы спыніць усякую падтрымку армянскіх і курдскіх банд, якія ваююць супраць туркаў»{{Sfn|Казанджян, Азнаурян, Григорян|2005}}{{Sfn|Reynolds|2011|p=194}}. У той жа час, 13 снежня, непасрэдна перад перагаворамі ў Брэст-Літоўску, пры абмеркаванні Саветам Міністраў палітыкі ў дачыненні да Асманскай імперыі, гаворка ішла толькі аб эвакуацыі войскаў былой Расійскай імперыі з [[Усходняя Анатолія|Усходняй Анатоліі]] і аб рэгуляванні суднаходства на [[Чорнае мора|Чорным моры]]{{Sfn|Chernev|2017|pp=57—58}}{{Sfn|Reynolds|2011|pp=171—172, 177}}.
[[Файл:Western_Armenia_September_1917.png|міні|270x270пкс|Асманская тэрыторыя, занятая Рускай (імператарскай) арміяй да верасня 1917 (жоўты колер)]]
Адначасова з перамовамі аб перамір’і ў Брэст-Літоўску на [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскім фронце]] вяліся аналагічныя перагаворы: яшчэ ў пачатку снежня з прапановай аб перамір’і да галоўнакамандуючага войскамі Каўказскага фронту генералу ад інфантэрыі Міхаіла Пржэвальскага звярнуўся камандуючы турэцкай трэцяй арміяй {{не перакладзена|Мехмед Вехіб-паша||ru|Мехмед Вехиб-паша}}, які дзейнічаў па ўказанні [[Энвер-паша|Энвер-пашы]]. Закаўказскі камісарыят прыняў прапанову, і 25 лістапада (7 снежня) ваенныя дзеянні былі спыненыя, а 5 (18) снежня ў Эрзінджане было падпісана пагадненне, якое змяшчала агаворку, што ў «выпадку… заключэння агульнага перамір’я паміж Расійскай Рэспублікай і цэнтральнымі дзяржавамі, усе пункты такога становяцца абавязковымі для Каўказскага фронту». 19 снежня Закаўказскі камісарыят, дзейнічаючы незалежна ад сталічных уладаў, пастанавіў «дэмабілізаваць, па магчымасці, армію», «нацыяналізаваць» асобныя воінскія часці, узброіць нацыяналістычныя элементы і стварыць «спецыяльны орган для кіраўніцтва барацьбой з бальшавікамі». Амаль адначасова сам бальшавіцкі ўрад прыняў спецыяльны «Дэкрэт аб „турэцкай Арменіі“»{{ref+|«Геаграфічныя межы „Турэцкай Арменіі“ вызначаюцца дэмакратычна абранымі прадстаўнікамі армянскага народа па пагадненні з дэмакратычна абранымі прадстаўнікамі сумежных спрэчных (мусульманскіх і іншых) акруг супольна з [[Сцяпан Георгіевіч Шаўмян|надзвычайным часовым камісарам па справах Каўказа]]».|group=&quot;k&quot;}}, у якім утрымліваліся гарантыі падтрымкі права мясцовага насельніцтва «на свабоднае самавызначэнне аж да поўнай незалежнасці»{{Sfn|Bal|2004}}{{Sfn|Казанджян, Азнаурян, Григорян|2005}}{{Sfn|Reynolds|2011|p=170}}.

Нягледзячы на тое, што абодва бакі абавязаліся не аднаўляць вайсковых дзеянняў без папярэджання за два тыдні, ужо 12 лютага 1918 года Эрзінджанскі дагавор быў парушаны: на думку гісторыкаў Казанджана, Азнаурана і Грыгаран, Мехмед Вехіб-паша — пасля «дэмагагічнай» заявы пра абарону ад «гвалту армян над мусульманскім насельніцтвам у занятых рускімі войскамі турэцкіх правінцыях» і пад падставай «патрэбы і абавязку гуманнасці і цывілізацыі» — аддаў войскам загад перасячы дэмаркацыйную лінію{{Sfn|Казанджян, Азнаурян, Григорян|2005}}. Паводле версіі гісторыка Халіла Бала, вайсковыя гатаванні пачаліся пасля таго, як асманскія ўлады зразумелі, што бальшавікі плануюць пакінуць Усходнюю Анатолію толькі пасля ўзбраення армянскіх атрадаў: 20 студзеня асманская дэлегацыя выказала свой пратэст супраць узбраення армянскіх партызан, на што атрымала адказ, што савецкія ўлады разглядаюць іх як прадстаўнікоў нацыянальна-вызвольнага руху{{Sfn|Kurat|1990}}{{Sfn|Bal|2004}}{{Sfn|Reynolds|2011|pp=179—180}}. Апроч таго, Энвер-паша запатрабаваў ад Вехіб-пашы звярнуцца да камандавання расійскай арміі з вымогай спыніць гвалт над ісламскім насельніцтвам на тэрыторыі, фармальна падкантрольнай расійскім войскам{{Sfn|Kılıç|1998}}{{Sfn|Bal|2004}}.

=== Руска-турэцкі дадатковы дагавор ===
Праект членаў турэцкай дэлегацыі, якія ўваходзілі ў руска-турэцкую камісію, якая існавала на першым этапе перагавораў у Брэсце, быў азагалоўлены «Пагадненне атаманскага і рускага урадаў, наступствам якога з’яўляецца мір і вечнае братэрства» і утрымліваў патрабаванні змены расійска-асманскай граніцы, уключаючы вяртанне абласцей, якія ўваходзілі ў склад Асманскай імперыі да [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]]. Паводле гэтага праекта ад РСФСР патрабаваліся таксама: адвод арміі з [[Анатолія|Анатоліі]], дэмабілізацыя армянскіх атрадаў і згода з забаронай на канцэнтрацыю ў Закаўказзі войскаў колькасцю больш адной дывізіі. У прад’яўленым жа ў лютым ультыматуме ўтрымліваўся пункт (п. 5), па якім савецкая ўлада была абавязаная «усімі наяўнымі ў яе распараджэнні сродкамі… спрыяць найхутчэйшаму і планамернаму вяртанню Турцыі яе анаталійскіх правінцый і прызнаць адмену турэцкіх капітуляцый» — Розенберг пазней растлумачыў: «…мы ў пункце 5-м гаварылі не аб турэцкіх абласцях, занятых на працягу вайны, але менавіта аб усходне-анаталійскіх правінцыях»&quot;, г. зн. акругах Ардагана, [[Карс]]а і [[Батумі|Батума]], якія Турцыя «саступіла ў 1878 годзе Расіі», «не маючы магчымасці выплаціць вялікай кантрыбуцыі». У выніковай версіі дагавора быў адмысловы артыкул (ст. IV) пра тэрыторыі, перададзеныя Расіі ў 1878 годзе ў рахунак сплаты вайсковай пазыкі Порты{{Sfn|Казанджян, Азнаурян, Григорян|2005}}:

{{Cquote|Акругі Ардагана, Карса і Батума таксама неадкладна ачышчаюцца ад рускіх войскаў. Расія не будзе ўмешвацца ў новую арганізацыю дзяржаўна-праўных адносін гэтых акруг, а падасць насельніцтву гэтых акруг усталяваць новы лад у згодзе з суседнімі дзяржавамі, асабліва з Турцыяй.}}

Акрамя таго, у Руска-турэцкай дадатковым дагаворы ўтрымліваўся і пункт, які абавязваў савецкія ўлады «дэмабілізаваць і распусціць армянскае апалчэнне, якое знаходзіцца як у Расіі, так і ў акупаваных турэцкіх правінцыях, і канчаткова звольніць названае апалчэнне». Заява савецкай дэлегацыі аб недапушчальнасці рашэння «лёсаў жывых народаў, палякаў, літоўцаў, латышоў, эстонцаў, армян… за іх спіной» засталася без адказу{{ref+|Карахан 2 сакавіка тэлеграфаваў Леніну і Троцкаму, што «абмеркаванне ўмоў міру зусім марнае… Самым сур'ёзным пагаршэннем у параўнанні з ультыматумам 21 лютага з’яўляецца адрынанне ад Расіі акруг Ардагана, Карса і Батума пад маркай самавызначэння».|group=&quot;k&quot;}}. Тым не менш пры падпісанні самога дагавора Сакольнікаў выступіў з дэкларацыяй, у якой канстатаваў, што «на Каўказе, відавочна — парушаючы фармуляваныя германскім жа ўрадам ўмовы ультыматуму… і не сообразуясь з сапраўднай воляй насельніцтва абласцей Ардагана, Карса і Батумі, Германія адрынае на карысць Турцыі гэтыя вобласці, ні разу не заваяваныя турэцкімі войскамі.»{{Sfn|Казанджян, Азнаурян, Григорян|2005}}; у адказ асманскі прадстаўнік заявіў, што гаворка ідзе не пра аддзяленне гэтых тэрыторый, а пра іх вяртанне — гэта значыць пра аднаўленне гістарычнай справядлівасці{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}.

Казанджан з калегамі меркаваў, што пра намер савецкіх уладаў выконваць узятыя на сябе абавязацельствы можна было меркаваць з таго факту, што літаральна на другі дзень пасля ратыфікацыі Брэст-Літоўскага дагавора быў выпушчаны цыркуляр Наркомнаца РСФСР № 325, у якім гаварылася: «сім даводзіцца да ведама рэвалюцыйных штабоў, саветаў і іншых савецкіх устаноў, што армянскія рэвалюцыйныя арганізацыі маюць права свабоднага фарміравання армянскіх добраахвотніцкіх атрадаў… згаданым Савецкім установам ставіцца ў абавязак не чыніць перашкод пры прасоўванні гэтых атрадаў, закліканых абараніць сваю Радзіму ад турэцка-германскіх гвалтаўнікоў». Акрамя таго, дадзеным фарміраванням аказвалася і матэрыяльная дапамога{{Sfn|Казанджян, Азнаурян, Григорян|2005}}{{Sfn|Chernev|2017|p=265}}.

20 верасня (паводле іншых дадзеных — 30 верасня{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}), гэта значыць за няпоўныя два месяцы да поўнага анулявання Брэсцкага міру, РСФСР адмяніла дзеянне дагавора ў частцы, якая тычылася Асманскай імперыі{{Sfn|Казанджян, Азнаурян, Григорян|2005}}{{Sfn|Reynolds|2011|pp=245—246}}.

[[Файл:Брестский_мир_1918_заседание.jpg|міні|270x270пкс|Пасяджэнне дэлегацый на перагаворах у Брэсце]]

== Выкананне абавязанняў і дадатковае пагадненне ==
Нежаданне ўрада РСФСР выконваць умовы Брэсцкага міру было зразумела ўсім удзельнікам перамоў яшчэ ў момант яго падпісання і не хавалася савецкімі лідарамі; «гульня ў кошкі-мышкі», якая пачалася ў Брэст-Літоўску, працягнулася і пасля ратыфікацыі пагаднення. У адным выпадку германскія ўлады амаль «злавілі» бальшавікоў: 9 чэрвеня 1918 года Людэндорф склаў разгорнуты мемарандум аб сілавым адхіленні бальшавікоў ад улады, а 12 чэрвеня Кюльман прадставіў Іофэ, які з’яўляўся з канца красавіка паслом у Берліне{{Sfn|Baumgart|1966}}, «завуаляваны ультыматум», згодна з якім, калі савецкія войскі не спыняць напады на часткі, дыслакаваныя ў раёне [[Таганрог]]а (гл. «[[Чырвоны дэсант (аперацыя)|Чырвоны дэсант]]»), а [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскі флот]] не вернецца ў парты прыпіскі да 15 чэрвеня, то «германскае камандаванне будзе вымушана распачаць далейшыя меры». Насуперак меркаванню Троцкага, Ленін прыняў умовы ўльтыматуму, што дапамагло пазбегнуць наступстваў. Пры гэтым многія экіпажы Чарнаморскага флоту, якія павінны былі вярнуць свае караблі з [[Новарасійск]]а ў заняты германскай арміяй [[Севастопаль]], узарвалі іх, не дапусціўшы перадачы Германскай імперыі{{Sfn|Chernev|2017|pp=265—266}}{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}.

[[Забойства Мірбаха|Забойства пасла Мірбаха]] 6 ліпеня стварыла новы крызіс. У выніку ўлады Германскай імперыі распачалі апошнюю спробу паставіць свае адносіны з Савецкай Расіяй на больш трывалую аснову, заключыўшы 27 жніўня дадатковы (Сакрэтны) двухбаковы{{ref+|Паводле запэўненняў з Берліна, той факт, што дагавор не ўлучаў трох іншых Цэнтральных дзяржаў, з’яўлялася толькі часовай мерай. Сакрэтнае пагадненне з’яўлялася прыкладам той самай «таемнай дыпламатыі», якую да Рэвалюцыі бальшавікі ганілі і адпрэчвалі.|group=&quot;k&quot;}} дагавор з бальшавікамі. Згодна з фінансавай часткай дадзенага Пагаднення РСФСР абавязвалася выплаціць — у якасці кампенсацыі «за шкоду, нанесеную ў выніку расійскіх дзеянняў» і выдаткаў на ўтрыманне ваеннапалонных — кантрыбуцыю у 6 мільярдаў марак (2,75 мільярда рублёў): у тым ліку 1,5 мільярда марак золатам (245,5 тоны) і грашыма (545 млн рублёў), 2,5 мільярда марак — крэдытнымі абавязацельствамі, а яшчэ 1 мільярд — пастаўкамі сыравіны і тавараў. Выплаты золатам, грашыма і таварамі павінны былі быць выкананы да 31 сакавіка 1920 года. У верасні савецкім урадам былі адпраўлены два «залатыя [[Цягнік|эшалоны]]», у якіх знаходзіліся 93,5 тоны золата; дадзеная пастаўка засталася адзінай{{Sfn|Baumgart|1969}}{{Sfn|Baumgart|1966}}. Паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] амаль усё золата было пасля перададзена ўраду Францыі ў якасці нямецкай пасляваеннай кантрыбуцыі{{Sfn|Chernev|2017|pp=266—268}}{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}{{Sfn|Дмитриев|1990}}.

Бальшавікі ж дамагліся прызнання свайго кантролю над [[Баку]], саступіўшы Германіі чвэрць вырабленай там прадукцыі (перш за ўсё [[Нафта|нафты]]). Для забеспячэння бяспекі нафтавых радовішчаў улады Германскай імперыі ўзялі на сябе абавязацельства не аказваць падтрымку якой-небудзь трэцяй краіне і перашкодзіць ваенным дзеянням трэціх краін у непасрэднай блізкасці ад [[Бакінскі нафтагазаносны раён|Бакінскага раёна]]. Урад Германіі таксама пагадзіўся вывесці войскі з Беларусі, з Чарнаморскага ўзбярэжжа і з раёна [[Растоў-на-Доне|Растова]], а таксама не акупаваць новыя тэрыторыі і не падтрымліваць ніякія [[Белы рух|«сепаратысцкія» рухі]]{{Sfn|Дмитриев|1990}}.

[[Файл:Treaty_of_Versailles,_English_version.jpg|злева|міні|343x343пкс|Версальскі дагавор (1919)]]
Нягледзячы на дасягнутыя дадатковыя дамоўленасці, міністр {{Не перакладзена|Георг дэ Потэр|3=de|4=Georg de Pottere}} пачаў адзначаць у паводзінах савецкіх уладаў сляды «бальшавіцкага імперыялізму», якія сведчылі, на яго думку, аб імкненні да ўз’яднання частак былой Расійскай імперыі. Чэрнеў меркаваў, што ідэалагічная прорва паміж кансерватыўнымі (манархічнымі) цэнтральнымі дзяржавамі і «[[Утопія|утапічнымі]]» ідэямі рэвалюцыянераў перашкаджала стабільнаму міру ва Усходне-Цэнтральнай Еўропе ў перыяд пасля Брэст-Літоўска; мэты ўдзельнікаў — па захаванні імперскіх [[Дынастыя|дынастый]], з аднаго боку, і па распаўсюджванню сусветнай рэвалюцыі, з другога, — аказаліся абсалютна несумяшчальнымі. Адносіны характарызаваліся ўзаемным недаверам і непрыязнасцю, а сама сітуацыя нагадвала становішча «ні вайны, ні міру»{{Sfn|Chernev|2017|pp=265—268}}{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}{{Sfn|Baumgart|1966}}.

== Ануляванне ==
Адной з умоў [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскага перамір’я]] паміж Антантай і Германіяй ад 11 лістапада 1918 года з’яўлялася адмова Германіі ад усіх умоў Брэст-Літоўскага і [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|Бухарэсцкага]] мірных дагавораў. 13 лістапада, на фоне [[Лістападаўская рэвалюцыя|рэвалюцыйных падзей у Германіі]], Брэсцкі мір быў ануляваны рашэннем Савецкага УЦВК. Неўзабаве пасля гэтага пачаўся адвод германскіх войскаў з занятых тэрыторый былой Расійскай імперыі{{Sfn|Фельштинский|1992}}.

== Уплыў ==
Пасля заключэння Брэсцкага міру на савецкім баку Усходняга фронту засталіся толькі невялікія атрады заслоны; 9 сакавіка Крыленка быў вызвалены ад абавязкаў глаўкаверха, а 27 сакавіка быў абвешчаны загад [[Народны камісарыят абароны СССР|наркамвоена]] аб расфармаванні і ліквідацыі штабоў, упраўленняў і салдацкіх камітэтаў — на гэтым [[Руская імператарская армія|Руская (імператарская) армія]] спыніла сваё існаванне{{Sfn|Базанов|2012}}. У сувязі з германскай пагрозай сталіцу РСФСР было вырашана перанесці («эвакуіраваць») у Маскву{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}. У той жа час заключэнне Германіяй міру на Усходнім фронце практычна не паўплывала на ход баявых дзеянняў на Заходнім фронце, паколькі перакінутыя туды войскі былі дэмаралізаваныя і малапрыдатныя для наступальных дзеянняў{{Sfn|Czubiński|2011}}{{Sfn|Карнаухов|2014}}.

Падпісанне Брэсцкага міру стала прычынай «адчужэння» паміж партыямі-партнёрамі па першым Саўнаркаме — бальшавікамі і левымі эсэрамі; канфлікт выліўся ў паўстанне левых эсэраў у ліпені 1918 года{{Sfn|Chernev|2017|p=257}}{{Sfn|Duncan|2002|p=52}} (гл. [[Аднапартыйная сістэма|Аднапартыйная сістэма ў Расіі]]). Пры гэтым услед за першапачатковай рэакцыяй на сепаратныя перагаворы{{Sfn|Warth|1954|pp=201—202}} ў гістарычнай літаратуры Брэсцкі мір многія дзесяцігоддзі выкарыстоўваўся як доказ фінансавых сувязяў бальшавікоў з уладамі Германскай імперыі{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}{{Sfn|Дзенискевич|1961}}{{Sfn|Чубарьян|1962}}{{Sfn|Волков|2010|loc=Гл. II}}{{Sfn|Деникин|2006}}.

Перамір’е, абвешчанае на франтах рускай арміі ў снежні 1917 года, не прывяло да поўнага спынення баявых дзеянняў, але стала паваротным момантам, які падзяліў «сутыкненні імперый» 1914—1917 гадоў і «кантынуум гвалту» ў перыяд з 1918 па 1923 год{{Sfn|Chernev|2017|p=40}}. У прыватнасці, 11 (24) снежня 1917 года — у адказ на мірныя ініцыятывы бальшавікоў — урады Англіі і Францыі дамовіліся аб аказанні ваеннай дапамогі ўсім антыбальшавіцкім сілам Расіі (гл. Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расіі){{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Кондуфор|1984}}. Сам жа Брэсцкі мір паслужыў каталізатарам «дэмакратычнай контррэвалюцыі», якая выявілася ў абвяшчэнні ў [[Сібір]]ы і [[Паволжа|Паволжы]] [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскіх]] і [[Меншавікі|меншавіцкіх]] урадаў і ў пераходзе [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] ад лакальных сутычак да шырокамаштабных бітваў{{Sfn|РВИО, «100 главных документов»||}}{{Sfn|Britannica, «Russian Civil War»||}}.

Пасля абмену ратыфікацыйнымі граматамі паміж Германскай імперыяй і РСФСР, які адбыўся 29 сакавіка 1918 года, адбыўся і абмен пасламі — савецкім урадам былі ўсталяваныя першыя афіцыйныя дыпламатычныя адносіны. Савецкае пасольства (прадстаўніцтва) у Берліне стала актыўным правадніком бальшавіцкай [[Прапаганда|прапаганды]], якая дасягала і германскіх воінскіх часцей на Заходнім фронце{{Sfn|Уилер-Беннет|2009}}{{Sfn|Фельштинский|1992}}. Пры гэтым прынцыпы савецкай знешняй палітыкі, закладзеныя ў Брэст-Літоўску, працягвалі прымяняцца Савецкай Расіяй у наступныя сем дзесяцігоддзяў: у гэтыя гады [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] сумяшчаў перагаворы з урадамі [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Еўропы|краін Еўропы]] і свету з адначасовай ідэалагічнай барацьбой, якая мела канчатковай мэтай рэвалюцыйную змену ўлады ў гэтых краінах{{Sfn|Chernev|2017|pp=21, 272—273}}. У прыватнасці, ужо ў 1918 годзе сотні тысяч аўстра-венгерскіх ваеннапалонных, якія вярнуліся з РСФСР на радзіму, — уключаючы [[Бела Кун]]а{{Sfn|Ксенофонтов|1991}} і [[Мацьяш Ракашы|Мацьяша Ракашы]] — унеслі істотны ўклад у радыкалізацыю сітуацыі ў імперыі Габсбургаў (гл. [[Распад Аўстра-Венгерскай імперыі|Распад Аўстра-Венгрыі]]){{Sfn|Chernev|2017|p=272}}. У той жа час, Брэст-Літоўскі дагавор прадухіліў падзенне ўкраінскай Рады ўжо ў лютым 1918 года і адтэрмінаваў прыход бальшавікоў да ўлады на тэрыторыі будучай [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]{{Sfn|Chernev|2017|pp=24—25}}.

У сувязі з дэкларацыямі, агучанымі ў Брэсце, і публікацыяй бальшавікамі шэрагу сакрэтных «анексіянісцкіх» дагавораў царскага ўрада дзяржаўныя дзеячы краін Антанты аказаліся «пад агнём» як ліберальных, так і левых палітычных колаў сваіх краін. З прычыны фармальнага прызнання Іофэ, Кюльманам і Чэрніным прынцыпу самавызначэння народаў як цэнтральнага пункта перагавораў, палітыкі Антанты апынуліся вымушаныя фармуляваць ўласныя ўяўленні па гэтым пытанні. У выніку Брытанскі прэм’ер-міністр [[Дэвід Лойд Джордж|Лойд Джордж]], а затым і прэзідэнт ЗША [[Томас Вудра Вільсан|Вудра Вільсан]] свае пазіцыі (гл. «[[Чатырнаццаць пунктаў Вільсана]]»), прызнаўшы «самавызначэнне» ў якасці кіруючага прынцыпу [[Наступствы Першай сусветнай вайны|пасляваеннага ўладкавання свету]]. Пры гэтым, як паказала [[Парыжская мірная канферэнцыя]], на якой Брэсцкі мір выкарыстоўваўся як адзін з доказаў анексіянісцкіх намераў Цэнтральных дзяржаў, прынцып «самавызначэння» быў «адкрыты для інтэрпрэтацый»: дыскусія Троцкага і Кюльмана, якая папярэднічала перамовам у Парыжы, стала адной з першых спроб адысці ад самавызначэння як лозунга і паспрабаваць прымяніць яго да міратворчага працэсу, хоць бы ў межах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]{{Sfn|Chernev|2017|pp=91—95}}{{Sfn|Ксенофонтов|1991}}{{Sfn|Zeman|1971|pp=262—263}}. Інакш кажучы, перагаворы ў Брэст-Літоўску сталі дэбютам канцэпцыі «самавызначэння народаў», якая аказала значны ўплыў на ўсю ўсходнееўрапейскую і закаўказскую гісторыю XX стагоддзя{{Sfn|Chernev|2017|p=65}}{{Sfn|Reynolds|2011|p=173}}. Брэст-Літоўск стаў пачаткам публічнага ідэалагічнага супрацьстаяння ў Еўропе, у рамках якога барацьба паміж [[Камунізм|камуністычнай]], [[Фашызм|фашысцкай]] і [[Ліберальная дэмакратыя|ліберальна-дэмакратычнай]] [[ідэалогія]]й вызначыла стан кантынента на пачатак XXI стагоддзя, а «права народаў на самавызначэнне» стала часткай сістэмы міжнародных адносін{{Sfn|Chernev|2017|pp=19—21, 269—272}}.

У лістападзе 1918 года паражэнне Цэнтральных дзяржаў і дэнансацыя Брэсцкага дагавора значна ўмацавалі пазіцыі Леніна ў бальшавіцкай партыі{{Sfn|Chernev|2017|pp=255, 272}}.

== Гістарыяграфія ==
Цэнтральнае месца Брэст-Літоўскага дагавора як для «усходняй палітыкі» Германіі, так і для гісторыі Савецкай Расіі прывяло да таго, што другое мірнае пагадненне [[Першая сусветная вайна|Вялікай вайны]] разглядалася ў значным ліку мемуараў і гістарычных прац{{Sfn|Jodeit|1961}}: так, да 1990 года толькі на тэрыторыі СССР пра Брэсцкі мір былі апублікаваныя як мінімум 44 манаграфіі, 33 брашуры і 129 артыкулаў{{Sfn|Каплуновская, автореф.|1990}}, а праца гісторыка Іодайта{{Sfn|Jodeit|1961}}, апублікаваная ў 1961 годзе, змяшчала пералік з 135 прац-пераважна, на [[Нямецкая мова|нямецкай мове]]{{Sfn|Smele|2006|p=205}}.

== У культуры ==

* У снежні 1917 года [[Максіміліян Аляксандравіч Валошын|Максіміліян Валошын]] напісаў верш «[https://ru.wikisource.org/wiki/Мир%20(Волошин) Мір]»(часам «Брэсцкі мір»){{Sfn|Литературная энциклопедия|1929}}:

&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;&lt;poem style=&quot;display:inline-block; text-align:left;&quot;&gt;
С Россией кончено… На последях
Её мы прогалдели, проболтали,
Пролузгали, пропили, проплевали,
Замызгали на грязных площадях…
&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;

* Верш [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] «Скіфы», напісаны ў «брэсцкія дні»{{Sfn|Белый, Пискунова|1995}}, стала адлюстраваннем грамадска-палітычных настрояў паэта — у прыватнасці, яго думак, якія ўзніклі пасля аднаўлення мірных перагавораў у студзені 1918 года: «…ганьба 3½ гадоў („вайна“, „патрыятызм“) трэба змыць»{{Sfn|Белый, Пискунова|1995}}{{Sfn|Duncan|2002|p=53}}.
* Падзеі ў Брэсце, асабліва пераход Прыбалтыкі пад кантроль Германскай імперыі, аказалі ўплыў на будучыню [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|нобелеўскага лаўрэата]] [[Уільям Батлер Ейтс|Уільяма Ейтса]] «{{Не перакладзена|Другое прышэсце (Ейтс)|Другое прышэсце||The Second Coming (poem)}}», напісанае ў 1919 годзе{{Sfn|Brown|2001|pp=270—271}}.
* «Брэсцкі мір» — дакументальная п’еса Міхаіла Шатрова, што «праляжала без руху» дваццаць пяць гадоў і пастаўленая [[Роберт Робертавіч Стуруа|Робертам Стуруа]] ў [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава|Тэатры імя Я. Б. Вахтангава]] у канцы 1987 года. Упершыню ў гісторыі Савецкага пасляваеннага тэатра на сцэне з’явіліся такія персанажы, як Троцкі ([[Васіль Сямёнавіч Ланавы|В. Ланавы]]) і Бухарын ([[Аляксандр Георгіевіч Філіпенка|А. Філіпенка]]){{Sfn|Театр Вахтангова||loc=Брестский мир (1987)}}{{Sfn|Коровин|2014}}.
* «Міхаіл Ульянаў. Хроніка адной ролі» — дакументальны фільм пра жыццё і творчасць [[Міхаіл Аляксандравіч Ульянаў|Міхаіла Ульянава]], сюжэтнай асновай якога сталі рэпетыцыі спектакля «Брэсцкі мір»; быў зняты Марынай Галдоўскай у 1988 годзе{{Sfn|Телеканал «Россия–К»||}}.

== Гл. таксама ==

* [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|Бухарэсцкі мірны дагавор]] (1918)
* [[Парыжская мірная канферэнцыя]]:
** [[Версальскі дагавор]] (1919)
** [[Трыянонскі дагавор]] (1920)
* [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі]]
* «[[Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!]]»

== Каментарыі ==

&lt;references group=&quot;k&quot;/&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
{{refbegin|2}}
;Кнігі
* {{кніга|аўтар=[[Анатоль Станіслававіч Божыч|Божич А. С.]]|частка=Брестский мир в оценке оппозиционной прессы (февраль — март 1918 г.)|загаловак=Ключевские чтения — 2007: Русский исторический процесс глазами современных исследователей: материалы Межвузовской научной конференции (март 2007 г.): сборник научных трудов|адказны=ред. [[Усевалад Яўгенавіч Варонін|В. Е. Воронин]]|месца=М.|выдавецтва=Изд-во Московского педагогического государственного университета (МПГУ)|год=2007|старонак=381|старонкі=308—314|isbn=5-94845-190-9|ref=Божич|тыраж=}}
* {{кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009204413/|аўтар=Савельев М. А., Рахметов В.|загаловак=Протоколы Центрального комитета РСДРП. Август 1917 - февраль 1918|год=1929|месца=М.—СПб.|выдавецтва=Государственное выдавецтва|старонкі=197—270}}
* {{кніга|адказны=[[Юрый Юр’евіч Кандуфар|Кондуфор Ю. Ю.]] (гл. ред.)|частка=Борьба за мир|загаловак=История Украинской ССР в 10 томах|выдавецтва=Наукова думка|месца=К.|год=1984|старонак=655|seite=|том=6: Великая Октябрьская социалистическая революция и гражданская война на Украине (1917—1920)|тыраж=58000|isbn2=|ref=Кондуфор}}
* {{БРЭ |артыкул= Брестский мир 1918|аўтар= [[Алена Фёдараўна Жупікава|Жупикова Е. Ф.]]|том=4|старонкі= |ref=Жупикова|спасылка= https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1883363|архив= https://web.archive.org/web/20221006003429/https://bigenc.ru/domestic_history/text/1883363|архив дата= 2022-10-06}}
* {{кніга|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Волкаў|Волков С. В.]]|частка=Прерванная традиция. «Земшарная республика» вмесца «Единой и Неделимой»|спасылка частка=http://swolkov.org/russia/russia-221.htm|загаловак=Почему РФ — ещё не Россия. Невостребованное наследие империи|арыгінал=|спасылка=|вікікрыніцы=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Вече|год=2010|том=|старонкі=|старонак=352|серыя=Русский вопрос|isbn=978-5-9533-4528-6|тыраж=4000|ref=Волков}}
* {{кніга|аўтар=[[Дзмітрый Антонавіч Валкагонаў|Волкогонов Д. А.]]|частка=|спасылка частка=|загаловак=Троцкий. Политический портрет|арыгінал=|спасылка=|вікікрыніцы=|адказны=|выданне=|месца={{М.}}|выдавецтва=АСТ|год=1998|том=1|старонкі=|старонак=416|серыя=Всемирная история в лицах|isbn=5-237-00974-3|тыраж=|ref=Волкогонов}}
* {{кніга|загаловак=Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия|адказны=отв. ред. [[Сямён Спірыдонавіч Хромаў|С. С. Хромов]]|выданне=1-е изд|месца={{М.}}|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1983|старонак=704|тыраж=100000|ref=Хромов}}
* {{кніга|аўтар=[[Антон Іванавіч Дзянікін|Деникин А. И.]]|спасылка=|загаловак=Очерки русской смуты|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Айрис-пресс|год=2006|том=2|старонак=|isbn=5-8112-1890-7|ref=Деникин}}
** {{кніга|аўтар=[[Антон Іванавіч Дзянікін|Деникин А. И.]]|частка=|загаловак=Брест-Литовск|адказны=|выданне=|месца=Париж|выдавецтва=L. Menstschikoff|год=1933|seite=|старонак=51, [1]|серыя=Минувшее: Историческая библиотека русского освободительного движения, 1|ref=Деникин}}
* {{кніга|аўтар=[[Андрэй Расціслававіч Дзяніскевіч|Дзенискевич А. Р.]]|частка=Брест-Литовский мир во французской буржуазной историографии|загаловак=Критика новейшей буржуазной историографии : Сборник статей|спасылка=|адказны=ред. коллегия: [[Восіп Львовіч Вайнштэйн|О. Л. Вайнштейн]] (отв. ред.) и др|выданне=|месца={{М.}}; {{Л.}}|выдавецтва=Изд-во Акад. наук СССР. /Ленингр. отд-ние/|год=1961|том=|старонкі=|старонак=444|серыя=Труды Ленинградского отделения Института истории / Акад. наук СССР; вып. 3|isbn2=|ref=Дзенискевич}}
* {{кніга|аўтар=Иванов И. С.|загаловак=Очерки истории Министерства иностранных дел России. 1802—2002|месца=М.|выдавецтва=Olma Media Group|год=2002|том=2|старонкі=|старонак=617|isbn=9785224036530|ref=Иванов}}
* {{кніга|адказны=под ред. [[Валерыян Аляксандравіч Зорын|В. А. Зорина]] [и др.]; авт. С. Ю. Выгодский, С. А. Гонионский, И. М. Горохов и др|загаловак=История дипломатии|том=3: Дипломатия на первом этапе общего кризиса капиталистической системы|месца=М.|выдавецтва=Госполитиздат|год=1965|выданне=2-е изд., перераб. и доп|старонак=831|серыя=|isbn=|тыраж=63500|ref=Зорин и др.}}
* {{кніга|аўтар=Казанджян Р., Азнаурян С., Григорян Д.|спасылка частка=http://serials.flib.sci.am/openreader/turq_osm_het_3/book/Binder1.pdf|частка=Некоторые аспекты рассмотрения армянского вопроса на переговорах в Брест-Литовске (1918 г.)|загаловак=Туркологические и османистические исследования = Turkish and Ottoman studies|арыгінал=Թյուրքագիտական և օսմանագիտական հետազոտություններ|адказны=Խմբ.՝ Ռ. Սաֆրաստյան ; ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտ. ին-տ|выдавецтва=Զանգակ-97|месца=Երևան|год=2005|том=3|старонак=112|старонкі=48—72|тыраж=|isbn=99941-37-42-5|ref=Казанджян, Азнаурян, Григорян}}
** {{кніга|аўтар=Казанджян Р., Азнаурян С., Григорян Д.|спасылка частка=|частка=Некоторые аспекты рассмотрения армянского вопроса на переговорах в Брест-Литовске (1918 г.)|загаловак=Современные Российско-Армянские отношения (к 175-летию Туркманчайского договора)|арыгінал=|адказны=ред. кол.: [[Аляксандр Рыгоравіч Задохін|А. Г. Задохин]], В. В. Цыкало, С. А. Азнаурян, [[Генадзь Георгіевіч Кадымаў|Г. Г. Кадымов]], [[Захід Фарух аглы Мамедаў|З. Ф. Мамедов]]|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|месца=М.|год=2004|том=|старонак=160|старонкі=110—130|тыраж=|isbn=|isbn2=|ref=Казанджян, Азнаурян, Григорян}}
* {{кніга|аўтар=Каплуновская Е. И.|загаловак=Внутрипартийная дискуссия о Брестском мире. (Историография проблемы)|адказны=|месца=Харьков|выдавецтва=Ин-т обществ.-полит. знаний|год=1990|старонак=12|isbn=|ref=Каплуновская|тыраж=}}
* {{кніга|аўтар=Каплуновская Е. И.|загаловак=Внутрипартийная дискуссия о Брестском мире. Источники, историография : аўтареферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.01.|адказны=Харьковский государственный университет им. А. М. Горького; науч. рук. д. и. н. И. Ш. Черномаз|месца=Харьков|выдавецтва=|год=1990|старонак=24|isbn=|ref=Каплуновская, автореф.|тыраж=100}}
* {{кніга|аўтар=[[Дзмітрый Уладзіміравіч Карнаухаў|Карнаухов Д. В.]]|частка=Польша. Чужая война.|спасылка частка=https://zapadrus.su/slavm/ispubsm/1527-polsha-chuzhaya-vojna.html|загаловак=Первая мировая война: историографические мифы и историческая память: моногр. : в 3 кн.|арыгінал=|спасылка=|вікікрыніцы=|адказны=под ред. д-ра ист. наук [[Аксана Васільеўна Пятроўская|О. В. Петровской]]; Рос. ин-т стратег. исслед|выданне=|месца={{М.}}|выдавецтва=|год=2014|том=1: Народы Российской империи|старонкі=185—215|старонак=416|серыя=|isbn=978-5-7893-0192-0|тыраж=|ref=Карнаухов}}
* {{кніга|аўтар=[[Ігар Мікалаевіч Ксенафонтаў|Ксенофонтов И. Н.]]|загаловак=Мир, которого хотели и который ненавидели : Докум. репортаж [о заключении Брест. мир. договора]|спасылка=|месца=М.|выдавецтва=[[Политиздат]]|год=1991|старонкі=|старонак=414|серыя=|isbn=5-250-01174-8|тыраж=30000|ref=Ксенофонтов}}
* {{кніга|аўтар=Ленин В. И.|загаловак=Полное собрание сочинений|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=5-е изд|месца=М.|выдавецтва=Политиздат|год=1974|кніга=|том=36. Март — июль 1918|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=|ref=Ленин}}
* {{кніга|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27547#mode/grid/page/1/zoom/1|загаловак=Мирные переговоры в Брест-Литовске с 22/9 декабря 1917 г. по 3 марта (18 февраля) 1918 г.|адказны=Полный текст стенограмм под ред. и с примеч. [[Адольф Абрамавіч Іофэ|А. А. Иоффе (В. Крымского)]], с предисл. [[Леў Давідавіч Троцкі|Л. Д. Троцкого]]|месца=М.|выдавецтва=[тып. III Интернационала]|год=1920|старонак=268|isbn=|ref=Иоффе|том=1. Пленарные заседания. Заседания политической комиссии}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Львовіч Парвус|Парвус А. Л.]]|загаловак=В борьбе за правду|арыгінал=Von Parvus. Im Kampf Um Die Wahrheit|месца=М.|выдавецтва=Альпина Паблишер|год=2017|старонак=147|isbn=978-5-9614-6465-8|ref=Парвус}}
* ''Полторак С. Н.'' Брест-Литовск. 100 лет истории переговоров о мире. — СПб.: Остров, 2018. — 292 с.
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Самойла|Самойло А. А.]]|частка=Брест-литовские мирные переговоры|загаловак=Две жизни|выдавецтва=Военное выдавецтва|месца=|год=1958|старонак=274|seite=|серыя=|isbn=|isbn2=|ref=Самойло}}
* {{кніга |аўтар= Алан Джон Персиваль Тейлор | загаловак = Истоки Второй мировой войны|арыгінал=  Alan John Percivale Taylor.  The Origins Of The Second World War| месца= М.|выдавецтва= Альпина нон-фикшн| год= 2025|старонкі= 448|isbn=     |ref =   Тейлор}}
* {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л. Д.]]|частка=Заседания российской, германской и австро-венгерской делегаций (Политическая комиссия). I. Заседание 9 февраля 1918 г.|загаловак=Сочинения|выдавецтва=|месца={{М.}}; {{Л.}}|год=1926|старонак=748|seite=|том=17. Советская Республика и капиталистический мир. частка I. Первоначальный период организации сил|isbn2=|ref=Троцкий}}
* {{кніга|аўтар=[[Юрый Георгіевіч Фяльшцінскі|Фельштинский Ю.]]|частка=|спасылка=|загаловак=Крушение мировой революции. Брестский мир: октябрь 1917 — ноябрь 1918|арыгінал=|адказны=|выдавецтва=Терра|выданне=|месца=М.|год=1992|том=|старонак=656|seite=|серыя=|isbn=978-5-4224-0823-8|isbn2=5-85255-111-2|ref=Фельштинский}}
** {{кніга|аўтар=[[Юрый Георгіевіч Фяльшцінскі|Фельштинский Ю. Г.]]|загаловак=Вожди в законе|спасылка=|адказны=|выданне=2-е изд., доп|месца=М.|выдавецтва=Терра|год=2008|старонкі=|старонак=385|isbn=9785275018783|isbn2=5275018789|ref=Фельштинский}}
* {{кніга|аўтар={{нп5|Вінфрыд Баумгарт|Baumgart W.|de|Winfried Baumgart}}|спасылка=https://d-nb.info/1115203061/34|частка=Die Friedensverhandlungen von Brest-Litowsk|загаловак=Deutsche Ostpolitik 1918. Von Brest-Litowsk bis zum Ende des Ersten Weltkrieges|выдавецтва=R. Oldenbourg Verlag|месца=Wien, München|год=1966|band=|alleseiten=462|seite=|серыя=|isbn=|isbn2=|ref=Baumgart}}
* {{кніга|аўтар={{comment|Chernev B.|Chernev, Borislav}}|загаловак=[[Сумерки империи (кніга)|Twilight of Empire: The Brest-Litovsk Conference and the Remaking of East-Central Europe, 1917—1918]]|адказны=|месца=|выдавецтва=University of Toronto Press|год=2017|allpages=328|старонкі=|isbn=9781487513351|isbn2=1487513356|isbn4=1487501498|isbn3=9781487501495|ref=Chernev|тыраж=}}
* {{кніга|аўтар={{comment|John V.|John, Volkwart}}|загаловак=Brest-Litowsk: Verhandlungen und Friedensverträge im Osten 1917 bis 1918|адказны=|спасылка=|месца=Stuttgart|выдавецтва=W. Kohlhammer|год=1937|band=|alleseiten=149|серыя=Beiträge zur Geschichte der nachbismarckschen Zeit und des Weltkrieges, H. 35|ref=John}}
* {{кніга|аўтар={{нп5|Вернер Хальвег|Hahlweg W.|de|Werner Hahlweg}}|частка=|спасылка частка=|загаловак=Der Diktatfriede von Brest-Litowsk 1918 und die bolschewistische Weltrevolution|адказны=|выдавецтва=Aschendorff|выданне=|месца=Münster|год=1960|band=|alleseiten=87|seite=|серыя=Schriften d. Gesellsch. z. Förderung d. Friedrich-Wilhelms-Universität zu Münster. H. 44|isbn=|isbn2=|ref=Hahlweg}}
* {{кніга|аўтар=[[Джордж Фрост Кенан|Kennan G. F.]]|частка=The First Brest-Litovsk Crisis|спасылка=https://archive.org/details/sovietamericanre01kenn|загаловак=Soviet-American relations, 1917—1920|выдавецтва=[[Princeton University Press]]|месца=Princeton|год=1956|volume=I. Russia leaves the War|pages=|allpages=|серыя=|isbn=|isbn2=|ref=Kennan}}
* {{кніга|аўтар={{comment|Kılıç S.|Kılıç, Selami}}|спасылка=|частка=|загаловак=Türk-Sovyet İlişkilerinin Doğuşu : Brest-Litovsk Barışı Ve Müzakereleri (22 Aralık 1917 — 3 Mart 1918)|арыгінал=|выданне=|выдавецтва=Dergâh Yayınları|месца=İstanbul|год=1998|band=|alleseiten=488|seite=|серыя=Tarih dizisi, 17; Dergâh Yayınları, 179|isbn=9757737356|isbn3=9757032298|isbn2=9789757032298|ref=Kılıç}}
* {{кніга|аўтар=|спасылка=|выданне=|загаловак=Königsberg. Reisebücher von Anno dazumal|выдавецтва=Rautenberg|месца=|год=1991|band=12|alleseiten=|seite=|серыя=|isbn=9783792104712|isbn2=3792104717|ref=«Königsberg»}}
* {{кніга|аўтар={{нп5|Герд Крумайх|Krumeich G.|de|Gerd Krumeich}}|спасылка=https://archive.org/details/die101wichtigste0000gerd|выданне=|загаловак=Die 101 wichtigsten Fragen: Der erste Weltkrieg|выдавецтва=C. H. Beck|месца=München|год=2015|band=|alleseiten=|seite=|серыя=|isbn=978-3406659416|isbn2=3406659411|ref=Krumeich}}
* {{кніга|аўтар={{comment|Krummacher F. A.|Krummacher, Friedrich Arnold}}, {{comment|Lange H.|Lange, Hellmut}}|спасылка=|выданне=|загаловак=Krieg und Frieden. Geschichte der deutsch-sowjetischen Beziehungen. Von Brest-Litowsk zum Unternehmen Barbarossa|выдавецтва=Bechtle|месца=München|год=1970|band=|alleseiten=564|seite=|серыя=|isbn=|isbn2=|ref=Krummacher, Lange}}
* {{кніга|аўтар={{нп5|Акдэс Німет Курат|Kurat A. N.|tr|Akdes Nimet Kurat}}|частка=Brest-Litovsk'ta Türk ve Sovyet-Rus Heyetleriarasında müzakereler|спасылка=|загаловак=Турция и Россия|арыгінал=Türkiye ve Rusya|адказны=|выдавецтва=Kültür Bakanlığı|выданне=|месца=|год=1990|том=|alleseiten=755|seite=367—385|серыя=Kültür Bakanlığı, 1194; Kültür Eserleri Dizisi, 150|isbn=9789751707031|isbn2=975170703X|ref=Kurat}}
** {{артыкул|аўтар={{нп5|Акдэс Німет Курат|Kurat A. N.|tr|Akdes Nimet Kurat}}|загаловак=Brest-Litovsk Müzakereleri ve Barışı|спасылка=https://drive.google.com/file/d/0B7liBn5XLsAfMGQ5RDJIb3VEUEk/edit|мова=tr|выданне=Belleten|месца=Ankara|год=1967|месяц=7|чысло=|том=XXXI|выпуск=|нумар=123|старонкі=375—415|issn=0041-4255|doi=|ref=Kurat}}
* {{кніга|аўтар=[[Рычард Пайпс|Pipes R.]]|спасылка=|частка=Brest-Litovsk|загаловак=The Russian Revolution|адказны=|выдавецтва=|месца=|год=1990|volume=2|allpages=|старонкі=|серыя=|isbn=|isbn2=|ref=Pipes}}
** {{кніга|аўтар=[[Рычард Пайпс|Пайпс Р.]]|частка=Брест-Литовск|загаловак=Русская революция|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Захаров|год=2005|том=2: Большевики в борьбе за власть 1917—1918|старонкі=|старонак=720|серыя=|isbn=5-8159-0526-7|тыраж=|ref=Пайпс}}
* {{кніга|аўтар=[[Георг фон Раух|Rauch G.]]|частка=Der Frieden von Brest-Litowsk|загаловак=Geschichte des bolschewistischen Rußland|адказны=|выданне=3. Aufl|месца=Wiesbaden|выдавецтва=Rhein. Verl.-Anstalt|год=1955|seite=|alleseiten=644|серыя=|ref=Rauch}}
** {{кніга|аўтар=[[Раух, фон Раух|Rauch G.]]|частка=|загаловак=A history of Soviet Russia|адказны=Georg von Rauch; transl. by Peter and Annette Jacobsohn|выданне=Rev. ed|месца=New York|выдавецтва=Praeger|год=1958|seite=|allpages=xiii, 530|серыя=|ref=Rauch}}
* {{кніга|аўтар={{comment|Reynolds М. А.|Reynolds, Michael A.}}|спасылка=|частка=Brest-Litovsk and the opening of the Caucasus|загаловак=Shattering Empires: The Clash and Collapse of the Ottoman and Russian Empires 1908—1918|адказны=|выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|месца=|год=2011|band=|allpages=xiv, 303|старонкі=|серыя=|isbn=9781139494120|isbn2=1139494120|isbn3=978-0-521-19553-9|isbn4=978-0-521-14916-7|ref=Reynolds}}
* {{кніга|аўтар=[[Герхард Рытэр|Ritter G.]]|спасылка=|выданне=2, neu durchges. Aufl|загаловак=Staatskunst und Kriegshandwerk : das Problem des «Militarismus» in Deutschland|выдавецтва=Oldenbourg|месца=München|год=1968|band=4: Die Herrschaft des deutschen Militarismus und die Katastrophe von 1918|alleseiten=586|seite=|серыя=|isbn=|isbn2=|ref=Ritter}}
** {{кніга|аўтар=[[Герхард Рытэр|Ritter G.]]|спасылка=|выданне=|загаловак=The Sword and the Scepter: The Problem of Militarism in Germany|выдавецтва=University of Miami Press|месца=Coral Gables|год=1973|volume=4: The Reign of German Militarism and the Disaster of 1918|allpages=496|seite=|серыя=|isbn=9780870242359|isbn2=0870242350|ref=Ritter}}
* {{кніга|аўтар={{comment|Smele J.|Smele, Jonathan}}|частка=The Treaty of Brest-Litovsk|загаловак=The Russian Revolution and Civil War 1917—1921: An Annotated Bibliography|выдавецтва=A&amp;C Black|год=2006|allpages=656|pages=|серыя=Continuum Collection|isbn=9781441119926|isbn2=1441119922|ref=Smele}}
* {{кніга|аўтар={{comment|Warth R. D.|Warth, Robert D.}}|частка=A Separate Peace|выданне=|загаловак=Союзники и русская революция|арыгінал=The Allies and the Russian Revolution. From the fall of the monarchy to the Peace of Brest-Litowsk|выдавецтва=Duke University Press|месца=Durham N. C.|год=1954|volume=|pages=|allpages=vi, 294|серыя=|isbn=|isbn2=|ref=Warth}}
* {{кніга|аўтар=Wheeler-Bennet J. W.|арыгінал=|загаловак=[[Брестский мир. Победы и поражения советской дипломатии|The Forgotten Peace: Brest-Litovsk, March 1918]]|адказны=|месца=London|выдавецтва=Macmillan|год=1938|allpages=478|старонкі=|isbn=|ref=Wheeler-Bennet|тыраж=}}
** {{кніга|аўтар=[[Джон Уілер-Бенет|Уилер-Беннет Д.]]|арыгінал=Brest-Litovsk: The Forgotten Peace March 1918|загаловак=[[Брестский мир. Победы и поражения советской дипломатии]]|адказны=пер. с англ. С. К. Меркулова|месца=М.|выдавецтва=Центрполиграф|год=2009|старонак=416|старонкі=|isbn=978-5-9524-4288-7|ref=Уилер-Беннет|тыраж=3000}}
* {{кніга|аўтар=[[Збнек Земан|Zeman Z. A.]]|частка=Brest Litovsk|загаловак=A Diplomatic History of the First World War|выдавецтва=[[Weidenfeld and Nicolson]]|месца=London|год=1971|allpages=402|pages=|серыя=|isbn=9780297003007|isbn2=0-297-00300-3|ref=Zeman}}

;Артыкулы
* {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Мікалаевіч Базанаў|Базанов С. Н.]]|спасылка=http://www.intelros.ru/readroom/mir-i-politika/m9-2012/16499-krestyanskaya-armiya-posle-pervyh-porazheniy-v-noyabre-1917-marte-1918-g.html|загаловак=Крестьянская армия после первых поражений в ноябре 1917 — марте 1918 г.|адказны=Журнальный клуб «Интелрос»; гл. ред. [[Галумов, Эраст Александрович|Э. А. Галумов]]|мова=|выданне=Мир и политика|месца=|год=2012|месяц=|чысло=|том=|выпуск=|нумар=9|старонкі=|issn=2073-8161|doi=|ref=Базанов}}
* {{артыкул|аўтар=[[Вольга Юр’еўна Васільева|Васильева О. Ю.]]|загаловак=Российская Православная Церковь и Октябрьская революция / Церковь и гражданская война — что произошло?|выданне=Православие и Мир|спасылка=https://www.pravmir.ru/tserkov-i-voina/|год=2017|месяц=11|чысло=2|ref=Васильева}}
* {{артыкул|аўтар=[[Міхаіл Лазаравіч Вельтман|Вельтман (Павлович) М.]]|загаловак=Ленин и Брест|выданне=[[Красная новь]]|адказны=под ред. [[Воронский, Александр Константинович|А. К. Воронского]]|issn=|год=1923|нумар=4|старонкі=|ref=Павлович (Вельтман)|спасылка=}}
* {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Воўкаў|Волков С. В.]]|загаловак=Праздник государственной измены?|спасылка=http://www.novayagazeta.ru/society/51205.html|выданне=[[Новая газета]]|тып=|год=2012|месяц=2|чысло=22|том=|нумар=19|старонкі=|doi=|issn=|ref=Волков}}
* {{артыкул|аўтар=Дмитриев С. Н.|загаловак=Таинственный Альянс|спасылка=|мова=|выданне=[[Наш современник]]|тып=журнал|год=1990|том=|нумар=11|старонкі=128—136|doi=|issn=0027-8238|ref=Дмитриев}}
* {{артыкул|аўтар=Зіберт Д.|загаловак=Карта из приложения к Брест-Литовскому мирному договору: причины неопубликования и ошибки в интерпретации текста документа в немецкоязычной историографии|адказны=|спасылка=http://elib.bsu.by/handle/123456789/201315|выданне=Журн. Белорус. гос. ун-та. История|месца=|год=2018|месяц=|чысло=|том=|выпуск=|нумар=2|старонкі=47—56|issn=2520-6338|doi=|ref=Зиберт|archive-date=6 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006191829/http://elib.bsu.by/handle/123456789/201315}}
* {{артыкул|аўтар=[[Барыс Эмануілавіч Нольдэ|Нольде Б. Э.]]|загаловак=Политическая карта Брестских договоров|выданне=Международная политика и мировое хозяйство|месца=Пг.|год=1918|нумар=2|старонкі=3—13|ref=Нольде}}
* {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аганавіч Чубар’ян|Чубарьян А. О.]]|загаловак=Брестский мир в американской и английской буржуазной историографии|спасылка=|мова=|выданне=[[Вопросы истории]]|тып=|год=1962|месяц=|чысло=|том=|выпуск=|нумар=3|старонкі=|issn=0042-8779|doi=|ref=Чубарьян}}
* {{артыкул|загаловак=Brest-Litovsk Antlaşması'ndan Sonra Türkiye ve Ermeniler|выданне=Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları|месца=Istanbul University|год=2004|нумар=5|старонкі=25—51|мова=tr|аўтар={{comment|Bal H.|Bal, Halil}}|спасылка=http://dergipark.gov.tr/download/article-file/9913|issn=1304-9720|ref=Bal|archive-date=11 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211025854/http://dergipark.gov.tr/download/article-file/9913}}
* {{артыкул|аўтар={{нп5|Вінфрыд Баумгарт|Baumgart W.|de|Winfried Baumgart}}|загаловак=Die «geschäftliche Behandlung» des Berliner Ergänzungsvertrags vom 27. August 1918 : eine Episode der deutschen Verfassungsgeschichte|спасылка=http://publications.ub.uni-mainz.de/opus/volltexte/2011/2652/pdf/2652.pdf|мова=de|выданне=Historisches Jahrbuch|месца=München|выдавецтва=Karl Alber|год=1969|месяц=|чысло=|том=89|выпуск=|нумар=|старонкі=116—152|issn=0018-2621|doi=|ref=Baumgart|archive-date=13 ліпеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713042922/https://publications.ub.uni-mainz.de/opus/volltexte/2011/2652/pdf/2652.pdf}}
* {{артыкул|аўтар={{comment|Jodeit K.|Jodeit, Klaus}}|загаловак=Literatur zum Frieden von Brest-Litowsk 1918 (9.2 und 3.3)|спасылка=|мова=de|выданне=Jahresbibliographie. Bibliothek für Zeitgeschichte|месца=Stuttgart|год=1961|месяц=|чысло=|том=33|выпуск=|нумар=|старонкі=567—587|issn=0081-8992|doi=|ref=Jodeit}}

; Дадатковая
* {{кніга|аўтар=Белый А.|адказны=под общ. ред. [[Валерый Міхайлавіч Піскуноў|В. М. Пискунова]]; подгот. текста, вступ. ст., коммент. [[Святлана Ільінічна Піскунова|С. И. Пискуновой]]|выданне=|загаловак=Собрание сочинений. Воспоминания о Блоке|выдавецтва=[[Республика (выдавецтва)|Республика]]|месца=М.|год=1995|band=|старонак=510|seite=|серыя=|isbn=5-250-02534-X|isbn2=|ref=Белый, Пискунова}}
* {{h|Литературная энциклопедия|1929|[http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/ Волошин] // Литературная энциклопедия : в 11 т. : т. 2}} / Отв. ред. Фриче В. М. ; Отв. секретарь Бескин О. М. — [Б. м.] : Изд-во Ком. Акад., 1929. — 768 стб. : ил.
* {{кніга|аўтар=[[Камсар Нерсесавіч Грыгар’ян|Григорьян К. Н.]]|адказны=К. Н. Григорьян; отв. ред. [[Фёдар Якаўлевіч Прыйма|Ф. Я. Прийма]]|выданне=2-е изд., перераб. и доп|загаловак=Ваан Терьян : Очерк жизни и творчества|выдавецтва=Наука : Ленингр. отд-ние|месца=Л.|год=1985|band=|старонак=208|seite=|серыя=|isbn=|isbn2=|ref=Григорьян}}
* {{кніга|аўтар=|загаловак=История русской литературы XX — начала XXI века. Учебник. В 3 частях|спасылка=|адказны=ред. [[Валянцін Іванавіч Каровін|В. И. Коровин]]|том=II. 1925—1990 годы|месца=|выдавецтва=Владос|год=2014|старонкі=|старонак=512|isbn=978-5-691-02029-2|isbn2=|ref=Коровин}}
* {{кніга|аўтар=[[Юрый Веніямінавіч Ключнікаў|Ключников Ю. В.]], Сабанин А. В.|загаловак=Международная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях. Ч. 2. От империалистической войны до снятия блокады с Советской России|адказны=|месца=М.|выдавецтва=Литиздат НКИД|год=1926|старонак=463|isbn=|ref=Ключников, Сабанин|спасылка=http://books.e-heritage.ru/book/10079637}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Львовіч Макоўскі|Маковский А. Л.]]|загаловак=Избранные труды по гражданскому праву. В 2 т.|частка=Екатерина Абрамовна Флейшиц|мова=|месца=М.|выдавецтва=Статут|год=2015|старонак=512|адказны=[[Кацярына Абрамаўна Флейшыц|Е. А. Флейшиц]]|том=1|выпуск=|нумар=|серыя=|isbn=978-5-8354-1192-4|isbn2=978-5-8354-1191-7|ref=Маковский}}
* {{кніга|аўтар=[[Віктар Анатольевіч Саўчанка|Савченко В. А.]]|загаловак=Двенадцать войн за Украину|частка=Война Германии, Австро-Венгрии и УНР против Советской Украины (февраль — апрель 1918)|мова=|месца=Харьков|выдавецтва=Фолио|год=2006|старонак=415|чысло=|том=|выпуск=|нумар=|серыя=Время и судьбы|isbn=966-03-3456-7|ref=Савченко}}
* {{кніга|аўтар=[[Владимир Геннадьевич Хандорин|Хандорин В. Г.]]|загаловак=Адмирал Колчак. Правда и мифы|частка=На распутье. Россия в огне|мова=|месца=Томск|выдавецтва=выдавецтва Томского Университета|год=2007|старонак=288|чысло=|том=|тыраж=500|нумар=|серыя=|isbn=978-5-7511-1842-6|ref=Хандорин}}
* {{кніга|аўтар={{comment|Brown T.|Brown, Terence}}|загаловак=The Life of W. B. Yeats|спасылка=|адказны=|выданне=2nd ed|месца=Oxford|выдавецтва=Wiley|год=2001|старонкі=|allpages=436|isbn=9780631228516|isbn2=0631228519|серыя=Wiley Blackwell Critical Biographies|ref=Brown}}
* {{кніга|аўтар={{нп5|Антон Чубіньскі|Czubiński A.|pl|Antoni Czubiński}}|спасылка=|выданне=Wyd. 3|загаловак=Historia powszechna XX wieku|выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie|месца=Poznań|год=2011|band=|alleseiten=860|seite=|серыя=|isbn=978-83-7177-808-7|isbn2=|ref=Czubiński}}
* {{кніга|аўтар={{comment|Duncan P. J. S.|Duncan, Peter (Pete) J. S.}}|загаловак=Russian Messianism: Third Rome, Revolution, Communism and After|спасылка=https://books.google.ru/books?id=qeCEAgAAQBAJ&amp;pg=PA53&amp;dq=Andrei+Biely+poem+brest&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjnucGGt9bdAhWRiqYKHTLcDikQ6AEIJzAA#v=onepage&amp;q=poem%20brest&amp;f=false|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Routledge|год=2002|старонкі=|allpages=261|isbn=9781134744770|isbn2=1134744773|серыя=Routledge Advances in European Politics|ref=Duncan}}
{{refend}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{refbegin}}
* {{cite web|url=http://www.hrono.ru/dokum/brest1918.html|title=«Брестский Мир»: Мирный договор. Между Советской Россией, с одной стороны, и Германией, Австро-Венгрией, Болгарией и Турцией, с другой стороны /текст/|author=|date=2009-12-24|work=|publisher=Хронос. Всемирная история в Интернете|accessdate=2018-08-13}}
* {{cite web|url=http://vss.aonb.ru/index.php?act=show_s_new&amp;id_new=12545|title=Брестский мирный договор как акт международного права /запрос № 12545/|author=|date=2014-11-24|work=|publisher=Архангельская областная научная библиотека имени им. Н. А. Добролюбова|accessdate=2018-08-13}}
* {{cite web|url=http://www.brest-fortress.by/istoriya/11-krepost-1830-1918/37-brestskij-mir.html|title=Брестский мир|author=|date=|work=|publisher=ГУ «Мемориальный комплекс „[[Брэсцкая крэпасць|Брестская крепость-герой]]“»|accessdate=2018-08-14|ref=Мемориальный комплекс «Брестская крепость»|archive-date=12 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250612052831/https://www.brest-fortress.by/istoriya/11-krepost-1830-1918/37-brestskij-mir.html|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://www.vakhtangov.ru/shows/brestskyimir|title=Брестский мир (1987): Драма в 2 частях|author=|website=www.vakhtangov.ru|date=|publisher=[[Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава|Театр им. Евг. Вахтангова]] / Архив спектаклей|lang=|accessdate=2018-05-16|ref=Театр Вахтангова}}
* {{cite web|url=http://kerchmuseum.ru/ru/publish/vystavka-knig-brestskij-mir-v-nauchnoj-biblioteke.html|title=Выставка книг «Брестский мир» в научной библиотеке|author=|date=2018|work=|publisher=Восточно-Крымский историко-культурный заповедник / Министерство культуры Республики Крым|accessdate=2018-08-02}}
* {{cite web|url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/briestskii_mir_1918_gh|title=Брестский мир 1918 года|author=Залесский К. А.|date=|work=|publisher=Энциклопедия «Всемирная история» / Российское военно-историческое общество (РВИО)|accessdate=2018-08-13|archive-date=10 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010180444/https://w.histrf.ru/articles/article/show/briestskii_mir_1918_gh|url-status=dead}}
** {{cite web|url=http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/brestskiy-mir/|title=Брестский мир. 03.03.1918|author=|date=|work=|publisher=«100 главных документов российской истории». Проект Российского военно-исторического общества|accessdate=2018-08-13|ref=РВИО, «100 главных документов»|archive-date=11 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111164941/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/brestskiy-mir/|url-status=dead}}
** {{cite web|url=https://histrf.ru/biblioteka/b/kak-zakliuchalsia-briestskii-mir|title=Как заключался Брестский мир?|author=Соловьёва Е.|date=2017-12-03|publisher=100-летие Революции / Российское военно-историческое общество|accessdate=2018-10-01|ref=Соловьёва, 2017}}
* {{cite web|url=http://encspb.ru/object/2804022875|title=Комитет революционной обороны Петрограда|author=Кулегин А. М.|date=|work=|publisher=Энциклопедический словарь / Интернет-портал «Энциклопедия Санкт-Петербурга»|accessdate=2018-08-14|ref=Кулегин, Энциклопедия СПб}}
* {{cite web|url=https://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/60702|title=Михаил Ульянов. Хроника одной роли (СССР, 1988)|author=|date=|work=|publisher=Телеканал «[[Культура (тэлеканал)|Россия – Культура]]» (Россия–К)|accessdate=2018-10-01|ref=Телеканал «Россия–К»|archive-date=8 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908173133/https://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/60702|url-status=dead}}
* {{h|Britannica, «Russian Civil War»|| {{Britannica-link|https://www.britannica.com/event/Russian-Civil-War|Russian Civil War|2018-10-01}} }}
{{refend}}

{{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}}
{{Брэсцкая крэпасць}}
{{Першая сусветная вайна}}
{{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР (1917—1924)}}
{{Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя ў Беларусі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Распад Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне]]
[[Катэгорыя:1918 год у праве]]
[[Катэгорыя:Падзеі 3 сакавіка]]
[[Катэгорыя:Брэсцкі мір]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікікрыніцы непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:1918 год у Брэсце]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Каўказа]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Украіны (1917—1991)]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Сакавік 1918 года]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>4209pp1klrf70z6clc63htn2oomr2bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кантынент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31319</id>
    <revision>
      <id>5197395</id>
      <parentid>4887796</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца (12) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46337" sha1="3hzltazu04hon872u7mx3rjixv5d1wl" xml:space="preserve">'''Кантыненты''' (ад {{lang-la|Continens}}, р.скл. ''continentis'') або '''мацерыкі''' — найбуйнейшыя масівы сушы Зямлі, большая частка якіх не пакрыта [[Гідрасфера|акіянам]], а ўскраіны знаходзяцца ніжэй узроўню акіяна&lt;ref name=&quot;Горкин&quot; /&gt;.

У [[Геалогія|геалагічным]] сэнсе кантынент адпавядае буйнаму блоку кары [[Кантынентальная кара|кантынентальнага тыпу]] і змяшчае, апроч сушы, таксама тэрыторыю прылеглай ''мацерыковай ускраіны'', [[шэльф]]а, і змешчаных на ім астравоў&lt;ref name=&quot;Горкин&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/6659/материк География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.]&lt;/ref&gt;. Абрысы кантынентаў [[Палеагеаграфія|змяняюцца]] ў геалагічным часе. Мацерыкі, што існавалі на Зямлі ў ранейшыя эпохі, завуцца [[палеакантынент]]амі.

Як раўназначны або блізкі да паняцця «кантынент» таксама ўжываецца тэрмін «'''мацярык'''»&lt;ref name=&quot;BSE&quot;&gt;{{БСЭ3|загаловак=Континент}}&lt;/ref&gt;.

== Тэрміналогія ==
[[Выява:Continentes.png|thumb|300px|Падзел на часткі свету]]
[[Выява:ContinentStatistics.svg|thumb|300px|Параўнанне плошчы і насельніцтва]]
Таксама Зямлю падзяляюць на [[Частка свету|часткі свету]]. Гэта дзяленне ўзнікла ў эпоху геаграфічных адкрыццяў, мараплаўцы паступова адкрывалі ўсё новыя і новыя зямлі, як уперад казалі, новыя «часткі свету». У адрозненне ад дзялення на мацерыкі, два кантыненты (мацерыкі) Паўночная Амерыка і Паўднёвая Амерыка ўтвараюць адну частку свету — Амерыку, а дзве часткі свету [[Еўропа]] і [[Азія]] знаходзяцца на адным кантыненце (мацерыку) — [[Еўразія|Еўразіі]]. Мяжа паміж Еўропай і Азіяй праходзіць па [[Уральскія горы|Уральскіх гарах]], затым рацэ [[Рака Эмба|Эмбе]] да [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], рэках [[Кума]] і [[Маныч]] да вусця ракі [[Дон]] і далей па берагах [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Міжземнае мора|Міжземнага мораў]]. Апісаная вышэй мяжа Еўропа—Азія не з’яўляецца бясспрэчнай, гэта толькі адзін з некалькіх прынятых варыянтаў.

У адрозненне ад мацерыка, частка свету ўключае ў сябе таксама блізкія да мацерыка [[востраў|астравы]], прычым блізкасць маецца на ўвазе па гістарычнай традыцыі, а адлегласць можа быць і вялікая. У геалогіі да кантынента часта адносяць таксама подводную ўскраіну мацерыка, уключаючы астравы, размешчаныя на ёй.

У англійскай і некаторых іншых мовах словам ''continent'' пазначаюць як кантыненты, так і часткі свету.

У [[геалогія|геалогіі]] да мацерыка часта адносяць таксама падводную ўскраіну мацерыка, уключаючы астравы, размешаныя на ёй. Мацерыкі з тэктанічнага пункту погляду — пляцоўкі [[літасфера|літасферы]], мелыя кантынентальную будову [[зямная кара|зямной кары]]&lt;ref&gt;[http://planetearth.at.ua/news/materiki/2011-11-24-350 Статья на «Планета Земля»]&lt;/ref&gt;.

Кантынент (непарыўны, суцэльны), у адрозненне ад мацерыка, — бесперапынны масіў сушы, не падзелены морам. Межы кантынента не могуць праходзіць па сушы. Кантынентаў чатыры:
* [[Стары Свет]] ([[Еўразія]] і [[Афрыка]]),
* [[Новы Свет]] ([[Паўночная Амерыка]] і [[Паўднёвая Амерыка]]),
* [[Аўстралія]],
* [[Антарктыда]].

Існуе таксама падобнае гісторыка-культурнае паняцце «[[часткі свету]]». На мацерыку [[Еўразія]] месцяцца дзве часткі свету — [[Еўропа]] і [[Азія]], а частка свету [[Амерыка]] уключае два мацерыкі — [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыкі]]. Свет дзеліцца на шэсць частак свету:
* [[Азія]],
* [[Афрыка]],
* [[Амерыка]],
* [[Еўропа]],
* [[Аўстралія]] і [[Акіянія]],
* [[Антарктыка]] ([[Антарктыда]] з узбярэжнымі морамі і выспамі).
Часам [[Акіянія|Акіянію]] і [[Арктыка|Арктыку]] вылучаюць у асобныя [[часткі свету]].

[[Мяжа паміж Еўропай і Азіяй]] з поўначы на поўдзень праходзіць па [[Уральскія горы|Уральскіх горах]], потым па рацэ [[Рака Эмба|Эмба]] да [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], на поўнач ад [[Каўказ]]а — па рэках [[Кума]] і [[Маныч]] да [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]], далей — па [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Міжземнае мора|Міжземным морах]]. Апісаная вышэй мяжа не з’яўляецца бясспрэчнай — гэта толькі адзін з некалькіх прынятых у свеце варыянтаў.

== Кантынентальныя мадэлі ==
У свеце існуе некалькі традыцый падзелу Зямлі на мацерыкі і часткі свету.

&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=&quot;9&quot; | Лік кантынентаў у розных традыцыях
|-
| style=&quot;background:#fff;&quot; colspan=&quot;9&quot;|[[Файл:Continents vide couleurs-automatedvector.svg|center|300px]]&lt;center&gt;&lt;small&gt;Колерамі вылучаны часткі сушы, што выдзяляюцца ў кантыненты ў розных культурах&lt;/small&gt;
|-
&lt;!-- |'''3 кантыненты'''
|colspan=&quot;3&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #fed52e;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #c10000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #f33e01;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[Афраеўразія]]
|colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background:#0c0;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background:green;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[Амерыка]]
|colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c04080;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #0040ff;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[Акіянія]]
|-(нет АИ)--&gt;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''4 кантыненты'''&lt;ref&gt;{{cite book|title='continents' - ''Encyclopedia of World Geography, Volume 1''|url=http://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&amp;pg=PA215&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|editor=R. W. McColl|year=2005|isbn=9780816072293|access-date=2012-06-26|publisher=Golson Books Ltd|quote=And since Africa and Asia are connected at the Suez Peninsula, Europe, Africa, and Asia are sometimes combined as Afro-Eurasia or Eurafrasia.}}&lt;/ref&gt;
|colspan=&quot;3&quot; |{{small|{{color strip|#fed52e|#c10000|#f33e01}}}}&amp;nbsp;[[Афраеўразія]]
|colspan=&quot;2&quot; |{{small|{{color strip|#0c0|green}}}}&amp;nbsp;[[Амерыка]]
||{{small|{{color strip|#0040ff}}}}&amp;nbsp;[[Антарктыда]]
||{{small|{{color strip|#c04080}}}}&amp;nbsp;[[Аўстралія (кантынент)|Аўстралія]]
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''5 кантынентаў'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;OU&quot;&gt;Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, «Continente», page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LCC&quot;&gt;Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0&lt;/ref&gt;
||{{small|{{color strip|#fed52e}}}}&amp;nbsp;[[Афрыка]]
|colspan=&quot;2&quot; |{{small|{{color strip|#c10000|#f33e01}}}}&amp;nbsp;[[Еўразія]]
|colspan=&quot;2&quot; |{{small|{{color strip|#0c0|green}}}}&amp;nbsp;[[Амерыка]]
||{{small|{{color strip|#0040ff}}}}&amp;nbsp;[[Антарктыда]]
||{{small|{{color strip|#c04080}}}}&amp;nbsp;[[Аўстралія (кантынент)|Аўстралія]]
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''6 кантынентаў'''&lt;ref name=&quot;HEL&quot;/&gt;
||{{small|{{color strip|#fed52e}}}}&amp;nbsp;[[Афрыка]]
||{{small|{{color strip|#c10000}}}}&amp;nbsp;[[Еўропа]]
||{{small|{{color strip|#f33e01}}}}&amp;nbsp;[[Азія]]
|colspan=&quot;2&quot; |{{small|{{color strip|#0c0|green}}}}&amp;nbsp;[[Амерыка]]
||{{small|{{color strip|#0040ff}}}}&amp;nbsp;[[Антарктыда]]
||{{small|{{color strip|#c04080}}}}&amp;nbsp;[[Аўстралія (кантынент)|Аўстралія]]
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''6 кантынентаў'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;«[http://www.bartleby.com/65/co/continent.html Continent]». ''[http://www.bartleby.com/65/ The Columbia Encyclopedia]''. 2001. New York: Columbia University Press — Bartleby.&lt;/ref&gt;
||{{small|{{color strip|#fed52e}}}}&amp;nbsp;[[Афрыка]]
|colspan=&quot;2&quot; |{{small|{{color strip|#c10000|#f33e01}}}}&amp;nbsp;[[Еўразія]]
||{{small|{{color strip|#0c0}}}}&amp;nbsp;[[Паўночная Амерыка]]
||{{small|{{color strip|green}}}}&amp;nbsp;[[Паўднёвая Амерыка]]
||{{small|{{color strip|#0040ff}}}}&amp;nbsp;[[Антарктыда]]
||{{small|{{color strip|#c04080}}}}&amp;nbsp;[[Аўстралія (кантынент)|Аўстралія]]
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''7 кантынентаў'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;NatlGeo&quot;&gt;[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&amp;Mode=d&amp;SubMode=w World], ''[[National Geographic, часопіс|National Geographic]] — [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ Xpeditions Atlas].'' 2006. Washington, DC: National Geographic Society.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AoCA&quot;&gt;[http://atlas.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view The World — Continents] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060221064548/http://atlas.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view |date=21 лютага 2006 }}, [http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/index.html ''Atlas of Canada'']&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EB&gt;«[http://www.britannica.com/ebc/article-9361501 Continent]». ''[[Encyclopædia Britannica]]''. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford1&quot;&gt;''[[Oxford English Dictionary|The New Oxford Dictionary of English]].'' 2001. New York: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encarta&quot;&gt;«[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553387/Continent.html Continent] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091028025748/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553387/Continent.html |date=28 кастрычніка 2009 }}». ''[[Encarta|MSN Encarta Online Encyclopedia 2006]].''. 2009-10-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford2&quot;&gt;«Continent». McArthur, Tom, ed. 1992. ''The Oxford Companion to the English Language''. New York: Oxford University Press; p. 260.&lt;/ref&gt;
||{{small|{{color strip|#fed52e}}}}&amp;nbsp;[[Афрыка]]
||{{small|{{color strip|#c10000}}}}&amp;nbsp;[[Еўропа]]
||{{small|{{color strip|#f33e01}}}}&amp;nbsp;[[Азія]]
||{{small|{{color strip|#0c0}}}}&amp;nbsp;[[Паўночная Амерыка]]
||{{small|{{color strip|green}}}}&amp;nbsp;[[Паўднёвая Амерыка]]
||{{small|{{color strip|#0040ff}}}}&amp;nbsp;[[Антарктыда]]
||{{small|{{color strip|#c04080}}}}&amp;nbsp;[[Аўстралія (кантынент)|Аўстралія]]
|}
&lt;/center&gt;

* Мадэль сямі кантынентаў папулярная ў [[Кітай|Кітаі]], [[Індыя|Індыі]], часткова ў заходняй Еўропе і ў [[Англійскамоўныя краіны|англамоўных краінах]].
* Мадэль шасці кантынентаў са з’яднанай Амерыкай («[[Часткі свету]]») папулярная ў [[Іспанская мова|іспанамоўных краінах]]&lt;ref&gt;{{cite book |url = http://lema.rae.es/dpd/?key=norteamerica |language=es }}&lt;/ref&gt; і частцы ўсходняй Еўропы, улучаючы [[Грэцыя|Грэцыю]] з яе пяцікантынетальнай мадэллю (пяць населеных кантынентаў)&lt;ref name=&quot;HEL&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110824110220/http://pi-schools.sch.gr/dimotiko/geografia_st/math/math_21_30.pdf] official Greek Paedagogical Institute ''6th grade Geography textbook'', 5+1 continents combined-America model, ''Pankosmios Enyklopaidikos Atlas'', CIL Hellas Publications, ISBN 84-407-0470-4, page 30, 5+1 combined-America continents model, ''Neos Eikonographemenos Geographikos Atlas'', Siola-Alexiou, 6 continents combined-America model, ''Lexico tes Hellenikes Glossas'', Papyros Publications, ISBN 978-960-6715-47-1, lemma continent(''epeiros''), 5 continents model, [http://www.komvos.edu.gr/dictonlineplsql/simple_search.display_full_lemma?the_lemma_id=18827&amp;target_dict=1] ''Lexico Triantaphyllide'' online dictionary , Greek Language Center (''Kentro Hellenikes Glossas''), lemma continent(''epeiros''), 6 continents combined-America model, ''Lexico tes Neas Hellenikes Glossas'', G.Babiniotes, Kentro Lexikologias(Legicology Center) LTD Publications , ISBN 960-86190-1-7, lemma continent(''epeiros''), 6 continents combined-America model.Note and clarification on the above: the sometimes used in Greece 5 and 5+1 continents models mentioned above are equivalent to the 6 (inhabited) continents combined-America model excluding/including (separately mentioning) the uninhabited and once lesser-known or unknown Antarctica (just like the Olympic Circles-Logo); they don’t refer to some other 5 or other number continent modeling scheme.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:ContinentStatistics.svg|thumb|300px|Параўнанне пляца і насельніцтва]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
! Кантынент
! Даўжыня (км з усходу на захад, і з поўдня на поўнач, па перыферыі)
! Доля сушы
! Насельніцтва
! Доля насельніцтва
! Шчыльнасць насельніцтва
|-
! [[Афраеўразія]]
| 1644,9x822,45. || 58 %. || 71 %. || 95.
|-
! [[Амерыка]]
| 833,2х416,6. || 29 %. || 12 %. || 22,1.
|-
! [[Акіянія]]
| 491,2х245,6 || 8 %. || 8 % || 3.2
|}

=== Еўразія ===
[[Файл:Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|right|200px|Еўразія на [[глобус]]е]]
{{main|Еўразія}}
'''Еўразія''' — самы вялікі мацярык на Зямлі, і адзіны, які абмываецца чатырма [[акіян]]амі: на поўдні — [[Індыйскі акіян|Індыйскім]], на поўначы — [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым]], на захадзе — [[Атлантычны акіян|Атлантычным]], на ўсходзе — [[Ціхі акіян|Ціхім]]. Кантынент знаходзіцца ў [[Паўночнае паўшар’е|Севернам паўшар'і]] паміж 9° з. д. і 169° з. д., пры гэтым частка астравоў Еўразіі знаходзіцца ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар'і]]. Большая частка кантынентальнай Еўразіі ляжыць у [[Усходняе паўшар’е|Усходнім паўшар'і]], хоць крайнія заходні і ўсходні пункты мацерыка знаходзяцца ў [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар'і]]. Еўразія працягнулася з захаду на ўсход на 10,5 тыс. км, з поўначы на поўдзень — на 5,3 тыс. км, пры плошчы 53,6 млн км². Гэта больш як траціна плошчы ўсёй сушы планеты. Плошча астравоў Еўразіі набліжаецца да 2,75 млн км².

Змяшчае дзве [[часткі свету]]: [[Еўропа|Еўропу]] і [[Азія|Азію]]. Лінію мяжы паміж Еўропай і Азіяй найчасцей праводзяць па ўсходніх схілах [[Уральскія горы|Уральскіх гор]], рацэ [[Урал (рака)|Урал]], рацэ [[Рака Эмба|Эмба]], паўночна-заходняму ўзбярэжжу [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], рацэ [[Рака Кума, Паўночны Каўказ|Кума]], [[Кума-Маныцкая западзіна|Кумо-Маныцкай западзіне]], рацэ [[Маныч]], усходнім узбярэжжы Чорнага мора, паўднёваму ўзбярэжжу Чорнага мора, праліву [[Басфор]], Мармуроваму моры, праліву [[Дарданэлы]], Эгейскаму і Міжземнаму морам, Гібралтарскаму праліву. Гэты падзел склаўся гістарычна. У прыродным дачыненні рэзкай мяжы паміж Еўропай і Азіяй не існуе. Кантынент з’яднаны бесперапыннасцю сушы, што склалася на цяперашні момант тэктанічнай кансалідаванасцю і адзінствам шматлікіх кліматычных працэсаў.

=== Паўночная Амерыка ===
[[Файл:Location North America.svg|thumb|right|200px|Паўночная Амерыка на [[глобус]]е]]
{{main|Паўночная Амерыка}}
'''Паўночная Амерыка''' ({{lang-en|North America}}, {{lang-fr|Amérique du Nord}}, {{lang-es|América del Norte, Norteamérica}}, {{lang-nah|Ixachitlān Mictlāmpa}}) — адзін з кантынентаў планеты [[Зямля]], размешчаны на поўначы [[Заходняе паўшар’е|Заходняга]] паўшар'я Зямлі. Паўночная Амерыка абмываецца на захадзе [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] з Берынгавым морам, залівамі Аляска і Каліфарнійскім, на ўсходзе [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] з морамі Лабрадор, Карыбскім, залівам Святога Лаўрына і Мексіканскім, на поўначы — [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым акіянам]] з морамі Бофарта, Бафіна, Грэнландскім і Гудзонавым залівам. З захаду кантынент адлучаны ад [[Еўразія|Еўразіі]] [[Берынгаў праліў|Берынгавым пралівам]]. На поўдні мяжа паміж Паўночнай і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкай]] праходзіць праз [[Панамскі перашыек]].

У склад Паўночнай Амерыкі ўлучаюць таксама шматлікія астравы: [[Грэнландыя|Грэнландыю]], [[Канадскі арктычны архіпелаг]], [[Алеуцкія астравы]], [[востраў Ванкувер]], [[архіпелаг Аляксандра]] і іншыя. Плошча Паўночнай Амерыкі разам з астраамі 24,25 млн км², без астравоў 20,36 млн км².

=== Паўднёвая Амерыка ===
[[Файл:South America (orthographic projection).svg|thumb|right|200px|Паўднёвая Амерыка на [[глобус]]е]]
{{main|Паўднёвая Амерыка}}
'''Паўднёвая Амерыка''' ({{lang-es|América del Sur, Sudamérica, Suramérica}}, {{lang-pt|América do Sul}}, {{lang-en|South America}}, {{lang-nl|Zuid-Amerika}}, {{lang-fr|Amérique du Sud}}, {{lang-gn|Ñembyamérika}}, {{lang-qu|Urin Awya Yala, Urin Amerika}}) — паўднёвы кантынент у [[Амерыка|Амерыцы]], размешчаны галоўным чынам у [[Заходняе паўшар’е|Заходнім]] і [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым]] паўшар'ях планеты [[Зямля]], тым не менш, часткова кантынент знаходзіцца і ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар'і]]. Абмываецца на захадзе [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]], на ўсходзе — [[Атлантычны акіян|Атлантычным]], з поўначы абмяжоўваецца [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкай]], мяжа паміж Амерыкамі праходзіць па [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйку]] і [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]].

У склад Паўднёвай Амерыкі таксама ўваходзяць розныя [[Востраў|астравы]], большасць з якіх прыналежыць краінам кантынента. [[Карыбскае мора|Карыбскія]] тэрыторыі адносяцца да [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Краіны Паўднёвай Амерыкі, якія мяжуюць з Карыбскім морам — улучаючы [[Калумбія|Калумбію]], [[Венесуэла|Венесуэлу]], [[Гаяна|Гаяну]], [[Сурынам]] і [[Французская Гвіяна|Французскую Гвіяну]] — вядомыя як [[Карыбская Паўднёвая Амерыка]].

Найважнейшымі рачнымі сістэмамі ў Паўднёвай Амерыцы з’яўляюцца [[Амазонка]], [[Арынока]] і [[Парана (рака)|Парана]], агульны басейн якіх складае 7 000 000 км² (плошча Паўднёвай Амерыкі 17 800 000 км²). Большасць азёр Паўднёвай Амерыкі знаходзяцца ў [[Анды|Андах]], самым буйным і высокім у свеце суднаходным возерам з’яўляецца [[Тытыкака]], на мяжы Балівіі і Перу. Самым вялікім паводле плошчы з’яўляецца возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]] ў Венесуэле, яно таксама і адно з найстаражытнейшых на планеце.

У Паўднёвай Амерыцы знаходзіцца самы высокі [[вадаспад]] у свеце — [[Анхель]]. На мацерыку размяшчаецца і самы магутны вадаспад — [[Ігуасу, вадаспады|Ігуасу]].

Плошча кантынента — 17,8 млн км² (4-е месца сярод кантынентаў).

=== Афрыка ===
[[Файл:Africa (orthographic projection).svg|thumb|right|200px|Афрыка на [[глобус]]е]]
{{main|Афрыка}}
'''Афрыка''' — другі паводле плошчы мацярык пасля [[Еўразія|Еўразіі]], які абмываецца [[Міжземнае мора|Міжземным морам]] з поўначы, [[Чырвонае мора|Чырвоным]] — з паўночнага ўсходу, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] з захаду і [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]] з усходу і поўдня. Афрыкай завецца таксама [[частка свету]], якая складаецца з мацерыка Афрыка і прылеглых астравоў.

Афрыканскі кантынент перасякае [[экватар]] і некалькі [[кліматычная зона|кліматычных зон]]; гэта адзіны кантынент, што працягнуўся ад паўночнага субтрапічнага кліматычнага пояса да паўднёвага субтрапічнага. Праз недахоп дажджэй і арашэння — роўна як [[ледавік]]оў ці [[ваданосны гарызонт|ваданоснага гарызонту]] горных сістэм — натуральнага рэгулявання клімату нідзе, апроч узбярэжжаў, практычна не назіраецца.

=== Аўстралія ===
[[Файл:Australia (orthographic projection).svg|thumb|right|200px|Аўстралія на [[глобус]]е]]
{{main|Аўстралія, кантынент}}
'''Аўстралія''' (ад {{lang-la|austrālis}} — «паўднёвы») — кантынент, які знаходзіцца ва [[Усходняе паўшар’е|Усходнім]] і [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым]] паўшар'ях [[Зямля|Землі]]. Уся тэрыторыя мацерыка з’яўляецца асноўнай часткай дзяржавы [[Аўстралійскі Саюз]]. Мацярык уваходзіць у [[частка свету|частку свету]] [[Аўстралія і Акіянія]]. Паўночнае і ўсходняе ўзбярэжжы Аўстраліі абмываюць моры [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]: [[Арафурскае мора|Арафурскае]], [[Каралавае мора|Каралавае]], [[Тасманава мора|Тасманава]], [[Тыморскае мора|Тыморскае]]; заходняе і паўднёвае — [[Індыйскі акіян]]. Блізу Аўстраліі знаходзяцца буйныя астравы [[Новая Гвінея]] і [[Тасманія]]. Уздоўж паўночна-усходняга ўзбярэжжа Аўстраліі больш за 2000 км цягнецца самы вялікі ў свеце [[каралавыя рыфы|каралавы рыф]] — [[Вялікі бар’ерны рыф|Вялікі Бар'ерны рыф]]&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{cite web|author=UNEP World Conservation Monitoring Centre|year=1980|title=Protected Areas and World Heritage - Great Barrier Reef World Heritage Area|url=http://sea.unep-wcmc.org/sites/wh/gbrmp.html|publisher=Department of the Environment and Heritage|access-date=31-03-2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831073819/http://sea.unep-wcmc.org/sites/wh/gbrmp.html|archive-date=31 жніўня 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Антарктыда ===
[[Файл:Location Antarctica.svg|thumb|right|200px|Антарктыда на [[глобус]]е]]
{{main|Антарктыда}}
'''Антарктыда''' ({{lang-el|ἀνταρκτικός}} — процілегласць [[Арктида|Арктыдзе]]) — кантынент, які знаходзіцца на самым поўдні [[Зямля|Землі]], цэнтр Антарктыды прыкладна супадае з [[Паўднёвы полюс|паўднёвым геаграфічным полюсам]]. Антарктыду абмываюць воды [[Паўднёвы акіян|Паўднёвага акіяна]]. Антарктыдай завуць таксама [[частка свету|частку свету]], якая складаецца з мацерыка Антарктыды і прылеглых астравоў.

Антарктыда — найвышэйшы мацярык, яго сярэдняя вышыня — {{num|2040|метраў}}. На мацерыку таксама знаходзіцца каля 85 % ледавікоў планеты. Сталага насельніцтва на Антарктыдзе няма, але прысутнічае больш як сорак навуковых станцый, што належаць розным дзяржавам і прызначаны для даследавання і дэталёвага вывучэння асаблівасцей кантынента.

Антарктыда амаль цалкам пакрыта [[Ледавік#Класіфікацыя ледавікоў|ледавіковым покрывам]], сярэдняя таўшчыня якога перавышае {{num|2500|метраў}}. Існуе таксама вялікая колькасць падлёдных азёр (больш 140), самым буйным з якіх з’яўляецца адкрытае расійскімі навукоўцамі ў 1990-х гадах возера [[Возера Усход|Усход]].

== Гіпатэтычныя кантыненты ==

=== Кенарленд ===
{{main|Кенарленд}}
''Кенарленд'' — гіпатэтычны [[суперкантынент]], існавалы на думку геафізікаў у неаархеі (прыкладна 2,75 млрд гадоў назад)&lt;ref name=&quot;Лубнина&quot;&gt;[http://oldvak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/announcements/Geolog-miner/2009/26-10/LubninaNV.pdf Н. В. Лубнина: «Восточно-европейский кратон от неоархея до палеозоя по палеомагнитным данным»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202180423/http://oldvak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/announcements/Geolog-miner/2009/26-10/LubninaNV.pdf |date=2 лютага 2012 }}&lt;/ref&gt;. Назва паходзіць ад кенаранскай фазы складкаватасці. Палеамагнітныя даследаванні паказваюць, што Кенарленд знаходзіўся ў нізкіх шыротах.

=== Нуна ===
{{main|Нуна}}
''Нуна'' (''Калумбія'', ''Хадсанлэнд'') — гіпатэтычны [[суперкантынент]], існавалы ў перыяд ад 1,8 да 1,5 млрд гадоў назад (максімальная зборка ~1,8 млрд гадоў назад&lt;ref name=&quot;Лубнина&quot;/&gt;). Здагадка пра яго існаванне была высунута Дж.{{nbsp}}Роджэрсам і М.{{nbsp}}Сантушам у 2002 годзе&lt;ref&gt;Rogers, J.J.W. and Santosh, M., 2002, ''Configuration of Columbia, a Mesoproterozoic supercontinent.'' Gondwana Research, v. 5, pp. 5—22&lt;/ref&gt;. Час існавання Нуны даводзіцца на [[Палеапратэразой|палеапратэразойскую эру]]&lt;ref name=&quot;Zhao1&quot;&gt;{{Cite journal |first=Guochun |last=Zhao |coauthors = Cawood, Peter A.; Wilde, Simon A.; Sun, M. |year=2002|title=Review of global 2.1–1.8{{nbsp}}Ga orogens: implications for a pre-Rodinia supercontinent |url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2002-11_59_1-4/page/125 |journal=Earth-Science Reviews |volume=59 |pages=125–162 |access-date=2007-01-07}}&lt;/ref&gt;, што робіць яго меркавана найстарым суперкантынентам. Ён складаўся з плата-папярэднікаў [[Старажытныя платформы|старажытных платформаў]], якія ўваходзілі ў склад ранейшых кантынентаў Лаўрына, [[Фенасарматыя]], [[Украінскі шчыт|Украінскага шчыта]], Амазоніі, [[Аўстралія (кантынент)|Аўстраліі]] і, магчыма, [[Сібір, кантынент|Сібіры]], [[Сіна-Карэйская платформа|Сіна-Карэйскай платформы]] і [[Калахарыйская платформа|Калахарыйскай платформы]]. Існаванне кантынента Калумбія заснавана на [[геалогія|геалагічных]]&lt;ref name=&quot;Zhao1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zhao2&quot;&gt;{{Cite journal |first=Guochun |last=Zhao |coauthors=Sun, M.; Wilde, Simon A.; Li, S.Z. |year=2004|title=A Paleo-Mesoproterozoic supercontinent: assembly, growth and breakup |url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2004-09_67_1-2/page/91 |journal=Earth-Science Reviews |volume=67 |pages=91–123 |access-date=2007-01-08}}&lt;/ref&gt; і палеамагнітных дадзеных&lt;ref name=&quot;Pesonen&quot;&gt;{{cite journal|first=Lauri J.|last=Pesonen|coauthors=J. Salminen , F. Donadini and S. Mertanen|date=November 2004|title=Paleomagnetic Configuration of Continents During the Proterozoic|url=http://spaceweb.oulu.fi/geofys03/pdf/No30_Paleomagnetic_Configuration_of_Continents_.pdf|format=PDF|access-date=2006-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720191404/http://spaceweb.oulu.fi/geofys03/pdf/No30_Paleomagnetic_Configuration_of_Continents_.pdf|archive-date=20 ліпеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bispo-Santos&quot;&gt;{{cite journal|first=Franklin|last=Bispo-Santos|coauthors= Manoel S. D’Agrella-Filho; Igor I.G. Pacca; Liliane Janikian; Ricardo I.F. Trindade; Sten-Ake Elming; Jesué A. Silva; Márcia A.S. Barros; Francisco E.C. Pinho|date=June 2008|title=Columbia revisited: Paleomagnetic results from the 1790 Ma colider volcanics (SW Amazonian Craton, Brazil) ''Precambrian Research'', v. 164, p. 40-49-162|access-date=2007-01-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Радзінія ===
{{main|Радзінія}}
''Радзінія'' (ад «Радзіма»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://wiki.vspu.ru/doku.php?id=workroom%3Aiteach2007%3Aivanovama_petrovaea%3A%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%8F |title=Статья о Родинии на портале образовательных ресурсов |access-date=20 ліпеня 2016 |archive-date=31 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331093557/http://wiki.vspu.ru/doku.php?id=workroom:iteach2007:ivanovama_petrovaea:%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%8F |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; або ад «нарадзіць»&lt;ref&gt;Li, Z. X.; Bogdanova, S. V.; Collins, A. S.; Davidson, A.; B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimons, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lul, L.M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky, K. Thrane and V. Vernikovsky (2008). «Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis». ''Precambrian Research'' '''160:''' 179—210&lt;/ref&gt;) — гіпатэтычны [[суперкантынент]], меркавана існавалы ў [[пратэразой|пратэразоі]] — [[эон]]е [[дакембрый|дакембрыя]]. Паўстаў каля 1,1 мільярда гадоў назад і распаўся каля 750 мільёнаў гадоў назад. У той час Зямля складалася з адной гіганцкай часткі сушы і аднаго гіганцкага акіяна, што атрымаў назва [[Міровія]], таксама ўзятае з рускай мовы. Радынія часта лічыцца найстаражытным вядомым суперкантынентам, аднак яе пазіцыя і абрысы ўсё яшчэ з’яўляюцца прадметамі спрэчак. Пасля распаду Радыніі кантыненты паспелі яшчэ раз з’яднацца ў суперкантынент [[Пангея]] і зноў распасціся.

=== Лаўрусія ===
{{main|Лаўрусія}}
''Лаўрусія'' (''Еўрамерыка'') — [[палеазой]]скі суперкантынент, што ўтварыўся ў выніку [[Калізія кантынентаў|калізіі]] [[Паўночна-Амерыканская платформа|Паўночна-Амерыканскай]] (старажытны кантынент [[Лаўрына (старажытны мацярык)|Лаўрына]]) і [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай]] (старажытны кантынент [[Балтыка, старажытны мацярык|Балтыка]]) платформаў у час [[Каледонская складкаватасць|каледонскага арагенезу]]. Вядомыя таксама назвы ''Калядонія'', «''Старажытны чырвоны мацярык''» ({{lang-en|Old Red Continent}}), «''мацярык [[Старажытны чырвоны пясчанік|Старажытнага чырвонага пясчаніку]]''» ({{lang-en2|Old Red Sandstone Continent}}). У [[пермскі перыяд]] злучылася з [[Пангея]]й і стала яе складнікам. Пасля распаду Пангеі стала часткай [[Лаўразія|Лаўразіі]]. У [[палеаген]]е распалася.

=== Гандвана ===
[[Файл:Laurasia-Gondwana-ru.svg|thumb|right|250px|Зніклыя кантыненты]]
{{main|Гандвана}}
''Гандвана'' у [[Палеагеаграфія|палеагеаграфіі]] — старажытны [[суперкантынент]], паўсталы прыкладна 750—530 млн гадоў назад, доўгі час локализовавшийся вакол [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюса]], які ўключаў у сябе практычна ўсю сушу, у наш час змесцаваную ў [[Паўднёвае паўшар’е|паўднёвым паўшар'і]] ([[Афрыка]], [[Паўднёвая Амерыка]], [[Антарктыда]], [[Аўстралія]]), а таксама тэктанічныя блокі [[Індастан]]а і [[Аравія|Аравіі]], цяпер якія перамясціліся ў паўночнае паўшар'е і сталыя часткай [[Еўразія|Еўразійскага]] мацерыка. У раннім [[Палеазойская эра|палеазоі]] Гандвана паступова ссоўвалася на поўнач, і ў [[Каменнавугальны перыяд|каменнавугальным перыядзе]] (360 мільёнаў гадоў назад) злучылася з [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканска]]-[[Скандынавія|скандынаўскім]] мацерыком у гіганцкі протакантынент [[Пангея|Пангею]]. Потым у часы [[Юрскі перыяд|юрскага перыяду]] (каля 180 мільёнаў гадоў назад) Пангея зноў раскалолася на Гандвану і паўночны кантынент [[Лаўразія|Лаўразію]], якія падзяліў акіян [[Тэтыс, акіян|Тэтыс]]. 30 мільёнаў гадоў праз, у тым жа юрскім перыядзе, Гандвана паступова стала распадацца на новыя (цяперашнія) мацерыкі. Даканцова ўсе сучасныя мацерыкі — [[Афрыка]], [[Паўднёвая Амерыка]], [[Аўстралія]], [[Антарктыда]] і [[паўвостраў]] [[Індастан]] — вылучыліся з Гандваны толькі пад канец [[Мелавы перыяд|мелавога перыяду]], то бок 70—80 мільёнаў гадоў назад.

=== Пангея ===
[[Файл:Пангея.png|thumb|right|250px|Пангея ў асяроддзі Панталасы]]
{{main|Пангея}}
''Пангея'' ({{lang-grc|Πανγαῖα}} — «''усё зямля''») — назва, дадзеная [[Альфрэд Вегенер|Альфрэдам Вегенерам]] [[Суперкантынент|протакантынента]], паўсталаму ў эпоху [[Палеазой|палеазоя]]. Гіганцкі [[акіян]], які абмываў Пангею з [[сілур|сілурыйскага перыяду]] [[палеазой|палеазою]] і да ранняга [[мезазой|мезазою]] улучна, атрымаў назву [[Панталаса]] (ад {{lang-grc|παν-}} «усё-» і {{lang-grc2|θάλασσα}} «мора»). Пангея ўтварылася ў пермскім перыядзе, і раскалолася пад канец трыясу (прыкладна 200—210 мільёнаў гадоў назад) на два кантынента: паўночны — [[Лаўразія|Лаўразію]] і паўднёвы — [[Гандвана|Гандвану]]. Падчас фармавання Пангеі са старажытнейшых кантынентаў на месцах іх сутыкнення паўсталі [[Гора|горныя сістэмы]], некаторыя з іх (прыкладам, [[Уральскія горы|Урал]] і [[Апалачы]]) праіснавалі і да нашага часу. Гэтыя раннія горы значна старажытнае адносна маладых горных сістэм ([[Альпы|Альп]] у [[Еўропа|Еўропе]], [[Кардыльеры|Кардыльераў]] у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Анды|Андаў]] у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] ці [[Гімалаі|Гімалаяў]] у [[Азія|Азіі]]). З-за [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]], якая доўжыцца шмат мільёнаў гадоў, Урал і Апалачы — згладжаныя невысокія горы.

=== Казахстанія ===
{{main|Казахстанія}}
''Казахстанія'' — [[Палеазой|сярэдне-палеазойскі]] кантынент, які знаходзіўся паміж [[Лаўрусія]]й і [[Сібірская платформа|Сібірскай платформай]]. Ён працягваецца ад [[Тургайская даліна|Тургайскага прагіну]] і [[Туранская нізіна|Туранскай нізіны]] да пустэльняў [[Гобі]] і [[Цякла-Мачаны]]а.

=== Лаўразія ===
{{main|Лаўразія}}
'''Лаўразія''' — [[Суперкантынент|звышкантынент]], існавалы як паўночная частка разлому протакантынента [[Пангея|Пангеі]] (паўднёвая — [[Гандвана]]) у эпоху познага [[Мезазой|мезазою]]. Яднаў вялікую частку тых тэрыторый, якія складаюць сёння існыя кантыненты паўночнага паўшар'я — [[Еўразія|Еўразію]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]], якія ў сваю чаргу адшчапіліся адзін ад аднаго ад 135 да 200 мільёнаў гадоў назад&lt;ref&gt;{{cite web|last=Houseman|first=Greg|url=http://homepages.see.leeds.ac.uk/~eargah/Gond.html|title=Dispersal of Gondwanaland|publisher=[[University of Leeds]]|access-date=21 Oct 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/65CJNU6kc?url=http://homepages.see.leeds.ac.uk/~eargah/Gond.html|archive-date=4 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Пангея Ультыма ===
{{main|Пангея Ультыма}}
Уяўляецца імаверным, што праз 100—200 млн гадоў кантыненты зноў памкнуцца ў суперкантынент. Мяркуюцца розныя магчымыя сцэнары гэтага з’яднання, вядомыя пад назвамі [[Пангея Ультыма]], [[Новапангея]] і [[Амазія]].

== Гл. таксама ==
* [[Старажытныя платформы]]
* [[Суперкантынент]]
* [[Частка свету]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/pltec/scplseqai.html Рэканструкцыя дрэйфа мацярыкоў]{{ref-en}}

{{Зямля}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія]]
[[Катэгорыя:Кантыненты| ]]
[[Катэгорыя:Тэктоніка]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>3hzltazu04hon872u7mx3rjixv5d1wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браўзер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31332</id>
    <revision>
      <id>5197849</id>
      <parentid>4802024</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Oleg2909</username>
        <id>103628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Выпраўлена памылка друку, дададзены сінонім</comment>
      <origin>5197849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7721" sha1="5r82x5dq1gpar1xrrv2wlxka60hund3" xml:space="preserve">'''Бра́ўзер'''&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;&gt;{{крыніцы/Слоўнік новых запазычаных слоў беларускай мовы|}}&lt;/ref&gt; або '''Аглядальнік''' (ад {{lang-en|Web browser}}) — [[Камп’ютарная праграма|праграма]] для прагляду [[вэб-сайт|вэб-старонак]], звычайна ў сетцы [[Інтэрнэт]]. Браўзеры маюць функцыянал пошуку ў Сеціве, пераходу ад адной старонкі да іншай, спампоўкі файлаў; большасць браўзераў таксама надзелены магчымасцямі прагляду зместу [[FTP]]-сервераў. Браўзеры выкарыстоўваюцца на розных прыладах, такіх як [[Настольны камп’ютар|настольныя камп’ютары]], [[ноўтбук]]і, [[Планшэтны камп’ютар|планшэты]] і [[смартфон]]ы.

Браўзеры пастаянна развіваліся з часоў зараджэння Сеціва, і з яго ростам станавіліся ўсё больш важнай праграмай тыповага персанальнага камп’ютара. Сёння браўзер — комплексная праграма для апрацоўкі і вываду розных складнікаў вэб-старонкі, і для прадстаўлення інтэрфейса паміж вэб-сайтам і яго наведвальнікам. Амаль усе папулярныя браўзеры распаўсюджваюцца бясплатна ці ў камплекце з аперацыйнай сістэмай: [[Microsoft Edge]] разам з [[Windows]], [[Mozilla Firefox]] бясплатна, [[Opera]] бясплатна, пачынаючы з версіі 8.50, [[Safari]] сумесна з [[Mac OS]].

Паводле статыстыкі кампаніі StatCounter у снежні 2022 года на настольных камп’ютарах рыначная частка [[Google Chrome]] складала 66,14 %, [[Microsoft Edge]] — 10,98 %, [[Safari]] — 9,01 %, [[Firefox]] — 7,21 %, [[Opera]] — 3,3 %, [[360 Safe]] — 1,03 %.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Desktop Browser Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/desktop/worldwide/#monthly-200901-202208 |accessdate=2023-01-21 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt; У той жа час статыстыка для усіх прылад, уключаючы смартфоны і планшэты, значна адрозніваецца ад статыстыкі для настольных камп’ютараў — так станам на снежань 2022 года на ўсіх прыладах рыначная частка [[Google Chrome]] складала 64,68 %, [[Safari]] — 18,29 %, [[Microsoft Edge]] — 4,23 %, [[Samsung Internet]] — 3,05 %, [[Firefox]] — 3,01 %, [[Opera]] — 2,25 %.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Browser Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share#monthly-200901-202208 |accessdate=2023-01-21 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя развіцця ==
[[Файл:Safari 15.png|thumb|right|Браўзер [[Safari]] паказвае вэб-старонку]]
Першым распаўсюджаным браўзерам з графічным інтэрфейсам быў [[NCSA Mosaic]], потым на доўгі час рынак манапалізаваў [[Netscape Navigator]]. У 1995 годзе кампанія [[Microsoft]] выпусціла [[Windows 95]], якая ўключала [[Internet Explorer]] 3.0, і гэты момант можна лічыць пачаткам вайны браўзераў, якая скончылася поўным падзеннем Netscape і трыумфам Internet Explorer, які заняў у выніку больш 95 % рынку. Урэшце Netscape выпусціла [[зыходны код]] свайго браўзера пад свабоднай ліцэнзіяй MPL ([[Mozilla Public License]]). Аднак гэты код вырашылі не выкарыстоўваць, і напісалі з нуля [[Netscape 6]], на аснове кода якога (з кодавай назвай «Mozilla») пазней былі зроблены новыя браўзеры [[Mozilla Suite|Mozilla]] і [[Mozilla Firefox]]. У 2005 годзе браўзер [[Opera]] таксама стаў распаўсюджвацца бясплатна.

Вайна браўзераў была б выключна камерцыйнай справай карпарацый, калі б асноўным прыёмам у барацьбе не стала даданне спецыфічных, нестандартных магчымасцей да браўзера. Самыя вялікія адрозненні ўзнікалі ў падтрымцы [[JavaScript]] — мовы сцэнарыяў, якая надае інтэрактыўнасць дакументам. У выніку шматлікія дакументы былі «аптымізаваныя» для пэўнага браўзера і зусім не чыталіся ў іншым. [[Кансорцыум Сусветнага павуціння]] быў створаны для стандартызацыі Інтэрнэту і прапанаваў стандарты [[HTML]], [[JavaScript]], [[CSS]] і іншых тэхналогій, аднак выкананне стандартаў і на сённяшні час застаецца адказнасцю распрацоўшчыкаў браўзераў.

У верасні 2008 года кампанія [[Google]] выпусціла новы браўзер [[Google Chrome]], які адразу ж, нягледзячы на некаторыя недахопы, здолеў даказаць, што з’яўляецца сур’ёзным канкурэнтам [[Internet Explorer]] і [[Mozilla Firefox]].

У 2011 годзе быў прыняты стандарт [[WebGL]], які дазваляе адлюстроўваць трохмерную графіку ў браузерах. Тэхналогія [[WebGL]] з’яўляецца дастаткова складанай для выкарыстання напрамую, таму для стварэння інтэрактыўных 3D-праграм неабходна выкарыстовываць дадатковае [[праграмнае забеспячэнне]], такое як [[Blend4Web]].

У 2015 годзе Microsoft абвясціла, што заменіць Internet Explorer новым браўзерам Microsoft Edge.

== Сучасныя папулярныя браўзеры ==
* [[Google Chrome]]
* [[Microsoft Edge]]
* [[Safari]]
* [[Firefox]]
* [[Opera]]

== Браўзеры для партатыўных прылад ==
* [[Google Chrome]]
* [[Safari]]
* [[Firefox]]
* [[Opera Mobile]]
* [[Samsung Internet]]

== Браўзеры са спыненай распрацоўкай ==
* [[Avant Browser]]
* [[Netscape Navigator]]
* [[Galeon]]
* [[Kazehakase]]
* [[Charon]]

== Гл. таксама ==
* [[Спіс браўзераў]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Браўзеры}}

[[Катэгорыя:Браўзеры]]
[[Катэгорыя:Тонкі кліент]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарная тэрміналогія]]</text>
      <sha1>5r82x5dq1gpar1xrrv2wlxka60hund3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197865</id>
      <parentid>5197849</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7738" sha1="8kwpnrfs8hlyc4evfmeiyhga7ecgd9t" xml:space="preserve">'''Бра́ўзер'''&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;&gt;{{крыніцы/Слоўнік новых запазычаных слоў беларускай мовы|}}&lt;/ref&gt; або '''аглядальнік'''{{Няма АК}} (ад {{lang-en|Web browser}}) — [[Камп’ютарная праграма|праграма]] для прагляду [[вэб-сайт|вэб-старонак]], звычайна ў сетцы [[Інтэрнэт]]. Браўзеры маюць функцыянал пошуку ў Сеціве, пераходу ад адной старонкі да іншай, спампоўкі файлаў; большасць браўзераў таксама надзелены магчымасцямі прагляду зместу [[FTP]]-сервераў. Браўзеры выкарыстоўваюцца на розных прыладах, такіх як [[Настольны камп’ютар|настольныя камп’ютары]], [[ноўтбук]]і, [[Планшэтны камп’ютар|планшэты]] і [[смартфон]]ы.

Браўзеры пастаянна развіваліся з часоў зараджэння Сеціва, і з яго ростам станавіліся ўсё больш важнай праграмай тыповага персанальнага камп’ютара. Сёння браўзер — комплексная праграма для апрацоўкі і вываду розных складнікаў вэб-старонкі, і для прадстаўлення інтэрфейса паміж вэб-сайтам і яго наведвальнікам. Амаль усе папулярныя браўзеры распаўсюджваюцца бясплатна ці ў камплекце з аперацыйнай сістэмай: [[Microsoft Edge]] разам з [[Windows]], [[Mozilla Firefox]] бясплатна, [[Opera]] бясплатна, пачынаючы з версіі 8.50, [[Safari]] сумесна з [[Mac OS]].

Паводле статыстыкі кампаніі StatCounter у снежні 2022 года на настольных камп’ютарах рыначная частка [[Google Chrome]] складала 66,14 %, [[Microsoft Edge]] — 10,98 %, [[Safari]] — 9,01 %, [[Firefox]] — 7,21 %, [[Opera]] — 3,3 %, [[360 Safe]] — 1,03 %.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Desktop Browser Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/desktop/worldwide/#monthly-200901-202208 |accessdate=2023-01-21 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt; У той жа час статыстыка для усіх прылад, уключаючы смартфоны і планшэты, значна адрозніваецца ад статыстыкі для настольных камп’ютараў — так станам на снежань 2022 года на ўсіх прыладах рыначная частка [[Google Chrome]] складала 64,68 %, [[Safari]] — 18,29 %, [[Microsoft Edge]] — 4,23 %, [[Samsung Internet]] — 3,05 %, [[Firefox]] — 3,01 %, [[Opera]] — 2,25 %.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Browser Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share#monthly-200901-202208 |accessdate=2023-01-21 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя развіцця ==
[[Файл:Safari 15.png|thumb|right|Браўзер [[Safari]] паказвае вэб-старонку]]
Першым распаўсюджаным браўзерам з графічным інтэрфейсам быў [[NCSA Mosaic]], потым на доўгі час рынак манапалізаваў [[Netscape Navigator]]. У 1995 годзе кампанія [[Microsoft]] выпусціла [[Windows 95]], якая ўключала [[Internet Explorer]] 3.0, і гэты момант можна лічыць пачаткам вайны браўзераў, якая скончылася поўным падзеннем Netscape і трыумфам Internet Explorer, які заняў у выніку больш 95 % рынку. Урэшце Netscape выпусціла [[зыходны код]] свайго браўзера пад свабоднай ліцэнзіяй MPL ([[Mozilla Public License]]). Аднак гэты код вырашылі не выкарыстоўваць, і напісалі з нуля [[Netscape 6]], на аснове кода якога (з кодавай назвай «Mozilla») пазней былі зроблены новыя браўзеры [[Mozilla Suite|Mozilla]] і [[Mozilla Firefox]]. У 2005 годзе браўзер [[Opera]] таксама стаў распаўсюджвацца бясплатна.

Вайна браўзераў была б выключна камерцыйнай справай карпарацый, калі б асноўным прыёмам у барацьбе не стала даданне спецыфічных, нестандартных магчымасцей да браўзера. Самыя вялікія адрозненні ўзнікалі ў падтрымцы [[JavaScript]] — мовы сцэнарыяў, якая надае інтэрактыўнасць дакументам. У выніку шматлікія дакументы былі «аптымізаваныя» для пэўнага браўзера і зусім не чыталіся ў іншым. [[Кансорцыум Сусветнага павуціння]] быў створаны для стандартызацыі Інтэрнэту і прапанаваў стандарты [[HTML]], [[JavaScript]], [[CSS]] і іншых тэхналогій, аднак выкананне стандартаў і на сённяшні час застаецца адказнасцю распрацоўшчыкаў браўзераў.

У верасні 2008 года кампанія [[Google]] выпусціла новы браўзер [[Google Chrome]], які адразу ж, нягледзячы на некаторыя недахопы, здолеў даказаць, што з’яўляецца сур’ёзным канкурэнтам [[Internet Explorer]] і [[Mozilla Firefox]].

У 2011 годзе быў прыняты стандарт [[WebGL]], які дазваляе адлюстроўваць трохмерную графіку ў браузерах. Тэхналогія [[WebGL]] з’яўляецца дастаткова складанай для выкарыстання напрамую, таму для стварэння інтэрактыўных 3D-праграм неабходна выкарыстовываць дадатковае [[праграмнае забеспячэнне]], такое як [[Blend4Web]].

У 2015 годзе Microsoft абвясціла, што заменіць Internet Explorer новым браўзерам Microsoft Edge.

== Сучасныя папулярныя браўзеры ==
* [[Google Chrome]]
* [[Microsoft Edge]]
* [[Safari]]
* [[Firefox]]
* [[Opera]]

== Браўзеры для партатыўных прылад ==
* [[Google Chrome]]
* [[Safari]]
* [[Firefox]]
* [[Opera Mobile]]
* [[Samsung Internet]]

== Браўзеры са спыненай распрацоўкай ==
* [[Avant Browser]]
* [[Netscape Navigator]]
* [[Galeon]]
* [[Kazehakase]]
* [[Charon]]

== Гл. таксама ==
* [[Спіс браўзераў]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Браўзеры}}

[[Катэгорыя:Браўзеры]]
[[Катэгорыя:Тонкі кліент]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарная тэрміналогія]]</text>
      <sha1>8kwpnrfs8hlyc4evfmeiyhga7ecgd9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адамовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43323</id>
    <revision>
      <id>5197461</id>
      <parentid>5106686</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5197461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3093" sha1="no4ho5mmld407e6fjdwm04f3jjcgn0s" xml:space="preserve">'''Адамо́віч''' — беларускае і польскае прозвішча. Утворана ад імя Адам.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Адам Фердынанд Адамовіч]] (1802—1881) — вучоны-[[медык]].
* [[Аляксандр Фаміч Адамовіч]] (1900—1937) — беларускі дзяржаўны і партыйны дзеяч.
* [[Андрэй Адамовіч]] — беларускі паэт, празаік.
* [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]] (Антон Яўстаф’евіч Адамовіч) (1909—1998) — беларускі літаратуразнавец, гісторык, публіцыст і празаік.
* [[Алесь Адамовіч]] (Аляксандр Міхайлавіч Адамовіч) (1926—1994) — беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч.
* [[Браты Адамовічы|Баляслаў Адамовіч]] (1898—1979) — амерыканскі прадпрымальнік і лётчык-аматар, ураджэнец Беларусі, вядомы сваім пералётам праз Атлантычны акіян ў 1934 годзе разам з братам Восіпам.
* [[Браты Адамовічы|Восіп Адамовіч]] (1893—1970) — амерыканскі прадпрымальнік і лётчык-аматар, ураджэнец Беларусі, вядомы сваім пералётам праз Атлантычны акіян ў 1934 годзе разам з братам Баляславам.
* {{NL|Вячаслаў Адамовіч}}
* [[Галіна Яўгенаўна Адамовіч]] — беларускі літаратуразнавец.
* [[Ігар Мікалаевіч Адамовіч]] — беларускі жывапісец і графік.
* [[Людвіг Фларыянавіч Адамовіч]] (1823—1887) — вучоны-медык.
* [[Наталля Аляксандраўна Адамовіч]] (1954—2026) — беларускі філолаг, музеязнавец.
* [[Павел Адамовіч]] (1965—2019) — мэр горада Гданьск (Польшча).
* [[Святлана Піліпаўна Адамовіч]] (нар. 1948) — беларускі гісторык, мастацтвазнаўца, архівіст.
* [[Святлана Станіславаўна Адамовіч]] — беларускі жывапісец і графік.
* [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]] (Славамір Генрыхавіч Адамовіч) (нар. 1962) — беларускі паэт, грамадскі дзеяч.
* [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч]] (1897—1937) — беларускі і савецкі дзяржаўны дзеяч.
* [[Ян Уладзіміравіч Адамовіч]] (1924—2013) — польскі паэт.

{{спіс цёзак2|беларускія}}</text>
      <sha1>no4ho5mmld407e6fjdwm04f3jjcgn0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Этычныя паводзіны</title>
    <ns>4</ns>
    <id>47566</id>
    <revision>
      <id>5197610</id>
      <parentid>4768278</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Прыклады грубейшых парушэнняў этыкі (гл. таксама Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі) */</comment>
      <origin>5197610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22866" sha1="6qv1110bm7h46g0rl61g35yxjd329fy" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:ЭП|ВП:ВЕТ}}}}
'''Этычныя паводзіны''' — прыняты ва ўсіх раздзелах Вікіпедыі збор нормаў паводзін, якога варта трымацца пры рэдагаванні артыкулаў, падчас абмеркавання якіх бы там ні было пытанняў, а таксама пры напісанні каментарыяў да правак. ''Неэтычныя паводзіны можна коратка ахарактарызаваць як пераход на асобы, які стварае канфліктную атмасферу і напружанасць''. Нормы паводзін, прынятыя ў Вікіпедыі, патрабуюць, каб усе ўдзельнікі паводзілі сябе ў дачыненні адзін да аднаго этычна. Гэта адно з найважнейшых правіл Вікіпедыі.

== Пастаноўка задання ==
Вікіпедыя адкрыта для ўсіх ахвотнікаў прыняць удзел у паляпшэнні наяўных у ёй артыкулаў, што, аднак, нярэдка прыводзіць да спрэчак з нагоды таго, ці сапраўды тая ці іншая змена «паляпшае» артыкул. Падчас такіх спрэчак часам бывае даволі цяжка адмовіцца ад суб’ектывізму ў ацэнках сітуацыі. Удзельнікі, спрабуючы найболей выразна абгрунтаваць занесеныя імі змены, часам могуць выказвацца з залішняй жорсткасццю. З іншага боку, некаторыя ўдзельнікі могуць вельмі ўразліва ставіцца да таго, што іх тэкст замяняецца іншым, нібы «паляпшаючым» артыкул — тым больш, калі пры гэтым моцна змяняецца сэнс сказанага.

Сухія і безасабовыя каментарыі да правак ці на старонках абмеркавання не могуць перадаць усіх нюансаў жывых зносін, і таму нярэдка тлумачацца няслушна. Адна неасцярожная няветлівая заўвага можа лёгка прывесці да гарачай дыскусіі, якая адводзіць далёка ў бок ад сутнасці праблемы. Уцягваючыся ў канфлікты, удзельнікі забываюць пра працу над артыкуламі, больш думаючы пра «перамогу» над «ворагам».

Дадзенае правіла заклікана дапамагчы пазбегнуць падобных сітуацый.

=== Прыклады ===

==== Некаторыя тыповыя прыклады паводзін, якія спрыяюць стварэнню нездаровай атмасферы ====
* Грубы, агрэсіўны стыль зносін («А мне ўвогуле пляваць на тое, што вы думаеце па гэтай нагодзе»).
* Прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў («нацыяналіст», «сталініст» і інш. — г.зн. падмена крытыкі тых ці іншых меркаванняў асабістымі выбрыкамі супраць чалавека, які выказвае іх).
* Ментарскі тон у каментарыях да правак («Прыбрала трызненне», «Выдаленне смецця»).
* Нападкі на ўдзельнікаў з-за дапушчаных імі памылак у арфаграфіі ці граматыцы (калі, зразумела, гаворка не ідзе пра свядомае занясенне ў артыкулы непісьменных дадаткаў ці выпраўленняў).
* Неабгрунтаваныя вінавачанні ў парушэнні норм і кіраўніцтваў Вікіпедыі.
* Заўвагі, якія змяшчаюць тэкст тыпу «Не хачу пераходзіць на асобы, але…», «Не палічыце за грубіянства, але…».
* Свядомае падтасоўванне фактаў і фальсіфікацыі.
* Вінавачанні апанентаў у «хлусні» ці «паклёпе» (такія вінавачанні, нават калі яны справядлівыя, хутчэй пагоршаць праблему, чым вырашаць яе).

==== Прыклады грубейшых парушэнняў этыкі (гл. таксама [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]]) ====
* Злыя насмешкі і правакацыі.
* Грубіянства ў адрас іншага ўдзельніка, нападкі на яго асобу, улучаючы расавыя, нацыянальныя, рэлігійныя і сэксуальныя цэтлікі і намёкі.
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] на асабістых старонках удзельнікаў.
* Наўмыснае скажэнне імя/ніка ўдзельніка.
* Непрыстойныя прапановы і намёкі.
* Прапаганда правых поглядаў і ідэй паводле [[ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй|аднайменнага пункта]].

Парушэнне прынцыпаў этычных паводзін адбываецца, напрыклад, калі ўдзельніку, які толькі што стварыў новы артыкул, кажуць: «Калі вы ўжо памкнуліся напісаць непатрэбны артыкул, можа, хоць бы прыбераце з яе арфаграфічныя памылкі?». Досыць проста адказаць: «Не лезьце не ў сваю справу» — і адна-адзінюткая няветлівая заўвага прыводзіць да канфлікту.

Такі стыль зносін адпуджвае навічкоў, адцягвае ўдзельнікаў ад працы над важнымі для праекта заданнямі і наносіць шкоду ўсёй супольнасці.

=== Тыповыя сітуацыі парушэнняў прынцыпаў этыкі ===
* Войны правак і сітуацыі, злучаныя з канфліктам паўнамоцтваў.
* З ростам супольнасці ўдзельнікі радзей перасякаюцца адзін з адным, не заўсёды здольныя адэкватна ацаніць унёсак таго ці іншага ўдзельніка ў развіццё праекта і не задумваюцца пра патрэбу падтрымліваць з ім нармальныя адносіны. Акрамя гэтага, часцяком у вялікай супольнасці бывае лягчэй хаваць сваю дрэнную рэпутацыю.
* З’яўленне ў праекце залішне агрэсіўнага навічка можа правакаваць іншых удзельнікаў на грубіянства ў адказ.

У большасці выпадкаў удзельнікі выказваюцца неэтычна ў вострыя моманты зацяжнога канфлікту. Неэтычныя паводзіны, як правіла, абрываюць дыскусію. Часта ўдзельнік можа пасля шкадаваць аб дапушчаным грубіянстве. Не варта таму пярэчыць, калі ён (ці хтосьці іншы) захоча прыбраць некарэктнае выказванне ці змякчыць яго.

Варта таксама прымаць да ўвагі, што няветлівыя паводзіны могуць быць выкліканы прычынамі, якія не маюць адносін да сутнасці праблемы, — стомленасцю, недасыпаннем і інш., — што, у сваю чаргу, можа адбівацца на здольнасці ўдзельніка адэкватна ацэньваць свае і чужыя словы.

Некаторыя ўдзельнікі могуць адмыслова падштурхоўваць апанента да парушэння этычных норм, пры гэтым самі быццам бы не пераходзяць за грань парушэння. Такія паводзіны з’яўляюцца разнавіднасцю [[тролінг]]а і, без сумнення, парушаюць этычныя прынцыпы.

Бывае і так, што чалавек адмыслова паводзіць сябе задзірліва, — ці то для таго, каб адцягнуць «апанентаў» ад сутнасці справы, ці то спрабуючы прымусіць іх пайсці з вызначанага артыкула ці з Вікіпедыі ўвогуле, ці, нарэшце, для таго, каб справакаваць апанента на адкрытае грубіянства, якое магло б прывесці да яго публічнага асуджэння ці блакіравання. У такіх сітуацыях ад парушальніка не даводзіцца чакаць шкадавання ці выбачэнняў.

З іншага боку, асобныя ўдзельнікі бываюць схільныя цэлымі днямі ці нават месяцамі ўтойваць крыўду на неасцярожныя словы, сказаныя кімсьці, і дамагацца «аднаўлення справядлівасці».

== Якую шкоду прыносіць парушэнне этыкі зносін? ==
Няветлівыя паводзіны:
* Крыўдзяць іншых удзельнікаў, адбіваючы ў іх жаданне працаваць над артыкуламі.
* Раздражняюць іншых удзельнікаў, весці да неканструктыўных спрэчак, правакаваць іх на зваротнае грубіянства і агрэсіўнасць.
* Змушаць апанентаў займаць абарончую пазіцыю, што часта вядзе да поўнага непрымання іншых меркаванняў і перашкаджае фарміраванню кансенсусу.
* Падрываюць веру ў добрыя намеры і, такім чынам, перашкаджаць вырашэнню дадзенага канфлікту і магчымых будучых спрэчак.
* Прыводзіць да таго, што час фактычна марнуецца на звады, а не на паляпшэнне артыкулаў.
* Вядуць да таго, што губляецца разуменне мэты, для якой людзі бяруць удзел у сеткавай ''супольнасці''.
* Ператвараюць Вікіпедыю ў некамфортнае і недружалюбнае асяроддзе з падспудным адчуваннем магчымай небяспекі.

== Агульныя рэкамендацыі ==

=== Па папярэджанню неэтычных паводзін ===
* Не дапушчайце войн правак і разрастання канфліктаў паміж удзельнікамі.
* У выпадку патрэбы, прапаноўвайце апанентам зрабіць паўзу, каб зменшыць узніклую напружанасць і перашкодзіць пагаршэнню канфлікту. З гэтай мэтай адміністратары могуць часова ахоўваць артыкулы ад рэдагавання, каб даць час на спакойнае абмеркаванне ўзніклага спрэчнага пытання.
* Заахвочвайце дзеянні тых, хто не адказвае грубіянствам на грубіянства і правакацыі.
* Выкарыстоўвайце фактар уплыву супольнасці, выказваючы неўхваленне ў звязку з кожнай праявай грубіянства.
* Імкніцеся найперш дазволіць сутнасці ўзніклага канфлікту, шукайце кампрамісы.
* У выпадку напалу жаданняў рэкамендуйце некаторым удзельнікам часова пакінуць абмеркаванне дадзенай тэмы і вярнуцца да яе пасля паўзы і пераасэнсавання сітуацыі. Часта такую рэкамендацыю варта даваць абодвум бакам канфлікту.
* Рэкамендуйце некаторым карыстальнікам устрымацца ад рэдагавання вызначаных тэм, дзе іх дзеянні спрыяюць парушэнню прынцыпаў этычных паводзін.
* Выкарыстоўвайце паштовыя фільтры для выдалення пошты ад парушальнікаў.
* Дзейнічайце з разуменнем таго, што ў праекце, падобным Вікіпедыі, немагчыма цалкам пазбегнуць неэтычных паводзін, але ў той жа час не рэагуйце на парушэнне этычных прынцыпаў сваімі ўласнымі зваротнымі парушэннямі.
* Заахвочвайце годны ўклад удзельнікаў у развіццё праекта.

=== Па зніжэнню шкоды ад неэтычных паводзін ===
* Адказвайце на неканструктыўныя каментарыі канструктыўным чынам, імкнучыся змякчыць канфлікт.
* Не рэагуйце на абразлівыя каментарыі, а ігнаруйце іх. Не пагаршайце канфлікт.
* Калі вы ўсё ж адказалі, імкніцеся рабіць гэта яшчэ больш ветліва і паважліва. Многія ўдзельнікі ў такой сітуацыі самі ўрэшце будуць падладжвацца пад ваш больш карэктны стыль вядзення дыскусіі.
* Ігнаруйце свядомае грубіянства, паводзьце сябе так, як быццам яе няма, — тым самым вы зможаце стварыць свайго роду «сцяну» паміж парушальнікам і супольнасцю.
* Часова адцягвайцеся ад зоны канфлікту: Вікіпедыя — вялікі праект, і можна папрацаваць над чымсьці іншым, вярнуўшыся ў праблемную зону пасля таго, як пачуцці ўціхнуць.
* Стаўцеся да ўдзельнікаў з належнай павагай, як да калег, разам з якімі вы працяглы час разам працуеце над праектам. Выкарыстоўвайце выразы «Дзякуй», «Калі ласка», «Прабачыце», «Я ведаю, што мы абодва жадаем як лепш, давайце выпрацуем кампраміс» і інш.
* Не прыўносьце свае асабістыя адмоўныя адносіны да ўдзельніка ў абмеркаванне яго правак.

=== Па выдаленні неэтычных каментарыяў ===
* Закрэслівайце грубыя выразы на старонках абмеркавання ці замяняйце іх на ветлівыя выказванні. (Праўкі чужых рэплік апраўданы толькі дзеля выдалення ''' відавочных''' абраз пры захаванні агульнага сэнсу. У адваротным выпадку рэдагаванне чужых выказванняў не дапускаецца).
* Падаляйце рэплікі, якія цалкам складаюцца з грубых каментарыяў. (Яны ў кожным разе захоўваюцца ў гісторыі правак).
* У выключных выпадках звярніцеся да адміністратараў за дапамогай для поўнага выдалення грубіянства ці для замены грубага каментарыя да праўкі.

== Папярэджанне парушальнікаў ==
У тых выпадках, калі парушэнні этычных норм працягваюцца ці маюць грубую форму, паспрабуйце звярнуцца да ўдзельніка на яго старонцы абмеркавання. Лепш за ўсё прывядзіце пэўныя спасылкі на праўкі старонак ([[Вікіпедыя:Параўнанне версій |т. з. «дыффы»]]). У выпадку выяўных і сістэматычных парушэнняў звярніцеся за дапамогай да адміністратараў.

== Рэкамендацыі для адміністратараў і пасрэднікаў ==
Часцяком хуткі разгляд сутнасці (ці вылучэнне) нейкага асобнага пытання, якое ўяўляе прадмет канфлікту, дапамагае зменшыць канфліктную сітуацыю ў цэлым, а таму менавіта на гэтым лепш за ўсё засяродзіць намаганні ў першую чаргу.

=== Паспрабуйце растлумачыць сітуацыю ===
Некаторыя ўдзельнікі балюча рэагуюць на неэтычныя каментарыі, зробленыя ў іх адрас, што замінае ім засяродзіцца на сутнасці пытання. Паспрабуйце звярнуць іх увагу на тое, што парушэння этыкі, зразумела, нельга вітаць, але гэта не павінна замінаць разгляду пытання ў існасці.

Пакрыўджаны ўдзельнік можа зразумець, што словы, сказаныя апанентам, не варта ўспрымаць даслоўна, і прыняць развязак забыцца пра інцыдэнт.

=== Перафразаванне няўдалай рэплікі ===
Пры ажыццяўленні пасрэдніцтва паміж канфліктуючымі бакамі пасродкам электроннай пошты пасродніку (трэцяму, нейтральнаму боку) для наладжвання дыялогу часам можа быць карысна перафразоўваць няўдалую рэпліку ўдзельніка А так, каб яго апанент (удзельнік Б) мог засяродзіцца толькі на яе сутнасці. Напрыклад, рэпліку ўдзельніка А: «Я не дазволю, каб неафашысцкія пагляды забруджвалі Вікіпедыю!» можна перафразоўваць для ўдзельніка Б такім чынам: «Удзельнік А занепакоены тым, што вы, магчыма, занадта шмат увагі надаяце нейкаму аднаму падыходу».

Па завяршэнні працэсу пасрэдніцтва будзе нядрэнна, калі абодва канфліктуючыя бакі па прапанове адміністратара ці пасрэдніка пагодзяцца самастойна прыбраць свае некарэктныя заўвагі, дапушчаныя падчас дыскусіі. Такія дзеянні будуць спрыяць зніжэнню напружанасці, а таксама таму, што ўдзельнікі хутчэй прабачаць адзін аднаго і забудуцца пра інцыдэнт.

Пры выдаленні відавочных і наўмысных абраз адкаціце відавочна абразлівыя каментарыі непрыкметна, каб іх наяўнасць не пагаршала канфлікт.

=== Выбачэнні ===
Выбачэнні напрамую не адносяцца ні да развязання праблемы, ні да працэдуры пасрэдніцтва. Аднак гэта вызначаны рытуал, звычайна ўзаемны, накіраваны на аднаўленне добрых адносін, таму выбачэнні могуць служыць добрай асновай для далейшай неканфліктнай працы.

Для некаторых удзельнікаў выбачэнне ад крыўдзіцеля можа быць вельмі важным, таму шчырае выбачэнне часта з’яўляецца ключом да вырашэння канфлікту. У выпадку, калі адзін з удзельнікаў аб’ектыўна дапусціў неэтычныя дзеянні ці каментарыі, яму настойліва рэкамендуецца прынесці выбачэнні апаненту.

== Гл. таксама ==
* [[Вікіпедыя:Этыкет]]
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]]

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>6qv1110bm7h46g0rl61g35yxjd329fy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197615</id>
      <parentid>5197610</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5197610|5197610]] аўтарства [[Special:Contributions/Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя]] ([[User talk:Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|размовы]])</comment>
      <origin>5197615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22675" sha1="hjj1zs4824uppw6twiyh95xi9p3skpf" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:ЭП|ВП:ВЕТ}}}}
'''Этычныя паводзіны''' — прыняты ва ўсіх раздзелах Вікіпедыі збор нормаў паводзін, якога варта трымацца пры рэдагаванні артыкулаў, падчас абмеркавання якіх бы там ні было пытанняў, а таксама пры напісанні каментарыяў да правак. ''Неэтычныя паводзіны можна коратка ахарактарызаваць як пераход на асобы, які стварае канфліктную атмасферу і напружанасць''. Нормы паводзін, прынятыя ў Вікіпедыі, патрабуюць, каб усе ўдзельнікі паводзілі сябе ў дачыненні адзін да аднаго этычна. Гэта адно з найважнейшых правіл Вікіпедыі.

== Пастаноўка задання ==
Вікіпедыя адкрыта для ўсіх ахвотнікаў прыняць удзел у паляпшэнні наяўных у ёй артыкулаў, што, аднак, нярэдка прыводзіць да спрэчак з нагоды таго, ці сапраўды тая ці іншая змена «паляпшае» артыкул. Падчас такіх спрэчак часам бывае даволі цяжка адмовіцца ад суб’ектывізму ў ацэнках сітуацыі. Удзельнікі, спрабуючы найболей выразна абгрунтаваць занесеныя імі змены, часам могуць выказвацца з залішняй жорсткасццю. З іншага боку, некаторыя ўдзельнікі могуць вельмі ўразліва ставіцца да таго, што іх тэкст замяняецца іншым, нібы «паляпшаючым» артыкул — тым больш, калі пры гэтым моцна змяняецца сэнс сказанага.

Сухія і безасабовыя каментарыі да правак ці на старонках абмеркавання не могуць перадаць усіх нюансаў жывых зносін, і таму нярэдка тлумачацца няслушна. Адна неасцярожная няветлівая заўвага можа лёгка прывесці да гарачай дыскусіі, якая адводзіць далёка ў бок ад сутнасці праблемы. Уцягваючыся ў канфлікты, удзельнікі забываюць пра працу над артыкуламі, больш думаючы пра «перамогу» над «ворагам».

Дадзенае правіла заклікана дапамагчы пазбегнуць падобных сітуацый.

=== Прыклады ===

==== Некаторыя тыповыя прыклады паводзін, якія спрыяюць стварэнню нездаровай атмасферы ====
* Грубы, агрэсіўны стыль зносін («А мне ўвогуле пляваць на тое, што вы думаеце па гэтай нагодзе»).
* Прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў («нацыяналіст», «сталініст» і інш. — г.зн. падмена крытыкі тых ці іншых меркаванняў асабістымі выбрыкамі супраць чалавека, які выказвае іх).
* Ментарскі тон у каментарыях да правак («Прыбрала трызненне», «Выдаленне смецця»).
* Нападкі на ўдзельнікаў з-за дапушчаных імі памылак у арфаграфіі ці граматыцы (калі, зразумела, гаворка не ідзе пра свядомае занясенне ў артыкулы непісьменных дадаткаў ці выпраўленняў).
* Неабгрунтаваныя вінавачанні ў парушэнні норм і кіраўніцтваў Вікіпедыі.
* Заўвагі, якія змяшчаюць тэкст тыпу «Не хачу пераходзіць на асобы, але…», «Не палічыце за грубіянства, але…».
* Свядомае падтасоўванне фактаў і фальсіфікацыі.
* Вінавачанні апанентаў у «хлусні» ці «паклёпе» (такія вінавачанні, нават калі яны справядлівыя, хутчэй пагоршаць праблему, чым вырашаць яе).

==== Прыклады грубейшых парушэнняў этыкі (гл. таксама [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]]) ====
* Злыя насмешкі і правакацыі.
* Грубіянства ў адрас іншага ўдзельніка, нападкі на яго асобу, улучаючы расавыя, нацыянальныя, рэлігійныя і сэксуальныя цэтлікі і намёкі.
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] на асабістых старонках удзельнікаў.
* Наўмыснае скажэнне імя/ніка ўдзельніка.
* Непрыстойныя прапановы і намёкі.

Парушэнне прынцыпаў этычных паводзін адбываецца, напрыклад, калі ўдзельніку, які толькі што стварыў новы артыкул, кажуць: «Калі вы ўжо памкнуліся напісаць непатрэбны артыкул, можа, хоць бы прыбераце з яе арфаграфічныя памылкі?». Досыць проста адказаць: «Не лезьце не ў сваю справу» — і адна-адзінюткая няветлівая заўвага прыводзіць да канфлікту.

Такі стыль зносін адпуджвае навічкоў, адцягвае ўдзельнікаў ад працы над важнымі для праекта заданнямі і наносіць шкоду ўсёй супольнасці.

=== Тыповыя сітуацыі парушэнняў прынцыпаў этыкі ===
* Войны правак і сітуацыі, злучаныя з канфліктам паўнамоцтваў.
* З ростам супольнасці ўдзельнікі радзей перасякаюцца адзін з адным, не заўсёды здольныя адэкватна ацаніць унёсак таго ці іншага ўдзельніка ў развіццё праекта і не задумваюцца пра патрэбу падтрымліваць з ім нармальныя адносіны. Акрамя гэтага, часцяком у вялікай супольнасці бывае лягчэй хаваць сваю дрэнную рэпутацыю.
* З’яўленне ў праекце залішне агрэсіўнага навічка можа правакаваць іншых удзельнікаў на грубіянства ў адказ.

У большасці выпадкаў удзельнікі выказваюцца неэтычна ў вострыя моманты зацяжнога канфлікту. Неэтычныя паводзіны, як правіла, абрываюць дыскусію. Часта ўдзельнік можа пасля шкадаваць аб дапушчаным грубіянстве. Не варта таму пярэчыць, калі ён (ці хтосьці іншы) захоча прыбраць некарэктнае выказванне ці змякчыць яго.

Варта таксама прымаць да ўвагі, што няветлівыя паводзіны могуць быць выкліканы прычынамі, якія не маюць адносін да сутнасці праблемы, — стомленасцю, недасыпаннем і інш., — што, у сваю чаргу, можа адбівацца на здольнасці ўдзельніка адэкватна ацэньваць свае і чужыя словы.

Некаторыя ўдзельнікі могуць адмыслова падштурхоўваць апанента да парушэння этычных норм, пры гэтым самі быццам бы не пераходзяць за грань парушэння. Такія паводзіны з’яўляюцца разнавіднасцю [[тролінг]]а і, без сумнення, парушаюць этычныя прынцыпы.

Бывае і так, што чалавек адмыслова паводзіць сябе задзірліва, — ці то для таго, каб адцягнуць «апанентаў» ад сутнасці справы, ці то спрабуючы прымусіць іх пайсці з вызначанага артыкула ці з Вікіпедыі ўвогуле, ці, нарэшце, для таго, каб справакаваць апанента на адкрытае грубіянства, якое магло б прывесці да яго публічнага асуджэння ці блакіравання. У такіх сітуацыях ад парушальніка не даводзіцца чакаць шкадавання ці выбачэнняў.

З іншага боку, асобныя ўдзельнікі бываюць схільныя цэлымі днямі ці нават месяцамі ўтойваць крыўду на неасцярожныя словы, сказаныя кімсьці, і дамагацца «аднаўлення справядлівасці».

== Якую шкоду прыносіць парушэнне этыкі зносін? ==
Няветлівыя паводзіны:
* Крыўдзяць іншых удзельнікаў, адбіваючы ў іх жаданне працаваць над артыкуламі.
* Раздражняюць іншых удзельнікаў, весці да неканструктыўных спрэчак, правакаваць іх на зваротнае грубіянства і агрэсіўнасць.
* Змушаць апанентаў займаць абарончую пазіцыю, што часта вядзе да поўнага непрымання іншых меркаванняў і перашкаджае фарміраванню кансенсусу.
* Падрываюць веру ў добрыя намеры і, такім чынам, перашкаджаць вырашэнню дадзенага канфлікту і магчымых будучых спрэчак.
* Прыводзіць да таго, што час фактычна марнуецца на звады, а не на паляпшэнне артыкулаў.
* Вядуць да таго, што губляецца разуменне мэты, для якой людзі бяруць удзел у сеткавай ''супольнасці''.
* Ператвараюць Вікіпедыю ў некамфортнае і недружалюбнае асяроддзе з падспудным адчуваннем магчымай небяспекі.

== Агульныя рэкамендацыі ==

=== Па папярэджанню неэтычных паводзін ===
* Не дапушчайце войн правак і разрастання канфліктаў паміж удзельнікамі.
* У выпадку патрэбы, прапаноўвайце апанентам зрабіць паўзу, каб зменшыць узніклую напружанасць і перашкодзіць пагаршэнню канфлікту. З гэтай мэтай адміністратары могуць часова ахоўваць артыкулы ад рэдагавання, каб даць час на спакойнае абмеркаванне ўзніклага спрэчнага пытання.
* Заахвочвайце дзеянні тых, хто не адказвае грубіянствам на грубіянства і правакацыі.
* Выкарыстоўвайце фактар уплыву супольнасці, выказваючы неўхваленне ў звязку з кожнай праявай грубіянства.
* Імкніцеся найперш дазволіць сутнасці ўзніклага канфлікту, шукайце кампрамісы.
* У выпадку напалу жаданняў рэкамендуйце некаторым удзельнікам часова пакінуць абмеркаванне дадзенай тэмы і вярнуцца да яе пасля паўзы і пераасэнсавання сітуацыі. Часта такую рэкамендацыю варта даваць абодвум бакам канфлікту.
* Рэкамендуйце некаторым карыстальнікам устрымацца ад рэдагавання вызначаных тэм, дзе іх дзеянні спрыяюць парушэнню прынцыпаў этычных паводзін.
* Выкарыстоўвайце паштовыя фільтры для выдалення пошты ад парушальнікаў.
* Дзейнічайце з разуменнем таго, што ў праекце, падобным Вікіпедыі, немагчыма цалкам пазбегнуць неэтычных паводзін, але ў той жа час не рэагуйце на парушэнне этычных прынцыпаў сваімі ўласнымі зваротнымі парушэннямі.
* Заахвочвайце годны ўклад удзельнікаў у развіццё праекта.

=== Па зніжэнню шкоды ад неэтычных паводзін ===
* Адказвайце на неканструктыўныя каментарыі канструктыўным чынам, імкнучыся змякчыць канфлікт.
* Не рэагуйце на абразлівыя каментарыі, а ігнаруйце іх. Не пагаршайце канфлікт.
* Калі вы ўсё ж адказалі, імкніцеся рабіць гэта яшчэ больш ветліва і паважліва. Многія ўдзельнікі ў такой сітуацыі самі ўрэшце будуць падладжвацца пад ваш больш карэктны стыль вядзення дыскусіі.
* Ігнаруйце свядомае грубіянства, паводзьце сябе так, як быццам яе няма, — тым самым вы зможаце стварыць свайго роду «сцяну» паміж парушальнікам і супольнасцю.
* Часова адцягвайцеся ад зоны канфлікту: Вікіпедыя — вялікі праект, і можна папрацаваць над чымсьці іншым, вярнуўшыся ў праблемную зону пасля таго, як пачуцці ўціхнуць.
* Стаўцеся да ўдзельнікаў з належнай павагай, як да калег, разам з якімі вы працяглы час разам працуеце над праектам. Выкарыстоўвайце выразы «Дзякуй», «Калі ласка», «Прабачыце», «Я ведаю, што мы абодва жадаем як лепш, давайце выпрацуем кампраміс» і інш.
* Не прыўносьце свае асабістыя адмоўныя адносіны да ўдзельніка ў абмеркаванне яго правак.

=== Па выдаленні неэтычных каментарыяў ===
* Закрэслівайце грубыя выразы на старонках абмеркавання ці замяняйце іх на ветлівыя выказванні. (Праўкі чужых рэплік апраўданы толькі дзеля выдалення ''' відавочных''' абраз пры захаванні агульнага сэнсу. У адваротным выпадку рэдагаванне чужых выказванняў не дапускаецца).
* Падаляйце рэплікі, якія цалкам складаюцца з грубых каментарыяў. (Яны ў кожным разе захоўваюцца ў гісторыі правак).
* У выключных выпадках звярніцеся да адміністратараў за дапамогай для поўнага выдалення грубіянства ці для замены грубага каментарыя да праўкі.

== Папярэджанне парушальнікаў ==
У тых выпадках, калі парушэнні этычных норм працягваюцца ці маюць грубую форму, паспрабуйце звярнуцца да ўдзельніка на яго старонцы абмеркавання. Лепш за ўсё прывядзіце пэўныя спасылкі на праўкі старонак ([[Вікіпедыя:Параўнанне версій |т. з. «дыффы»]]). У выпадку выяўных і сістэматычных парушэнняў звярніцеся за дапамогай да адміністратараў.

== Рэкамендацыі для адміністратараў і пасрэднікаў ==
Часцяком хуткі разгляд сутнасці (ці вылучэнне) нейкага асобнага пытання, якое ўяўляе прадмет канфлікту, дапамагае зменшыць канфліктную сітуацыю ў цэлым, а таму менавіта на гэтым лепш за ўсё засяродзіць намаганні ў першую чаргу.

=== Паспрабуйце растлумачыць сітуацыю ===
Некаторыя ўдзельнікі балюча рэагуюць на неэтычныя каментарыі, зробленыя ў іх адрас, што замінае ім засяродзіцца на сутнасці пытання. Паспрабуйце звярнуць іх увагу на тое, што парушэння этыкі, зразумела, нельга вітаць, але гэта не павінна замінаць разгляду пытання ў існасці.

Пакрыўджаны ўдзельнік можа зразумець, што словы, сказаныя апанентам, не варта ўспрымаць даслоўна, і прыняць развязак забыцца пра інцыдэнт.

=== Перафразаванне няўдалай рэплікі ===
Пры ажыццяўленні пасрэдніцтва паміж канфліктуючымі бакамі пасродкам электроннай пошты пасродніку (трэцяму, нейтральнаму боку) для наладжвання дыялогу часам можа быць карысна перафразоўваць няўдалую рэпліку ўдзельніка А так, каб яго апанент (удзельнік Б) мог засяродзіцца толькі на яе сутнасці. Напрыклад, рэпліку ўдзельніка А: «Я не дазволю, каб неафашысцкія пагляды забруджвалі Вікіпедыю!» можна перафразоўваць для ўдзельніка Б такім чынам: «Удзельнік А занепакоены тым, што вы, магчыма, занадта шмат увагі надаяце нейкаму аднаму падыходу».

Па завяршэнні працэсу пасрэдніцтва будзе нядрэнна, калі абодва канфліктуючыя бакі па прапанове адміністратара ці пасрэдніка пагодзяцца самастойна прыбраць свае некарэктныя заўвагі, дапушчаныя падчас дыскусіі. Такія дзеянні будуць спрыяць зніжэнню напружанасці, а таксама таму, што ўдзельнікі хутчэй прабачаць адзін аднаго і забудуцца пра інцыдэнт.

Пры выдаленні відавочных і наўмысных абраз адкаціце відавочна абразлівыя каментарыі непрыкметна, каб іх наяўнасць не пагаршала канфлікт.

=== Выбачэнні ===
Выбачэнні напрамую не адносяцца ні да развязання праблемы, ні да працэдуры пасрэдніцтва. Аднак гэта вызначаны рытуал, звычайна ўзаемны, накіраваны на аднаўленне добрых адносін, таму выбачэнні могуць служыць добрай асновай для далейшай неканфліктнай працы.

Для некаторых удзельнікаў выбачэнне ад крыўдзіцеля можа быць вельмі важным, таму шчырае выбачэнне часта з’яўляецца ключом да вырашэння канфлікту. У выпадку, калі адзін з удзельнікаў аб’ектыўна дапусціў неэтычныя дзеянні ці каментарыі, яму настойліва рэкамендуецца прынесці выбачэнні апаненту.

== Гл. таксама ==
* [[Вікіпедыя:Этыкет]]
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]]

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>hjj1zs4824uppw6twiyh95xi9p3skpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усходняя Азія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47965</id>
    <revision>
      <id>5197462</id>
      <parentid>5195790</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5197462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1927" sha1="cpjgj64vf6nsy1est2nqdjxf4qb3qik" xml:space="preserve">{{геаграфічны рэгіён}}

'''Усходняя Азія''' ({{Lang-zh|东亚}}, {{Lang-ko|동아시아}}, {{Lang-ja|東アジア}}ア) — геаграфічны рэгіён, размешчаны на ўсходзе [[Азія|Азіі]], які цягнецца па ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Да гэтага рэгіёна звычайна адносяць: [[Японія|Японію]], [[Паўночная Карэя|Паўночную Карэю]], [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвую Карэю]], [[Тайвань]], [[Кітай]], ціхаакіянскае ўзбярэжжа [[Расія|Расіі]], [[Манголія|Манголію]].

Рэльеф характарызуецца складаным спалучэннем гор і [[раўніна|раўнін]]. Значная частка Усходняй Азіі распалагаецца ў зоне Заходне-Ціхаакіянскага геасінклінальнага пояса. Уласцівы вулканізм ([[Камчацкі_край|Камчатка]] і горна-астраўныя дугі), назіраецца значная сейсмічная актыўнасць.

[[Клімат]] мусонны, сезонна-вільготны, часта адбываюцца тайфуны, паводкі.

Расліннасць прадстаўлена галоўным чынам [[лес|лясамі]], у паўночнай частцы лясы пераважна мяшаныя і тайговыя, на поўдні — шыракалістыя субтрапічныя і трапічныя. У раёнах з нізкай вільготнасцю лесастэпы і стэпы.

{{зноскі}}
[[Катэгорыя:Азія]]
[[Катэгорыя:Усходняя Азія| ]]
{{Рэгіёны}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>cpjgj64vf6nsy1est2nqdjxf4qb3qik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іосіф Казіміравіч Апанскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48047</id>
    <revision>
      <id>5197593</id>
      <parentid>4622766</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EugeneZelenko</username>
        <id>767</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ Здымак магілы</comment>
      <origin>5197593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6700" sha1="rca2uhkhfbtvdl433odbm2ssuzi0a4e" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч}}
'''Іосіф Казіміравіч Апанскі''' ({{ДН|18|7|1897}}, Сталярышкі, [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскі павет]], [[Ковенская губерня]] — {{ДС|7|6|1927}}, чыг. ст. [[Станцыя «Ждановічы»|Ждановічы]]) — супрацоўнік савецкіх спецслужб. Намеснік паўнамоцнага прадстаўніка [[АДПУ]] па Беларускай вайсковай акрузе і адначасова — начальнік Беларускага аддзялення Галоўнага мытнага ўпраўлення [[СССР]]. Адзін са стваральнікаў сістэмы палітычнага нагляду ў Беларусі і падрыхтоўшчыкаў спраў супраць беларускай інтэлігенцыі.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 ліпеня 1897 года ў в. Сталярышкі [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскага павета]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] (цяпер — у Анікшчайскім раёне [[Літва|Літвы]]).

З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] бежанцам трапіў у [[Петраград]], дзе вучыўся ў рэальным вучылішчы. Далучыўся да рэвалюцыйнага руху. Член [[РСДРП]] з 1916 года. У грамадзянскую вайну падпольна працаваў у Беларусі і Літве. У 1919 годзе — член Віленскага ДК КП(б)ЛіБ, выканкама гарсавета, рэўтрыбунала. Пасля — старшыня Мазырскага павятовага рэўкама.

У 1920 годзе — намеснік начальніка асобага аддзелу 16-й [[Беларуска-літоўская армія|Беларуска-Літоўскай арміі]]. Гэты аддзел сфармаваў справу і расстраляў кіраўніка справамі па харчаванні арміі [[Фабіян Шантыр|Фабіяна Шантыра]] (першага мужа [[Зоська Верас|Зоські Верас]])&lt;ref&gt;[http://www.expressnews.by/2519.html ТОВАРИЩ «У» И ДВОЙНОЕ УБИЙСТВО 7 ИЮНЯ 1927 ГОДА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180822045924/http://www.expressnews.by/2519.html |date=22 жніўня 2018 }} Сяргей Крапівін, [[Экпресс-Новости]]&lt;/ref&gt;.

З 1922 года — у надзвычайнай камісіі Петраградскай ваеннай акругі, пасля — у [[Самара|Самары]]. У 1923 годзе — начальнік Вышэйшай пагранічнай школы АДПУ ў Маскве. Маючы званне камдыва, чытаў курс «Памежная справа і чэкісцкая методыка». У той самы час займаў пасаду памочніка начальніка аддзела пагранічнай аховы і старэйшага памочніка галоўнага інспектара войск АДПУ.

У 1924 годзе — намеснік старшыні [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|Дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення пры ЦВК Беларусі]], намеснік паўнамоцнага прадстаўніка АДПУ пры СНК СССР па Беларускай вайсковай акрузе і адначасова з 1926 года — кіраўнік Беларускага аддзялення Галоўнага мытнага ўпраўлення СССР.

Адзін з арганізатараў ліквідацыі эсэраўскага руху на Беларусі. Займаўся разгромам арганізацыіі [[Юрый Лістапад|Юркі Лістапада]] і выстаўленнем на ''правільны'' савецкі шлях [[Якуб Колас|Якуба Коласа]].

[[Файл:Belarus-Minsk-Military cemetery-Grave of Iosif Kazimirovich Opanskiy and Nikolai Aleksandrovich Golub'ev.jpg|міні|130пкс|Магіла]]

7 чэрвеня 1927 года Апанскі разам з кіроўцам [[АДПУ]] Голубевым ехаў на [[дрызіна|дрызіне]]. Пры нявысветленых абставінах каля чыгуначнай станцыі [[Станцыя «Ждановічы»|Ждановічы]] яна перакулілася, і абодва загінулі. Віну за аварыю ўсклалі на «контррэвалюцыю», а таксама на людзей, зямельныя надзелы якіх прылягалі да чыгункі. Дзве сям’і выслалі ў [[Архангельская вобласць|Архангельскую вобласць]] [[РСФСР]]&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/151307.html Фотафакт. Вайсковыя могілкі ў Мінску: пантэон герояў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091105114242/http://news.tut.by/151307.html |date=5 лістапада 2009 }} Кастусь ЛАШКЕВІЧ, [[TUT.BY]]&lt;/ref&gt;.

Пахаваны разам з кіроўцам у [[Мінск]]у на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]. На агульным помніку напісана: «Ад рукі контррэвалюцыі».

== Ушанаванне памяці ==
Імя Апанскага было нададзена адной з вуліц [[Мазыр]]а. Да 1993 года імя Апанскага мела [[Кальварыйская вуліца]] ў [[Мінск]]у.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апанскі Іосіф Казіміравіч||418}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Апанскі Іосіф Казіміравіч}}
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі беларускіх спецслужбаў]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы БССР]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Анікшчэйскім раёне]]</text>
      <sha1>rca2uhkhfbtvdl433odbm2ssuzi0a4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэндан Флаўэрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51232</id>
    <revision>
      <id>5197799</id>
      <parentid>5184951</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25156" sha1="e7t5y1htjadstpyw9w0zpoes8hey0cn" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Імя              = Брэндан Флаўэрс
| Подпіс           = Brandon Flowers
| Лога             = 
| Фота             = Brandon Flowers.jpeg
| Апісанне_фота    = 
| Поўнае_імя       = Брэндан Рычард Флаўэрз
| Дата нараджэння  = 
| Месца нараджэння = 
| Дата_смерці      = 
| Месца_смерці     =
| Краіна           = {{USA}}
| Прафесіі         = 
| Пеўчы_голас      =
| Інструменты = [[сінтэзатар]], Clavia Nord Lead 2, microKORG, Korg MS-2000B, Alesis Ion, [[бас-гітара]], [[Вакаліст|вакал]], [[Клавішныя музычныя прылады|клавішныя]]
| Жанры            = [[поп-музыка|Поп]], [[сінці-поп]], [[рок-н-рол]], [[пост-панк]], [[альтэрнатыўны рок]], [[інды-рок]], [[рок]]
| Псеўданімы       =
| Калектывы        = [[The Killers]], Blush Response
| Супрацоўніцтва   = [[U2]], [[Bono]], [[Coldplay]], New order, [[Duran Duran]], [[Lou Reed]], [[Elton John]], Mariachi El Bronx, Wild Light, [[Travis]]
| Лэйблы           = 
Island
| Сайт             = {{URL|brandonflowersmusic.com}}
}}
{{цёзкі2|Флаўэрс}}
'''Брэндан Рычард Флаўэрс''' ({{lang-en|Brandon Flowers}}; {{ДН|21|6|1981}}, [[Хендэрсан (Невада)|Хендэрсан]], [[Невада]], [[Лас-Вегас]], [[ЗША]]) — вакаліст, клавішнік, аўтар музыкі і большасці тэкстаў амерыканскага рок-гурта «[[The Killers]]», з [[2010]] года таксама займаецца сольнай кар’ерай.

== Жыццё да The Killers ==
Брэндан Флаўэрз, самы малодшы з шасці дзяцей, нарадзіўся 23 чэрвеня 1981 года ў г. [[Горад Хендэрсан|Хендэрсан]], штат [[Невада]] (па-за межамі [[Лас-Вегас]]а) у сям’і з напалову шатландскай і літоўскай крывёй&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;Interview [http://community.livejournal.com/_killmenow_/71160.html Interview] reprinted at [[Live Journal]] fan website. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Яго маці была хатняй гаспадыняй, а бацька працаваў у бакалейнай краме. Калі Брэндану было пяць гадоў, яго тата далучыўся да Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яны пераехалі ў г. Нэфі, штат [[Юта]], калі Флаўэрзу было восем гадоў&lt;ref name=&quot;Spin&quot;&gt;. [http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ «SPIN.com: The Lady Killer: An Interview with the Killers' Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080116115151/http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ |date=16 студзеня 2008 }}. [http://www.spin.com/ Spin.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090510085521/http://digital.spin.com/spin/ |date=10 мая 2009 }}. Published November 2004. Accessed March 3, 2008. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. За год да сканчэння сярэдняй школы, ён вяртаецца ў Лас-Вегас і жыве ў сваёй цёткі.

Менавіта яго старэйшы брат Шэйн адчыніў яму дзверы ў свет музыкі. Ён паказаў яму відэакліпы гурта «[[The Smiths]]», кіно ірландскага гурта «[[U2]]» «Трашчанне і Гудзенне» ({{lang-en|Rattle and Hum}}); пазнаёміў з творамі гуртоў «[[The Cars]]», «[[The Beatles]]», «[[The Cure]]»; лідара гурта «The Smiths» [[Стывен Морысі|Стывена Морысі]]. У музычным плане Брэндан з’яўляецца [[англафіл]]ам. То бок ён прыхільнік брытанскіх музычных калектываў. Сярод іх: «[[New Order]]», «The Smiths», «[[Pet Shop Boys]]», «[[Depeche Mode]]» і «[[Oasis]]».

Ён спасылаецца на словы з песні «Вельмі нудны» ({{lang-en|Being Boring}}) гурта «Pet Shop Boys», як на вельмі важную жыццёвую догму: Я ніколі не думаў, што мне калі-небудзь прыйдзецца стаць той істотай, якой я заўсёды меў намер быць ({{lang-en|I never dreamt that I would get to be / The creature that I always meant to be}})&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;[http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,,1877578,00.html Craig McLean talks to the Killers' singer Brandon Flowers]. ''[[The Observer]]''. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Флаўэрз таксама казаў, што «Я быў сапраўды дзіўным хлопцам, бо калі іншыя дзеці набывалі [[Tool]] і [[Nirvana]], я набываў „The Cars“ і „The Psychedelic Furs“. Я быў даволі адчужаным дзіцём».

== Кар’ера ==
Кінуўшы вучобу ў каледжы, ён некаторы час працаваў калідорным у гатэлі Лас-Вегаса. У 2001 ён расстаўся са сваім сінтыпоп калектывам «Блаш Рыспонс» ({{lang-en|Blush Response}}), пасля таго як адмовіўся пераехаць у Лос-Анджэлес.

Праз некаторы час, пасля наведвання канцэрта Oasis, ён разумее, што патрэбна зрабіць пераход ад сінтыпоп гурта да сапраўднага рокбэнда, і пачынае шукаць гітарыста. Ён адказаў на аб’яву Дэйва К’юнінга ў газеце, які пазначыў, акрамя іншых, «The Cure», «Oasis», «[[Queen]]», як адных з любімых гуртоў. Пазней Кьюнінг сказаў, што яго першае ўражанне аб Флаўэрзе было: «Мне здалося, у яго былі дзіўныя чаравікі… Насамрэч тыя ж, што і ў братоў Галахераў (Oasis)!». Пасля некаторых кароткачасовых бэйсістаў і ўдарнікаў, да групы далучыліся Марк Стормэр (бэйс-гітарыст) і Роні Вэнаксі (''Ванучы'') (ударнік). Так у жніўні 2002 года ўтварылася група «The Killers». Роні пазней распавядаў: «Нават маючы невялікія карлікавыя песні, Брэндан ніколі не адмаўляўся проста падняцца і пачаць працаваць. Гэта вельмі важна, калі ты пачынаеш. Колькі мы разам, увесь час Брэндан перамагае». У адпаведнасці з «Las Vegas Review-Journal» яго бацькі заўсёды падтрымлівалі яго ў імкненні стаць спеваком і былі часам адзінымі гледачамі на першапачатковых канцэртах калектыву.

Брэндан не аднойчы быў завадатарам спрэчак пасля некаторых сваіх інтэрв’ю. У асобнасці, яго словы запалілі варожасці паміж ім і гуртамі «[[Fall Out Boy]]», «[[The Bravery]]», «[[Panic! At the Disco]]». Аднак праз некаторы час Флаўэрз папрасіў прабачэння і сказаў часопісу «[[Spin, часопіс|Spin]]»: «Мне б хацелася вярнуць свае словы. Гэтыя людзі проста робяць тое, што яны хочуць рабіць — зусім як я. Насамрэч я добры чалавек і я люблю іншых людзей. &lt;!-- Слова „чалавекі“ тут наўмысна ўжываецца замест „людзі“ --&gt; Я проста вельмі самаўпэўнены. Мне ад гэтага не мець шмат гонару».

Брэндан крытыкаваў амерыканскі гурт «[[Green Day]]» за выкананне песні «Амерыканскі ідыёт». Ён казаў: «Спачатку мне здалося, што гэта было сапраўды нізка паехаць у Англію альбо на Германію і спяваць гэтую песню. Тыя дзеці ўспрымаюць гэта зусім інакш, чым Green Day гэта мае на ўвазе»&lt;ref&gt;No byline (October 13, 2006), [http://www.nme.com/news/nme/24702 «The Killers 'offended' by [[Green Day]]»]. NME.com (accessed March 30, 2009) {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

[[image:Brandon Flowers II.jpg|200px|thumb|right|Выступленне падчас тура «Sam’s Town»; Лас Вегас, 25 жніўня 2006]]

Яго сцверджанне, што «[[Sam’s Town]]» будзе лепшым альбомам за папярэднія дваццаць гадоў, выклікала ў крытыкаў усмешкі. Флаўэрз адказаў на гэта, што жадае быць меней правакацыйным.

Ён распавёў часопісу «[[The Advocate]]»: «Зняважыўшы ўсіх тых людзей, зараз я разумею, што я павінен жыць і даваць жыць іншым»&lt;ref name=Voss&gt;Voss, Brandon (2008-12-02), «No Shrinking Violet». ''Advocate'' (1020):64 {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2009 Брэндан, у інтэрв’ю брытанскаму часопісу «[[NME]]» асудзіў [[Курт Кабейн|Курта Кабейна]] за тое, што ён не пакідаў у рок-н-роле месца для весялосці, і таксама дадаў, што ў юнацтве жадаў збіць з п’едэсталу «Nirvana» і «[[Led Zeppelin]]».

Падчас «[[Brit Awards]]» Флаўэрз уручыў «Pet Shop Boys» узнагароду за вялікі ўклад у музыку. Пасля The Killers, Pet Shop Boys і [[Lady GaGa]] ўтраіх выканалі салянку са сваіх хітоў.

=== Сольная кар’ера ===
У верасні 2010 года Брэндан Флаўэрз выпусціў свой дэбютны альбом «[[Flamingo, альбом|Flamingo]]». У Вялікабрытаніі альбом паступіў у продаж 6 верасня, у ЗША — 14 верасня. 14 чэрвеня, у шоу Zane Lowe на брытанскім Radio 1 адбылася афіцыйная радыё-прэм’ера дэбютнага сінгла Брэндана Флаўэрза. Лідар «[[The Killers]]» сам знаходзіўся ў студыі і даў невялікае інтэрв’ю Zane Lowe, у якім распавёў пра песню «Crossfire», сольную кар’еру і будучыню «[[The Killers]]». Са слоў Брэндана стала вядома, што ў запісе яму дапамагаў Роні Ванучы-малодшы. Флаўэрз падзяліўся сваімі ўражаннямі ад запісу дэбютнай сольнай пласцінкі. Брэндан адзначыў, што падчас працы над «Flamingo» яму не хапала таварышаў па гурце: «Гэта было дзіўным, працаваць без звыклага адзінства „[[The Killers]]“ і ў адсутнасці падтрымкі калектыву. Вядома, мне было цікава займацца сольным альбомам, але не хапала сяброўскіх адносін. Час ад часу адчуваў сябе самотным». Таксама Флаўэрз у чарговы раз паспрабаваў супакоіць прыхільнікаў гурта і аспрэчыў чуткі пра распад каманды: «Я ўжо паспеў пагутарыць з імі, і мы вызначылі папярэднія тэрміны нашага вяртання ў студыю»&lt;ref name=&quot;back&quot;&gt;[http://www.thekillersmusic.ru/newsband/185-brendon-flauers-vremya-ot-vremeni-chuvstvoval-sebya-odinokim Брэндан Флаўэрз: «Час ад часу адчуваў сябя самотным»]{{Недаступная спасылка}}.&lt;/ref&gt;.

Дэбютны сольны сінгл «[[Crossfire]]» з’явіўся ў продажы на iTunes менавіта 21 чэрвеня, у дзень нараджэння лідара «[[The Killers]]».

Прэм’ера кліпа «[[Only The Young]]» адбылася 5 кастрычніка, які распрацавала Сафі Мюлер, якая працавала над амерыканскім кліпам на песню «[[Mr. Brightside]]».

Другі сольны альбом Флаўэрса выйшаў [[18 мая]] [[2015]] года і атрымаў назву «[[The Desired Effect]]». Гэтак жа як і «Flamingo», альбом заняў першае месца ў брытанскім чарце UK Albums Chart.

== Прыватнае жыццё ==
Флаўэрз ажаніўся са сваёй даўняй дзяўчынай, Таняй Брук Манблоўскі, 2 жніўня 2005 года на Гаваях&lt;ref name=vh1&gt;No byline (2005). [http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml «Killers Singer Brandon Flowers Marries Longtime Girlfriend»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060908232148/http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml |date=8 верасня 2006 }} VH1.com (accessed Oct. 14, 2006) {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''ArjanWrites.com'' (accessed April 12, 2006) {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 14 ліпеня 2007 года ў іх нарадзіўся першы сын, Эмон Флаўэрз; 28 ліпеня 2009 года другі, Гана Флаўэрз. Брэндан вельмі захапляецца назіраннем за ігрой у гольф, а яго стрыечны брат, Крэйг Балоў, — прафесійны ігрок у гольф.

Флаўэрз па-ранейшаму з’яўляецца членам Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яго жонка незадоўга да вяселля звярнулася да гэтай жа самай царквы. Флаўэрз казаў, што рэлігія вельмі важная для яго. Пасля ўтварэння і першых поспехаў «The Killers», ён пачаў выпіваць, хадзіць па вечарынам і рабіць іншыя рэчы, якія забароненыя яго царквой. Між тым, у 2006 ён спыніўся. Ён казаў: «Мне здаецца, зараз я адчуваю менш віны, і я таксама здаравей, чым калі-небудзь. Мая жонка цяжарная, і ўсё гэта змяняе становішча».

Флаўэрз мае значную колькасць прыхільнікаў сярод геяў. Гэта стала пастаяннай тэмай размоў на розных гей-форумах і ў інтэрв’ю. Між тым, нягледзячы на ўсе плёткі, Брэндан зацвярджае, што ён традыцыйнай арыентацыі.

Флаўэрз вядомы за свой дбайна распрацаваны і эксцэнтрычны стыль, ад стылю маладога хлопца падчас ''«[[Hot Fuss (альбом)|Hot Fuss]]»'' да вусоў у час ''«[[Sam's Town, альбом|Sam’s Town]]»''. Яго цяперашні вобраз: куртка з фазанавымі пёрамі на плечах (''[[Day &amp; Age, альбом|Day &amp; Age]]'').

== Узнагароды ==
Флаўэрз узяў узнагароды ад часопіса «NME» як «Найлепш апрануты» і «Самы прывабны». У 2008 ён атрымаў узнагароду ад часопіса «[[GQ]]» як «Самы стыльны мужчына». У тым жа годзе «The Killers» перамаглі ў катэгорыях «Лепшы амерыканскі гурт» і «Лепшая амерыканская песня» падчас «[[NME Awards]]». У 2009 «The Killers» перамаглі ў катэгорыі «Лепшы міжнародны гурт» ізноў пры «NME Awards».

== Дыскаграфія ==
{{Main|Дыскаграфія The Killers}}

=== Студыйныя альбомы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Год
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:220px;&quot;|Назва
! colspan=&quot;9&quot;|Максімальная пазіцыя ў чарце
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:120px;&quot;|Сертыфікацыі
|-
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Billboard 200|US]]
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[ARIA Charts|AUS]]
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Canadian Albums Chart|CAN]]
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Media Control Charts|GER]]
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Irish Albums Chart|IRL]]
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Dutch Albums Chart|NED]]
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]
!width=&quot;33&quot;|&lt;small&gt;[[UK Albums Chart|UK]]
!width=&quot;33&quot;|&lt;small&gt;[[Greek Albums Chart|GR]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2010
|'''''[[Flamingo, альбом|Flamingo]]'''''
* Выпушчаны: 3 верасня 2010
* Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Universal Records|Universal]]
* Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|8
| style=&quot;text-align:center;&quot;|5
| style=&quot;text-align:center;&quot;|9
| style=&quot;text-align:center;&quot;|8
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
| style=&quot;text-align:center;&quot;|4
| style=&quot;text-align:center;&quot;|6
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|
* [[British Phonographic Industry|UK]]: Залаты&lt;ref name=&quot;bpi.co.uk&quot;&gt;&quot;[http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/Search.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006162141/https://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=6 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt;
* [[Irish Albums Chart|IRL]]: Залаты&lt;ref&gt;{{cite web|title=2010 Certification Awards – Gold|url=http://www.irishcharts.ie/awards/gold10.htm|publisher=[[Irish Recorded Music Association|IRMA]]|accessdate=June 3, 2010|archive-date=16 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016234830/http://www.irishcharts.ie/awards/gold10.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2015
|'''''[[The Desired Effect]]'''''
* Выпушчаны: 18 мая 2015
* Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Universal Records|Universal]]
* Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|17
| style=&quot;text-align:center;&quot;|14
| style=&quot;text-align:center;&quot;|7
| style=&quot;text-align:center;&quot;|37
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
| style=&quot;text-align:center;&quot;|16
| style=&quot;text-align:center;&quot;|21
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
| style=&quot;text-align:center;&quot;|—
|
* UK: Сярэбраны
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |2026
|'''''Thrasher'''''
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|
|-
|}

=== Сінглы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot;| Год
! rowspan=&quot;2&quot;| Сінгл
! colspan=&quot;10&quot;| Максімальная пазіцыя
! rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
|- style=&quot;font-size:smaller;line-height:1.3;&quot;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pandora.nla.gov.au/tep/23790 |title=Pandora Archive - Preserving and Accessing Networked DOcumentary Resources of Australia |publisher=Pandora.nla.gov.au |date= |accessdate=September 18, 2010}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[Canadian Hot 100|CAN]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;billboardch&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/brandon-flowers/chart-history/620049 |title=Brandon Flowers Album &amp; Song Chart History |work=Billboard  |date=August 7, 2010 |accessdate=September 18, 2010}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[Irish Singles Chart|IRL]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;eirech&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=&gt;&gt; IRMA &lt;&lt; Irish Charts - Singles, Albums &amp; Compilations &gt;&gt; |publisher=Irma.ie |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6AqGSJi0u?url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |archivedate=21 верасня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[Single Top 100|NLD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&amp;titel=Crossfire&amp;cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=dutchcharts.nl |date= |accessdate=September 18, 2010}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Steffen Hung |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&amp;titel=Crossfire&amp;cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=charts.org.nz |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67HItg7C1?url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers |archivedate=29 красавіка 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[Swiss Music Charts|SWI]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&amp;titel=Crossfire&amp;cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=hitparade.ch |date= |accessdate=September 18, 2010}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[UK Singles Chart|UK]]&lt;br /&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[Alternative Songs|US&lt;br /&gt;ALT.]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;billboardch&quot;/&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[Rock Songs|US&lt;br /&gt;ROCK]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;billboardch&quot;/&gt;
! style=&quot;width:30px;&quot;| [[Adult Top 40|US&lt;br /&gt;ADU.]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;billboardch&quot;/&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:left;&quot;| «[[Crossfire, песня Брэндана Флаўэрса|Crossfire]]»
| 46 || 70 || 4 || 22 || 22 || 35 || 8 || 6 || 11 || 23
|rowspan=&quot;3&quot;| ''Flamingo''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| «[[Only the Young]]»
| — || — || — || 68 || — || — || 143 || — || — || —
|-
| 2011
| style=&quot;text-align:left;&quot;| «[[Jilted Lovers &amp; Broken Hearts]]»
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:left;&quot; | «[[Can't Deny My Love]]»
| — || — || — || — || — || — || — || — || — || —
| rowspan=&quot;1&quot; | ''The Desired Effect''
|-
|2015
|«Still Want You»
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|''The Desired Effect''
|-
|2015
|«Lonely Town»
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|''The Desired Effect''
|-
| colspan=&quot;15&quot; style=&quot;font-size:8pt&quot; | «—» азначае, што рэліз не патрапіў у чарт
|}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Brandon Flowers}}
* [http://www.thekillersmusic.com/ The Killers official site], from [[Island Records]] {{ref-en}}
* [http://www.thekillers.co.uk/ The Killers official site (U.K.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070523094638/http://www.thekillers.co.uk/ |date=23 мая 2007 }}, from the Vertigo label {{ref-en}}
* [http://www.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ «The Music That Changed My Life: Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311191821/http://www1.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ |date=11 сакавіка 2007 }}, Interview by Kyle Anderson, from ''Spin'' magazine {{ref-en}}
* [http://www.killershotel.com Indie Rock Fans Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110128094644/http://killershotel.com/ |date=28 студзеня 2011 }} {{ref-en}}
* [http://digital.spin.com/spin/200902/?pg=72&amp;pm=2&amp;u1=friend SPIN’s Brandon Flowers Interview]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}

{{The Killers}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Флаўэрс Брэндан}}
[[Катэгорыя:Музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:The Killers]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты NME Awards]]</text>
      <sha1>e7t5y1htjadstpyw9w0zpoes8hey0cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плёсы (Гомельскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52137</id>
    <revision>
      <id>5197448</id>
      <parentid>4985331</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2536" sha1="cdlz1eqc8x8silr49ylohscrb68e5p2" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Плёсы}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Плёсы
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Гомельскі
 |сельсавет               = Пакалюбіцкі
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
}}

'''Плёсы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pliosy}}, {{lang-ru|Плёсы}}) — вёска ў [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкім сельсавеце]], на рацэ [[Сож]], недалёк на ўсход ад горада [[Гомель|Гомеля]]. Непадалёк знаходзяцца шэраг помнікаў археалогіі. Побач з вёскай размешчанныя дачныя кааператывы.

== Гісторыя ==

Вядома з карты 1838 года як невялікая вёска паблізу Гомеля.
== Транспартная сетка ==
Транспартныя сувязі па аўтадарогах на Старую Валатаву (асфальтаваная) і ў бок 21-га мікрараёна г. Гомеля.

За 0,5 км на паўночны ўсход ад вёскі размешчана чыгуначны прыпыначны пункт [[Плёсы (прыпыначны пункт)|Плёсы]].

== Насельніцтва ==

* 1864 год — 9 двароў.
* 1897 год — 10 двароў, 128 жыхароў (паводле перапісу).
* 1909 год — 17 двароў.
* 1926 год — 30 двароў, 148 жыхароў.
* 1959 год — 120 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 24 гаспадаркі, 46 жыхароў.
* 2009 год — 34 жыхары &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://familio.org/|title=Familio — сохранить память о людях и делиться исследованиями|website=Familio|access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;
* 2009 год — 35 жыхароў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>cdlz1eqc8x8silr49ylohscrb68e5p2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197450</id>
      <parentid>5197448</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2575" sha1="ebm1vb991imihjtywbx3nbzl59hoq4r" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Плёсы}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Плёсы
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Гомельскі
 |сельсавет               = Пакалюбіцкі
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
}}

'''Плёсы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pliosy}}, {{lang-ru|Плёсы}}) — вёска ў [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкім сельсавеце]] Гомельскага раёна.

== Геаграфія ==
Размешчана на рацэ [[Сож]], недалёк на ўсход ад горада [[Гомель|Гомеля]]. Непадалёк знаходзяцца шэраг помнікаў археалогіі. Побач з вёскай размешчанныя дачныя кааператывы.

Транспартныя сувязі па аўтадарогах на Старую Валатаву (асфальтаваная) і ў бок 21-га мікрараёна г. Гомеля. За 0,5 км на паўночны ўсход ад вёскі размешчана чыгуначны прыпыначны пункт [[Плёсы (прыпыначны пункт)|Плёсы]].

== Гісторыя ==

Вядома з карты 1838 года як невялікая вёска паблізу Гомеля.

== Насельніцтва ==

* 1864 год — 9 двароў.
* 1897 год — 10 двароў, 128 жыхароў (паводле перапісу).
* 1909 год — 17 двароў.
* 1926 год — 30 двароў, 148 жыхароў.
* 1959 год — 120 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 24 гаспадаркі, 46 жыхароў.
* 2009 год — 34 жыхары &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://familio.org/|title=Familio — сохранить память о людях и делиться исследованиями|website=Familio|access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;
* 2009 год — 35 жыхароў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>ebm1vb991imihjtywbx3nbzl59hoq4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197451</id>
      <parentid>5197450</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5197451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2609" sha1="etxe83wqk00ae80gxqiz8y78528afxk" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Плёсы}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Плёсы
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Гомельскі
 |сельсавет               = Пакалюбіцкі
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
}}

'''Плёсы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pliosy}}, {{lang-ru|Плёсы}}) — вёска ў [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкім сельсавеце]] Гомельскага раёна.

== Геаграфія ==
Размешчана на рацэ [[Сож]], недалёк на ўсход ад горада [[Гомель|Гомеля]]. Непадалёк знаходзяцца шэраг помнікаў археалогіі. Побач з вёскай размешчанныя дачныя кааператывы.

Транспартныя сувязі па аўтадарогах на [[Старая Валатава|Старую Валатаву]] (асфальтаваная) і ў бок 21-га мікрараёна г. Гомеля. За 0,5 км на паўночны ўсход ад вёскі размешчана чыгуначны прыпыначны пункт [[Плёсы (прыпыначны пункт)|Плёсы]].

== Гісторыя ==

Вядома з карты 1838 года як невялікая вёска паблізу Гомеля.

== Насельніцтва ==

* 1864 год — 9 двароў.
* 1897 год — 10 двароў, 128 жыхароў (паводле перапісу).
* 1909 год — 17 двароў.
* 1926 год — 30 двароў, 148 жыхароў.
* 1959 год — 120 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 24 гаспадаркі, 46 жыхароў.
* 2009 год — 34 жыхары &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://familio.org/|title=Familio — сохранить память о людях и делиться исследованиями|website=Familio|access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;
* 2009 год — 35 жыхароў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>etxe83wqk00ae80gxqiz8y78528afxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янтарны (Гомельскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52984</id>
    <revision>
      <id>5197443</id>
      <parentid>4395752</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1522" sha1="03ttpgy2vezgqbc5w7ylglsa60rgshe" xml:space="preserve">{{значэнні2|Янтарны}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Пасёлак
 |беларуская назва        = Янтарны
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Гомельскі
 |сельсавет               = Пакалюбіцкі
 |першае згадванне        = 1960-я
}}
'''Янта́рны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Jantarny}}, {{lang-ru|Янтарный}}) — [[пасёлак]] у [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]].

Знаходзіцца непадалёк на паўночны ўсход ад горада [[Гомель|Гомеля]], непадалёк ад чыгуначнай ст. [[Сож (станцыя)|Сож]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>03ttpgy2vezgqbc5w7ylglsa60rgshe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валадар Пярсцёнкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54656</id>
    <revision>
      <id>5197704</id>
      <parentid>5170615</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39625" sha1="fo31haj3iqje9n678uxb4469q064gcx" xml:space="preserve">{{Выданне
| Назва          = Валадар Пярсцёнкаў
| Подпіс           = Вокладкі трох тамоў «Валадара Пярсцёнкаў»
| Арыгінал выпуску  = [[1954]] і [[1955]] гг.
| Афармленне        = [[Цім і Грэг Хільдэбранты]], [[Паўліна Бейнс]], [[Джон Хоу]], [[Тэд Несміт]], [[Алан Лі]], [[Доната Джанкола]], [[Маргрэтэ II]] і інш.
}}
'''«Валада́р Пярсцё́нкаў»'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|The Lord of the Rings}}) — раман англійскага пісьменніка [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]], самы вядомы твор жанру [[фэнтэзі]], працяг кнігі «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіт]]». «Валадар Пярсцёнкаў» быў напісаны як адна кніга, але з-за аб’ёму пры першым выданні яго падзялілі на тры часткі: «Брацтва Пярсцёнка», «Дзве вежы» і «Вяртанне караля». У выглядзе [[Трылогія|трылогіі]] ён публікуецца і дагэтуль, хоць часта ў адной папяровай кнізе.

«Валадар Пярсцёнкаў» з’яўляецца адной з самых вядомых і папулярных кніг [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Ён перакладзены сама мала на 38 моў свету, у тым ліку на беларускую (2 пераклады). Гэта кніга зрабіла велізарны ўплыў на літаратуру ў жанры [[фэнтэзі]], на [[Настольная ролевая гульня|настольныя]] і [[Камп'ютарная ролевая гульня|камп’ютарныя гульні]], на кінематограф і наогул на сусветную культуру. Вялікім поспехам карысталася і [[Валадар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|экранізацыя]] кнігі, створаная рэжысёрам [[Пітэр Джэксан|Пітэрам Джэксанам]].

== Кніга ==
«Валадар Пярсцёнкаў» складаецца з '''шасці кніг''', але для зручнага выдання, зрабілі '''тры тамы''' па дзве кнігі.

: Першы том — '''[[Брацтва Пярсцёнка]] ([[Валадар Пярсцёнкаў#«Брацтва Пярсцёнка»|↓]])'''
: Другі том — '''[[Дзве вежы]] ([[Валадар Пярсцёнкаў#«Дзве вежы»|↓]])'''
: Трэці том — '''[[Вяртанне караля]] ([[Валадар Пярсцёнкаў#«Вяртанне караля»|↓]])'''

=== Гісторыя стварэння ===
Першапачаткова Толкін не збіраўся пісаць працяг да «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіта]]» (раман «Валадар Пярсцёнкаў» фактычна з’яўляецца такім працягам). Аднак 15 лістапада 1937 падчас абеду са Стэнлі Анвінам, уладальнікам выдавецтва, якое апублікавала «Хобіта», Толкін атрымаў прапанову прадставіць для разгляду іншыя творы. Рэцэнзент выдавецтва адхіліў дасланы «[[Сільмарыліян]]», хоць адазваўся аб ім станоўча. Падбадзёраны гэтым Толкін пачаў пісаць працяг «Хобіта» і ўжо 16 снежня 1937 ў лісце да выдаўца паведаміў аб першай главе новай кнігі.

Мэтай Толкіна было стварыць англійскі [[эпас]]. Толкін быў [[Оксфардскі ўніверсітэт|оксфардскім]] філолагам, добра знаёмым з сярэдневяковымі [[міф]]амі [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]], такімі як «[[Сага аб Хервер]]», «[[Сага аб Вельсунгах]]», «[[Беавульф|Бэўвульф]]», а таксама з іншымі старажытнаскандынаўскімі, старажытнаанглійскімі і сярэдневяковымі англійскімі тэкстамі. «Валадар Пярсцёнкаў» быў натхнёны і іншымі літаратурнымі крыніцамі, напрыклад, [[Брытанскі міф|легендамі Артураўскага цыкла]] і карэла-фінскім эпасам «[[Калевала]]». На думку Толкіна, англасаксам востра не хапала эпасу падобных маштабаў, артураўскі міф ён лічыў несправядлівай заменай з-за яго відавочных кельцкіх, а не англасаксонскіх каранёў.

Стварэнне англійскага эпасу часта абмяркоўвалася на сустрэчах Толкіна з [[Інклінгі|Інклінгамі]] (літаратурная дыскусійная група ў Оксфардскім універсітэце, на штотыднёвых сустрэчах гэтай групы абмяркоўваліся [[Ісландскія міфалогія|ісландскія міфы]] і ўласныя неапублікаваныя складанні). Толкін пагадзіўся з адным з членаў гэтай групы, [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайвам Льюісам]], што ў адсутнасць англійскага эпасу неабходна яго стварыць самім.

Паралельна з гэтымі дыскусіямі ў снежні [[1937]] Толкін пачаў «новага ''Хобіта''». Пасля некалькіх няўдалых спробаў гісторыя пачала набіраць абароты, з простага працягу «Хобіта» ператварыўшыся хутчэй у працяг неапублікаванага «Сільмарыліяна». Задума першай главы ўзнік адразу ў гатовым выглядзе, хоць прычыны знікнення [[Більба Торбінс|Більба]], ідэя пра важнасць [[Пярсцёнак Усеўладдзя|Пярсцёнка Усеўладдзя]] і назва рамана праясніліся толькі да вясны [[1938]]. Спачатку Толкін хацеў напісаць яшчэ адзін апавяданне, у якім Більба, патраціўшы ўсе свае скарбы, кінуўся ў новыя прыгоды, але, успомніўшы пярсцёнак і яго сілу, вырашыў замест гэтага напісаць пра яго. Спачатку галоўным героем быў Більба, але потым аўтар вырашыў, што гісторыя занадта сур’ёзная для такога камічнага і вясёлага персанажа. Толкін разглядаў магчымасць адправіць у падарожжа сына Більба, але ўзнікалі пытанні: дзе была яго жонка? Як Більба адпусціў сына ў гэтак небяспечнае падарожжа? У выніку Толкін вырашыў працягнуць традыцыю [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскіх легенд]], у якіх [[артэфакт]], які валодае [[Магія|магічнай]] сілай, атрымлівае пляменнік галоўнага героя. Так паўстаў хобіт [[Фрода Торбінс]].
З’яўляючыся [[Перфекцыянізм, псіхалогія|перфекцыяністам]], Толкін пісаў павольна. Яго [[Літаратура|літаратурная]] праца часта перарывалася акадэмічнымі абавязкамі, у прыватнасці, Толкін павінен быў экзаменаваць студэнтаў (нават першая фраза «Хобіта» — {{lang-en|«In a hole in the ground there lived a Hobbit»}} — была напісана на чыстай старонцы экзаменацыйнай працы аднаго са студэнтаў). На працягу большай часткі [[1943]] Толкін не працаваў над тэкстам, але працягнуў працу ў красавіку [[1944]]. Раздзелы з рамана Толкін пасылаў свайму сыну [[Толкін, Крыстафер|Крыстаферу]], які служыў у [[Афрыка|Афрыцы]] ў англійскіх [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]], і Клайв Льюсу. У [[1948]] у гісторыя была завершана, але да [[1949]] працягвалася рэдагаванне ранніх частак «Валадара Пярсцёнкаў».

=== Сюжэт ===

==== «Брацтва Пярсцёнка» ====

===== Першая кніга =====
Падзеі першай кнігі развіваюцца ў [[Трэцяя Эпоха Серадзем’я|III эпосе]] па года-злічэнню [[Серадзем’е|Серадзем’я]] — света, у якім адбываецца большасць гісторый [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]]. [[Пярсцёнак Усяўладдзя]], які лічыўся згубленым на працягу двух тысяч гадоў, быў знойдзены ў [[Шыр (Серадзем’е)|Шыры]] — краіне [[Народ Хобітаў|«малога» народа]] — [[Народ Хобітаў|Хобітаў]]. Дзядзя [[Фрода Торбінс]]а, [[Більба Торбінс|Більба]], аддаў яму [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] перад уходам у падарожжа. Сямнаццаць гадоў, пасля гэтага, [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] ляжаў без справы. Але [[Горлум]], папярэдні ўладальнік [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнка]] выдаў [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобітаў]]. Дзевяць [[Назгул]]аў — дапаможнікаў [[Саўран]]а — цёмнага ўладара, які і выкаваў [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]], выйшла на пошукі [[Фрода Торбінс|Фрода]], які ўжо адправіўся ў [[Раздол]], горад [[Эльфы (Серадзем’е)|Эльфаў]], каб там схаваць [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]]. [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобіты]] знайшлі сабе ў дапамогу [[Арагорн]]а — нязбыўшагася караля [[Гондар]]а. [[Назгул]]ы напалі на чатырох [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобітаў]], якія і выконвалі гэту місію, і ранілі [[Фрода Торбінс|насіцеля Пярсцёнка]], [[Фрода Торбінс|Фрода]]. [[Гларфіндэл]] — [[Эльфы (Серадзем’е)|эльф]] з [[Раздол]]а прыбыў на дапамогу, і адвёз [[Хобіты (Серадзем’е)|хобіта]] ў [[Раздол]]. [[Назгул]]аў на пераправе праз раку накрыла хваля, і на час усе звесткі аб іх існаванні, зніклі…

===== Другая кніга =====
… [[Фрода Торбінс|Фрода]] прачнуўся цэлым і непашкоджаным, акрамя невялікай раны на плячы, ад удару [[Моргульскі меч|Моргульскім мячом]], мячом [[Кароль-чараўнік|Караля-чараўніка]] — галоўнага [[Назгул]]а. Ён думаў, што падарожжа закончана, і можна вяртацца дахаты. Але на сходзе ў [[Элранд]]а — галоўнага [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфа]] ў [[Раздол]]е, было вырашана, што [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] нельга пакідаць там, а трэба знішчыць у вулкане [[Арадруін]], дзе ён і быў выкаваны. Новая місія ўскладзена на плечы [[Фрода Торбінс|Фрода]], якому выбраны спадарожнікі: [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобіты]] — [[Сэм Гэмджы|Сэм]], [[Мэры]] і [[Піпін]]; адзін [[Гномы (Серадзем’е)|гном]] — [[Гімлі]]; адзін [[Эльфы (Серадзем’е)|эльф]] — [[Легалас]]; два [[Людзі (Серадзем’е)|чалавекі]] — [[Арагорн]] і [[Борамір]]; і [[Мая (Серадзем'е)|Мая]]&lt;ref&gt;[[Мая (Серадзем'е)|Мая]] па іншаму для простых людзей — ''[[чараўнік]]''.&lt;/ref&gt;, які ўвесь час ім дапамагаў — [[Гандальф|Гандальф Шэры]]. Па дарозе, ім трэба было прайсці праз гару [[Карадрас]], але [[Саруман Белы]] — [[Мая (Серадзем'е)|Мая]], здрадзіўшы дабру, не прапусціў [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]]&lt;ref&gt;[[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва Пярсцёнка]] — так назваў [[Элранд]] дзевяцерых ахоўнікаў [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнка]].&lt;/ref&gt;. Ім трэба было прайсці праз копі [[Морыя|Морыі]], старажытныя шахты Гномаў, але на [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]] напалі [[Оркі (Серадзем’е)|гобліны]], і галоўнае, [[Балрагі|Балраг]] — старажытная вогненая «пачвара». [[Балрагі|Балраг]] падае ў пропасць, і цягне за сабой [[Гандальф]]а. У [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтве Пярсцёнка]] застаецца восем членаў. Яны прыходзяць у яшчэ адно пасяленне [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфаў]], [[Лорыен (лес)|Латлорыен]] (скарочана Лорыен), дзе іх сустракае [[Галадрыель]]. Далей [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]] адпраўляецца на лодках па [[Андуін]]у (Вялікай Рацэ). У адзін дзень, на іх з берагу нападаюць [[Оркі (Серадзем’е)|гобліны]], і зверху даносіцца крык [[Назгул]]а. [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]] адбіваецца, і прыпыняецца на заходнім беразе, каб пранесці лодкі па берагу, праз вадаспад [[Рэрас]]. Але [[Саруман Белы|Саруманавы]] [[Урук-хаі|ўрук-хаі]] ([[Оркі (Серадзем’е)|оркі]]) [[Ізенгард]]а нападаюць у саюзе з [[Народ Мордара|Мордарскімі]], [[Саўран]]аўскімі [[Оркі (Серадзем’е)|гоблінамі]] на [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва]], і [[Фрода Торбінс|Фрода]] з [[Сэм Гэмджы|Сэмам]] уцякаюць, пераплываючы на ўсходні бераг…

==== «Дзве вежы» ====

===== Трэцяя кніга =====
… [[Борамір]]а забіваюць. [[Мэры]] і [[Піпін]]а крадуць [[урук-хаі]] і нясуць у [[Ізенгард]]. А [[Арагорн]], [[Легалас]] і [[Гімлі]] адпраўляюцца на дапамогу ўкрадзеным [[Хобіты (Серадзем’е)|хобіты]]. [[Брацтва Пярсцёнка, удзельнікі|Брацтва Пярсцёнка]] распалася… [[Арагорн]], [[Легалас]] і [[Гімлі]] бягуць па землям [[Рохан]]а даганяючы [[Оркі (Серадзем’е)|оркаў]]. Толькі дзякуючы добраму зроку [[Легалас]]а (бо ён [[Эльфы (Серадзем’е)|эльф]]) яны яшчэ могуць не губляць надзею на тое, што дагоняць варожы атрад. Але вось аднойчы яны сустрэлі [[Рохан]]скую армію [[Эамер]]а, які ім расказвае аб нападзенні на [[Урук-хаі|урук-хаяў]] мінулай ноччу… [[Арагорн]] з сябрамі губляе ўсялякую надзею на тое, што пры гэтай бітве [[Мэры]] і [[Піпін]] выжылі… Яны прыходзяць на тое месца, дзе ўжо ўскладзены курган — вогнішча з трупаў [[Оркі (Серадзем’е)|оркаў]]. Але [[Арагорн]] — следапыт, ён знаходзіць сляды [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]] і ў хуткім часе высвятляецца, што [[Хобіты (Серадзем’е)|хобіты]] ўцяклі ў лес [[Фангорн]]. Там зайшоўшы ў сярэдзіну яны сустракаюць [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальфа]]! Ён жывы, толькі цяпер ён не Шэры, а Белы. У гэты час Мэры з Піпінам сустракаюць у лесе галоўнага энта [[Дрэвабарод]]а, і ўстрайваюць сход [[Энты|энтаў]] — [[Энт-мут]], на якім праз некалькі дзён вырашаецца атакаваць [[Ізенгард]]. У гэты ж момант з [[Ізенгард]]а выпраўляецца дзесяці-тысячная армія [[Урук-хаі|урук-хаяў]] і асадных машын на [[Хельмава Падзь|Хельмаву Падзь]], дзе ў дадзены момант укрыліся арміі [[Рохан]]а, а таксама кароль [[Тэадэн]] з [[Арагорн]]ам, [[Легалас]]ам і [[Гімлі]]. Яны бы не перамаглі, калі б [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальф]] не прывёў яшчэ адну армію [[Рохан]]а — [[Аркенбранд]]а. [[Хуорн]]ы — зацвярдзелыя дрэвы з [[Фангорн]]а, дабіваюць астаткі [[Урук-хаі|урук-хаяў]]… [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальф]] з сябрамі адпраўляюцца на разваліны [[Ізенгард]]а, каб паразмаўляць са здраднікам [[Саруман Белы|Саруманам Белым]]…

===== Чацвёртая кніга =====
… У гэты час [[Фрода Торбінс|Фрода]] з [[Сэм Гэмджы|Сэмам]] ідуць з [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнкам]] па каменным пагоркам [[Эмін Майл]]а, дзе сустракаюць [[Горлум]]а — істоту, якая калісьці была [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітам]], але потым знайшоўшы [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] пражыла пяць сот гадоў і пераўтварылася ў пачвару. Менавіта дзядзя [[Фрода Торбінс|Фрода]] — [[Більба Торбінс]] у свой час адабраў [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] у [[Горлум]]а. [[Фрода Торбінс|Фрода]] бярэ яго сабе ў праваднікі, бо [[Горлум]] (па іншаму ''Смеагорл'') ведае дарогу да [[Чорныя вароты|Чорных варотаў]] — галоўнага і амаль адзінага ўваходу на землі [[Мордар (Серадзем'е)|Мордара]] з Захаду і Поўначы. Але на месцы высвятляецца, што прайсці там не атрымаецца. Тады [[Горлум]] вядзе [[Фрода Торбінс|Фрода]] з [[Сэм Гэмджы|Сэмам]] праз [[Ітыліэн]] да перавалу праз горы [[Кірыт Унгал]]. Па дарозе яны сустракаюць [[Фарамір]]а — военачальніка следапытаў [[Гондар]]а. Спачатку [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]] з [[Горлум]]ам прымаюць за шпіёнаў, але потым яны становяцца лепшымі сябрамі. [[Фарамір]] адпускае іх у дарогу на [[Мінас-Моргул]], ведаючы, што яго бацька [[Дэнетар]] (намеснік трона [[Гондар]]а) будзе не задаволены такой аддачай моцнай зброі — [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнка]], «дурным» [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітам]]. [[Фрода Торбінс|Фрода]], [[Сэм Гэмджы|Сэм]] і [[Горлум]] прыходзяць да перавала, і ў пячоры сустракаюць вялікую павучыху [[Шэлаб]], старую знаёмую [[Горлум]]а. [[Горлум]] уцякае, а [[Фрода Торбінс|Фроду]] раніць [[Шэлаб]], і [[Сэм Гэмджы]] думае, што той памёр. [[Фрода Торбінс|Фрода]] забіраюць [[Оркі (Серадзем’е)|оркі]] ў [[Кірыт Унгал]], і [[Сэм Гэмджы|Сэм]] ідзе за імі…

==== «Вяртанне караля» ====

===== Пятая кніга =====
… [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальф]] і [[Піпін]] прыязджаюць у [[Мінас-Цірыт]] — сталіцу [[Гондар]]а. [[Піпін]] становіцца ахоўнікам [[Белая вежа (Серадзем'е)|Белай Вежы]] пад кіраўніцтвам [[Дэнетар]]а. [[Дэнетар]] не хоча прасіць дапамогі ў [[Тэадэн]]а, бо з ім верагодна пойдзе і [[Арагорн]] — законны правіцель [[Гондар]]а, але [[Гандальф]] супраць яго волі вызывае праз сігнальныя вагні [[Рохан]]. [[Тэадэн]] збірае свае арміі, а [[Арагорн]], [[Легалас]] і [[Гімлі]] ідуць праз шляхі мёртвых — праз горы, дзе жывуць [[Армія праклятых (Серадзем'е)|мёртвыя]] абяццаўшыя мінуламу каралю [[Гондар]]а прыйсці ў патрэбны час на дапамогу, але не здзейсніўшыя сваё абяццане. Яны ідуць за [[Арагорн]]ам у надзеі на тое, што ён іх вызваліць з гэтага свету. Яны захопліваюць порт, забраны піратамі, і збіраюць з гэтых зямель [[Народ Гондара|Гондарскую армію]]. У гэты час на [[Пеленорскае поле|Пеленорскім полі]] пачынаецца [[Пеленорская бітва|бітва]] за [[Мінас-Цірыт]]. Пры трагічных абставінах памірае [[Дэнетар]]. [[Фарамір]]а раняць стрэламі. [[Народ Рохана|Армія Рохана]] прыходзіць у момант: [[Тэадэн]] рухае свае войскі наперад, але тут прыходзяць [[Народ Харада|Харадрымы]] з мумакіламі. Усе губляюць надзею. Але ў гэты час прыплываюць караблі піратаў: усе чакаюць папаўнення [[Народ Мордара|армій Мордара]], але ўзамен адтуль выходзіць [[Арагорн]] з новымі [[Народ Гондара|Гондарцамі]]. [[Эовін]] (не без дапамогі [[Мэры]]) забівае галоўнага [[Назгул]]а [[Кароль-чарадзей|Караля-чарадзея]]. Бітва выйграна. У [[Мінас-Цірыт|Мінас-Тырыце]] збіраюць сход, аб нападзенні на [[Чорныя вароты]], каб звярнуць на сябе ўвагу [[Саўран]]а, і даць шанц [[Фрода Торбінс|Фрода]] дайсці да [[Арадруін]]а…

===== Шостая кніга =====
… [[Сэм Гэмджы|Сэм]] пранікае ў [[Кірыт Унгал]] за [[Фрода Торбінс|Фрода]], якога туды нясуць [[Оркі (Серадзем’е)|оркі]]. Там [[Оркі (Серадзем’е)|оркі]] не падзялілі рэчы [[Фрода Торбінс|Фрода]], і такім чынам практычна ўсіх пазабівалі. Цяжкім чынам [[Сэм Гэмджы|Сэм]] адбівае [[Фрода Торбінс|Фрода]], які як высветлілася быў жывы. Яны працягваюць сваё падарожжа ў кірунку [[Арадруін]]а. Ім даводзіцца пераапранцца ў адзёжу [[Оркі (Серадзем’е)|оркаў]], каб іх не спаймалі. У адным месцы ім даводзіцца прайсці некаторы шлях круком разам з адным атрадам [[Оркі (Серадзем’е)|оркаў]]. Ім шанцавала выбіцца са строя. [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] станавіўся ўсё цяжэй і цяжэй, і ў хуткім часе [[Фрода Торбінс|Фрода]] не можа ісці сам. [[Сэм Гэмджы|Сэм]] яму дапамагае, і вось яны ўжо амаль дабраліся да вогненнай шчыліны. Там яны сустракаюць [[Горлум]]а! [[Горлум]] стараецца адабраць у іх [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]]. У гэты час ля [[Чорныя вароты|Чорных варотаў]] пачынаецца апошняя бітва за [[Серадзем’е]]. Шанцаў на перамогу даволі мала. Супраць застаўшыхся [[Назгул]]аў б’юцца Арлы (галоўны з іх [[Гваіхір]])… [[Горлум]] нападае на [[Фрода Торбінс|Фрода]], і [[Фрода Торбінс|Фрода]] апранае [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]]. [[Саўран]] тут жа пасылае сваіх слугаў да гары. [[Горлум]] адкусвае палец з [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнкам]], і ад радасці таго, чаго ён чакаў ужо каля васьмідзесяці гадоў ён падае з абрыва прама ў лаву! [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]] знішчаны! [[Барад-дур]] — замак [[Саўран]]а разбураецца, усе [[Народ Мордара|арміі Мордара]] разбягаюцца… На [[Кармаленскае поле|Кармаленскім полі]] адзначаюць перамогу. [[Гандальф Шэры/Белы|Гандальф]] з арламі выратоўвае [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]] з вывяргаючагася вулкана, якія цяпер сталі героямі [[Серадзем’е|Серадзем’я]]. [[Арагорн]]а карануюць каралём [[Гондар]]а, і з цягам часу [[Фрода Торбінс|Фрода]], [[Сэм]], [[Мэры]] і [[Піпін]] вяртаюцца дадому ў [[Шыр (Серадзем’е)|Шыр]]. Як высветлілася, [[Саруман Белы|Сарумана Белага]] выпусцілі з [[Ізенгард]]а, і ён цяпер стаў наводзіць свае парадкі ў краіне [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]]! Але не дарэмна чацвёрка вядомых па ўсяму [[Серадзем’е|Серадзем’ю]] [[Хобіты (Серадзем’е)|хобітаў]] прайшла папярэднія выпрабаванні. Яны з лёгкасцю справіліся. [[Саруман Белы|Сарумана]] забівае яго асабісты слуга [[Грыма]] (які раней быў слугой [[Тэадэн]]а). Такім чынам у [[Шыр (Серадзем’е)|Шыры]] ўсталёўваецца мір, і ў хуткім часе [[Фрода Торбінс|Фрода]] з [[Більба Торбінс|Більба]] паплылі за мора з [[Шэрая гавань|Шэрай гавані]] ў [[Валінор]].

=== Вытокі творчасці ===
Вытокі творчасці [[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкіна]] бяруцца са [[Скандынаўская міфалогія|Скандынаўскай міфалогіі]].

=== Іншыя кнігі па [[Серадзем’е|Серадзем’ю]] ===
* [[Хобіт]] (The Hobbit, [[1937]])
* Прыгоды Тома Бамбадзіла (The Adventures of Tom Bombadil, [[1962]])
* [[Сільмарыліян]] (The Silmarillion, [[1977]])
* Няскончаныя паданні (Unfinished Tales, [[1980]])
* Гісторыя Серадзем’я (The History of Middle-Earth, [[1983]]—[[1996]])
* Дзеці Хурына (The Children of Húrin, [[2007]])

== Фільм ==
[[Валадар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Экранізацыю]] зняў [[Пітэр Джэксан]], даволі моцна змяніўшы сцэнарый і сюжэт&lt;ref&gt;'''Сцэнарый''' пісаў '''ён''' са сваёй '''жонкай'''.&lt;/ref&gt;. У [[2001]] — «[[Валадар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка|Брацтва пярсцёнка]]»; [[2002]] — «[[Валадар пярсцёнкаў: Дзве вежы|Дзве вежы]]»; [[2003]] — «[[Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Вяртанне караля]]».

=== Сюжэт ===

==== «Брацтва Пярсцёнка» ====
Адрозненні фільмаў ад кнігі даволі вялікія (хаця ўсе імёны і факты захаваліся нязменнымі), таму што каб зняць усю кнігу ў дакладнасцях, агульная даўжыня фільма складала бы не 9 (12 — рэжысёрская версія) гадзін, а ў шмат разоў больш. Гэта верагодна быў бы серыял.

Такім чынам у Першым фільме, [[Пітэр Джэксан]] прыняў шмат момантаў з пачатку кнігі і іншых месцаў: Паход у [[Заскоч'е]], [[Фрэдагар Пузікс]], фермер [[Мэгат]], [[Стары лес]], [[Том Бамбадзіл]], сполахі на небе (над [[Аман Сул]]ам), [[Гларфіндэл]], ваўкі каля варотаў [[Морыя|Морыі]], паход да [[Латлорыен|Лорыена]] і інш. Таксама ён змяніў канцоўку фільма, узяўшы за канец, пачатак Трэцяй кнігі — забойства [[Борамір]]а…

==== «Дзве вежы» ====
… Тут былі прыняты наступныя рэчы: прывядзенне ў [[Хельмава Падзь|Хельмаву Падзь]] восйскаў [[Аркенбранд]]а, '''не''' выгнанне [[Эамер]]а, [[Хуорны]], размова з [[Саруман Белы|Саруманам]] (голас Сарумана) і інш. Таксама, [[Фарамір]] не так моцна спакушаўся забраць [[Пярсцёнак Усяўладдзя|Пярсцёнак]], і фільм на гэты раз заканчваецца наадварот, калі яшчэ [[Фрода Торбінс|Фрода]] не дайшоў і блізка да пячораў [[Шэлаб]]…

==== «Вяртанне караля» ====
… У трэцім фільме ўсё пачынаецца з таго, што [[Фрода Торбінс|Фрода]] яшчэ толькі ідзе ў бок перавала [[Кірыт Унгал]]. У фільме дадалі выгнанне [[Сэм Гэмджы|Сэма]]. Потым назіраюцца іншыя змены: войскі [[Мордар (Серадзем'е)|Мордара]] ўрываюцца ў [[Мінас-Цірыт]], прывіды ([[Армія праклятых (Серадзем'е)|Армія праклятых]]) прыходзіць прама на [[Пеленорская бітва|Пеленорскую бітву]], Фрода зпіхвае [[Горлум]]а з края [[Арадруін|вулкана]], да [[Чорныя вароты|Чорных варотаў]] прыйшлі занадта малыя арміі [[Людзі Серадзем'е|людзей]], у [[Шыр (Серадзем’е)|Шыры]] ўсё ў парадку (няма [[Саруман Белы|Сарумана]]).

== Беларускія пераклады ==
«Валадар Пярсцёнкаў» перакладзены на беларускую мову [[Дзмітрый Магілёўцаў|Дзмітрыем Магілёўцавым]] і [[Крысціна Курчанкова|Крысцінай Курчанковай]] у 2008—2009 гадах. У 2023 годзе выйшаў новы пераклад «Валадар пярсцёнкаў: Брацтва Пярсцёнка», зроблены [[Ігар Кулікоў|Ігарам Куліковым]].

=== Выданні ===
;У перакладзе Магілёўцава і Курчанковай:

* Уладар Пярсцёнкаў. Звяз Пярсцёнка / Дж. Р. Р. Толкін ; пераклад з англійскай [Д. Магілёўцава, К. Курчанковай]. — Менск [Мінск], 2008. — 418, [1] с. : іл. ; 21 см. — Пераклад выд.: The lord of the rings. The fellowship of the ring / J. R. R. Tolkien. HarperCollinsPublishers, 1992. — 500 экз.
* Уладар пярсцёнкаў. Дзве вежы / Дж. Р. Р. Толкін ; пераклад з англійскай [Д. Магілеўцава, К. Курчанковай]. — Менск [Мінск : б. в.], 2008. — 20 см. — Пераклад выд.: The lord of the rings. The two towers / J. R. R. Tolkien. HarperCollins, 1992
* Уладар Пярсцёнкаў. Вяртанне караля : [раман] / Дж. Р. Р. Толкін ; пераклад з англійскай [Д. Магілёўцава, К. Курчанковай]. — Менск [Мінск], 2009. — 303, [2] с. : іл. ; 20 см. — Пераклад выд.: The lord of the rings. The return of the king / J. R. R. Tolkien. HarperCollins, 1992. — 500 экз.

;У перакладзе Кулікова:

* {{Крыніцы/Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка}}
* Валадар пярсцёнкаў. Дзве вежы. — 2024.
* Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. — 2024.

== Камп’ютарныя гульні ==
Існуе шмат камп’ютарных гульняў па Валадару Пярсцёнкаў:

=== Стратэгіі ===
* [[The Battle for Middle-Earth|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-Earth]]
* [[The Lord of the Rings: War of the Ring]]
* [[The Lord of the Rings: Tactics]]

=== [[Экшан (жанр відэагульняў)|Экшан]] ===
* [[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]
* [[The Lord of the Rings: The Two Towers]]
* [[The Lord of the Rings: The Return of the King]]
* [[The Lord of the Rings: Online]]
* [[The Lord of the Rings: Conquest]]
{{Няма крыніц|дата=20.05.2024}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel_lotr_1.html «Валадар Пярсцёнкаў» на тарашкевіцы.]
* [http://aboutweapons.com.ua/category/the-lord-of-the-rings  Зброя з кінафільма «Валадар Пярсцёнкаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110222163450/http://aboutweapons.com.ua/category/the-lord-of-the-rings |date=22 лютага 2011 }}

{{Кнігі пра Серадзем’е}}
{{Свет Серадзем’я}}
{{Фэнтэзі}}

[[Катэгорыя:Кнігі ў жанры фэнтэзі]]
[[Катэгорыя:Трылогіі]]
[[Катэгорыя:Творы 1954 года]]
[[Катэгорыя:Творы 1955 года]]
[[Катэгорыя:Раманы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Серадзем’е]]
[[Катэгорыя:Легендарыум Толкіна]]
[[Катэгорыя:Міфапаэтыка]]
[[Катэгорыя:Раманы эпічнага фэнтэзі]]
[[Катэгорыя:Кнігі Дж. Р. Р. Толкіна]]</text>
      <sha1>fo31haj3iqje9n678uxb4469q064gcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крывіцкае навуковае таварыства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55766</id>
    <revision>
      <id>5197816</id>
      <parentid>4522295</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5095" sha1="rn3vxmbawmolhl7kcug3cmbtoesg3xc" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
 |назва                   = 
 |абрэвіятура             = 
 |назва на мове арыгінала =
 |лагатып                 = 
 |выява                   = 
 |арыгінал                = 
 |дата заснавання         = [[1946]]
 |дата роспуску           = [[1976]]
 |колькасць удзельнікаў   = 
 |тып                     = 
 |назва пасады кіраўніка  =
 |кіраўнік                = 
 |назва цэнтра            = 
 |цэнтр                   = 
 |узнагароды              = 
 |афіцыйны сайт           = 
 |місія                   =
 |сфера дзейнасці         =
 |месца знаходжання       =
}}
'''Крывіцкае (Беларускае) навуковае таварыства''' ''імя Пранціша Скарыны'' (КНТ) існавала ў [[1946]]—[[1949]] гг. у [[Германія|Германіі]], у [[1949]]—[[1976]] гг. у [[ЗША]].

== Гісторыя ==
Заснавана [[23 чэрвеня]] [[1946]] г. у лагеры для перамешчаных асоб у г. [[Рэгенсбург]] ([[Германія]]). Яго старшынямі ў розны час былі [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Антон Адамовіч|А. Адамовіч]] і [[Аляксандр Махноўскі|А. Махноўскі]]. Кіруючы орган — штогадовы з’езд. Мела на мэце аб’яднаць намаганні вучоных-беларусаў для навуковай працы ў галіне [[беларусазнаўства]]. [[5 мая]] [[1949]] г. цэнтр таварыства перанесены ў г. [[Нью-Ёрк]], [[23 лістапада]] [[1959]] г. яно атрымала правы культурнай і навуковай установы, створаны аддзел у г. [[Чыкага]] ([[ЗША]]) і [[Аўстралія|Аўстраліі]].

Пры таварыстве дзейнічалі секцыі: літаратурная (з [[26 жніўня]] [[1950]] г.), мовазнаўчая (з [[28 красавіка]] [[1951]] г.), гістарычная і педагагічная (з [[25 студзеня]] [[1953]] г.). [[27 красавіка]] [[1952]] г. пры ім заснаваны Інстытут найноўшай гісторыі Беларусі (кіраўнік М. Чатырка) і Прэсавае бюро (кіраўнік [[Юрка Віцьбіч|Ю. Віцьбіч]]). Таварыства займалася зборам дакументаў, рукапісаў, беларускіх выданняў, якія захоўваліся ў створаным пры ім Беларускім архіве (дырэктар [[Антон Шукелойць|А. Шукелойць]]). З [[1957]] г. уваходзіла ў Беларуска-амерыканскую дапамогу ([[Нью-Ёрк]]) і Задзіночанне славянскіх навуковых арганізацый ЗША.

Таварыствам выдадзены «Паказальнік беларускіх выданняў на чужыне за 1945—1950 гг.» [[Мікола Панькоў|М. Панькова]] (1952), «Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразеалагічны і прыказак, а таксама прывітанняў, зычэнняў і іншае» Я. Станкевіча (2-е выданне 1953), кнігі «Лявон Вітан-Дубейкаўскі» [[Кветка Вітан|К. Вітан]] (1954), «[[Уладзімір Жылка|Ул. Жылка]]. Творы: Да 20-х угодкаў смерці» (1953, усе ў Нью-Ёрку). Выдавала навукова-літаратурны часопіс «[[Веда (1951)|Веда]]»&lt;ref&gt;Эмігрант Францыск Скарына, ці Апалогія / [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Лявон Юрэвіч]]. — Мінск: Кнігазбор, 2015. — 624 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 25). ISBN 978-985-7119-59-2.&lt;/ref&gt;.

Крывіцкае навуковае таварыства спыніла дзейнасць у [[1976]] г. у сувязі са смерцю Я. Станкевіча.
{{зноскі}}
{{Беларусазнаўства}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Германіі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Францыска Скарыны]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1946 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1976 годзе]]
[[Катэгорыя:Рэгенсбург]]</text>
      <sha1>rn3vxmbawmolhl7kcug3cmbtoesg3xc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197817</id>
      <parentid>5197816</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="t3dz7nxc08ktc7c47yhrkcyn6p290yd" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
 |дата заснавання         = [[1946]]
 |дата роспуску           = [[1976]]
}}
'''Крывіцкае (Беларускае) навуковае таварыства''' ''імя Пранціша Скарыны'' (КНТ) існавала ў [[1946]]—[[1949]] гг. у [[Германія|Германіі]], у [[1949]]—[[1976]] гг. у [[ЗША]].

== Гісторыя ==
Заснавана [[23 чэрвеня]] [[1946]] г. у лагеры для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] у г. [[Рэгенсбург]] (Германія). Яго старшынямі ў розны час былі [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Антон Адамовіч|А. Адамовіч]] і [[Аляксандр Махноўскі|А. Махноўскі]]. Кіруючы орган — штогадовы з’езд. Мела на мэце аб’яднаць намаганні вучоных-беларусаў для навуковай працы ў галіне [[беларусазнаўства]]. [[5 мая]] [[1949]] г. цэнтр таварыства перанесены ў г. [[Нью-Ёрк]], [[23 лістапада]] [[1959]] г. яно атрымала правы культурнай і навуковай установы, створаны аддзел у г. [[Чыкага]] (ЗША) і [[Аўстралія|Аўстраліі]].

Пры таварыстве дзейнічалі секцыі: літаратурная (з [[26 жніўня]] [[1950]] г.), мовазнаўчая (з [[28 красавіка]] [[1951]] г.), гістарычная і педагагічная (з [[25 студзеня]] [[1953]] г.). [[27 красавіка]] [[1952]] г. пры ім заснаваны Інстытут найноўшай гісторыі Беларусі (кіраўнік М. Чатырка) і Прэсавае бюро (кіраўнік [[Юрка Віцьбіч|Ю. Віцьбіч]]). Таварыства займалася зборам дакументаў, рукапісаў, беларускіх выданняў, якія захоўваліся ў створаным пры ім Беларускім архіве (дырэктар [[Антон Шукелойць|А. Шукелойць]]). З [[1957]] г. уваходзіла ў Беларуска-амерыканскую дапамогу (Нью-Ёрк) і Задзіночанне славянскіх навуковых арганізацый ЗША.

Таварыствам выдадзены «Паказальнік беларускіх выданняў на чужыне за 1945—1950 гг.» [[Мікола Панькоў|М. Панькова]] (1952), «Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразеалагічны і прыказак, а таксама прывітанняў, зычэнняў і іншае» Я. Станкевіча (2-е выданне 1953), кнігі «Лявон Вітан-Дубейкаўскі» [[Кветка Вітан|К. Вітан]] (1954), «[[Уладзімір Жылка|Ул. Жылка]]. Творы: Да 20-х угодкаў смерці» (1953, усе ў Нью-Ёрку). Выдавала навукова-літаратурны часопіс «[[Веда (1951)|Веда]]»&lt;ref&gt;Эмігрант Францыск Скарына, ці Апалогія / [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Лявон Юрэвіч]]. — Мінск: Кнігазбор, 2015. — 624 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 25). ISBN 978-985-7119-59-2.&lt;/ref&gt;.

Крывіцкае навуковае таварыства спыніла дзейнасць у [[1976]] г. у сувязі са смерцю Я. Станкевіча.
{{зноскі}}
{{Беларусазнаўства}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Германіі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Францыска Скарыны]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1946 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1976 годзе]]
[[Катэгорыя:Рэгенсбург]]</text>
      <sha1>t3dz7nxc08ktc7c47yhrkcyn6p290yd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Банкаўская сістэма Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64794</id>
    <revision>
      <id>5197411</id>
      <parentid>5185601</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42178" sha1="loi8mh0fz705fdo4nlmanh5pykpl2od" xml:space="preserve">'''Банкаўская сістэма [[Беларусь|Беларусі]]''' – частка фінансава-крэдытнай сістэмы Беларусі, якая ў адпаведнасці з [[Банкаўскі кодэкс Рэспублікі Беларусь|Банкаўскім кодэксам Рэспублікі Беларусь]] мае два ўзроўні: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] і іншыя [[банк]]і.&lt;ref name=&quot;BK&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=hk0000441
 |title=Банкаўскі кодэкс Рэспублікі Беларусь
 |website=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt; Нябанкаўскія крэдытна-фінансавыя арганізацыі разам з банкамі ўваходзяць у шырэйшую фінансава-крэдытную сістэму краіны.&lt;ref name=&quot;BK&quot;/&gt;

Нацыянальная двухузроўневая банкаўская сістэма пачала фарміравацца ў 1990–1991 гадах пасля прыняцця законаў аб Нацыянальным банку і банкаўскай дзейнасці і пераходу размешчаных у БССР устаноў агульнасаюзных банкаў у падпарадкаванне рэспублікі.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nbrb.by/today/about/history
 |title=Банкі на тэрыторыі Беларусі: вехі гісторыі
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Структура ==
{{Асноўны артыкул|Спіс банкаў Беларусі}}

Банкаўская сыстэма Беларусі складаецца з двух асноўных узроўняў. Першы ўзровень банкаўскай сістэмы займае [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны банк]]. Другі ўзровень складаюць усе іншыя банкі, якія ажыццяўляюць банкаўскія аперацыі з юрыдычнымі і фізічнымі асобамі на падставе спецыяльных дазволаў (ліцэнзій).&lt;ref name=&quot;BK&quot;/&gt;

Нацыянальны банк ажыццяўляе рэгуляванне банкаўскай дзейнасці і банкаўскі нагляд, выдае ліцэнзіі, арганізуе грашова-крэдытную палітыку, эмісію наяўных грошай, рэгуляванне грашовага абарачэння, валютнае рэгуляванне і функцыянаванне плацежнай сістэмы краіны.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nbrb.by/today/about/general
 |title=Агульныя звесткі
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

Банкі другога ўзроўню прымаюць грашовыя сродкі ва ўклады, адкрываюць і вядуць рахункі, ажыццяўляюць крэдытаванне, разлікова-касавае абслугоўванне, аперацыі з замежнай валютай, каштоўнымі паперамі, каштоўнымі металамі і іншыя банкаўскія аперацыі, прадугледжаныя заканадаўствам.&lt;ref name=&quot;BK&quot;/&gt;

Да фінансава-крэдытнай сістэмы, але не да двухузроўневай банкаўскай сістэмы ў вузкім юрыдычным значэнні, адносяцца таксама нябанкаўскія крэдытна-фінансавыя арганізацыі. У 2025 годзе дзейнічалі дзве такія арганізацыі – ААТ «НКФА „Белінкасгруп“» і ААТ «НКФА „Адзіная разліковая і інфармацыйная прастора“».&lt;ref name=&quot;banks&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nbrb.by/system/banks/list.htm
 |title=Звесткі аб банках і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацыях, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, іх філіялах
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Сістэмна значныя банкі ===

Нацыянальны банк штогод вызначае пералік сістэмна значных банкаў, рызыкі якіх могуць істотна паўплываць на ўстойлівасць усёй банкаўскай сістэмы. Для такіх банкаў устанаўліваюцца дадатковыя патрабаванні, у тым ліку буфер сістэмнай значнасці.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nbrb.by/system/main-banks.htm
 |title=Пералік сістэмна значных банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

На 2026 год да '''I групы сістэмнай значнасці''' аднесены:
* [[Беларусбанк|«ААБ Беларусбанк»]];
* [[Белаграпрамбанк|«Белаграпрамбанк»]];
* [[Пріорбанк|«Пріорбанк»]];
* [[Альфа-Банк (Беларусь)|«Альфа-Банк»]].

Да '''II групы сістэмнай значнасці''' аднесены:
* [[Сбер Банк (Беларусь)|«Сбер Банк»]];
* [[Белгазпрамбанк|«Белгазпрамбанк»]];
* [[Белінвестбанк|«Белінвестбанк»]];
* [[Белзнешэканамбанк|«Банк БелЗЭБ»]];
* [[Мінскі транзітны банк|«МТБанк»]];
* [[Банк ВТБ (Беларусь)|Банк ВТБ (Беларусь)]];
* [[Беларускі народны банк|«Беларускі народны банк»]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nbrb.by/system/main-banks.htm
 |title=Пералік сістэмна значных банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

Паняцце сістэмна значнага банка змяніла раней ужыванае ў публікацыях паняцце «сістэмаўтваральныя банкі». У канцы 2000-х – пачатку 2010-х гадоў да групы найбуйнейшых банкаў, на якую прыпадала асноўная частка беларускага банкаўскага рынку, адносілі «Беларусбанк», «Белаграпрамбанк», «Белпрамбудбанк» (цяпер «Сбер Банк»), «Белінвестбанк», «Белзнешэканамбанк» і «Пріорбанк».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.infobank.by/
 |title=InfoBank.by
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Форма ўласнасці і замежны капітал ===

У 1990-я і 2000-я гады склад уласнікаў беларускіх банкаў істотна змяняўся. Калі ў пачатку 2000 года ў краіне дзейнічаў толькі адзін банк са 100-працэнтным замежным капіталам і два банкі, у якіх замежным інвестарам належала больш за палову капіталу, то да канца дзесяцігоддзя прысутнасць замежнага банкаўскага капіталу значна павялічылася.

У 2009 годзе з 31 банка восем мелі цалкам замежны капітал, а яшчэ ў дванаццаці замежным уласнікам належала больш за палову капіталу. На 26 снежня 2011 года замежны капітал прысутнічаў у 26 з 31 банка: дзевяць мелі выключна замежных уласнікаў, у чатырнаццаці замежным інвестарам належала больш за палову капіталу, у трох – менш за палову.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.belta.by/
 |title=Доля замежнага капіталу ў беларускіх банках узрасла да 29,8 працэнта
 |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]
 |date=26 снежня 2011
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

У наступныя гады адбылося ўзмацненне ролі банкаў з дзяржаўным капіталам і скарачэнне колькасці ўдзельнікаў банкаўскага рынку. На пачатак 2024 года ў Беларусі дзейнічаў 21 банк; у сукупным зарэгістраваным статутным фондзе банкаў пераважала доля дзяржаўнай уласнасці.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Обзор актуальных трендов развития банковской системы Республики Беларусь
 |url=https://sci-article.ru/stat.php?i=1721907968
 |year=2024
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Банкаўская сетка ===

Галоўныя офісы большасці беларускіх банкаў знаходзяцца ў [[Мінск]]у. Банкі могуць ствараць філіялы і іншыя структурныя падраздзяленні – цэнтры банкаўскіх паслуг, разлікова-касавыя цэнтры, абменныя пункты і іншыя пункты абслугоўвання.&lt;ref name=&quot;banks&quot;/&gt;

У 2000-я гады найбольш разгалінаваныя тэрытарыяльныя сеткі мелі найбуйнейшыя сістэмаўтваральныя банкі. У далейшым значэнне традыцыйнай філіяльнай сеткі змяншалася ў сувязі з развіццём інтэрнэт-банкінгу, мабільнага банкінгу і іншых форм дыстанцыйнага банкаўскага абслугоўвання.

== Гісторыя ==

=== У складзе Расійскай імперыі ===

Першай вядомай банкаўскай установай на тэрыторыі сучаснай Беларусі лічыцца [[Гомель]]скі гарадскі грамадскі банк. Указ аб яго заснаванні быў падпісаны Сенатам [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] 8 студзеня 1870 года; першапачатковы асноўны капітал складаў 20 тысяч рублёў.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Развіццё банкаўскай справы ў другой палове XIX стагоддзя было звязана, сярод іншага, з інтэнсіўным будаўніцтвам чыгунак, ростам гарадоў, прамысловасці і гандлю.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Гомельскі гарадскі грамадскі банк выдаваў доўгатэрміновыя пазыкі пад заклад гарадскіх і будаўнічых участкаў. Капітал гарадскіх грамадскіх банкаў фарміраваўся са сродкаў гарадскіх бюджэтаў; яны крэдытавалі пераважна дробных і сярэдніх прадпрымальнікаў, а таксама гарадскія ўправы і земствы, частка прыбытку накіроўвалася на гарадское добраўпарадкаванне і дабрачыннасць. Пазней гарадскія грамадскія банкі ўзніклі таксама ў [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у, [[Барысаў|Барысаве]], [[Магілёў|Магілёве]] і [[Ігумен]]е.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

У 1873 годзе быў заснаваны Мінскі камерцыйны банк: яго статут быў зацверджаны 21 красавіка, а 10 верасня банк пачаў працу. Яго заснавальнікамі былі прадстаўнікі мясцовага прадпрымальніцтва, асноўны капітал пры стварэнні складаў 1,5 млн рублёў. Банк займаўся ўлікам вэксаляў, плацяжамі па каштоўных паперах, аперацыямі з каштоўнымі металамі, прымаў уклады, захоўваў каштоўнасці і ажыццяўляў грашовыя пераводы.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Аддзяленні Мінскага камерцыйнага банка дзейнічалі ў Гомелі, Магілёве і [[Пінск]]у, а таксама ў Лібаве, Ромнах, Канатопе, Жытоміры, Белай Царкве, Чаркасах, Варажбе, Сумах і Роўне.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; У канцы XIX стагоддзя Мінск стаў буйнейшым банкаўскім цэнтрам [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]. Паводле звестак Нацыянальнага банка, Мінскае аддзяленне Дзяржаўнага банка Расійскай імперыі займала пятае месца сярод яго ўстаноў паводле аб'ёму ўліковых аперацый.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Аддзяленні [[Дзяржаўны банк Расійскай імперыі|Дзяржаўнага банка Расійскай імперыі]] былі адкрыты ў Мінску ў 1881 годзе, у Віцебску і Магілёве – у 1883 годзе, у [[Гродна|Гродне]] – у 1884 годзе. Акрамя фінансавання чыгуначнага будаўніцтва, яны крэдытавалі прамысловасць і гандаль, прымалі ўклады, ажыццяўлялі грашовыя пераводы і выдавалі пазыкі пад заклад каштоўных папер.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

У канцы XIX – пачатку XX стагоддзя ў беларускіх губернях працавалі аддзяленні расійскіх акцыянерных камерцыйных банкаў, у тым ліку Злучанага, Руска-Азіяцкага, Віленскага прыватнага, Азоўска-Данскога, Маскоўскага і Руска-Французскага банкаў. Развіваліся таксама таварыствы ўзаемнага крэдыту, крэдытныя кааператывы, гарадскія грамадскія і іпатэчныя банкі.&lt;ref name=&quot;belEnBank&quot;&gt;Дашкевіч В. Ф. Банк // ''Беларуская энцыклапедыя'' : у 18 т. – Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1996. – Т. 2. – С. 280. – [https://verbum.by/?q=банкаўская%20сістэма Электронная версія на Verbum.by].&lt;/ref&gt;

На 1 студзеня 1914 года баланс мясцовых аддзяленняў Дзяржаўнага банка складаў каля 32,5 млн рублёў. Сярод аддзяленняў камерцыйных банкаў баланс Руска-Азіяцкага банка складаў каля 13,1 млн рублёў, Віленскага прыватнага – 11,5 млн, Азоўска-Данскога – 7,3 млн, Злучанага – 5,6 млн, Руска-Французскага – 2,8 млн, Маскоўскага – 1,4 млн рублёў.&lt;ref name=&quot;belEnBank&quot;/&gt;

Праз аддзяленні расійскіх акцыянерных камерцыйных банкаў на беларускія землі паступаў кароткатэрміновы пазыковы капітал з іншых рэгіёнаў імперыі; агульны аб'ём крэдытных укладанняў на 1 студзеня 1914 года складаў 38,6 млн рублёў. Разам з тым наяўныя крэдытныя ўстановы не цалкам задавальнялі патрэбы мясцовай прамысловасці і гандлю, што спрыяла дзейнасці банкірскіх дамоў і кантор, распаўсюджванню ліхвярскага крэдыту і прыцягненню замежнага капіталу.&lt;ref name=&quot;belEnBank&quot;/&gt;

Значную ролю адыгрываў і іпатэчны крэдыт. На беларускіх землях працавалі аддзяленні Віленскага, Маскоўскага і Санкт-Пецярбургска-Тульскага акцыянерных зямельных банкаў, а таксама дзяржаўных Сялянскага пазямельнага банка, які праводзіў тут аперацыі з 1883 года, і Дваранскага зямельнага банка – з 1885 года.&lt;ref name=&quot;belEnBank&quot;/&gt; Да пачатку XX стагоддзя на тэрыторыі беларускіх губерняў склалася разгалінаваная крэдытная сістэма, якая ўключала ўстановы Дзяржаўнага банка, акцыянерныя камерцыйныя і іпатэчныя банкі, таварыствы ўзаемнага крэдыту, гарадскія банкі і крэдытную кааперацыю.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== Савецкі перыяд ===

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] 14 (27) снежня 1917 года УЦВК прыняў дэкрэт аб нацыяналізацыі банкаў, паводле якога банкаўская справа стала дзяржаўнай манаполіяй. У сакавіку 1919 года ў сістэме фінансавых органаў [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай ССР]] была створана Мінская акруговая кантора Народнага банка, якая фактычна займалася забеспячэннем грашовымі знакамі. 19 студзеня 1920 года яна разам з іншымі органамі Народнага банка РСФСР была скасавана.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

3 снежня 1921 года Савет Народных Камісараў БССР прыняў пастанову аб арганізацыі Беларускай канторы Дзяржаўнага банка РСФСР. Яна пачала работу ў Мінску 3 студзеня 1922 года; неўзабаве былі адкрыты аддзяленні ў Віцебску, Барысаве, Бабруйску і Магілёве, а таксама агенцтвы ў Слуцку, Мазыры, Оршы, Клімавічах і Полацку.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Пасля стварэння [[СССР]] Беларуская кантора ў 1923 годзе ўвайшла ў сістэму [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржаўнага банка СССР]], а ў студзені 1927 года ў яе падпарадкаванне было перададзена Гомельскае аддзяленне Дзяржбанка.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

У 1923–1925 гадах у БССР пачалі дзейнічаць філіялы агульнасаюзных акцыянерных банкаў – Прамбанка і Усесаюзнага кааператыўнага банка. Адначасова фарміравалася сетка мясцовых крэдытных устаноў: у 1923 годзе быў адкрыты Гомельскі рабочы банк, прыкладна праз год пераўтвораны ў камунальны банк, а ў 1925 годзе створаны Белкамунбанк.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Для крэдытавання сельскай гаспадаркі былі арганізаваны акруговыя таварыствы сельскагаспадарчага крэдыту ў шэрагу рэгіёнаў БССР. Беларускае таварыства сельскагаспадарчага крэдыту ў 1924 годзе было пераўтворана ў Белсельбанк, які стаў адной з асноўных устаноў крэдытавання сельскай гаспадаркі.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; У 1922–1924 гадах у СССР была праведзена грашовая рэформа, пасля якой Дзяржаўны банк стаў эмісійным цэнтрам і органам рэгулявання грашовага абарачэння.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

У выніку рэарганізацыі крэдытнай сістэмы з 1932 да 1959 года ў БССР дзейнічалі Камунальны банк, канторы і філіялы Дзяржбанка СССР, Прамбанка СССР і Сельгасбанка СССР, а да 1957 года таксама Торгбанка СССР.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; У 1940 годзе ў БССР налічвалася 10 абласных кантор і 184 аддзяленні Дзяржбанка, у якіх працавалі 4087 чалавек.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Беларуская кантора Дзяржбанка 25 чэрвеня 1941 года была эвакуіравана ў [[Тамбоў]], у лістападзе – у [[Караганда|Караганду]], а ў сакавіку 1942 года – у [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]]. 9 верасня 1943 года паводле распараджэння СНК СССР кантора была закрыта, але ўжо ў кастрычніку аднавіла дзейнасць; у снежні 1943 года яна пераехала ў Гомель, а ў ліпені 1944 года – у Мінск.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Пасля вайны банкаўская сістэма ўдзельнічала ў правядзенні [[Грашовая рэформа ў СССР 1947 года|грашовай рэформы 1947 года]]. У 1959 годзе спецыялізаваныя банкі былі ліквідаваны, а іх функцыі перададзены Дзяржбанку і Будбанку СССР; надалей асноўныя банкаўскія функцыі ў БССР ажыццяўлялі ўстановы Дзяржбанка і Прамбудбанка СССР.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

У 1987 годзе ў межах агульнасаюзнай рэформы банкаўскай сістэмы былі створаны беларускія рэспубліканскія банкі Дзяржбанка, Знешэканомбанка, Ашчаднага банка, Прамбудбанка, Аграпрамбанка і Жылсацбанка СССР. Яны працавалі на прынцыпах гасразліку і самафінансавання.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; Рэарганізацыя канца 1980-х гадоў стала пачаткам пераходу ад цэнтралізаванай аднаўзроўневай сістэмы да двухузроўневай банкаўскай мадэлі.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

=== Фарміраванне нацыянальнай банкаўскай сістэмы ===

14 снежня 1990 года [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР]] прыняў законы «Аб Нацыянальным банку Беларускай ССР» і «Аб банках і банкаўскай дзейнасці ў Беларускай ССР», якія набылі моц 1 студзеня 1991 года. 21 снежня 1990 года размешчаныя на тэрыторыі БССР філіялы банкаў СССР разам з іх установамі, прадпрыемствамі і арганізацыямі былі абвешчаны ўласнасцю рэспублікі. 1 красавіка 1991 года было завершана фарміраванне [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]].&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

У першай палове 1990-х гадоў адбывалася хуткае фарміраванне сеткі камерцыйных банкаў. На 1 студзеня 1996 года ў Беларусі дзейнічалі Нацыянальны банк і 42 камерцыйныя банкі.&lt;ref name=&quot;belEnBank&quot;/&gt; Да найбуйнейшых паводле фактычнага статутнага фонду адносіліся «[[Беларусбанк]]», «[[Пріорбанк]]», «Пошук», «Белпрамбудбанк», «[[Белзнешэканамбанк|Знешэканомбанк]]», «Інвестбанк», «Белбізнесбанк», «[[Белаграпрамбанк]]», «Садружнасць», «Белсувязьбанк», [[Мінскі транзітны банк]], банк «Комплекс», Масбізнесбанк, Беларускі біржавы банк, «[[Тэхнабанк]]», Беларускі нацыянальны банк і Брэсткамбанк.&lt;ref name=&quot;belEnBank&quot;/&gt;

Адначасова стваралася ўласная грашовая сістэма. У маі 1992 года ў абарачэнне былі ўведзены разліковыя білеты Нацыянальнага банка, а з другой паловы 1993 года яны фактычна сталі асноўнымі наяўнымі грашыма краіны. У маі 1994 года Нацыянальны банк вызначыў [[Беларускі рубель|беларускі рубель]] адзіным плацежным сродкам, а ў кастрычніку таго ж года Вярхоўны Савет заканадаўча замацаваў яго статус адзінага законнага плацежнага сродку Беларусі.&lt;ref name=&quot;currency&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nb-rb.by/coinsbanknotes.htm
 |title=Банкноты і манеты Рэспублікі Беларусь
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

У 1992 годзе Беларусь далучылася да асноўных міжнародных фінансавых інстытутаў: 10 чэрвеня стала членам [[Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця|Еўрапейскага банка рэканструкцыі і развіцця]], а 10 ліпеня – [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] і [[Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця|Міжнароднага банка рэканструкцыі і развіцця]]. 2 лістапада 1992 года Беларусь стала членам [[Міжнародная фінансавая карпарацыя|Міжнароднай фінансавай карпарацыі]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.imf.org/en/countries/blr
 |title=Republic of Belarus and the IMF
 |publisher=International Monetary Fund
 |language=en
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/about/leadership/members
 |title=Member Countries
 |publisher=World Bank
 |language=en
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.ebrd.com/home/who-we-are/our-organisation/shareholders.html
 |title=Shareholders and Board of Governors
 |publisher=European Bank for Reconstruction and Development
 |language=en
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

Важным этапам развіцця банкаўскай інфраструктуры стала пераход да электронных міжбанкаўскіх разлікаў. 1 красавіка 1998 года ў прамысловую эксплуатацыю была ўведзена сістэма [[BISS]] (Belarus Interbank Settlement System), прызначаная для правядзення міжбанкаўскіх разлікаў у рэжыме рэальнага часу.&lt;ref name=&quot;biss&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nb-rb.by/payment/biss/about.htm
 |title=Сістэма BISS. Агульныя звесткі
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt; У 1990-я гады развівалася таксама ўнутрырэспубліканская сістэма безнаяўных разлікаў [[Белкарт]] і пашыралася выкарыстанне міжнародных банкаўскіх плацежных картак.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nb-rb.by/publications/report/report1998.pdf
 |title=Гадавая справаздача Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь за 1998 год
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |year=1999
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

25 кастрычніка 2000 года быў прыняты [[Банкаўскі кодэкс Рэспублікі Беларусь]], які сістэматызаваў прававое рэгуляванне банкаўскай дзейнасці і замяніў асноўныя банкаўскія законы 1990 года.&lt;ref name=&quot;BK&quot;/&gt;

У 2008 годзе была створана сістэма дзяржаўнага гарантавання банкаўскіх укладаў фізічных асоб. Закон ад 8 ліпеня 2008 года «Аб гарантаваным пакрыцці банкаўскіх укладаў (дэпазітаў) фізічных асоб» вызначыў прававыя асновы гэтай сістэмы, а ў снежні 2008 года пачало дзейнасць «[[Агенцтва гарантаванага пакрыцця банкаўскіх укладаў (дэпазітаў) фізічных асоб]]».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nbrb.by/publications/finstabrep/finstab2013.pdf
 |title=Справаздача аб фінансавай стабільнасці Рэспублікі Беларусь за 2013 год
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

У 2010-я і першай палове 2020-х гадоў колькасць банкаў паступова скарачалася ў выніку рэарганізацыі, ліквідацыі і кансалідацыі сектара. На працягу 2024 года і ў пачатку 2025 года ліцэнзію на ажыццяўленне банкаўскай дзейнасці мелі 21 банк.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nb-rb.by/publications/bulletin/stat_bulletin_2025_01.pdf
 |title=Статыстычны бюлетэнь. Студзень 2025
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |year=2025
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt; Па стане на 15 верасня 2025 года афіцыйны пералік Нацыянальнага банка ўключаў таксама дзве нябанкаўскія крэдытна-фінансавыя арганізацыі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nb-rb.by/bel/system/banks/list.htm
 |title=Звесткі пра банкі і нябанкаўскія крэдытна-фінансавыя арганізацыі, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, іх філіялы
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |date=15 верасня 2025
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Уклады, крэдытаванне і капітал ==

У 2000-я гады разам з ростам даходаў насельніцтва хутка павялічваліся банкаўскія ўклады. За 2007 год уклады фізічных асоб у беларускіх рублях і замежнай валюце павялічыліся на 35,2 % і ў эквіваленце перавысілі 4,9 млрд долараў ЗША.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://news.belta.by/ru/main_news_other?id=194450
 |title=Рублёвыя і валютныя ўклады насельніцтва ў 2007 годзе павялічыліся на 35,2 %
 |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080403120640/http://news.belta.by/ru/main_news_other?id=194450
 |archivedate=3 красавіка 2008
 |access-date=13 студзеня 2022
 |url-status=bot: unknown
 }}&lt;/ref&gt; На 1 студзеня 2008 года гэта адпавядала прыблізна 503 доларам укладаў на аднаго жыхара.

На пачатак 2010 года, паводле тагачасных апытанняў і ацэнак, банкаўскія ўклады мелі каля 70 % беларускіх сем'яў. Рост укладаў суправаджаўся пашырэннем рознічнага крэдытавання і развіццём плацежных карт, банкаматаў, тэрмінальнай сеткі і дыстанцыйных паслуг.

У II квартале 2021 года аб'ём тэрміновых дэпазітаў у нацыянальнай валюце складаў каля 4,7 млрд рублёў, у замежнай валюце ў рублёвым эквіваленце – каля 10,33 млрд рублёў. На 1 ліпеня 2021 года банкаўская статыстыка ўлічвала больш за 1,36 млн адпаведных рахункаў.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nbrb.by/publications/kyc/kyc_2021_2.pdf
 |title=Асноўныя паказчыкі дзейнасці банкаў. II квартал 2021 года
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

На 25 сакавіка 2022 года сукупны нарматыўны капітал банкаў складаў каля 13,86 млрд рублёў.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nbrb.by/system/regulatorycapital/totalvolbanksregulatorycapital
 |title=Сукупны нарматыўны капітал банкаў
 |publisher=Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
 |accessdate=23 жніўня 2026
}}&lt;/ref&gt;

Статыстычныя паказчыкі розных гадоў непасрэдна не супастаўляюцца без уліку [[Дэнамінацыя беларускага рубля 2016 года|дэнамінацыі беларускага рубля]], змянення курсаў валют, інфляцыі і змен у методыцы банкаўскай статыстыкі.

== Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь ==
{{Асноўны артыкул|Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь}}

[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] – цэнтральны банк Рэспублікі Беларусь і дзяржаўны орган, які займае першы ўзровень банкаўскай сістэмы.&lt;ref name=&quot;BK&quot;/&gt; Ён дзейнічае на падставе [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі]], Банкаўскага кодэкса, Статута Нацыянальнага банка і іншых нарматыўных прававых актаў.

Асноўнымі мэтамі дзейнасці Нацыянальнага банка з'яўляюцца падтрыманне цэнавай стабільнасці, забеспячэнне стабільнасці банкаўскай сістэмы і эфектыўнага, надзейнага і бяспечнага функцыянавання плацежнай сістэмы.&lt;ref name=&quot;BK&quot;/&gt; Нацыянальны банк ажыццяўляе банкаўскае рэгуляванне і нагляд, рэгіструе банкі, выдае ім ліцэнзіі, устанаўлівае эканамічныя нарматывы, арганізуе міжбанкаўскія разлікі і ажыццяўляе іншыя функцыі цэнтральнага банка.

== Банкі ==
{{Асноўны артыкул|Спіс банкаў Беларусі}}

У Беларусі ў розныя перыяды незалежнасці дзейнічала ад больш як сарака да крыху больш як дваццаці банкаў. Поўны актуальны пералік, а таксама звесткі пра рэарганізаваныя і ліквідаваныя банкі вядзе Нацыянальны банк.&lt;ref name=&quot;banks&quot;/&gt;

Сярод банкаў, якім прысвечаны асобныя артыкулы ў Беларускай Вікіпедыі:
* [[Альфа-Банк (Беларусь)|Альфа-Банк]];
* [[БТА Банк]];
* [[Банк ВТБ (Беларусь)]];
* [[Банк Дабрабыт]];
* [[Белаграпрамбанк]];
* [[Беларусбанк]];
* [[Беларускі народны банк]];
* [[Белгазпрамбанк]];
* [[Белзнешэканамбанк]];
* [[Сбер Банк (Беларусь)|Сбер Банк]];
* [[Белінвестбанк]];
* [[Мінскі транзітны банк|МТБанк]];
* [[Парытэтбанк]];
* [[Пріорбанк]];
* [[РРБ-Банк]];
* [[Тэхнабанк]];
* [[Цэптар Банк]].

== Плацежная інфраструктура ==

Банкаўская сістэма з'яўляецца асноўным удзельнікам [[Плацежная сістэма|плацежнай сістэмы]] Беларусі. Нацыянальны банк рэгулюе функцыянаванне плацежнага рынку, а банкі забяспечваюць пераводы, разлікі, выпуск і абслугоўванне плацежных інструментаў.&lt;ref name=&quot;BK&quot;/&gt;

Да асноўных элементаў нацыянальнай плацежнай інфраструктуры адносяцца сістэма міжбанкаўскіх разлікаў, унутраная плацежная сістэма [[Белкарт]], [[Адзіная разліковая і інфармацыйная прастора|Адзіная разліковая і інфармацыйная прастора (АРІП)]] і сістэма імгненных плацяжоў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Банкаўская сістэма]]
* [[Спіс банкаў Беларусі]]
* [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]
* [[Банкаўскі кодэкс Рэспублікі Беларусь]]
* [[Агенцтва гарантаванага пакрыцця банкаўскіх укладаў (дэпазітаў) фізічных асоб]]
* [[Беларускі рубель]]
* [[Белкарт]]
* [[Эканоміка Беларусі]]

== Спасылкі ==
* [https://www.nbrb.by/ Афіцыйны сайт Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]
* [https://www.nbrb.by/system/banks/list.htm Банкі і нябанкаўскія крэдытна-фінансавыя арганізацыі] на сайце Нацыянальнага банка
* [https://www.nbrb.by/today/about/history Банкі на тэрыторыі Беларусі: вехі гісторыі] на сайце Нацыянальнага банка

{{Эканоміка Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фінансы ў Беларусі]]</text>
      <sha1>loi8mh0fz705fdo4nlmanh5pykpl2od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лошыца (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65387</id>
    <revision>
      <id>5197630</id>
      <parentid>5038263</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гідраграфія */</comment>
      <origin>5197630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6915" sha1="551wxbod2enp05uvlzyx1afz1rczp1n" xml:space="preserve">{{Значэнні|2=Лошыца}}
{{Рака
 |Назва                     = Лошыца
  |Нацыянальная назва       =     &lt;!-- у фармаце &quot;en/River&quot;, стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --&gt;
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 9,2
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Свіслач (прыток Бярэзіны)
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Мінск
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км&lt;ref name=&quot;бел&quot;&gt;[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва Лошыца тэрміналагічнага паходжання, у ягонай аснове беларуская назва рыбы лох або ласось — ''лош'', ''лошак''. Паводле яго, назва Лошыца ўспрымалася раней так сама, як Карасёўка, Акунёўка і г. д.&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.&lt;/ref&gt;
	
Філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]] лічыць, што ў аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша'' (''лошыца)'' — паглыбленне, нізіна, лагчына. Тое ж — ''лоск'', ''ложа''.&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна &quot;Малінаўка&quot;, а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й.

Але дакумент 1557 г. (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну (&quot;двор Пятроўскі&quot;) і мае пачатак каля Сухарава (&quot;двор Сухараўскі&quot;), недалёка рэчкі Дзівівелкі:&lt;blockquote&gt;«Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]&lt;ref name=&quot;бел&quot; /&gt;.

Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска&lt;ref&gt;[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}}
* {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}}

== Спасылкі ==
* [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы]

{{Рэкі Мінска}}
{{Свіслач (прыток Бярэзіны)}}
{{Вілейска-Мінская водная сістэма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінска]]</text>
      <sha1>551wxbod2enp05uvlzyx1afz1rczp1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197638</id>
      <parentid>5197630</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гідраграфія */</comment>
      <origin>5197638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7109" sha1="4noqw5e4rvfzn587dnlid6xizerytgb" xml:space="preserve">{{Значэнні|2=Лошыца}}
{{Рака
 |Назва                     = Лошыца
  |Нацыянальная назва       =     &lt;!-- у фармаце &quot;en/River&quot;, стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --&gt;
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 9,2
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Свіслач (прыток Бярэзіны)
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Мінск
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км&lt;ref name=&quot;бел&quot;&gt;[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва Лошыца тэрміналагічнага паходжання, у ягонай аснове беларуская назва рыбы лох або ласось — ''лош'', ''лошак''. Паводле яго, назва Лошыца ўспрымалася раней так сама, як Карасёўка, Акунёўка і г. д.&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.&lt;/ref&gt;
	
Філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]] лічыць, што ў аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша'' (''лошыца)'' — паглыбленне, нізіна, лагчына. Тое ж — ''лоск'', ''ложа''.&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна &quot;Малінаўка&quot;, а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й.

Але дакумент 1557 г. (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну (&quot;двор Пятроўскі&quot;), перасякае [[Койданаўскі тракт]] і мае пачатак каля Сухарава (&quot;двор Сухараўскі&quot;), недалёка рэчкі Дзівівелкі:&lt;blockquote&gt;«Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]&lt;ref name=&quot;бел&quot; /&gt;.

Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска&lt;ref&gt;[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}}
* {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}}

== Спасылкі ==
* [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы]

{{Рэкі Мінска}}
{{Свіслач (прыток Бярэзіны)}}
{{Вілейска-Мінская водная сістэма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінска]]</text>
      <sha1>4noqw5e4rvfzn587dnlid6xizerytgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197641</id>
      <parentid>5197638</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гідраграфія */</comment>
      <origin>5197641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7447" sha1="m0n1gixj9z79h0hb75ked1y96ustq40" xml:space="preserve">{{Значэнні|2=Лошыца}}
{{Рака
 |Назва                     = Лошыца
  |Нацыянальная назва       =     &lt;!-- у фармаце &quot;en/River&quot;, стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --&gt;
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 9,2
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Свіслач (прыток Бярэзіны)
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Мінск
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км&lt;ref name=&quot;бел&quot;&gt;[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва Лошыца тэрміналагічнага паходжання, у ягонай аснове беларуская назва рыбы лох або ласось — ''лош'', ''лошак''. Паводле яго, назва Лошыца ўспрымалася раней так сама, як Карасёўка, Акунёўка і г. д.&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.&lt;/ref&gt;
	
Філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]] лічыць, што ў аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша'' (''лошыца)'' — паглыбленне, нізіна, лагчына. Тое ж — ''лоск'', ''ложа''.&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна &quot;Малінаўка&quot;, а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й.

У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]&lt;ref name=&quot;бел&quot; /&gt;.

Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска&lt;ref&gt;[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==

Дакумент 1557 г. (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну (&quot;двор Пятроўскі&quot;), перасякае [[Койданаўскі тракт]] і мае пачатак каля Сухарава (&quot;двор Сухараўскі&quot;), недалёка рэчкі Дзівівелкі:&lt;blockquote&gt;«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Там сама згадваецца і &quot;двор Сухой Лошыцы&quot; (пазней в. Лошыца): &quot;''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''&quot;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}}
* {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}}

== Спасылкі ==
* [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы]

{{Рэкі Мінска}}
{{Свіслач (прыток Бярэзіны)}}
{{Вілейска-Мінская водная сістэма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінска]]</text>
      <sha1>m0n1gixj9z79h0hb75ked1y96ustq40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197643</id>
      <parentid>5197641</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лакалізацыя */</comment>
      <origin>5197643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7468" sha1="hij5fs5ysfgitzobu4o13hmkjax1p01" xml:space="preserve">{{Значэнні|2=Лошыца}}
{{Рака
 |Назва                     = Лошыца
  |Нацыянальная назва       =     &lt;!-- у фармаце &quot;en/River&quot;, стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --&gt;
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 9,2
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Свіслач (прыток Бярэзіны)
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Мінск
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км&lt;ref name=&quot;бел&quot;&gt;[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва Лошыца тэрміналагічнага паходжання, у ягонай аснове беларуская назва рыбы лох або ласось — ''лош'', ''лошак''. Паводле яго, назва Лошыца ўспрымалася раней так сама, як Карасёўка, Акунёўка і г. д.&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.&lt;/ref&gt;
	
Філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]] лічыць, што ў аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша'' (''лошыца)'' — паглыбленне, нізіна, лагчына. Тое ж — ''лоск'', ''ложа''.&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна &quot;Малінаўка&quot;, а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й.

У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]&lt;ref name=&quot;бел&quot; /&gt;.

Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска&lt;ref&gt;[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==

Дакумент 1557 г. (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну (&quot;двор Пятроўскі&quot;), перасякае [[Койданаўскі тракт]] і мае пачатак каля Сухарава (&quot;двор Сухараўскі&quot;), недалёка рэчкі Дзівівелкі:&lt;blockquote&gt;«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Там сама згадваецца і &quot;двор Сухой Лошыцы&quot; (пазней в. [[Лошыца]]): &quot;''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''&quot;. Падобным

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}}
* {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}}

== Спасылкі ==
* [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы]

{{Рэкі Мінска}}
{{Свіслач (прыток Бярэзіны)}}
{{Вілейска-Мінская водная сістэма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінска]]</text>
      <sha1>hij5fs5ysfgitzobu4o13hmkjax1p01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197646</id>
      <parentid>5197643</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лакалізацыя */ Тут можна весці да Адроў і Сухадроў, Табалы Сухой і Мокрай, але каб не было АД, пакідаю ў каменце.</comment>
      <origin>5197646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7451" sha1="ptqzv2b1knvne6du7kix9wroe1ayxuc" xml:space="preserve">{{Значэнні|2=Лошыца}}
{{Рака
 |Назва                     = Лошыца
  |Нацыянальная назва       =     &lt;!-- у фармаце &quot;en/River&quot;, стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --&gt;
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 9,2
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Свіслач (прыток Бярэзіны)
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Мінск
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км&lt;ref name=&quot;бел&quot;&gt;[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва Лошыца тэрміналагічнага паходжання, у ягонай аснове беларуская назва рыбы лох або ласось — ''лош'', ''лошак''. Паводле яго, назва Лошыца ўспрымалася раней так сама, як Карасёўка, Акунёўка і г. д.&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.&lt;/ref&gt;
	
Філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]] лічыць, што ў аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша'' (''лошыца)'' — паглыбленне, нізіна, лагчына. Тое ж — ''лоск'', ''ложа''.&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна &quot;Малінаўка&quot;, а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й.

У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]&lt;ref name=&quot;бел&quot; /&gt;.

Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска&lt;ref&gt;[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==

Дакумент 1557 г. (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну (&quot;двор Пятроўскі&quot;), перасякае [[Койданаўскі тракт]] і мае пачатак каля Сухарава (&quot;двор Сухараўскі&quot;), недалёка рэчкі Дзівівелкі:&lt;blockquote&gt;«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Там сама згадваецца і &quot;двор Сухой Лошыцы&quot; (пазней в. [[Лошыца]]): &quot;''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''&quot;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}}
* {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}}

== Спасылкі ==
* [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы]

{{Рэкі Мінска}}
{{Свіслач (прыток Бярэзіны)}}
{{Вілейска-Мінская водная сістэма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінска]]</text>
      <sha1>ptqzv2b1knvne6du7kix9wroe1ayxuc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197796</id>
      <parentid>5197646</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гідраграфія */</comment>
      <origin>5197796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7466" sha1="lhp6oj30xu4qenw36h4de3y0wv7hvcm" xml:space="preserve">{{Значэнні|2=Лошыца}}
{{Рака
 |Назва                     = Лошыца
  |Нацыянальная назва       =     &lt;!-- у фармаце &quot;en/River&quot;, стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --&gt;
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 9,2
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Свіслач (прыток Бярэзіны)
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Мінск
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км&lt;ref name=&quot;бел&quot;&gt;[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва Лошыца тэрміналагічнага паходжання, у ягонай аснове беларуская назва рыбы лох або ласось — ''лош'', ''лошак''. Паводле яго, назва Лошыца ўспрымалася раней так сама, як Карасёўка, Акунёўка і г. д.&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.&lt;/ref&gt;
	
Філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]] лічыць, што ў аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша'' (''лошыца)'' — паглыбленне, нізіна, лагчына. Тое ж — ''лоск'', ''ложа''.&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна &quot;Малінаўка&quot;, а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й.

У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]&lt;ref name=&quot;бел&quot; /&gt;.

Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска&lt;ref&gt;[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==

Дакумент 1557 года (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну (&quot;двор Пятроўскі&quot;), перасякае [[Койданаўскі тракт]], а пачынаецца каля Сухарава (&quot;двор Сухараўскі&quot;), паблізу рэчкі Дзівівелкі:&lt;blockquote&gt;«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Там сама згадваецца і &quot;двор Сухой Лошыцы&quot; (пазней вёска [[Лошыца 2-я]]): &quot;''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''&quot;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}}
* {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}}

== Спасылкі ==
* [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы]

{{Рэкі Мінска}}
{{Свіслач (прыток Бярэзіны)}}
{{Вілейска-Мінская водная сістэма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінска]]</text>
      <sha1>lhp6oj30xu4qenw36h4de3y0wv7hvcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66887</id>
    <revision>
      <id>5197429</id>
      <parentid>4884017</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1412" sha1="7pn9yysjwe8h80908yppflafszksezn" xml:space="preserve">{{Міфалагічны персанаж}}
'''Мінас''' ({{lang-gr|Μίνως}}) — легендарны цар [[Крыт]]а, герой шматлікіх [[Старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскіх міфаў]], у т.л. пра [[Тэсей|Тэсея]] і [[Мінатаўр]]а, [[Дэдал]]а і [[Ікар]]а.

Лічыўся сынам [[Зеўс]]а і [[Еўропа (міфалогія)|Еўропы]]. Старажытнагрэчаская гістарычная традыцыя прыпісвае яму стварэнне першага на Крыце заканадаўства і магутнай марской дзяржавы, якая ў XVII—XV стст. да н.э. панавала на [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]]. Сучасная гістарыяграфія ўмоўна падзяляе старажытную гісторыю Крыта на 3 мінойскія перыяды (ад імя Мінаса).

== Гл. таксама ==
* [[Мінойская цывілізацыя]]
* [[Эгейская культура]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Старажытнагрэчаская міфалогія}}

[[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]]
[[Катэгорыя:Міфы Крыта]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Крыта]]</text>
      <sha1>7pn9yysjwe8h80908yppflafszksezn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барысаглебская царква (Навагрудак)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68721</id>
    <revision>
      <id>5197525</id>
      <parentid>5127152</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20387" sha1="dpst5sebhbm7dn0nfz6xqb4hrhohonb" xml:space="preserve">{{значэнні2|Барысаглебская царква}}
{{Храм
|Тып храма                = Сабор
|Беларуская назва         =Сабор святых мучанікаў-страстацерпцаў благаверных князёў Барыса і Глеба
|Арыгінальная назва    = 
|Выява              = Church of Saints Boris and Gleb, Navahrudak 2018.jpg
|Подпіс выявы      = Барысаглебская царква ў Навагрудку
|Шырыня выявы       = 
|Сучасны статус       = 
|Краіна                   = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Горад
|Месцазнаходжанне           = Навагрудак
|Каардынаты               = 
|Канфесія = праваслаўе
|Епархія = Наваградская і Лідская
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]]
|Архітэктурны стыль = [[готыка]], &lt;br /&gt;[[сармацкае барока]], &lt;br /&gt;[[Псеўдарускі стыль|псеўдарускі]]
|Аўтар праекта =
|Будаўнік = 
|Заснавальнік = гетман [[Канстанцін Астрожскі]], &lt;br /&gt;мітрапаліт [[Іосіф Солтан]]
|Першае згадванне = 
|Заснаванне =
|Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =
|Пачатак будаўніцтва = 1517
|Заканчэнне будаўніцтва = 1519
|Прыбудоўкі =
|Рэліквіі =
|Стан = дзеючы
|Сайт =
|Commons = Church of Saints Boris and Gleb, Navahrudak
}}
'''Навагрудская Барысаглебская царква''' — помнік архітэктуры XII—XVII стст. у горадзе [[Навагрудак|Навагрудку]].

== Гісторыя ==
Мураваны саборны храм існаваў у Навагрудку ўжо ў XII&amp;nbsp;стагоддзі (у дакуменце 1480&amp;nbsp;года ён згадваецца як пабудаваны «з даўніх вякоў»){{sfn|Барэйша|2024|с=26}}. Сучасная царква ўзведзена на месцы гэтага старажытнага храма, пабудаванага, паводле археалагічнай стратыграфіі, у другой чвэрці XII&amp;nbsp;стагоддзя (1120—1130-я гады). Даследаванні архітэктурных дэталей паказалі, што першапачатковая царква была ўзведзена [[полацкая школа дойлідства|полацка-віцебскімі будаўнічымі арцелямі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=27}}. 

Сцены храма першай паловы XII&amp;nbsp;стагоддзя былі складзены з вапняковых [[туф]]авых блокаў і нязначных уставак [[плінфа|плінфы]] як [[Крыжова-купальны храм|крыжовакупальны храм]]. Пазней вакол храма ўзведзена [[галерэя]], зробленая з плінфы ў тэхніцы [[муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]] (так званага «ўтопленага раду»). Гэтая тэхніка, у адрозненне ад роўнаслойнай муроўкі, якую ў гэты час пачалі [[Гродзенская школа дойлідства|выкарыстоўваць у Гродне і Ваўкавыску]], з'яўляецца характэрнай асаблівасцю менавіта [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] [[XII стагоддзе|XII ст.]] і сведчыць пра шчыльныя сувязі Навагрудка з Полацкай зямлёй у першай палове XII&amp;nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=28}}.

Мяркуецца, што будаўніцтва храма, прысвечанага [[святыя Барыс і Глеб|святым Барысу і Глебу]] (храм выконваў ролю патранальнага свяцілішча), непасрэдна звязана з дзейнасцю полацкага князя [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]], духоўным патронам якога быў святы Барыс, і з'яўлялася праявай яго ўлады ці ўплыву ў Верхнім Панямонні ў той час{{sfn|Барэйша|2024|с=29-30, 37}}. Храм быў размаляваны фрэскамі, меў прыгожую маёлікавую падлогу з разнастайных паліваных керамічных плітак: квадратных, прамавугольных і трохвугольных. Дах быў накрыты свінцовымі лістамі. Падчас яго будаўніцтва выкарыстаны [[галаснікі]]. З [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] пры храме існаваў мужчынскі праваслаўны манастыр (з [[1624]]&amp;nbsp;г.&amp;nbsp;— жаночы, з [[1628]]&amp;nbsp;г.&amp;nbsp;— мужчынскі манастыр [[Ордэн базыльян святога Ісафата|базыльян]] (гл. [[Навагрудскі Барысаглебскі манастыр]]), з [[1839]]&amp;nbsp;г. праваслаўная царква).

=== Перабудовы XVI—XVII стагоддзяў ===
У пачатку [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] і асабліва ў першай чвэрці [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] храм цалкам перабудаваны: знікла галерэя, значна павялічыліся яго памеры. Узведзены 3-нефавы зальны будынак з 5-граннай апсідай, зорчатымі скляпеннямі ў стылі позняй готыкі. Фасады падзелены шматлікімі радамі тонкіх вертыкальных калон-лапатак, якія ў верхняй частцы пераходзяць у пояс са спічастых арак. Вуглы будынка ўмацаваны 6-граннымі контрфорсамі. Падлога з квадратных і фігурных паліваных і непаліваных плітак (таўшчыня 4—5 см.). У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] храм быў накрыты паліванай зялёнай і светла-карычневай дахоўкай.

=== Перабудова XIX стагоддзя ===
У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] фасады храма цалкам перабудаваны. Архітэктурнае рашэнне было заснавана на традыцыйным для [[Псеўдарускі стыль|рэтраспектыўна-рускага стылю]] выкарыстанні формаў маскоўска-яраслаўскага дойлідства [[XVII ст.]] Праектам рэканструкцыі прадугледжвалася змяненне сілуэту [[атык]]а (трохчастковае завяршэнне з трохдольных [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]]), ліштвы на праёмах вежаў, а таксама ў цэнтральным акне заходняга фасада, раскрыццё праёму [[званіца|званіцы]], пластычная раскрапоўка заходняй сцяны, стварэнне над асноўным аб’ёмам вялікага «глухога» драўлянага [[Барабан (архітэктура)|барабана]], «[[васьмярык]] на [[Чацвярык (збудаванне)|чацвярыку]]» з шатровым завяршэннем з какошнікамі на развітых карнізах і цыбульнай глаўкай. Падобнае завяршэнне мелі і вежы, якія фланкіравалі заходні фасад&lt;ref name=&quot;naviny&quot;/&gt;.
[[Файл:Church of St. Barys And St. Hlieb in Navahradak, N. Orda.jpg|thumb|left|На малюнку Н. Орды (ХІХ ст.)]]
Адначасова быў створаны драўляны чатырохярусны [[іканастас]] у 30 [[абраз]]оў. У верасні [[1876]] г. ў прысутнасці 10 тыс. вернікаў уладыка [[Аляксандр (Дабрынін)]] асвяціў перабудаваны храм.

=== Найноўшы час ===
У 1923—24 гг. храм зноў рэканструяваны: замест драўлянага барабана з галоўкай адноўлена першапачатковае скляпенне, умацаваны падмурак. Пасля Другой сусветнай вайны будынак царквы выкарыстоўваўся як архівасховішча. Адноўлена і адкрыта для набажэнстваў у 1990-х гг&lt;ref name=&quot;radzima&quot;/&gt;.

=== Рэстаўрацыйныя працы ===
У 1989 годзе падчас рэканструкцыі былі разабраны вежы, была зроблена так званая рэстаўрацыя на прамежкавы этап&lt;ref name=&quot;naviny&quot;/&gt;.

У чэрвені [[2010]] года [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхата]] пачаў рэстаўрацыю царквы (навуковы кіраўнік [[Генадзь Лаўрэцкі|Г. Лаўрэцкі]]), у выніку якой у лістападзе таго ж года на вежы царквы паставілі какошнікі з шатрамі, завершанымі пазалочанымі [[купал-цыбуліна|купаламі-цыбулінамі]]. У сувязі з гэтым старшыня [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Таварыства аховы помнікаў]] [[Антон Астаповіч]] звярнуўся з лістом у [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрства культуры]] з просьбай спыніць працы і прыцягнуць да адказнасці тых, хто ініцыяваў і дазволіў парушэнне закона (рэканструкцыя праводзілася без дазволу Міністэрства культуры і пратакола паседжання навукова-метадычнага савета ад [[3 лістапада]], які павінен быў гэтаму дазволу папярэднічаць)&lt;ref&gt;Печанко С. [http://nn.by/?c=ar&amp;i=45974 Дык хто ж дазволіў перарабляць царкву ў Наваградку?] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», [[15 лістапада]] [[2011]].&lt;/ref&gt;. Ён просіць распачаць у адносінах да прыходу царквы і адказных супрацоўнікаў Навагрудскага райвыканкама адміністрацыйную справу (за парушэннем пунктаў 2 і 4 артыкулу 10 «Закона аб ахове гістарычна-культурнай спадчыны»). Апроч таго, А. Астаповіч звярнуўся ў наваградскую пракуратуру&lt;ref&gt;Печанко С. [http://nn.by/?c=arprint&amp;i=45950 На навагрудскай царкве Барыса і Глеба ўсталёўваюць «цыбуліны»]{{Недаступная спасылка}} // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», [[14 лістапада]] [[2010]].&lt;/ref&gt;. Г. Лаўрэцкі ў адказ заявіў, што «тыя, хто падняў шум», асабліва не разабраліся ў сітуацыі і зрабілі паспешныя высновы і спаслаўся на [[Венецыянская хартыя|Венецыянскую хартыю]], якая гаворыць, што мэтай рэстаўрацыі з’яўляецца не вяртанне першапачатковага аблічча аб’екту, і ўжо тым больш не прамежкавага, а аднаўленне помніка ва ўсёй яго гісторыі — захаванне ўсіх яго стылістычных напластаванняў&lt;ref name=&quot;naviny&quot;&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/07/09/ic_articles_116_168524/ |title=О стены Борисоглебской церкви ломают копья |access-date=25 красавіка 2014 |archive-date=23 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140423211745/http://naviny.by/rubrics/society/2010/07/09/ic_articles_116_168524/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Рэстаўрацыя прадугледжвае таксама расчыстку фасада для адкрыцця аўтэнтычнага муру [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] і адкрыццё галерэі і сцен у стылі готыкі XII стагоддзя&lt;ref name=&quot;naviny&quot;/&gt;.

== Архітэктура ==
Храм уяўляе сабой прамавугольны пад [[вальмавы дах|вальмавым дахам]] карабель, які пераходзіць у больш нізкую 5-гранную [[Апсіда|апсіду]] пад асобным вальмавым дахам. Першапачаткова высокі двухсхільны дах над асноўным аб’ёмам з усходу і захаду завяршаўся мураванымі шчытамі. У плане няправільны (крыху звужаны з заходняга боку) прамавугольнік шырынёю 16 м. Галоўны фасад фланкіраваны дзвюма [[Шацёр (архітэктура)|шатровымі]] [[вежа]]мі (васьмярык на чацверыку), паміж якімі выступае нізкі [[прытвор]]. Рысы [[рэтраспектыўна-рускі стыль|рэтраспектыўна-рускага стылю]] прыўнеслі ў архітэктуру храма завяршэнні вежаў у выглядзе невысокіх граненых шатроў з [[макаўка]]мі і каронай [[Какошнік (архітэктура)|какошнікаў]] у аснаванні. Бакавыя фасады члянёны гранёнымі [[контрфорс]]амі, плоскімі [[пілон]]амі, высока ўзнятымі стральчатымі аконнымі праёмамі, дэкарыраваны спляценнем [[аркатура|аркатур]]. Струмень вертыкалей нервюр, граняў контрфорсаў, вялікіх стральчатых вокнаў стварае непаўторнае аблічча гэтай святыні&lt;ref name=&quot;radzima&quot;&gt;{{radzima|1657}}&lt;/ref&gt;.

=== Інтэр’ер ===
Чатыры слупы пасярэдзіне падзяляюць [[інтэр'ер]] храма на дзевяць частак ([[травея|травей]]). 3 іх тры сярэднія блізкія да квадрата, а астатнія прамавугольныя. Травеі паміж сабою падзелены [[падпружная арка|падпружнымі аркамі]] і перакрыты крыжовымі [[нервюры|нервюрнымі скляпеннямі]]. Пры гэтым рэбры нервюр не аддзяляюцца ад апор гарызантальнымі цягамі, што надае інтер’еру гатычную ўзнёсласць. Асабліва прыгожым [[зоркавае скляпенне|зоркавым]] малюнкам нервюр вылучаецца перадалтарнае скляпенне&lt;ref name=&quot;radzima&quot;/&gt;.

Цэнтральны [[неф]] завершаны мураваным [[іканастасам]] [[XVIII ст.]], першы ярус якога складаецца з масіўных слупоў; па цэнтры другога яруса — паўцыркульны праём для алтарнага абраза; трэці ярус аддзелены ад папярэдняга магутным [[антаблемент]]ам&lt;ref name=&quot;radzima&quot;/&gt;.

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Старыя выявы царквы Святых Барыса і Глеба&quot;&gt;
Выява:Church of St. Barys and St. Hleb in Navahradak.jpg|На здымку 2-й пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]
Выява:Navahradak, carkva (1867).jpg|З «Памятнай кніжкі Мінскай губерні», [[1867]]
Выява:Navahradak, carkva (1916).jpg|Пасля перабудовы, [[1916]]
Выява:Церква Святих Бориса і Гліба в Новогрудку.jpg|Інтэр'ер, [[1930-я]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Пацір з Навагрудка]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Трусов, О. А.'' Борисоглебская церковь XII в. из Новогрудка // Памятники старины: Концепции. Открытия. Версии. Том 2. — СПб. — Псков, 1997.
* ''Варавва А. Г.'' Новогрудский район. Край замков, рыцарей и поэтов / ред. Н. А. Плыткевич — Мн.: РИФТУР, 2008. — С. 10. — 40 с. — (Жемчужины Беларуси). — 3000 экз. — ISBN 978-985-6700-73-9.
* {{Крыніцы/Мураваныя харалы}}
* {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}}

== Спасылкі ==
{{гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|411Г000436}}
{{Commons|Category:Church of Saints Boris and Gleb, Navahrudak}}
* [http://www.eparhia.by/index.php?id=103 Барысаглебскі сабор на сайце Навагрудскай епархіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111221082950/http://www.eparhia.by/index.php?id=103 |date=21 снежня 2011 }}
* {{radzima|1657}}
* {{Спасылка | url = http://community.livejournal.com/biel_interjer/4935.html | загаловак = Інтэр'ер Барысаглебскай царквы ў Навагрудку ў 1930-я гг. | дата = 19 сакавіка 2011 }}
* {{Архіварта|barysaglebskaja-carkva}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Славутасці Навагрудка}}
{{Абарончыя храмы Беларусі}}

[[Катэгорыя:Храмы Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Саборы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Храмы Святых Барыса і Глеба|Наваградак]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў гатычным стылі]]</text>
      <sha1>dpst5sebhbm7dn0nfz6xqb4hrhohonb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кітабы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73671</id>
    <revision>
      <id>5197737</id>
      <parentid>5123570</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15272" sha1="9pld6vljqfb0uchth8gjtzgi0im0jda" xml:space="preserve">[[Файл:Кітаб19.gif|250px|thumb|Старонка кітаба XIX ст.]]
[[Файл:Кітаб.jpg|thumb|250px|Кітаб. Другая палова XVIII ст. Папера, рукапіс. [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]]]
'''Кіта́бы''' (ад ар. kitab 'кніга') — [[кнігі]], напісаныя на [[беларуская мова|беларускай мове]] [[Беларускі арабскі алфавіт|арабскім пісьмом]].

Кітабы ствараліся [[беларускія татары|татарамі]], што пасяліліся на Беларусі і ў Літве ў XIV—XV ст. і паступова забылі сваю родную мову. Мяркуецца&lt;ref&gt;А. К. Антановіч ды інш.&lt;/ref&gt;, што кітабы пачалі стварацца не пазней за XVI ст., але самыя старажытныя з вядомых грамадскасці датуюцца сярэдзінай XVII ст.

== Навуковая значнасць ==
У кітабах адлюстраваны побыт, звычаі, традыцыі татар-перасяленцаў, таму іх тэксты — каштоўны матэрыял для лінгвістаў, этнографаў, літаратуразнаўцаў, гісторыкаў. Кітабы ''«з’яўляюцца самым каштоўным матэрыялам для даследавання [[Старабеларуская мова|старой мовы]], бо бадай не маюць уплываў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскіх]], а поўнасцю пабудаваны на аснове народнай, перадаючы нават асаблівасці гукавыя (дзеканне і г.д.)»''&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[У. Дубоўка]].|загаловак=Пра нашу літаратурную мову|спасылка= |мова= |аўтар выдання= |выданне= [[Узвышша (часопіс)|«Узвышша»]]. — 1927. — № 2|тып= |месца= |выдавецтва= |год= |том=|старонкі= |isbn= |issn= |doi=|bibcode= |arxiv= |pmid=}}&lt;/ref&gt;.

== Змест і форма ==
Змест кітабаў — тэксты, якія тлумачаць Каран, апісанні мусульманскіх рытуалаў і асноўных мусульманскіх абавязкаў, цытаты з Карана і выказванні прарока Мухамеда (хадзісы), усходнія казкі, прыгодніцкія аповесці. Часта сустракаюцца рэлігійныя легенды і апавяданні, напр., пра смерць Мар’ямы — маці Ісуса Хрыста, усходняя легенда Мірадж — апавяданне пра начную вандроўку прарока Мухамеда ў Іерусалім і потым да Боскага трона, маральна-этычныя павучанні для моладзі (пра шанаванне бацькоў, гасцей, бедных, сірот, суседзяў ды інш.), варажба па літарах Карана, разгадка сноў. Акрамя кітабаў выдзяляюць напісаныя арабскім пісьмом тафсіры, таджвіды, [[хамаілы]]. Кітабы напісаны і чытаюцца справа налева, тэкст пачынаецца там, дзе ў славянскіх кнігах заканчваецца. У бібліятэках Вільнюса і Мінска захоўваюцца кітабы аб’ёмам ад 70 да 1000 старонак. Радок у такіх манускрыптах суцэльны, няма падзелу на словы, адсутнічаюць знакі прыпынку і напісанні з вялікай літары. Новы твор (раздзел) пачынаецца словам «баб» (раздзел, пачатак новага зместу) ці «хікайет» (аповесць, апавяданне). Іншы раз гэтых слоў няма, тады на палях выпісваюцца першапачатковыя словы (першы сказ) раздзела.

== Мова кітабаў ==
Кітабы — шматмоўныя рукапісы, але дамінуе ў іх тагачасная беларуская народна-дыялектная мова. Некаторае павелічэнне ў кітабах XIX ст. тэкстаў, якія адчулі ўплыў польскай крэсавай мовы, рашаючага значэння на агульную ацэнку не аказвае. Мова кітабаў адрозніваецца ад мовы старажытных беларускіх пісьмовых помнікаў, яна блізкая да беларускай народнай мовы.

Спалучэнне (і нават перакрыжаванне) усходніх (арабскіх, цюркскіх) і славянскіх (беларускіх) моўных традыцый у манускрыптах назіраецца дастаткова часта. Напрыклад, у Кітабе А. Хасяневіча (1832) у сказе з апавядання пра Мар’яму: «аднаго дня Іса прарок / '''йего мілосьць''' / '''ласка божэйе над нім''' / да маткі свайей мувіл» выкарыстоўваецца традыцыйная ўсходняя ўстаўка-парантэза, яна не характэрная славянскім тэкстам. У гэтым жа тэксце ў сказе: «рэкла (Марйама): '''І''' / '''сыну мой Іса''' / астаньсе здароў / а йа ўжо адыйду» выкарыстоўваецца цюркскі выклічнік «і» побач з беларускай клічнай формай «сыну». Усё гэта разам фарміруе адметную стылістыку тэксту.

Філалагічная праца перакладчыка(ў) і капіістаў мела свядомы характар, што знаходзіла адлюстраванне ў імкненні пісаць аднастайна. З гэтай прычыны можна казаць пра існаванне ў кітабах літаратурна-пісьмовых нормаў. Яны ў сваю чаргу фарміраваліся пад уплывам некалькіх фактараў: ранейшых копій (і з гэтай прычыны адлюстроўвалі нормы беларускай мовы ранейшых эпох), кірылічных літаратурных (асабліва рэлігійных) крыніц і жывых народных гаворак. Гэта таксама надавала кітабам своеасаблівы каларыт.

== Вывучэнне ==
Навуковае вывучэнне кітабаў пачалося ў XIX ст. Транслітараваныя ўрыўкі з кітаба надрукаваў [[А. Мухлінскі]] ў працы «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар» (СПб., 1857). На пачатку XX ст. пра кітабы пісалі [[Я. Карскі]], [[Ігнацій Юльянавіч Крачкоўскі|І. Крачкоўскі]], [[І. Луцкевіч]] ды інш. У 1926 годзе [[Я. Станкевіч]] на філасофскім факультэце [[Карлаў універсітэт|Карлавага універсітэта]] абараніў дысертацыю «Рэлігійныя кнігі беларускіх мусульманаў „Аль-Кітаб“. Граматычны аналіз мовы на аснове фанетыкі і словаўтварэння». Мовазнаўчая дысертацыя Станкевіча ўяўляе сабою корпус рукапіснага тэксту (399 старонак) і сшытак-дадатак транскрыпцый тэкстаў «Аль-Кітаб» з выкарыстаннем розных графічных сістэм, у які ўкладзены 2 асобна аформленыя табліцы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Мікола Трус]].|загаловак=Дысертацыі беларусаў, выпускнікоў Карлавага ўніверсітэта ў Празе. 1925—1931 гады|спасылка= |мова= |аўтар выдання= |выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]] |тып=|месца= |выдавецтва= |год=2018. — № 12|том=|старонкі=133-134|isbn= |issn= |doi=|bibcode= |arxiv= |pmid=}}&lt;/ref&gt;.

Найбольш грунтоўна кітабы даследаваў [[Антон Антановіч]]. У кнізе «Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, і іх графіка-арфаграфічная сістэма» (Вільнюс, 1968) ён разгледзеў 24 арыгінальныя тэксты, сярод іх 8 кітабаў.

У цяперашні час варта казаць пра даследаванне ў цэлым арабскаалфавітнай літаратуры, у т. л. кітабаў, створаных беларускімі (літоўскімі) татарамі. Нават сфармаваўся асобны кірунак пад назвай «кітабістыка». Вывучэнню кітабаў (і, шырэй, арабскаалфавітнай літаратуры) прысвечаны працы беларускіх, літоўскіх, польскіх, швейцарскіх, брытанскіх ды інш. даследчыкаў ([[Віктар Іванавіч Несцяровіч|В. Несцяровіч]], [[Шырын Акінэр|Ш. Акінэр]], Ч. Лапіч, [[Валерый Чэкман|В. Чэкман]], Г. Александровіч-Мішкінене, П. Сутэр, [[Міхаіл Тарэлка|М. Тарэлка]] ды інш.).

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|||296}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|4|Кітабы|Несцяровіч В.|187}}
* Беларуская мова: энцыклапедыя / пад рэдакцыяй [[Арнольд Яфімавіч Міхневіч|А. Я. Міхневіча]]. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1994. — С. 261. — 653 с. — ISBN 5-85700-126-9.
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кіта́бы|387—388}}
* ''Луцкевіч I.'' Ай-Кітаб — Кіцёп // Скарыніч. — Мн., 1993. — Вып. 2;
* ''Луцкевіч I.'' Ай Кітаб // Спадчына. 1992. № 3;
* ''[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Я.]]'' Беларуская мова арабскім пісьмом // Вестн. Нар. коммссариата просвещения. 1922. № 1;
* ''[[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|Шлюбскі А.]]'' Беларуская мова арабскай транскрыпцыяй // Наш край. 1926. № 6—7;
* ''[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]]'' Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» // Узвышша. 1927. № 6;
* ''Вольскі В.'' Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» // [[Наш край]]. 1928. № 8—9;
* Кітаб з фондаў Казанскага &lt;nowiki&gt;універсытэту&lt;/nowiki&gt; (№ 1446) // Запісы Бел. Ін-та навукі і мастацтва. 1994. Кн. 21.
* ''[[Ян Станкевіч]]'' Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом / Я. Станкевіч. — Вільня, 1933.
* ''[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович, А. К.]]'' Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система / А. К. Антонович. — Вильнюс, 1968.
* ''[[Ібрагім Барысавіч Канапацкі|Канапацкі, І. Б.]]'' Гісторыя і культура беларускіх татар / І. Б. Канапацкі, [[А. І. Смолік]]. — Мінск, 2000.
* ''Мишкинене, Г.'' Древнейшие рукописи литовских татар : Графика. Транслитерация. Перевод. Структура и содержание текстов. Уч.-метод. пос. / Г. [A]. Мишкинене. — Вильнюс, 2001.
* ''[[Віктар Іванавіч Несцяровіч|Несцяровіч, В. І.]]'' Старажытныя рукапісы беларускіх татар : Графіка. Транслітарацыя. Агульная характарыстыка мовы. Фразеалогія / В. І. Несцяровіч. — Віцебск: УА «[[ВДУ імя П. М. Машэрава]]», 2003.

== Спасылкі ==
* [http://csl.bas-net.by/mediaplayer/december2011/Tatar.swf Рукапісы татараў Беларусі канца XVII-пачатку XX ст. Віртуальная выстава на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415074628/http://csl.bas-net.by/mediaplayer/december2011/Tatar.swf |date=15 красавіка 2012 }}
* [http://www.knizhkult.narod.ru/Titivetc.htm Титовец Е. И. На стыке двух культур: рукописные книги белорусских татар]
* [http://ng.by/ru/issues?art_id=22584 Аб чым маўчаць кітабы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120625013211/http://ng.by/ru/issues?art_id=22584 |date=25 чэрвеня 2012 }}
* [http://www.pravapis.org/art_kitab1.asp Кітабы — унікальная зьява ў беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130226065257/http://www.pravapis.org/art_kitab1.asp |date=26 лютага 2013 }}

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Кнігі]]</text>
      <sha1>9pld6vljqfb0uchth8gjtzgi0im0jda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буржскі сабор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75050</id>
    <revision>
      <id>5197828</id>
      <parentid>5175906</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T09:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5104" sha1="ojvgvcgbc3ybyiep4l5h55pzfrca4ru" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
[[File:Kathedrale Bourges z.JPG|thumb|Буржскі сабор]]
'''Буржскі сабор''' (Cathédrale Saint-Étienne de Bourges) — кафедральны гатычны сабор Святога Стэфана ў французскім горадзе [[Бурж]]. Пачатак будаўніцтва гэтага грандыёзнага будынка датуецца канцом XII стагоддзя, асвячэнне сабора адбылося [[13 мая]] [[1324]] года, аднак працы над будынкам працягваліся аж да XVI стагоддзя. За сваю ўнікальную архітэктуру, выразныя скульптуры і цудоўныя вітражы XIII стагоддзя ў [[1992]] годзе сабор быў унесены ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Аднесены да ліку помнікаў нацыянальнай спадчыны Францыі.

== Гісторыя будаўніцтва ==
Сабор размешчаны ў паўночна-заходняй частцы былога рымскага горада Аварыкум, які даў сховішча першым гальскім хрысціянам. На месцы сённяшняга будынка размяшчаліся, па меншай меры, тры храмы, пабудаваныя ў III, IV і IX стагоддзях. Першы кафедральны сабор XI стагоддзя, сляды якога захаваліся ў крыпце апошняга будынка, быў выкананы ў раманскім стылі.

Дата пачатку будаўніцтва дакладна невядомая, аднак яна размяшчаецца паміж [[1183]] і [[1195]] гадамі. Так як усходняя частка сабора выступае за межы старых гарадскіх сцен, то яго будаўніцтва не магло быць пачата да 1183 года - даты, калі быў атрыманы дазвол на іх разбурэнне. 1195 год з'яўляецца датай дакумента, згадваюцца выдаткі на рэканструкцыю папярэдняга раманскага сабора. Заўважым, што даты пачатку будаўніцтва Буржскага сабора і знакамітага [[Шартрскі сабор|Шатрскага сабора]] практычна супадаюць.

Імёны будаўнікоў Буржскага сабора да нашага часу не дайшлі.

== Галерэя==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=3 heights=140 widths=140&gt;
Выява:Bourges la cathedrale.jpg|Заходні фасад
Выява:Bourges la cathedrale la nef.jpg|Неф Буржскага сабора
Выява:Bourges-Sant-Joan-Baptista.jpg|Вітраж, прысвечаны [[Ян Хрысціцель|Яну Хрысціцелю]]
Выява:Bourges cathedral c1840.jpg|Ніжняя частка заходняга фасада
Выява:Bourges Cathedral exterior 014.JPG|Раманская разьба паўднёвага партала
Выява:Bourges eglise souterraine de la cathedrale.jpg|Ніжняя царква
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Францыі]]

{{зноскі}}

== Спасылкі==
* [http://www.sacred-destinations.com/france/bourges-cathedral.htm Буржскі кафедральны сабор у даведніку Sacred Destinations {{ref-en}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130326100452/http://www.sacred-destinations.com/france/bourges-cathedral.htm |date=26 сакавіка 2013 }}
* http://web.kyoto-inet.or.jp/org/orion/eng/hst/gothic/bourges.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051210221330/http://web.kyoto-inet.or.jp/org/orion/eng/hst/gothic/bourges.html |date=10 снежня 2005 }}
* [http://www.ville-bourges.fr/english/heritage/cathedral.php Кафедральны сабор на сайце горада Бурж {{ref-en}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120917045729/http://www.ville-bourges.fr/english/heritage/cathedral.php |date=17 верасня 2012 }}
* http://www.medievalart.org.uk/bourges/default.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100119211038/http://www.medievalart.org.uk/bourges/default.htm |date=19 студзеня 2010 }}
* [http://www.gotik-romanik.de/Bourges%20Thumbnails/Thumbnails.html Фотаздымкі Буржскага сабора]

{{Гатычныя саборы Францыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Саборы Францыі]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Францыі ў гатычным стылі]]
[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Францыі]]
[[Катэгорыя:Бурж]]</text>
      <sha1>ojvgvcgbc3ybyiep4l5h55pzfrca4ru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гандвана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75129</id>
    <revision>
      <id>5197392</id>
      <parentid>4900429</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2830" sha1="9ho95yfp9r55dexfoqrcret91js7iv6" xml:space="preserve">'''Гандвана'''  — назва буйнога кантынента, які доўгі час існаваў у паўднёвым паўшар'і.

Гандвана складалася з сучасных мацерыкоў [[Афрыка]], [[Паўднёвая Амерыка]], [[Антарктыда]], [[Аўстралія]], а таксама з вострава Індастан, які пасля сутыкнення з [[Лаўразія]]й стаў [[паўвостраў Індастан|паўвостравам Індастан]].

Гандвана ўзнікла прыкладна 530-750 мільёнаў гадоў таму і доўгі час размяшчалася вакол Паўднёвага полюсу. У раннім [[палеазой|палеазоі]] яна паступова перамяшчалася на поўнач і злучылася ў эпоху [[каменнавугальны перыяд|каменнавугальнага перыяду]] (360 мільёнаў гадоў таму) з паўночнаамерыканскім-скандынаўскім мацерыком у гіганцкі протакантынент [[Пангея]].

Аднак падчас [[Юрскі перыяд|юрскага перыяду]] каля 180 мільёнаў гадоў таму Пангея зноў раскалолася на Гандвану і паўночны кантынент Лаўразію, якія падзяліў акіян Тэціс. 30 мільёнаў гадоў пасля, у тым жа юрскім перыядзе Гандвана сама пачала распадацца на вышэйпералічаныя (цяперашнія) мацерыкі. Спачатку, 150 мільёнаў гадоў назад, Гандвана раскалолася на дзве часткі, адна з якіх ўключала Афрыку і Паўднёвую Амерыку, іншая — Аўстралію, Антарктыду і паўвостраў Індастан. Канчаткова ўсе сучасныя мацерыкі вылучыліся з Гандваны толькі ў канцы [[мелавы перыяд|мелавога перыяду]], 70-80 мільёнаў гадоў таму.

== Спасылкі ==
* [http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/rect_globe.html Paleogeography - сайт пра гісторыю зямной кары] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100620161357/http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/rect_globe.html |date=20 чэрвеня 2010 }}

{{кантыненты}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Старажытныя кантыненты]]
[[Катэгорыя:Палеазой]]
[[Катэгорыя:Мезазой]]</text>
      <sha1>9ho95yfp9r55dexfoqrcret91js7iv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пангея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75624</id>
    <revision>
      <id>5197400</id>
      <parentid>4900430</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2319" sha1="r0ppezp9f4ana48uowapt211mwpranz" xml:space="preserve">[[File:Pangea animation 03.gif|thumb|240px|right|Падзел Пангеі]]
'''Пангея''' — назва, дадзеная [[Альфрэд Вегенер|Альфрэдам Вегенерам]] протакантыненту, які ўзнік ў эпоху [[палеазой|палеазоя]].

У працэсе фарміравання Пангеі з больш старажытных кантынентаў на месцах іх сутыкнення паўсталі горныя сістэмы, некаторыя з іх праіснавалі і да нашага часу, да прыкладу [[Урал]] або [[Апалачы]]. Гэтыя раннія горы значна старажытней за такія параўнальна маладыя горныя сістэмы як [[Альпы]] ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Кардыльеры]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Анды]] ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] ці [[Гімалаі]] ў Азіі. З-за эрозіі, што доўжылася шмат мільёнаў гадоў  Урал і Апалачы - абкатаныя невысокія горы.

Гіганцкі акіян, які абмываў Пангею, носіць назву [[Панталаса]].

Пангея раскалолася прыкладна 150-220 мільёнаў гадоў таму на два кантыненты. Паўночны кантынент [[Лаўразія]] пазней раскалоўся на [[Еўразія|Еўразію]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]], у той час як з паўднёвага кантынента [[Гандвана]] пазней утварылася [[Афрыка]], [[Паўднёвая Амерыка]], [[Індыя]], [[Аўстралія]] і [[Антарктыда]]. 
{{няма крыніц}}
== Спасылкі ==
{{commons|Pangea}}
{{Кантыненты}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Старажытныя кантыненты]]
[[Катэгорыя:Суперкантыненты]]
[[Катэгорыя:Палеазой]]
[[Катэгорыя:Мезазой]]</text>
      <sha1>r0ppezp9f4ana48uowapt211mwpranz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197479</id>
      <parentid>5197400</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Падвойны шаблон</comment>
      <origin>5197479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="bsa5ps4a8tfun3enmw1wgpo1hdgr4qv" xml:space="preserve">[[File:Pangea animation 03.gif|thumb|240px|right|Падзел Пангеі]]
'''Пангея''' — назва, дадзеная [[Альфрэд Вегенер|Альфрэдам Вегенерам]] протакантыненту, які ўзнік ў эпоху [[палеазой|палеазоя]].

У працэсе фарміравання Пангеі з больш старажытных кантынентаў на месцах іх сутыкнення паўсталі горныя сістэмы, некаторыя з іх праіснавалі і да нашага часу, да прыкладу [[Урал]] або [[Апалачы]]. Гэтыя раннія горы значна старажытней за такія параўнальна маладыя горныя сістэмы як [[Альпы]] ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Кардыльеры]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Анды]] ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] ці [[Гімалаі]] ў Азіі. З-за эрозіі, што доўжылася шмат мільёнаў гадоў  Урал і Апалачы - абкатаныя невысокія горы.

Гіганцкі акіян, які абмываў Пангею, носіць назву [[Панталаса]].

Пангея раскалолася прыкладна 150-220 мільёнаў гадоў таму на два кантыненты. Паўночны кантынент [[Лаўразія]] пазней раскалоўся на [[Еўразія|Еўразію]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]], у той час як з паўднёвага кантынента [[Гандвана]] пазней утварылася [[Афрыка]], [[Паўднёвая Амерыка]], [[Індыя]], [[Аўстралія]] і [[Антарктыда]]. 
{{няма крыніц}}
== Спасылкі ==
{{commons|Pangea}}
{{Кантыненты}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старажытныя кантыненты]]
[[Катэгорыя:Суперкантыненты]]
[[Катэгорыя:Палеазой]]
[[Катэгорыя:Мезазой]]</text>
      <sha1>bsa5ps4a8tfun3enmw1wgpo1hdgr4qv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лаўразія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75698</id>
    <revision>
      <id>5197397</id>
      <parentid>1868383</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гл. таксама */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1067" sha1="hnbwk3hp6i0c8io0swk1sz7wvvy1li5" xml:space="preserve">'''Лаўразія''' — паўночны з двух [[кантынент]]аў (паўднёвы — [[Гандвана]]), на якія распаўся протакантынент [[Пангея]] ў эпоху мезазоя. Складовымі часткамі Лаўразіі былі сучасныя [[Еўразія]] і [[Паўночная Амерыка]], якія ў сваю чаргу адкалоліся адзін ад аднаго ад 135 да 200 мільёнаў гадоў таму.

Лаўразія — звышкантынент, які існаваў як частка разлома протакантынента Пангея ў эпоху позняга мезазоя.

== Гл. таксама ==

* [[Суперкантынент]]
* [[Тэктоніка пліт]]
* [[Лаўразіятэрыі]]

{{кантыненты}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Старажытныя кантыненты]]
[[Катэгорыя:Суперкантыненты]]
[[Катэгорыя:Мезазой]]</text>
      <sha1>hnbwk3hp6i0c8io0swk1sz7wvvy1li5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197478</id>
      <parentid>5197397</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Падвойны шаблон</comment>
      <origin>5197478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="n95ivxqg7uvj7bxh90tfdqoc3zpiz31" xml:space="preserve">'''Лаўразія''' — паўночны з двух [[кантынент]]аў (паўднёвы — [[Гандвана]]), на якія распаўся протакантынент [[Пангея]] ў эпоху мезазоя. Складовымі часткамі Лаўразіі былі сучасныя [[Еўразія]] і [[Паўночная Амерыка]], якія ў сваю чаргу адкалоліся адзін ад аднаго ад 135 да 200 мільёнаў гадоў таму.

Лаўразія — звышкантынент, які існаваў як частка разлома протакантынента Пангея ў эпоху позняга мезазоя.

== Гл. таксама ==

* [[Суперкантынент]]
* [[Тэктоніка пліт]]
* [[Лаўразіятэрыі]]

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Старажытныя кантыненты]]
[[Катэгорыя:Суперкантыненты]]
[[Катэгорыя:Мезазой]]</text>
      <sha1>n95ivxqg7uvj7bxh90tfdqoc3zpiz31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенджамін Вальямі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80345</id>
    <revision>
      <id>5197766</id>
      <parentid>4740499</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T03:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7302" sha1="0dfihz5lw52sr0kg2p2k64l6f12jza0" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя                 = Бенджамін Вальямі
| арыгінал_імя       = Benjamin Vulliamy
| год нараджэння    =  
| месца нараджэння   =  
| грамадзянства       = 
| падданства          =  
| год смерці        =  
| жонка               = Мэры Грэй Вальямі
| дзеці               = 
}}
'''Бенджамін Вальямі''' ({{lang-en|Benjamin Vulliamy}}; [[1747]]—[[1811]]) — гадзіншчык, адказны за канструяванне механічнага гадзінніка, згодна з якім у [[1780]]—[[1884]] гадах афіцыйна звяраўся час у [[Лондан]]е&lt;ref name=&quot;Arcadian&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.arcadiantimes.co.uk/Articles/KewObservatory/Kew_Time.htm|загаловак=Kew Time|выдавецтва=Arcadian Times|дата=2011-05-21|title=Архіўная копія|access-date=9 чэрвеня 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/69pcVLeXd?url=http://www.arcadiantimes.co.uk/Articles/KewObservatory/Kew_Time.htm|archive-date=11 жніўня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Бенджамін быў сынам Джасціна Вальямі, гадзіншчыка [[швейцарыя|швейцарскага]] паходжання, які пераехаў у Лондан каля 1730 года. Джасцін стаў партнэрам Бенджаміна Грэя, вядомага гадзіншчыка з вуліцы Пэл-Мел, з дачкой якога ён неўзабаве ажаніўся і меў ад яе сына Бенджаміна&lt;ref name=&quot;Arcadian&quot;/&gt;. Джасцін атрымаў у спадчыну бізнес свайго цесця і з [[1780]] ягоны сын Бенджамін увайшоў у аб'яднанне «Vulliamy &amp; Son». Бацька і сын працавалі поруч да самой смерці Джасціна [[1 снежня]] [[1797]] года&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.montpellierclocks.com/vulliamylondonno220_57.php|загаловак=Vulliamy, London. No. 220|выдавец=Montpellier Clocks|дата=2011-05-21}}&lt;/ref&gt;.

[[File:VulliamyMantelClock (2).jpg|thumb|Фарфоравы гадзіннік зроблены Б. Вальямі, [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі]]]]

З ранняга ўзросту Вальямі выказваў інтарэс да развіцця бацькоўскай справы. Яшчэ падлеткам, ён пачаў рабіць рэпутацыю стваральніка дэкаратыўных і камінных гадзіннікаў, якія ўпрыгожвалі маёнткі прадстаўнікоў вышэйшага кола грамадства (некаторыя з іх цяпер можна ўбачыць у [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі]])&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.antique-marks.com/royal-crown-derby-gallery.html|загаловак=The astronomy clock by Benjamin Vullliamy|выдавец=Antique-Marks|дата=2011-05-21}}&lt;/ref&gt;. Ягоны талент дазволіў яму атрымаць прызначэнне на пасаду каралеўскага гадзіншчыка Георга III, на якой ён атрымаліваў штогадовую выплату ў 150 фунтаў. Кароль, будучы аматарам гадзіннікавых і іншых механічных устройстваў, быў патронам Джасціна Вальямі, але толькі Бенджамін удастоўіся такога ганаровага звання&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/CeramicstreasureVulliamyMantleClock.htm|загаловак=Vulliamy Mantle Clock|выдавец=Derby City Council|дата=2011-05-21|title=Архіўная копія|access-date=9 чэрвеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103063459/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/CeramicstreasureVulliamyMantleClock.htm|archive-date=3 лістапада 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Каля [[1780]] года Вальямі было даручана сканструяваць асноўны механічны гадзіннік для Каралеўскай абсерваторыю ў К'ю, які служыў [[Грынвічскі мерыдыян|нулявым мерыдыянам]] і быў адказны за афіцыйны лонданскі час да [[1884]] года, пасля чаго Грынвіч узяў на сябе абедзве гэтыя функцыі&lt;ref name=&quot;Arcadian&quot;/&gt;.

У 1780 годзе нарадзіўся [[Бенджамін Льюіс Вальямі]]; ён быў апошні з Вальямі, хто прысвяціў сваё жыццё гадзіннікаваму сямейнаму бізнесу. Ніхто з нашчадкаў Бенджаміна не працаваў на гэтай ніве, хоць ягоны ўнук, Льюіс Вальямі, быў выдатным архітэктарам.

=== Гадзіннікі Вальямі ===
Гадзіннікі Вальямі мелі надзвычайную каштоўнасць і прадстаўлялі вяршыню тагачасных тэхналогій. Гэтыя гадзіннікі прадстаўляліся кітайскаму імператару падчас дыпламатычнай місіі 1793 года Джорджа Макартні ў [[Пекін]]&lt;ref&gt;William Proudfoot, [http://www.archive.org/details/biographicalmem00dinwgoog Biographical Memoir of James Dinwiddie: Embracing Some Account of His Travels in China and Residence in India] (Liverpool: Edward Howell, 1868), 45.&lt;/ref&gt;. Выраб хранометраў Б. Вальямі спалучаўся з аздабленнем фарфоравымі фігурамі, што сімвалізавала адзінства навукі і мастацтва. Агульны дызайн заўсёды ствараўся Вальямі, але таксама ён запрашаў вядомыз скульптараў, якія непасрэдна стваралі належныя фігуры не без уплыву тагачасных французскіх канонаў у гэтай галіне мастацтва. Сям'я Вальямі карысталася паслугамі [[Royal Crown Derby]] для вырабу фарфоравых фігур.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.makingthemodernworld.org.uk/icons_of_invention/science/1750-1820/IC.020/ Benjamin Vulliamy’s regulator clock, c.1780] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522112342/http://www.makingthemodernworld.org.uk/icons_of_invention/science/1750-1820/IC.020/ |date=22 мая 2011 }}

{{Музей і мастацкая галерэя Дэрбі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вальямі Бенджамін}}
[[Катэгорыя:Вытворцы гадзіннікаў]]</text>
      <sha1>0dfihz5lw52sr0kg2p2k64l6f12jza0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Старажытнагрэчаская міфалогія</title>
    <ns>10</ns>
    <id>82171</id>
    <revision>
      <id>5197453</id>
      <parentid>5065694</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5197453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9137" sha1="5rcxgvokh4wpbj1ew9hcphslhgb5hay" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Старажытнагрэчаская міфалогія
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Старажытнагрэчаская міфалогія]] і [[Старажытнагрэчаская рэлігія|рэлігія]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|клас_цела                 = hlist hlist-items-nowrap

|стыль_уверсе              = 
|уверсе                    =
* [[Геаграфія старажытнагрэчаскай міфалогіі|Геаграфія]]
* [[Храналогія старажытнагрэчаскіх міфаў|Храналогія]]
* [[Флора старажытнагрэчаскай міфалогіі|Флора]]
* [[Фаўна старажытнагрэчаскай міфалогіі|Фаўна]]
* [[Коні ў старажытнагрэчаскай міфалогіі|Коні]]
* [[Катастарызм]]

|загаловак1                = Першапачатковыя &lt;br /&gt;бажаствы
|спіс1                     = {{Навігацыйная табліца|child
 |groupstyle = 
 |group1 = [[Протагены]]
 |list1 =
* [[Хаос (міфалогія)|Хаос]]
* [[Хронас]]
* [[Ананке (міфалогія)|Ананке]]
* [[Эрот|Эрат]]/[[Фанет]]
* [[Гея (багіня)|Гея]]
* [[Уран (бог)|Уран]]
* [[Понт (бог)|Понт]]/[[Таласа]]
* [[Тартар]]
* [[Эфір (міфалогія)|Эфір]]
* [[Гемера]]
* [[Эрэб]]
* [[Нюкта|Нікта]]
* [[Афіён]]
 |group2 = [[Мойры]] (Лёсы)
 |list2 =
* [[Клато]]
* [[Лахесіс]]
* [[Атрапас]]
}}
|загаловак2                = [[Тытаны]]
|спіс2                     = {{Навігацыйная табліца|child
 |groupstyle = 
 |group1 = Тытаны
 |list1 =
* [[Акіян (тытан)|Акіян]]
* [[Гіперыён (тытан)|Гіперыён]]
* [[Кой]]
* [[Кронас]]
* [[Крый (тытан)|Крый]]
* [[Япет]]
 |group2 = Тытаніды
 |list2 =
* [[Тэфіда]]
* [[Тэя]]
* [[Феба (міфалогія)|Феба]]
* [[Рэя]]
* [[Мнемасіна]]
* [[Феміда]]
* [[Дыёна]]
 |group3 = Дзеці тытанаў
 |list3 =
* '''''Гіперыёны:''''' [[Геліяс]]
* [[Селена]]
* [[Эас]]
* '''''Кеяніды:''''' [[Лета (міфалогія)|Лета]]
* [[Астэрыя]]
* '''''Крыяніды:''''' [[Астрэй (міфалогія)|Астрэй]]
* [[Палант (тытан)|Палант]]
* [[Перс (тытан)|Перс]]
* '''''Япеты:''''' [[Атлант]]
* [[Праметэй]]
* [[Эпіметэй]]
* [[Менетый (тытан)|Менетый]]
}}
|загаловак3               = [[Алімпійскія багі|Алімпійскія &lt;br /&gt;багі]]
|спіс3                    = {{Навігацыйная табліца|child
 |groupstyle = 
 |group1 = Дадэкатэан
 |list1 =
* [[Зеўс]]
* [[Гера]]
* [[Пасейдон]]
* [[Дэметра]]
* [[Гестыя]]
* [[Афрадыта]]
* [[Апалон]]
* [[Арэс]]
* [[Артэміда]]
* [[Афіна]]
* [[Гефест]]
* [[Гермес]]
 |group2 = Іншыя алімпійцы
 |list2 =
* [[Дыяніс]]
* [[Геракл]]
* [[Асклепій]]
* [[Эрот]]
* [[Ірыда]]
* [[Геба]]
* [[Іліфія]]
* [[Эніё]]
* [[Фобас (міфалогія)|Фобас]]
* [[Дэймас (міфалогія)|Дэймас]]
* [[Гармонія (міфалогія)|Гармонія]]
* [[Ганімед]]
* [[Эрыс (міфалогія)|Эрыда]]
* [[Гіпнос]]
 |group3 = [[Музы]]
 |list3 =
* [[Каліёпа|Каліопа]]
* [[Кліо]]
* [[Эрато]]
* [[Эўтэрпа]]
* [[Мельпамена]]
* [[Палігімнія (муза)|Палігімнія]]
* [[Тэрпсіхора (муза)|Тэрпсіхора]]
* [[Талія (муза)|Талія]]
* [[Уранія (муза)|Уранія]]
 |group4 = [[Харыты]] (Грацыі)
 |list4 =
* [[Аглая (харыта)|Аглая]]
* [[Еўфрасіна (харыта)|Еўфрасіна]]
* [[Талія (харыта)|Талія]]
 |group5 = [[Оры]]
 |list5 =
* [[Дыка]]
* [[Эўномія (міфалогія)|Эўномія]]
* [[Эйрэна]]
* [[Фало]]
 |group6 = Стыксы
 |list6 =
* [[Ніка (міфалогія)|Ніка]]
* [[Кратас (міфалогія)|Кратас]]
* [[Бія (міфалогія)|Бія]]
* [[Зел]]
}}
|загаловак4               = [[Багі воднай стыхіі|Багі &lt;br /&gt;воднай стыхіі]]
|спіс4                    = {{Навігацыйная табліца|child
 |groupstyle = 
 |group1 = Асноўныя
 |list1 =
* [[Пасейдон]]
* [[Амфітрыта]]
* [[Трытон (бог)|Трытон]]
* [[Акіян (тытан)|Акіян]]
* [[Тэфіда]]
* [[Понт (бог)|Понт]]/[[Таласа]]
* [[Нерэй]]
* [[Глаўк Марскі]]
* [[Пратэй (міфалогія)|Пратэй]]
* [[Форкій]]
* [[Кето]]
* [[Фетыда]]
 |group2 = [[Акіяніды]]
 |list2 =
* [[Асія (акіяніда)|Асія]]
* [[Гесіёна (акіяніда)|Гесіёна]]
* [[Дарыда (акіяніда)|Дарыда]]
* [[Эўрынома]]
* [[Метыда (акіяніда)|Метыда]]
* [[Немезіда|Немесіда]]
* [[Стыкс]]
* [[Электра (акіяніда)|Электра]]
* [[Філіра]]
* [[Перса]]
* [[Плеёна (акіяніда)|Плеёна]]
* [[Клімена (акіяніда)|Клімена]]
* [[Каліроя (акіяніда)|Каліроя]]
 |group3 = [[Нерэіды]]
 |list3 =
* [[Амфітрыта]]
* [[Фетыда]]
* [[Галатэя (нерэіда)|Галатэя]]
* [[Немертэя]]
* [[Галена]]
* [[Сао]]
}}
|загаловак5 = [[Хтанічныя бажаствы|Хтанічныя &lt;br /&gt;бажаствы]]
|спіс5 = {{Навігацыйная табліца|child
 |groupstyle = 
 |group1 = Асноўныя
 |list1 =
* [[Аід]]
* [[Персефона]]
* [[Гея (багіня)|Гея]]
* [[Дэметра]]
* [[Геката]]
* [[Танатас]]
 |group2 = [[Эрыніі]]
 |list2 =
* [[Тысіфона]]
* [[Алекто (міфалогія)|Алекто]]
* [[Мегера]]
 |group3 = Народжаныя на зямлі
 |list3 =
* [[Гекатанхейры]]
* [[Кіклопы]]
* [[Гіганты]]
* [[Карыбанты]]
* [[Меліі (міфалогія)|Меліі]]
* [[Тэльхіны]]
* [[Тыфон]]
* '''''Суддзі:''''' [[Мінас]]
* [[Эак]]
* [[Радамант]]
}}
|загаловак6 = Зямля
|спіс6 = {{Навігацыйная табліца|child
 |groupstyle = 
 |group1 = Групы
 |list1 =
* [[Амазонкі]]
* [[Вятры ў старажытнагрэчаскай міфалогіі|Вятры]]
* [[Кентаўры]]
* [[Драконы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі|Драконы]]
* [[Гарпіі]]
* [[Сатыры]]
* [[Німфы]]
 |group2 = [[Німфы]]
 |list2 =
* [[Арэяды]]
* [[Дрыяды]] і [[Гамадрыяды]]
* [[Наяды]]
* [[Нерэіды]]
* [[Напеі]]
* [[Ліманіяды]]
* [[Плеяды (міфалогія)|Плеяды]]
 |group3 = Героі
 |list3 =
* [[Геракл]]
* [[Ахіл]] і [[Траянская вайна]]
* [[Адысей]] і [[Адысея]]
* [[Ясон]] і [[Арганаўты]]
* [[Персей]] і [[Гаргона Медуза]]
* [[Эдып]] супраць [[Сямёра супраць Фіваў|Фіваў]]
* [[Тэсей]] і [[Мінатаўр]]
* [[Трыпталем]]
}}
|стыль_унізе               = 
|унізе                     =
* '''''Катэгорыі:''''' [[:Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытнай Грэцыі|Рэлігія]] і [[:Катэгорыя:Старажытнагрэчаская міфалогія|міфалогія]]
* [[:Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі|Багі]] і [[:Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні|багіні]]
* [[:Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў|Героі]] і [[:Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў|гераіні]]
* [[:Катэгорыя:Міфічныя істоты ў старажытнагрэчаскай міфалогіі|Міфічныя істоты]]

* '''[[Партал:Старажытная Грэцыя|Партал]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Старажытнагрэчаская міфалогія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5rcxgvokh4wpbj1ew9hcphslhgb5hay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белая дзіра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82807</id>
    <revision>
      <id>5197755</id>
      <parentid>5181811</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8632" sha1="2darh4b8hq80jaxrcvt5pud4p29upn8" xml:space="preserve">'''Бе́лая дзіра́''' — [[Гіпотэза|гіпатэтычны]] фізічны аб’ект у [[Сусвет|Сусвеце]], у вобласць якога нішто не можа ўвайсці. Белая дзіра з’яўляецца часавай супрацьлегласцю [[Чорная дзірка|чорнай дзіры]].

У 1930-я гады амерыканскія фізікі [[Роберт Опенгеймер]] і [[Хартланд Снайдэр]] прадставілі ідэю белых дзірак як рашэння ўраўненняў [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] [[Ураўненні Эйнштэйна|Эйнштэйна]]. Гэтыя ўраўненні, аснова сучаснай фізікі, апісваюць скрыўленне прасторы-часу з прычыны ўздзеяння масіўных аб’ектаў. Тым часам як [[Чорная дзірка|чорныя дзіры]] нараджаюцца ў выніку калапсу зорак, белыя дзіры ўяўляюць сабой тэарэтычнае нараджэнне прасторы, часу і, магчыма, нават сусветаў. У цэнтры прастора і час не заканчваюцца сінгулярнасцю, а працягваюцца праз кароткую пераходную вобласць, дзе [[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненні Эйнштэйна]] парушаюцца квантавымі эфектамі. З гэтай вобласці ўзнікаюць прастора і час са структурай унутранай белай дзіры, такая магчымасць ужо была прапанавана ірландскім фізікам [[Джон Лайтан Сінг|Джонам Лайтанам Сінгам]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author= Равелі, Карла |author2= |name-list-style=  |title= Black Hole Evolution Traced Out with Loop Quantum Gravity |journal= [[Амерыканскае фізічнае таварыства]] | volume=  |issue=  |pages=  |date= 10 снежня 2018 |doi= |bibcode= |url= https://physics.aps.org/articles/v11/127 }}&lt;/ref&gt;

Праз няўстойлівасць гэтага рашэння [[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]] адносна абурэнняў метрыкі прасторы-часу белая дзіра можа быць толькі вечнай, г.зн. павінна існаваць у Сусвеце ад самага пачатку яе пашырэння і не можа нарадзіцца пазней, напрыклад у працэсе [[Гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]]. У матэматычным сэнсе адасобленае рашэнне толькі з белай дзірой не поўнае, бо апісвае не ўсю прастору-час, а толькі яго частку. Таму можа існаваць вечная белая дзіра, толькі тапалагічна злучана з вечнай чорнай дзірой. [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Якаў Зяльдовіч]] і [[Валер Паўлавіч Фралоў|Валер Фралоў]] даказалі, што белая дзіра схільная да класічнай і квантавай няўстойлівасцей.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://znanie-sila.su/themes/space/krotovye-nory-chto-eto-mif-vrata-v-drugie-miry-ili-matematicheskaya-abstraktsiya|title=КРОТОВЫЕ НОРЫ: что это – миф, врата в другие миры или математическая абстракция?| website=Знание — сила|date=24 чэрвеня 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/kakoj-byla-nasha-vselennaya-do-bolshogo-vzryva.html|title=Какой была наша Вселенная до Большого взрыва?| website=Hi-News.ru|date=4 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rwspace.ru/article/my-zhivem-v-multivselennoj.html|title=Мы живем в мультивселенной?| website=RW Space|date=12 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigenc.ru/c/belaia-dyra-cd522a|title=Белая дыра|website=Большая российская энциклопедия|date=19 мая 2022|access-date=17 ліпеня 2023|archive-date=4 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404113801/https://bigenc.ru/c/belaia-dyra-cd522a|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Тэарэтычна мяркуецца, што белыя дзіры могуць утварацца пры выхадзе з-за [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] рэчыва чорнай дзіры, якая знаходзіцца ў іншым часе.

На цяперашні час невядомы фізічныя аб’екты, якія можна пэўна лічыць белымі дзірамі, таксама няма тэарэтычных перадумоў па метадах іх пошуку (у адрозненне ад чорных дзірак, якія павінны знаходзіцца, напрыклад, у цэнтрах буйных спіральных [[Галактыка|галактык]]).

Ізраільскія астраномы [[Алон Рэтэр]] і [[Шлома Хелер]] сцвярджаюць, што анамальны гама-усплёск [[GRB 060614]], які адбыўся ў 2006 годзе, быў «белай дзірой»&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/science/article/2011/05/31/593599-vo-vselennoy-vpervyie-otkryit-gigantskiy-antipod-chernoy-dyiryi.html У Сусвеце ўпершыню адкрыты гіганцкі антыпод чорнай дзіркі] ''Маскоўскі камсамолец'', 31 мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.membrana.ru/particle/16190 Ізраільцяне знайшлі белую дзірку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527173449/http://www.membrana.ru/particle/16190 |date=27 мая 2012 }}&lt;/ref&gt;.

У 2014 годзе Мадрыз Агілар, Марэна і Беліні даследавалі ідэю Вялікага выбуху ў выніку выбуху звышмасіўнай белай дзіры ў межах пяцімернага вакууму.&lt;ref&gt;J. E. Madriz Aguilar, C. Moreno, M. Bellini. «The primordial explosion of a false white hole from a 5D vacuum». ''Physics Letters''. B728, 244 (2014).[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0370269313009805].&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Гравітацыйная сінгулярнасць]]
* [[Чарвяточына]]
* [[Квазар]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Белыя дзіры і нараджэнне часціц]{{ref-ru}}
* [http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=13&amp;num=1143&amp;x=16&amp;y=6 Геаметрыя чорных і белых дзірак]{{ref-ru}}
* [http://www.popmech.ru/article/6935-mir-v-dyire Свет у дзірцы: Сусвет усярэдзіне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110901020022/http://www.popmech.ru/article/6935-mir-v-dyire/ |date=1 верасня 2011 }}{{ref-ru}}
* [http://www.membrana.ru/articles/inventions/2010/04/22/144100.html Фізік выпусціў Сусвет у матрошку з чорных дзірак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101124094413/http://www.membrana.ru/articles/inventions/2010/04/22/144100.html |date=24 лістапада 2010 }}{{ref-ru}}
* [http://www.membrana.ru/particle/16190 Ізраільцяне знайшлі белую дзіру]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527173449/http://www.membrana.ru/particle/16190 |date=27 мая 2012 }}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Астрафізіка]]
[[Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы]]
[[Катэгорыя:Гравітацыя]]
[[Катэгорыя:Гіпатэтычныя астранамічныя аб’екты]]
[[Катэгорыя:Фізічныя гіпотэзы]]
[[Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці]]
[[Катэгорыя:Чорныя дзіркі]]</text>
      <sha1>2darh4b8hq80jaxrcvt5pud4p29upn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альфрэд Гарыевіч Шнітке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85131</id>
    <revision>
      <id>5197679</id>
      <parentid>4650445</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6161" sha1="qwy0jsuk2fk927cx4jnkmfokn6jf3tn" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Імя            = Альфрэд Шнітке
| Подпіс        = Alfred Schnittke
| Лога           = 
| Фота           =
| Шырыня_фота    = 250px
| Апісанне_фота  = Альфрэд Шнітке
| Поўнае_імя     = Альфрэд Гарыевіч Шнітке
| Дата нараджэння  = 24.11.1934
| Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Энгельс|у Энгельсе|горад Энгельс}}, [[АССР немцаў Паволжа]], [[СССР]]
| Дата_смерці    = 3.8.1998
| Месца_смерці   = {{Месца смерці|Гамбург}}, [[ФРГ]]
| Гады =
| Краіны = {{Сцягафікацыя|СССР}}&lt;br /&gt;{{Сцягафікацыя|Германія}}
| Прафесіі = {{кампазітар|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}, піяніст, тэарэтык музыкі, {{музычны педагог|СССР|Расіі}}
| Інструменты =
| Жанры = сучасная акадэмічная музыка, авангард
| Псеўданімы =
| Калектывы =
| Арганізацыі =
| Супрацоўніцтва =
| Лэйблы =
| Узнагароды = {{Дзяржаўная прэмія Расіі}} {{Ніка, кінапрэмія|1989}} {{Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР}}
}}
'''Альфрэд Гарыевіч Шнітке'''&lt;ref name=pr&gt;Напісанне '''Альфрэд Гарыевіч Шнітке''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.17., Мн., 2003, С.448.&lt;/ref&gt; ({{lang-de|Alfred Schnittke}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] і расійскі [[кампазітар]], тэарэтык музыкі і педагог (аўтар артыкулаў пра рускіх і савецкіх кампазітараў), адзін з найбольш значных музычных дзеячаў другой паловы XX стагоддзя. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1987). Член-карэспандэнт Каралеўскай шведскай акадэміі музыкі (1987), шэрагу АМ Германіі.

== Біяграфія ==
Скончыў [[Маскоўская дзяржаўная кансерваторыя імя П. І. Чайкоўскага|Маскоўскую кансерваторыю]] (1958), у 1961—72 выкладаў у ёй. З 1990 жыў у Германіі, выкладаў у Гамбургскай кансерваторыі.

У яго музыцы, прысвечанай тэмам жыцця і смерці, лёсам культуры і чалавецтва, традыцыйная музычная мова суіснуе з разнастайнай сучаснай кампазіцыйнай тэхнікай. Сярод твораў: оперы «Жыццё з ідыётам» (1991), «Джэзуальда» (1994); балеты «Эскізы» (паст. 1985), «Лабірынты», «Пер Гюнт» (абодва паст. 1989); сцэнічная кампазіцыя «Жоўты гук» (паст. 1984); кантата «Гісторыя доктара Іягана Фаўста» (1983); Рэквіем (1975); 9 сімфоній (1972—98), інструментальныя канцэрты (у жанры ''concerto grosso''), канцэрты для інструментаў з аркестрам, у т.л. 2 для [[фартэпіяна]] (1960, 1979), 4 для скрыпкі (1957—84), для габоя, арфы і струнных (1972), для віяланчэлі (1986) і для хору; камерна-інструментальныя ансамблі; музыка для драматычнага тэатра, кіно і тэлефільмаў (каля 60). Аўтар артыкулаў, у т.л. пра творчасць кампазітараў ХХ стагоддзя.

== Сімфоніі ==
* 1957 — Сімфонія «нулявая» у 4 частках.
* 1972 — Сімфонія № 1 у 4 частках.
* 1979 — Сімфонія № 2 (St. Florian) для салістаў, камернага хору і сімфанічнага аркестра ў 6 частках.
* 1981 — Сімфонія № 3 у 4 частках.
* 1984 — Сімфонія № 4 для салістаў і камернага аркестра. Адначасткавая.
* 1988 — Сімфонія № 5 / Concerto Grosso № 4 для габоя, скрыпкі, клавесіна і сімфанічнага аркестра ў 4 частках.
* 1992 — Сімфонія № 6 у 4 частках.
* 1993 — Сімфонія № 7 у 3 частках.
* 1993—1994 — Сімфонія № 8 у 5 частках.
* 1995—1998 — Сімфонія № 9 у 3 частках.

== Прэміі і ўзнагароды ==
* Дзяржаўная прэміі Расіі 1986, 1995.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|17|Шнітке}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шнітке Альфрэд Гарыевіч}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ у вобласці літаратуры і мастацтва]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў РСФСР]]
[[Катэгорыя:Кінакампазітары СССР]]
[[Катэгорыя:Кінакампазітары Расіі]]
[[Катэгорыя:Кампазітары — аўтары рэквіемаў]]
[[Катэгорыя:Рускія эмігранты трэцяй хвалі ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Імператарскай прэміі Японіі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Маскоўскай кансерваторыі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя Н. К. Крупскай]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Ніка»]]</text>
      <sha1>qwy0jsuk2fk927cx4jnkmfokn6jf3tn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка</title>
    <ns>4</ns>
    <id>90386</id>
    <revision>
      <id>5197687</id>
      <parentid>5195887</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="689" sha1="45ktzsep2rcsn7e1oqawqe3cfugdwnr" xml:space="preserve">''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)''

* Закаханы ў '''[[Еўропа (міфалогія)|Еўропу]]''' [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]].
* Для перавозак і бяспекі астранаўтаў [[НАСА]] выкарыстоўваецца '''[[Roshel Senator|канадскі бронеаўтамабіль]]'''.

''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]''

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]]</text>
      <sha1>45ktzsep2rcsn7e1oqawqe3cfugdwnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197689</id>
      <parentid>5197687</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="904" sha1="1v2jx44v8siav80uy8t8rc9ty398it3" xml:space="preserve">''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)''

* '''[[Абугіда]]''' займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]].
* Закаханы ў '''[[Еўропа (міфалогія)|Еўропу]]''' [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]].
* Для перавозак і бяспекі астранаўтаў [[НАСА]] выкарыстоўваецца '''[[Roshel Senator|канадскі бронеаўтамабіль]]'''.

''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]''

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]]</text>
      <sha1>1v2jx44v8siav80uy8t8rc9ty398it3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197690</id>
      <parentid>5197689</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="la2ind469hske7nc1vwln77migs7fhm" xml:space="preserve">''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)''

* '''[[Абугіда]]''' займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]].
* Закаханы ў '''[[Еўропа (міфалогія)|Еўропу]]''' [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]].
* Для перавозак і бяспекі астранаўтаў [[НАСА]] выкарыстоўваецца '''[[Roshel Senator|канадскі бронеаўтамабіль]]'''.
* Пры награванні ў асяроддзі [[кісларод]]у ці [[вадарод]]у ў паверхневых слаях [[сталь|сталяў]] і [[сплаў|сплаваў]] адбываецца '''[[абезвугляроджванне]]'''.

''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]''

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]]</text>
      <sha1>la2ind469hske7nc1vwln77migs7fhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197691</id>
      <parentid>5197690</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="o1f3fmjmkyanpjvk5owszn09zyuznr4" xml:space="preserve">''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)''

* '''[[Абугіда]]''' займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]].
* Закаханы ў '''[[Еўропа (міфалогія)|Еўропу]]''' [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]].
* Асаблівасцю '''[[беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі]]''' стала ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай [[Славістыка|славістыкі]] з асяроддзем [[беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай эміграцыі]].
* Для перавозак і бяспекі астранаўтаў [[НАСА]] выкарыстоўваецца '''[[Roshel Senator|канадскі бронеаўтамабіль]]'''.
* Пры награванні ў асяроддзі [[кісларод]]у ці [[вадарод]]у ў паверхневых слаях [[сталь|сталяў]] і [[сплаў|сплаваў]] адбываецца '''[[абезвугляроджванне]]'''.

''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]''

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]]</text>
      <sha1>o1f3fmjmkyanpjvk5owszn09zyuznr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197696</id>
      <parentid>5197691</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1768" sha1="40qfyzb64zicdwnfhgkivu0k6jl0z7k" xml:space="preserve">''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)''

* '''[[Абугіда]]''' займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]].
* Закаханы ў '''[[Еўропа (міфалогія)|Еўропу]]''' [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]].
* Асаблівасцю '''[[беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі]]''' стала ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай [[Славістыка|славістыкі]] з асяроддзем [[беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай эміграцыі]].
* Для перавозак і бяспекі астранаўтаў [[НАСА]] выкарыстоўваецца '''[[Roshel Senator|канадскі бронеаўтамабіль]]'''.
* Пры награванні ў асяроддзі [[кісларод]]у ці [[вадарод]]у ў паверхневых слаях [[сталь|сталяў]] і [[сплаў|сплаваў]] адбываецца '''[[абезвугляроджванне]]'''.
* Чым большая доля '''[[абаротны капітал|абаротнага капіталу]]''' ў авансаваным, тым меншы час абароту ўсяго [[капітал]]у і большы [[прыбытак]].

''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]''

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]]</text>
      <sha1>40qfyzb64zicdwnfhgkivu0k6jl0z7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдуар Баладзюр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90892</id>
    <revision>
      <id>5197806</id>
      <parentid>4467682</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49500-08</username>
        <id>173951</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ 31 жніўня 2026</comment>
      <origin>5197806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3555" sha1="3crc6mjc2twur9yatu2ywginzy3h5l9" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя        = Эдуар Баладзюр
| арыгінальнае імя   = {{lang-fr|Édouard Balladur}}
| партрэт = Édouard Balladur and Raymond Barre (cropped).jpg
| шырыня партрэта = 225px
| подпіс = Эдуар Баладзюр у 1987 годзе.
| тытул = [[прэм'ер-міністр Францыі]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;14&lt;sup&gt;-ы&lt;/sup&gt; прэм'ер-міністр [[Пятая рэспубліка|Пятай рэспублікі]]&lt;/small&gt;
| парадак = 163
| сцяг = Flag of France.svg
| перыядпачатак = [[29 сакавіка]] [[1993]]
| перыядканец = [[10 мая]] [[1995]]
| папярэднік = [[П’ер Берэгавуа]]
| пераемнік = [[Ален Жупэ]]
| прэзідэнт = [[Франсуа Мітэран]]
| партыя = 
| дзейнасць = палітыка, дзяржаўная дзейнасць
| прафесія = [[:fr:Haut fonctionnaire|Высокапастаўлены чыноўнік]].
| адукацыя = 
| навуковая ступень =
| узнагароды =
{{{!}}
{{!}}{{Вялікі афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}}{{!}}{{!}}{{Кавалер Вялікага Крыжа ордэна За заслугі (Францыя)}}{{!}}{{!}}{{Вялікі крыж ордэна За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай}}
{{!}}}
&lt;br /&gt; Вялікі крыж Нацыянальнага ордэна Заслуг.
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці =
| месца смерці =
|веравызнанне = [[Армянская каталіцкая царква]]
| імя пры нараджэнні =
| дынастыя =
| бацька =
| маці =
| жонка =Мары-Жазеф Делакур
| дзеці =П'ер Баладзюр&lt;br /&gt; Жэром Баладзюр&lt;br /&gt; Анры Баладзюр&lt;br /&gt; Рамен Баладзюр
| аўтограф =
}}
'''Эдуар Баладзюр''' ({{lang-hy|Էդուար Բալլադյուր}}, {{lang-fr|Édouard Balladur}}, нар. [[2 мая]] [[1929]], Смірна ([[Ізмір]]), [[Турцыя]] - [[31 жніўня]] [[2026]]) — французскі дзяржаўны і палітычны дзеяч [[армяне|армянскага паходжання]]. Прэм'ер-міністр Францыі, кандыдат у прэзідэнты Францыі.

{{зноскі}}

{{start box}}
{{succession box|title=[[Прэм'ер-міністры Францыі|Прэм'ер-міністр Францыі]]|before=[[П’ер Берэгавуа]]|after=[[Ален Жупэ]]|years=[[29 сакавіка]] [[1993]] — [[10 мая]] [[1995]]}}
{{end box}}

{{Прэм’ер-міністры Францыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Баладзюр}}
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі (1995)]]
[[Катэгорыя:Міністры фінансаў Францыі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа французскага Ордэна «За заслугі»]]
[[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза за народны рух]]</text>
      <sha1>3crc6mjc2twur9yatu2ywginzy3h5l9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197809</id>
      <parentid>5197806</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне, ачыстка картак</comment>
      <origin>5197809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="46bw91732vjxm9w0bzwej5fi7ytg1qs" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Эдуар Баладзюр''' ({{lang-hy|Էդուար Բալլադյուր}}, {{lang-fr|Édouard Balladur}}; {{ВДП}}) — французскі дзяржаўны і палітычны дзеяч [[армяне|армянскага паходжання]]. Прэм’ер-міністр Францыі, кандыдат у прэзідэнты Францыі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Прэм’ер-міністры Францыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Баладзюр Эдуар}}
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі (1995)]]
[[Катэгорыя:Міністры фінансаў Францыі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа французскага Ордэна «За заслугі»]]
[[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза за народны рух]]</text>
      <sha1>46bw91732vjxm9w0bzwej5fi7ytg1qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самаліленд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92488</id>
    <revision>
      <id>5197627</id>
      <parentid>5191867</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49050-60</username>
        <id>173928</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Я змяніў гэта, таму што асноўная рэлігія ў Самалілендзе — іслам.</comment>
      <origin>5197627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8455" sha1="5ia3yhdz9l0aeos8r37xg4trhxs3m2y" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Родны склон = Самаліленда
| Дэвіз = ([[Арабская мова|араб.]])[[Шахада|لا إله إلا الله محمد رسول الله]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Lā ilāhā illā-llāhu; muhammadun rasūlu-llāhi''&lt;br /&gt;(«Няма Бога, акрамя [[Алах]]а, а [[Мухамад]] — пасланец Алаха») &lt;br /&gt;Таксама дэвізам з'яўляецца фраза «Правасуддзе, Мір, Свабода, Дэмакратыя і Поспех для ўсіх»&lt;/small&gt;
| Назва гімна = Saamo ku waar
| Форма праўлення = [[Рэспубліка]], [[Прадстаўнічая дэмакратыя]]
| Дзяржаўная рэлігія = [[Іслам]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 9
| lat_min = 45
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 45
| lon_min = 58
| lon_sec = 0
| region = SO
| CoordScale = 3000000
| Спрэчны статус = так
| Абвяшчэнне незалежнасці = [[18 мая]] [[1991]] г.
| Незалежнасць ад = [[Самалі]]
| Дыпламатычнае прызнанне = ''дэ-факта'' [[Непрызнаныя дзяржавы|частковае]]&lt;br /&gt;(''дэ-юрэ'' няма)
| Найбуйнейшыя гарады = [[Харгейса]], [[Бербера]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Самаліленда|Прэзідэнт]]
| Кіраўнікі = [[Ахмед Сіланьё]]
| Тэрыторыя = 137 600
| Працэнт вады = ?
| Месца па насельніцтву = 129-136
| Насельніцтва = 3.515.380
| Год перапісу = 2008
| Шчыльнасць насельніцтва = 25
| Дамен = адсутнічае
| Заўвагі = &lt;small&gt;З прычыны непрызнанасці дзяржавы, шматлікія паказчыкі маюць патрэбу ва ўдакладненні ці прыблізныя.&lt;/small&gt;
}}
[[Файл:Somaliland map.png|thumb|250px|right]]
'''Самаліленд''' — часткова прызнаная дзяржава ў паўночнай частцы афрыканскага [[паўвостраў Самалі|паўвострава Самалі]] на тэрыторыі былой калоніі [[Брытанскае Самалі]]. Прызнаецца міжнароднай супольнасцю часткай [[Самалі]]. Сталіца — [[Харгейса|горад Харгейса]].

== Гісторыя ==
Раней тэрыторыя Самаліленд называлася [[Брытанскае Самалі]] (з 1887 года), у 1960 годзе Самалі атрымала незалежнасць, калі аб’ядналіся дзве былыя калоніі — [[Італьянскае Самалі]] і Брытанскае Самалі. Пры гэтым асобнай дзяржавы Самаліленд дэ-факта так і не з’явілася (хоць фармальна Дзяржава Самаліленд існавала з 26 чэрвеня па 1 ліпеня 1960 года незалежна ад іншых краін).

У 1991 годзе Самалі па сутнасці спыняе існаванне як дзяржава. Калі на тэрыторыі былога Італьянскага Самалі ўтварылася мноства «удзельных княстваў» на чале з палявымі камандзірамі, які пастаянна канфліктуюць паміж сабой, то на тэрыторыі Самаліленда абстаноўка была параўнальна мірнай, а ўзровень жыцця — нашмат вышэй.

18 мая 1991 года на фоне грамадзянскай вайны Самаліленд у аднабаковым парадку абвясціў пра аднаўленне свайго суверэнітэту і выхад са складу Самалі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.govsomaliland.org/article/chronology-somaliland|title=Chronology Somaliland|website=Government of Somaliland|access-date=2026-06-11|archive-date=2 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260102202159/https://www.govsomaliland.org/article/chronology-somaliland|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Сітуацыя ў Самалілендзе адносна стабільная — вайна ў 2006 годзе паміж Саюзам ісламскіх судоў, Эфіопіяй і асноўным Самалі мала закранула Самаліленд. Але, нягледзячы на прыкметы дзяржаўнасці, афіцыйнага прызнання Самаліленд не атрымаў.

Летам-восенню 2011 года Самаліленд у ліку ўсходнеафрыканскіх краін пацярпеў ад засухі і голаду&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2012/02/1196211|title=ООН: голод в Сомали ликвидирован, но необходимы меры по предотвращению новых кризисов|website=Новости ООН|date=2012-02-03|access-date=2026-06-11|archive-date=20 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120103419/https://news.un.org/ru/story/2012/02/1196211|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

26 снежня 2025 года [[Ізраіль]] стаў першай дзяржавай-членам [[ААН]], якая афіцыйна прызнала незалежнасць Самаліленда.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/384440|title=Ізраіль першым прызнаў Самаліленд незалежнай дзяржавай|website=Наша Ніва|date=2025-12-26|access-date=2026-06-11}}&lt;/ref&gt;

== Палітычны лад ==
Афармленне дзяржаўнага ладу пачалося з прыняццем на канферэнцыі ў горадзе Бо́рама Нацыянальнай хартыі (1993), а затым часовай Канстытуцыі (у 1997 годзе), канчатковая версія асноўнага закона была адобрана на рэферэндуме ў 2001-м.

Самаліленд — прэзідэнцкая рэспубліка. Выканаўчую ўладу ажыццяўляюць прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт, якія абіраюцца на пяць гадоў. Прэзідэнт выконвае функцыі кіраўніка дзяржавы і ўрада, фарміруе кабінет міністраў.

Заканадаўчую ўладу прадстаўляе двухпалатны парламент (па 82 дэпутаты ў кожнай з палат). Ніжняя палата (палата прадстаўнікоў) адказвае за заканатворчы працэс, верхняя (савет старэйшын) займаецца ўрэгуляваннем міжкланавых канфліктаў і падтрыманнем грамадзянскага міру.

Дэ-юрэ ў краіне ўстаноўлена трохпартыйная сістэма — на парламенцкія і прэзідэнцкія выбары дапускаюцца толькі тры партыі, якія набралі 20 % галасоў у чатырох з шасці рэгіёнаў на мясцовых выбарах у муніцыпальныя і акруговыя саветы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/base/30/12/2025/69538c619a7947250622a168|title=Республика Сомалиленд: независимость без международного признания|website=РБК|access-date=2026-06-11}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat-inline|Somaliland}}
* [http://www.flickr.com/photos/aleshru/sets/72157623158802052/ Фатаграфіі Самаліленда] на flickr

{{rq|sources}}
{{Дзяржавы Самалі}}
{{Афрыка}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Самаліленд| ]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі Самалі]]
[[Катэгорыя:Непрызнаныя дзяржавы]]</text>
      <sha1>5ia3yhdz9l0aeos8r37xg4trhxs3m2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197804</id>
      <parentid>5197627</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5197804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8409" sha1="pu5ztz4hyv8ngiooczgdyayc64jybqi" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Родны склон = Самаліленда
| Дэвіз = ([[Арабская мова|араб.]])[[Шахада|لا إله إلا الله محمد رسول الله]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Lā ilāhā illā-llāhu; muhammadun rasūlu-llāhi''&lt;br /&gt;(«Няма Бога, акрамя [[Алах]]а, а [[Мухамад]] — пасланец Алаха») &lt;br /&gt;Таксама «Правасуддзе, Мір, Свабода, Дэмакратыя і Поспех для ўсіх»&lt;/small&gt;
| Назва гімна = Saamo ku waar
| Форма праўлення = [[рэспубліка]], [[прадстаўнічая дэмакратыя]]
| Дзяржаўная рэлігія = [[іслам]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 9
| lat_min = 45
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 45
| lon_min = 58
| lon_sec = 0
| region = SO
| CoordScale = 3000000
| Спрэчны статус = так
| Абвяшчэнне незалежнасці = [[18 мая]] [[1991]] г.
| Незалежнасць ад = [[Самалі]]
| Дыпламатычнае прызнанне = ''дэ-факта'' [[Непрызнаныя дзяржавы|частковае]]&lt;br /&gt;(''дэ-юрэ'' няма)
| Найбуйнейшыя гарады = [[Харгейса]], [[Бербера]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Самаліленда|Прэзідэнт]]
| Кіраўнікі = [[Ахмед Сіланьё]]
| Тэрыторыя = 137 600
| Працэнт вады = ?
| Месца па насельніцтву = 129-136
| Насельніцтва = 3.515.380
| Год перапісу = 2008
| Шчыльнасць насельніцтва = 25
| Дамен = адсутнічае
| Заўвагі = &lt;small&gt;З прычыны непрызнанасці дзяржавы, шматлікія паказчыкі маюць патрэбу ва ўдакладненні ці прыблізныя.&lt;/small&gt;
}}
[[Файл:Somaliland map.png|thumb|250px|right]]
'''Самаліленд''' — часткова прызнаная дзяржава ў паўночнай частцы афрыканскага [[паўвостраў Самалі|паўвострава Самалі]] на тэрыторыі былой калоніі [[Брытанскае Самалі]]. Прызнаецца міжнароднай супольнасцю часткай [[Самалі]]. Сталіца — [[Харгейса|горад Харгейса]].

== Гісторыя ==
Раней тэрыторыя Самаліленд называлася [[Брытанскае Самалі]] (з 1887 года), у 1960 годзе Самалі атрымала незалежнасць, калі аб’ядналіся дзве былыя калоніі — [[Італьянскае Самалі]] і Брытанскае Самалі. Пры гэтым асобнай дзяржавы Самаліленд дэ-факта так і не з’явілася (хоць фармальна Дзяржава Самаліленд існавала з 26 чэрвеня па 1 ліпеня 1960 года незалежна ад іншых краін).

У 1991 годзе Самалі па сутнасці спыняе існаванне як дзяржава. Калі на тэрыторыі былога Італьянскага Самалі ўтварылася мноства «удзельных княстваў» на чале з палявымі камандзірамі, які пастаянна канфліктуюць паміж сабой, то на тэрыторыі Самаліленда абстаноўка была параўнальна мірнай, а ўзровень жыцця — нашмат вышэй.

18 мая 1991 года на фоне грамадзянскай вайны Самаліленд у аднабаковым парадку абвясціў пра аднаўленне свайго суверэнітэту і выхад са складу Самалі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.govsomaliland.org/article/chronology-somaliland|title=Chronology Somaliland|website=Government of Somaliland|access-date=2026-06-11|archive-date=2 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260102202159/https://www.govsomaliland.org/article/chronology-somaliland|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Сітуацыя ў Самалілендзе адносна стабільная — вайна ў 2006 годзе паміж Саюзам ісламскіх судоў, Эфіопіяй і асноўным Самалі мала закранула Самаліленд. Але, нягледзячы на прыкметы дзяржаўнасці, афіцыйнага прызнання Самаліленд не атрымаў.

Летам-восенню 2011 года Самаліленд у ліку ўсходнеафрыканскіх краін пацярпеў ад засухі і голаду&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2012/02/1196211|title=ООН: голод в Сомали ликвидирован, но необходимы меры по предотвращению новых кризисов|website=Новости ООН|date=2012-02-03|access-date=2026-06-11|archive-date=20 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120103419/https://news.un.org/ru/story/2012/02/1196211|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

26 снежня 2025 года [[Ізраіль]] стаў першай дзяржавай-членам [[ААН]], якая афіцыйна прызнала незалежнасць Самаліленда.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/384440|title=Ізраіль першым прызнаў Самаліленд незалежнай дзяржавай|website=Наша Ніва|date=2025-12-26|access-date=2026-06-11}}&lt;/ref&gt;

== Палітычны лад ==
Афармленне дзяржаўнага ладу пачалося з прыняццем на канферэнцыі ў горадзе Бо́рама Нацыянальнай хартыі (1993), а затым часовай Канстытуцыі (у 1997 годзе), канчатковая версія асноўнага закона была адобрана на рэферэндуме ў 2001-м.

Самаліленд — прэзідэнцкая рэспубліка. Выканаўчую ўладу ажыццяўляюць прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт, якія абіраюцца на пяць гадоў. Прэзідэнт выконвае функцыі кіраўніка дзяржавы і ўрада, фарміруе кабінет міністраў.

Заканадаўчую ўладу прадстаўляе двухпалатны парламент (па 82 дэпутаты ў кожнай з палат). Ніжняя палата (палата прадстаўнікоў) адказвае за заканатворчы працэс, верхняя (савет старэйшын) займаецца ўрэгуляваннем міжкланавых канфліктаў і падтрыманнем грамадзянскага міру.

Дэ-юрэ ў краіне ўстаноўлена трохпартыйная сістэма — на парламенцкія і прэзідэнцкія выбары дапускаюцца толькі тры партыі, якія набралі 20 % галасоў у чатырох з шасці рэгіёнаў на мясцовых выбарах у муніцыпальныя і акруговыя саветы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/base/30/12/2025/69538c619a7947250622a168|title=Республика Сомалиленд: независимость без международного признания|website=РБК|access-date=2026-06-11}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{rq|sources}}

== Спасылкі ==
{{commonscat-inline|Somaliland}}
* [http://www.flickr.com/photos/aleshru/sets/72157623158802052/ Фатаграфіі Самаліленда] на flickr

{{Дзяржавы Самалі}}
{{Афрыка}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Самаліленд| ]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі Самалі]]
[[Катэгорыя:Непрызнаныя дзяржавы]]</text>
      <sha1>pu5ztz4hyv8ngiooczgdyayc64jybqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197805</id>
      <parentid>5197804</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8353" sha1="gr4yo6nfhlf9u5imdgf9lharbigoqnc" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Родны склон = Самаліленда
| Дэвіз = ([[Арабская мова|араб.]])[[Шахада|لا إله إلا الله محمد رسول الله]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Lā ilāhā illā-llāhu; muhammadun rasūlu-llāhi''&lt;br /&gt;(«Няма Бога, акрамя [[Алах]]а, а [[Мухамад]] — пасланец Алаха») &lt;br /&gt;Таксама «Правасуддзе, Мір, Свабода, Дэмакратыя і Поспех для ўсіх»&lt;/small&gt;
| Назва гімна = Saamo ku waar
| Форма праўлення = [[рэспубліка]], [[прадстаўнічая дэмакратыя]]
| Дзяржаўная рэлігія = [[іслам]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 9
| lat_min = 45
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 45
| lon_min = 58
| lon_sec = 0
| region = SO
| CoordScale = 3000000
| Спрэчны статус = так
| Абвяшчэнне незалежнасці = [[18 мая]] [[1991]]
| Незалежнасць ад = [[Самалі]]
| Дыпламатычнае прызнанне =
* ''дэ-факта'' [[Непрызнаныя дзяржавы|частковае]]
* (''дэ-юрэ'' няма)
| Найбуйнейшыя гарады = [[Харгейса]], [[Бербера]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Самаліленда|Прэзідэнт]]
| Кіраўнікі = [[Ахмед Сіланьё]]
| Тэрыторыя = 137 600
| Працэнт вады = 
| Месца па насельніцтву = 129-136
| Насельніцтва = 3.515.380
| Год перапісу = 2008
| Шчыльнасць насельніцтва = 25
| Дамен = 
| Заўвагі = З прычыны непрызнанасці дзяржавы, многія паказчыкі вымагаюць удакладнення або прыблізныя.
}}
[[Файл:Somaliland map.png|thumb|250px|right]]

'''Самаліленд''' — часткова прызнаная дзяржава ў паўночнай частцы афрыканскага [[паўвостраў Самалі|паўвострава Самалі]] на тэрыторыі былой калоніі [[Брытанскае Самалі]]. Прызнаецца міжнароднай супольнасцю часткай [[Самалі]]. Сталіца — [[Харгейса|горад Харгейса]].

== Гісторыя ==
Раней тэрыторыя Самаліленд называлася [[Брытанскае Самалі]] (з 1887 года), у 1960 годзе Самалі атрымала незалежнасць, калі аб’ядналіся дзве былыя калоніі — [[Італьянскае Самалі]] і Брытанскае Самалі. Пры гэтым асобнай дзяржавы Самаліленд дэ-факта так і не з’явілася (хоць фармальна Дзяржава Самаліленд існавала з 26 чэрвеня па 1 ліпеня 1960 года незалежна ад іншых краін).

У 1991 годзе Самалі па сутнасці спыняе існаванне як дзяржава. Калі на тэрыторыі былога Італьянскага Самалі ўтварылася мноства «удзельных княстваў» на чале з палявымі камандзірамі, які пастаянна канфліктуюць паміж сабой, то на тэрыторыі Самаліленда абстаноўка была параўнальна мірнай, а ўзровень жыцця — нашмат вышэй.

18 мая 1991 года на фоне грамадзянскай вайны Самаліленд у аднабаковым парадку абвясціў пра аднаўленне свайго суверэнітэту і выхад са складу Самалі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.govsomaliland.org/article/chronology-somaliland|title=Chronology Somaliland|website=Government of Somaliland|access-date=2026-06-11|archive-date=2 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260102202159/https://www.govsomaliland.org/article/chronology-somaliland|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Сітуацыя ў Самалілендзе адносна стабільная — вайна ў 2006 годзе паміж Саюзам ісламскіх судоў, Эфіопіяй і асноўным Самалі мала закранула Самаліленд. Але, нягледзячы на прыкметы дзяржаўнасці, афіцыйнага прызнання Самаліленд не атрымаў.

Летам-восенню 2011 года Самаліленд у ліку ўсходнеафрыканскіх краін пацярпеў ад засухі і голаду&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2012/02/1196211|title=ООН: голод в Сомали ликвидирован, но необходимы меры по предотвращению новых кризисов|website=Новости ООН|date=2012-02-03|access-date=2026-06-11|archive-date=20 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120103419/https://news.un.org/ru/story/2012/02/1196211|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

26 снежня 2025 года [[Ізраіль]] стаў першай дзяржавай-членам [[ААН]], якая афіцыйна прызнала незалежнасць Самаліленда.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/384440|title=Ізраіль першым прызнаў Самаліленд незалежнай дзяржавай|website=Наша Ніва|date=2025-12-26|access-date=2026-06-11}}&lt;/ref&gt;

== Палітычны лад ==
Афармленне дзяржаўнага ладу пачалося з прыняццем на канферэнцыі ў горадзе Бо́рама Нацыянальнай хартыі (1993), а затым часовай Канстытуцыі (у 1997 годзе), канчатковая версія асноўнага закона была адобрана на рэферэндуме ў 2001-м.

Самаліленд — прэзідэнцкая рэспубліка. Выканаўчую ўладу ажыццяўляюць прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт, якія абіраюцца на пяць гадоў. Прэзідэнт выконвае функцыі кіраўніка дзяржавы і ўрада, фарміруе кабінет міністраў.

Заканадаўчую ўладу прадстаўляе двухпалатны парламент (па 82 дэпутаты ў кожнай з палат). Ніжняя палата (палата прадстаўнікоў) адказвае за заканатворчы працэс, верхняя (савет старэйшын) займаецца ўрэгуляваннем міжкланавых канфліктаў і падтрыманнем грамадзянскага міру.

Дэ-юрэ ў краіне ўстаноўлена трохпартыйная сістэма — на парламенцкія і прэзідэнцкія выбары дапускаюцца толькі тры партыі, якія набралі 20 % галасоў у чатырох з шасці рэгіёнаў на мясцовых выбарах у муніцыпальныя і акруговыя саветы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/base/30/12/2025/69538c619a7947250622a168|title=Республика Сомалиленд: независимость без международного признания|website=РБК|access-date=2026-06-11}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{rq|sources}}

== Спасылкі ==
{{commonscat-inline|Somaliland}}
* [http://www.flickr.com/photos/aleshru/sets/72157623158802052/ Фатаграфіі Самаліленда] на flickr

{{Дзяржавы Самалі}}
{{Афрыка}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Самаліленд| ]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі Самалі]]
[[Катэгорыя:Непрызнаныя дзяржавы]]</text>
      <sha1>gr4yo6nfhlf9u5imdgf9lharbigoqnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдуард VII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92506</id>
    <revision>
      <id>5197771</id>
      <parentid>5170132</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2066" sha1="trfiu7a20zje3fpl8z2uq8s9fsqzaxp" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Эдуард VII''' ({{lang-en|Edward VII}}; [[9 лістапада]] [[1841]], [[Букінгемскі палац|Бакінгемскі палац]], [[Лондан]] — [[6 мая]] [[1910]], там жа) — кароль Вялікабрытаніі і Ірландыі, імператар Індыі c 22 студзеня 1901 года, аўстрыйскі фельдмаршал (1 мая 1904).

== Біяграфія ==
Першы з Саксен-Кобург-Гоцкай (цяпер Віндзорскай) дынастыі (з 1917 Віндзорскай дынастыі). Уступіў на прастол пасля смерці маці каралевы [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыі]]. Удзельнічаў у стварэнні [[Антанта|Антанты]]. Беспаспяхова дамагаўся адмовы [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] ад саюзу з Германіяй. Ва ўнутранай палітыцы значнай ролі не адыгрываў.

{{зноскі}}

{{Паслядоўнасць людзей | папярэднік=[[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] | спіс=Кароль Вялікабрытаніі,&lt;br /&gt;імператар Індыі | пераемнік=[[Георг V]]|гады=[[1901]]—[[1910]]}}

{{Манархі Вялікабрытаніі}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Саксен-Кобург-Гоцкая дынастыя]]
[[Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Святога Дабравешчання]]
[[Катэгорыя:Аўстрыйскія генерал-фельдмаршалы]]
[[Катэгорыя:Каралеўскія члены Лонданскага каралеўскага таварыства]]
[[Катэгорыя:Філатэлісты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Масоны Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>trfiu7a20zje3fpl8z2uq8s9fsqzaxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барбра Стрэйзанд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94116</id>
    <revision>
      <id>5197475</id>
      <parentid>5118470</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5917" sha1="ijtvvrl2y109cu9l4fx6ewdy6aff4al" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
 | Імя              = Барбра Стрэйзанд 
 | Арыгінал імя   = Barbra Streisand
 | Фота             = Barbra Streisand 1962.jpg
 | Подпіс          = &lt;small&gt;Барбра Стрэйзанд у 1962 годзе&lt;/small&gt;
 | Шырыня           = 250px
 | Імя пры нараджэнні = Барбара Джаан Стрэйзанд 
 | Дата нараджэння    = 
 | Месца нараджэння   = 
 | Дата смерці      =
 | Месца смерці     =
 | Прафесія        = 
 | Гады актыўнасці  = 1960 — цяпер. час
 | Кірунак      =
 | imdb_id          = 0000659
 | Сайт             = [http://www.barbrastreisand.com/ Афіцыйны сайт]
}}
'''Барбра Джоан Стрэйзанд''' ({{lang-en|Barbra Joan Streisand}}, вымаўляецца ['straɪsænd] гэта значыць '''Страйсэнд'''; {{ДН|24|4|1942}}, {{МН|Бруклін||}}, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — амерыканская спявачка і [[актрыса]], якая таксама дасягнула поспеху як [[кампазітар]], [[рэжысёр]], [[прадзюсар]] і палітычны актывіст. Уладальніца двух «[[Оскар]]аў» у намінацыях «Найлепшая актрыса» і «Найлепшая арыгінальная песня», а таксама прэмій «[[Эмі]]», «[[Грэмі]]» і «[[Залаты глобус]]».

Стрэйзанд лічыцца адной з найбольш камерцыйна паспяховых жанчын сучаснага шоу-бізнесу. Гэта адзіны выканаўца, які ўзначальваў са сваімі альбомамі Billboard 200 у 1960-я, 1970-я, 1980-я, 1990-я, 2000-я і 2010-я гады. Усяго ў свеце разышлося больш за 145 млн асобнікаў яе пласцінак.

== Дыскаграфія ==
'''Студыйныя альбомы'''

* ''The Barbra Streisand Album'' (1963)
* ''The Second Barbra Streisand Album'' (1963)
* ''The Third Album'' (1964)
* ''People'' (1964)
* ''My Name Is Barbra'' (1965)
* ''My Name Is Barbra, Two...'' (1965)
* ''Color Me Barbra'' (1966)
* ''Je m'appelle Barbra'' (1966)
* ''Simply Streisand'' (1967)
* ''A Christmas Album'' (1967)
* ''What About Today?'' (1969)
* ''Stoney End'' (1971)
* ''Barbra Joan Streisand'' (1971)
* ''Barbra Streisand...and Other Musical Instruments'' (1973)
* ''The Way We Were'' (1974)
* ''ButterFly'' (1974)
* ''Lazy Afternoon'' (1975)
* ''Classical Barbra'' (1976)
* ''Superman'' (1977)
* ''Songbird'' (1978)
* ''Wet'' (1979)
* ''Guilty'' (1980)
* ''Emotion'' (1984)
* ''The Broadway Album'' (1985)
* ''Till I Loved You'' (1988)
* ''Back to Broadway'' (1993)
* ''Higher Ground'' (1997)
* ''A Love Like Ours'' (1999)
* ''Christmas Memories'' (2001)
* ''The Movie Album'' (2003)
* ''Guilty Pleasures'' (2005)
* ''Love Is the Answer'' (2009)
* ''What Matters Most'' (2011)
* ''Partners'' (2014)
* ''Encore: Movie Partners Sing Broadway'' (2016)
* ''Walls'' (2018)
* ''The Secret of Life: Partners, Volume Two'' (2025)

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{cite book | last=Andersen | first=Christopher | title=Barbra: the way she is | location= | publisher=Harper-Collins | year=2006 | isbn=0-06-056256-0}}
* {{cite book | last=Spada | first=James | title=Streisand: Her Life | url=https://archive.org/details/streisandherlife0000spad | location= | publisher=Crown Publishers, Inc | year=1995 | isbn=0517597535}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Barbra Streisand}}
* [http://www.barbrastreisand.com/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.barbranews.com/ Партал навін Барбры Стрэйзанд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130907100631/http://www.barbranews.com/ |date=7 верасня 2013 }}
* [http://www.barbra-archives.com/#3.0 Архівы Барбры Стрэйзанд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130920091548/http://www.barbra-archives.com/#3.0 |date=20 верасня 2013 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу}}
{{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}}
{{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}}
{{Лаўрэаты ЭГОТ}}

{{DEFAULTSORT:Стрэйзанд}}
[[Катэгорыя:Поп-музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard 200]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзённай прэміі «Эмі»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]]
[[Катэгорыя:Галівудская алея славы]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]]</text>
      <sha1>ijtvvrl2y109cu9l4fx6ewdy6aff4al</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Кантыненты</title>
    <ns>10</ns>
    <id>97856</id>
    <revision>
      <id>5197380</id>
      <parentid>4711227</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5197380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3972" sha1="8wa558qfsbjceygvzk5ksxpp9gwj2li" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Кантыненты
|navbar                    = plain
|state                     = &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка =
|загаловак                 = Кантыненты
|выява                     =
|стыль_загалоўкаў          =
|стыль_спісаў              =
|клас_спісаў               = hlist hlist-items-nowrap

|стыль_уверсе =
|уверсе       =

|загаловак1   = [[Кантынент|Мацерыкі]]
|спіс1      =
* [[Аўстралія (кантынент)|Аўстралія]]
* [[Антарктыда]]
* [[Афрыка]]
* [[Еўразія]]
* [[Паўночная Амерыка]]
* [[Паўднёвая Амерыка]]

|загаловак2 = [[Частка свету|Часткі свету]]
|спіс2 =
* [[Афраеўразія]]
** [[Афрыка]]
** [[Еўропа]]
** [[Азія]]
* [[Амерыка]]
* [[Аўстралія і Акіянія]]
* [[Антарктыда]]

|загаловак3 = [[Старажытныя мацерыкі|Старажытныя&lt;br /&gt;мацерыкі]]
|спіс3 =
* [[кантынент Арктыка|Арктыка]]
* [[кантынент Кімерыя|Кімерыя]]
* [[Казахстанія]]
* [[Пангея]]
* [[Гандвана]]
* [[Лаўразія]]
* [[Лаўрусія]]
* [[Радзінія]]
* [[Паноція]]
* [[кантынент Ур|Ур]]
* [[Нуна]]
* [[кантынентНена|Нена]]
* [[Ваальбара]]
* [[Кенарленд]]

|загаловак4 = [[Кратон|Старажытныя&lt;br /&gt;платформы]]
|спіс4 =
* [[Паўночна-Амерыканская платформа|Лаўрэнція]]
* [[Усходне-Еўрапейская платформа|Балтыка]]
* [[Сібірская платформа|Ангарыда]]
* [[Паўднёва-Амерыканская платформа|Паўднёвая Амерыка]]
* [[Афрыканская платформа]]
* [[Індастанская платформа|Індастан]]
* [[Аўстралійская платформа|Аўстралія]]
* [[Антарктычная платформа|Антарктыда]]
* [[Сіна-Карэйская платформа|Сіна-Карэя]]
* [[Паўднёва-Кітайская платформа|Янцзы]]
* [[Гіпербарэйская платформа|Гіпербарэя]]
* [[Тыбецкая платформа|Тыбет]]
* [[Тарымская платформа|Тарым]]
* [[Індакітайская платформа|Індакітай]]
* [[Кангалезская платформа|Конга]]
* [[Калахарыйская платформа|Калахары]]
* [[Самалійская платформа|Самалі]]
* [[Мадагаскарская платформа|Мадагаскар]]
* [[Аравійская платформа|Аравія]]
* [[Заходне-Афрыканская платформа|Сахара]]
* [[Зімбабвская платформа|Зімбабвэ]]
* [[Капваальская платформа|Капвааль]]
* [[Пілбарская платформа|Пілбара]]
* [[Гаўлерская платформа|Гаўлер]]
* [[Юлгранская платформа|Юлгран]]
* [[Заходне-Еўрапейская платформа|Заходняя Еўропа]]
* [[Рыа-дэ-Ла-Плацкая платформа|Рыа-дэ-Ла-Плата]]

|загаловак5 = Жывёльныя&lt;br /&gt;царствы
|спіс5 =
* [[Арктагея]]
* [[Палеагея]]
* [[Неагея]]
* [[Аўстралазія (біягеаграфія)|Натагея]]

|стыль_унізе =
|унізе =
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8wa558qfsbjceygvzk5ksxpp9gwj2li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь на «Еўрабачанні»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98875</id>
    <revision>
      <id>5197747</id>
      <parentid>5191325</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T01:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51946" sha1="0939lfqnl486j40wxt5ipggpsvipqyq" xml:space="preserve">{{Краіна-удзельніца Еўрабачання
| Назва краіны          = Беларусь
| Сцяг                  = EuroBielorrusia.svg
| Тэлеканал             = [[Першы нацыянальны тэлеканал|БТ]] (2004—2006)&lt;br /&gt;[[Першы нацыянальны тэлеканал|Першы]] (2007—2011)&lt;br /&gt;[[Беларусь 1]] (2011—2021)&lt;br /&gt;[[Беларусь 24]] (2011—2021)
| Адбор                 = {{Collapsible list
 | title = Нацыянальны
 | 2004–2009&lt;br&gt;2012–2020&lt;br&gt;([[EuroFest]])
}}{{Collapsible list
 | title = Унутраны
 | 2010–2011&lt;br&gt;2021
}}
| Удзелы                = 16 (6 у фінале)
| Першы выступ          = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]
| Апошні выступ         = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]
| Лепшы вынік           = 6, [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]
| Горшы вынік           = 22 (паўфінал), [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]
| Старонка краіны       = {{cite web|url=https://eurovision.tv/country/belarus|title=Старонка краіны}}
| Сайт тэлеканала       = {{cite web|url=http://www.tvr.by/|title=Сайт тэлеканала|accessdate=8 лютага 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190410125506/https://www.tvr.by/|archivedate=10 красавіка 2019|url-status=dead}}
}}
'''[[Беларусь]]''' удзельнічала ў [[Конкурс песні Еўрабачанне|конкурсе песні «Еўрабачанне»]] з [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] па [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] год&lt;ref name=&quot;eurovision.tv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=41|title=Старонка Беларусі на афіцыйным сайце конкуса песні Еўрабачанне|publisher=eurovision.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt;. Дэбют краіны на конкурсе быў няўдалым, дуэт [[Аляксандра і Канстанцін|«Аляксандра і Канстанцін»]] заняў толькі 19 месца ў паўфінале, што не дазволіла яму працягнуць удзел.

Удзел Беларусі на «Еўрабачанні» нельга назваць паспяховым, за 16 гадоў удзелу краіна змагла прайсці ў фінал толькі 6 разоў: у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] і [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] гадах. Пры гэтым у топ-10 у фінале краіна патрапіла толькі аднойчы, у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] годзе. Тады краіну прадстаўляў [[Дзмітрый Калдун]] з песняй [[Work your magic (песня Калдуна)|«Work your magic»]]. Яму ўдалося выйсці ў фінал і заваяваць 6-е месца. Гэты вынік стаў найлепшым за ўсю гісторыю ўдзелу ў конкурсе.

У сакавіку [[2021]] краіна была дыскваліфікавана з конкурса з-за таго, што песня абраных прадстаўнікоў, гурта {{нп5|Галасы ЗМеста||ru|Галасы ЗМеста}} [[«Я научу тебя»]] мела палітычны падтэкст. Такім чынам краіна ўпершыню за 17 гадоў удзелу ў конкурсе (з улікам адмененага конкурса [[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] года), яго прапусціла.

[[28 мая]] [[2021]] года [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] аб’явіў аб пазбаўленні членства [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] ў арганізацыі з-за пытанняў парушэння правоў чалавека ў краіне на фоне бягучага [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пераследу апазіцыі]]&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/05/2021/60b0e1a49a79474605abb6a3 Организаторы «Евровидения» приостановили членство Белоруссии в союзе]&lt;/ref&gt;.

За 16 гадоў удзелу, Беларусь атрымала ў фіналах 368 балаў, а ў паўфіналах — 1025 балаў.

== Гісторыя ==

=== 2000-я ===
Першымі прадстаўнікамі краіны стаў дуэт [[Аляксандра і Канстанцін|«Аляксандра і Канстанцін»]], які выканаў на конкурсе песню [[My Galileo (песня «Аляксандра і Канстанцін»)|«My Galileo»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2011/05/16/ic_media_infografic_117_4054/|title=Беларусь на «Евровидении» — 2004-2011. Все участники и все песни|publisher=naviny.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=2 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502213814/http://naviny.by/rubrics/culture/2011/05/16/ic_media_infografic_117_4054/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У тым годзе краіна атрымала 10 балаў і заняла 19 месца ў паўфінале.

На наступны раз Беларусь на конкурсе прадстаўляла [[Анжаліка Агурбаш]]&lt;ref name=&quot;eurovision.tv&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2005/01/31/na_konkurse_pesni_evrovidenie2005_belarus/|title=На конкурсе песни &quot;Евровидение-2005&quot; Беларусь будет представлять Анжелика Агурбаш|publisher=belapan.com|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306113537/http://belapan.com/archive/2005/01/31/na_konkurse_pesni_evrovidenie2005_belarus/|archivedate=6 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. На падрыхтоўку нумара было выдаткавана каля 5 мільёнаў долараў, асноўным спонсарам спявачкі з’яўляўся яе муж — бізнесмен [[Мікалай Агурбаш]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kp.by/daily/25955/2896484/|title=Сколько миллионов спустил на карьеру Анжелики Агурбаш ее бывший муж-бизнесмен?|publisher=kp.by|accessdate=1 красавіка 2013}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на высокія шанцы выхаду ў фінал, якія давалі [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] [[Букмекерская фірма|букмекерскія фірмы]], краіна заняла толькі 13 месца ў паўфінале.

У [[2006]] годзе на «Еўрабачанне» ў [[Афіны]] паехала [[Паліна Смолава]]. Яе выступ у паўфінале конкурса стаў найгоршым вынікам для краіны за ўсю гісторыю ўдзелаў. У той год Беларусь заняла толькі 22 месца сярод 23 удзельнікаў паўфінала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2006|title=Полина Смолова - певица, представитель Беларуси на Евровидении-2006|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130209035003/http://www.ctv.by/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2006|archivedate=9 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Найлепшы вынік краіна дасягнула ў [[2007]] годзе, калі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|«Еўрабачанне»]] паехаў пераможца [[Фабрыка зорак|Фабрыкі зорак 5]] [[Дзмітрый Калдун|Калдун]]. Кіраўнікамі дэлегацыі з’яўляліся [[Аляксандр Ціхановіч]] і [[Філіп Кіркораў]]. Песня расійска-армянскага кампазітара [[Карэн Каваляран|Карэна Кавалярана]] [[Work your magic (песня Калдуна)|«Work your magic»]] (Твары свой цуд) заняла 6 месца, набраўшы 145 балаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/culture/87506.html|title=Беларусь - впервые в финале &quot;Евровидения&quot;|publisher=tut.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305023956/http://news.tut.by/culture/87506.html|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

На наступны год конкурс адбываўся ў сталіцы [[Сербія|Сербіі]] — [[Бялград]]зе. На «Еўрабачанне» паехаў пераможца конкурса [[Новая волна в Юрмале|«Новая волна»]] [[Руслан Аляхно]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2008/01/22/ic_articles_117_155097/|title=На «Евровидение-2008» от Беларуси поедет «народный артист»|publisher=naviny.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=28 красавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428231903/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/01/22/ic_articles_117_155097|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Песня [[Hasta la vista (песня Руслана Аляхно)|«Hasta la vista»]] набрала 27 балаў і заняла толькі 17 месца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blog.minskstyle.com/ruslan-alexno-dostojno-predstavil-belarus-na-evrovidenii-2008-no/|title=Руслан Алехно достойно представил Беларусь на “Евровидении-2008″, но..|publisher=blog.minskstyle.com|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410022116/http://blog.minskstyle.com/ruslan-alexno-dostojno-predstavil-belarus-na-evrovidenii-2008-no/|archivedate=10 красавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на гэта, відэакліп на песню атрымаў узнагароду як найлепшы відэакліп-удзельнік конкурса.

Беларусь на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|«Еўрабачанні 2009»]] прадстаўляў пераможца [[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскага базару]] 2004 года Пётр Ялфімаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.by/article/43168|title=Евровидение-2009 - самое скандальное для Беларуси|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502162932/http://interfax.by/article/43168|archivedate=2 мая 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2009-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80-%D0%B5%D0%BB%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2|title=Беларусь на &quot;Евровидении-2009&quot; представит Петр Елфимов|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305090702/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2009-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80-%D0%B5%D0%BB%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Рок-кампазіцыя [[Eyes, that never lie (песня Пятра Ялфімава)|«Eyes, that never lie»]] набрала 25 балаў і заняла 13 месца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1480|title=Першы паўфінал &quot;Еўрабачання 2009&quot; на афіцыйным сайце конкурсе песні Еўрабачанне|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt;.

=== 2010-я ===
У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] годзе конкурс прымала ў сябе [[сталіца]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] — [[Осла]]. На гэты раз Беларусь упершыню прадстаўляла група. Яна складалася з удзельнікаў музыкальнага праекта тэлеканала [[АНТ]]. Песня [[Butterflies (песня «3+2»)|«Butterflies»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctv.by/32-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2010|title=3+2 - музыкальная группа, представитель Беларуси на Евровидении-2010|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211095051/http://www.ctv.by/32-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2010|archivedate=11 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; расійскага кампазітара [[Максім Фадзееў|Максіма Фадзеева]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://artemosha.info/?p=2344|title=Макс Фадеев поможет Беларуси на Евровидении 2010|publisher=artemosha.info|accessdate=1 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt; выйшла ў фінал, дзе заняла перадапошняе 24 месца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/kaleidoscope/171695.html|title=&quot;Евровидение-2010&quot; выиграла Германия, белорусы - вторые с конца|publisher=tut.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118080233/http://news.tut.by/kaleidoscope/171695.html|archivedate=18 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У выніку ўнутранага адбору ў [[2011]] годзе краіну на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|«Еўрабачанне 2011»]] паехала прадстаўляць [[Анастасія Віннікава]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8/%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2011%C2%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B0|title=На «Евровидении-2011» Беларусь представит студентка минского иняза Анастасия Винникова|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327111718/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8/%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2011%C2%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B0|archivedate=27 сакавіка 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Яе песня [[I love Belarus (песня Анастасіі Віннікавай)|«I love Belarus»]], нягледзячы на высокія шанцы трапіць у фінал, заняла толькі 14 месца ў паўфінале&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.by/news/belarus/92409|title=Беларусь не прошла в финал «Евровидения-2011» в Дюссельдорфе|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120629135108/http://www.interfax.by/news/belarus/92409|archivedate=29 чэрвеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З нацыянальны адборам на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|«Еўрабачанне 2012»]] быў звязаны скандал з падтасоўкай галасоў тэлегледачоў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://telegraf.by/2012/02/na-evrovidenie-2012-belarus-predstavit-alena-lanskaya-video|title=На &quot;Евровидении-2012&quot; Беларусь представит Алена Ланская - видео|publisher=telegraf.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=18 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418180204/http://telegraf.by/2012/02/na-evrovidenie-2012-belarus-predstavit-alena-lanskaya-video|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.1news.az/bomond/eurovision/20120220024302907.html|title=Скандал вокруг нацотбора «Евровидение 2012» в Беларуси обрастает новыми подробностями|publisher=1news.az|accessdate=1 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt;. У выніку разбору краіну паехала прадстаўляць група «[[Litesound]]» &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.by/article/1106847|title=Группа Litesound: «Это победа белорусского народа!»|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110172840/http://www.interfax.by/article/1106847|archivedate=10 лістапада 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; з песняй [[We are the heroes (песня «Litesound»)|«We are the heroes»]]. Беларусь зноў не трапіла ў фінал, заняўшы 16 месца ў паўфінале&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1583|title=Другі паўфінал &quot;Еўрабачання 2012&quot; на афіцыйным сайце конкурсе песні Еўрабачанне|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt;.

У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] годзе Беларусь стала першай краінай, што абрала свайго прадстаўніка на конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|«Еўрабачанне 2013»]] у [[Швецыя|шведскі]] горад [[Мальмё]]. У выніку галасавання журы і тэлегледачоў (50/50) прадстаўніцай Беларусі была абрана [[Алена Ланская]] з песняй [[Rhythm of love (песня Алены Ланской)|«Rhythm of love»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://telegraf.by/2012/12/opredelen-predstavitel-belarusi-na-evrovidenii-2013|title=Определен представитель Беларуси на &quot;Евровидении-2013&quot;|publisher=telegraf.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420132403/http://telegraf.by/2012/12/opredelen-predstavitel-belarusi-na-evrovidenii-2013|archivedate=20 красавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, якую пасля змяніла на «[[Solayoh (песня Алены Ланской)|Solayoh]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=alyona_lanskaya_will_sing_solayoh_in_malmoe|title=Alyona Lanskaya will sing &quot;Solayoh&quot; in Malmö|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt;. Спявачка прайшла ў фінал, дзе заняла 16 месца&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/alena-lanskaja-zanjala-16-mesto-na-konkurse-evrovidenie-2013-v-malme-16079-2013|title=Алена Ланская заняла 16 место на конкурсе &quot;Евровидение-2013&quot; в Мальме|publisher=belta.by|accessdate=19 мая 2013}}&lt;/ref&gt;.

На нацыянальным адборы, які прайшоў [[10 студзеня]] [[2014]] года, перамогу атрымаў спявак [[TEO]] з песняй «[[Cheesecake (песня TEO)|Cheesecake]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/belarus_na_evrovidenii_2014_predstavit_pevets_teo/|title=Беларусь на &quot;Евровидении-2014&quot; представит певец Тео|publisher=tvr.by|accessdate=11 студзеня 2014}}&lt;/ref&gt;. [[8 мая]] ён выступіў у другім паўфінале конкурса «Еўрабачанне», і змог прайсці ў фінал (гэта быў першы раз, калі краіна прайшла ў фінал 2 гады запар)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.eurobelarus.info/news/society/2014/05/09/teo-iz-belarusi-proshel-v-final-evrovideniya.html|title=ТЕО ИЗ БЕЛАРУСИ ПРОШЕЛ В ФИНАЛ ЕВРОВИДЕНИЯ|publisher=eurobelarus.info|accessdate=8 мая 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918171306/https://www.eurobelarus.info/news/society/2014/05/09/teo-iz-belarusi-proshel-v-final-evrovideniya.html|archivedate=18 верасня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У фінале конкурса, які прайшоў [[10 мая]], ТЕО набраў 43 балы і заняў 16 месца&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1155920/|title=Белорус Тео занял 16-е место на «Евровидении», победила Кончита из Австрии|publisher=interfax.by|accessdate=11 мая 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410203627/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1155920/|archivedate=10 красавіка 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] годзе прадстаўнікамі краіны на конкурсе стаў дуэт [[Юзары|Uzari]] &amp; [[Maimuna]] з песняй «[[Time (песня Uzari &amp; Maimuna)|Time]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/belarus-na-evrovidenii-2015-predstavyat-uzari-maimuna/|title=Беларусь на &quot;Евровидении-2015&quot; представят UZARI &amp; MAIMUNA|publisher=tvr.by|accessdate=26 снежня 2014}}&lt;/ref&gt;. У фінал яны не прайшлі, заняўшы 12 месца ў паўфінале&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1184196/|title=Uzari &amp; Maimuna не прошли в финал &quot;Евровидения-2015&quot;|publisher=interfax.by|accessdate=20 мая 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918171303/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1184196/|archivedate=18 верасня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Прадстаўніком на конкурсе ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] годзе быў абраны [[IVAN]]. Яго прадзюсарам быў [[Віктар Якаўлевіч Дробыш|Віктар Дробыш]], які да гэтага, у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] годзе, прадзюсіраваў прадстаўнікоў Расіі, фальклорны калектыў [[Буранаўскія бабулі]], якія занялі 2-е месца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctv.by/ivan-s-pesney-viktora-drobysha-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2016|title=IVAN с песней Виктора Дробыша представит Беларусь на «Евровидении-2016»|publisher=ctv.by|accessdate=20 мая 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410101243/http://www.ctv.by/ivan-s-pesney-viktora-drobysha-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2016|archivedate=10 красавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Аднак гэта не дапамагло прадстаўніку Беларусі. Песня «[[Help You Fly]]», якую выконваў артыст, у фінал конкурса не трапіла, спыніўшыся на 12 месцы ў паўфінале&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gp.by/novosti/kultura/news92273.html|title=IVAN не прошел в финал Евровидения|publisher=gp.by|accessdate=13 мая 2016|archive-date=18 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918171313/https://gp.by/novosti/kultura/news92273.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

На [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|Еўрабачанне 2017]] у [[Кіеў]] упершыню паехаў гурт з песняй на беларускай мове&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.by/20170121/naviband-predstavit-belarus-na-evrovidenii-v-kieve-1027075266.html|title=Беларусь на &quot;Евровидении-2017&quot; представят Naviband|publisher=sputnik.by|accessdate=21 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt;. Песня «[[Гісторыя майго жыцця]]» у выкананні гурта [[NAVIBAND]] прагучала [[11 мая]] ў другім паўфінале конкурса. Артыстам удалося прайсці ў фінал і [[13 мая]] яны выступілі паўторна, заняўшы 17 месца&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/gruppa-naviband-iz-belarusi-proshla-v-final-evrovidenija-2017-246870-2017/|title=Группа NaviBand из Беларуси прошла в финал &quot;Евровидения-2017&quot;|publisher=belta.by|accessdate=12 мая 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/naviband-zanyali-17-e-mesto-na-evrovidenii-2017.html|title=Naviband заняли 17-е место на «Евровидении-2017»|publisher=sb.by|accessdate=14 мая 2017}}&lt;/ref&gt;.

На конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] года ад Беларусі быў абраны вядомы ўкраінскі спявак [[Alekseev]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86-alekseev-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2018-%D1%8D%D1%82%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C/a-43426684|title=Украинец Alekseev на &quot;Евровидении-2018&quot;: Это большая ответственность - представлять Беларусь|publisher=dw.com|accessdate=14 красавіка 2018}}&lt;/ref&gt;. З песняй «[[Forever]]» ён выступіў у першым паўфінале, дзе заняў 16 месца, што не дазволіла яму выйсці ў фінал&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.by/daily/26826/3866225/|title=ALEKSEEV не прошел в финал «Евровидения-2018»|publisher=kp.by|accessdate=8 мая 2018}}&lt;/ref&gt;.

У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] годзе краіну прадставіла маладая спявачка [[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]] з песняй «[[Like It (песня ZENA)|Like It]]». Яна выступіла ў першым паўфінале і змагла прайсці ў фінал, заняўшы 10 месца. У фінале ZENA заняла 25 месца, аднак пазней адбыўся пералік вынікаў і выявілася, што спявачка на самай справе была на 24 месцы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/zena-proshla-v-final-evrovidenija-2019-347340-2019/|title=ZENA прошла в финал &quot;Евровидения-2019&quot;|publisher=belta.by|accessdate=15 мая 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.by/20190519/Belarus-zanyala-25-mesto-v-finale-Evrovideniya-1041216577.html|title=Беларусь заняла 25-е место в финале &quot;Евровидения&quot;|publisher=sputnik.by|accessdate=19 мая 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctv.by/organizatory-evrovideniya-2019-pereschitali-itogi-golosovaniya-v-finale-zena-zanyala-24-mesto|title=Организаторы «Евровидения-2019» пересчитали итоги голосования в финале. ЗЕНА заняла 24 место|publisher=ctv.by|accessdate=22 мая 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190524144851/http://www.ctv.by/organizatory-evrovideniya-2019-pereschitali-itogi-golosovaniya-v-finale-zena-zanyala-24-mesto|archivedate=24 мая 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== 2020-я ===
У нацыянальным адборы на «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|Еўрабачанне 2020]]» перамог гурт [[VAL (гурт)|VAL]], ён і павінен быў прадстаўляць краіну на конкурсе з беларускамоўнай песняй «[[Да відна]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/val-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2020-381509-2020/|title=VAL представит Беларусь на &quot;Евровидении-2020&quot;|publisher=belta.by|accessdate=29 лютага 2020}}&lt;/ref&gt;. Аднак пазней «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|Еўрабачанне 2020]]» было адменена з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rg.ru/2020/03/18/evrovidenie-2020-oficialno-otmenili.html|title=&quot;Евровидение-2020&quot; официально отменили|publisher=rg.ru|accessdate=18 сакавіка 2020}}&lt;/ref&gt;.

Першапачаткова Беларусь планавала прыняць удзел у конкурсе [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] года і павінна была выступаць у першай палове першага паўфіналу. [[9 сакавіка]] [[2021]] года праз унутраны адбор [[Белтэлерадыёкампанія|БТРК]] абрала ўдзельніка, ім аказаўся гурт {{нп5|Галасы ЗМеста||ru|Галасы ЗМеста}} з рускамоўнай песняй «[[Я научу тебя]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-09|title=🇧🇾 Belarus: Galasy ZMesta to Eurovision 2021|url=https://eurovoix.com/2021/03/09/galasy-zmesta-eurovision-2021/|access-date=2021-03-09|website=Eurovoix|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;. Аднак [[11 сакавіка]] заяўка была адхілена, паколькі [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|EBU]] вырашыў, што песня парушае правілы конкурсу. Беларускаму вяшчальніку было прапанавана прадставіць альбо новую версію песні, альбо цалкам новую песню, якая будзе адпавядаць правілам, у адваротным выпадку краіне пагражала дыскваліфікацыя&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-11|title=Latest news: EBU statement on Belarusian entry|url=https://eurovision.tv/story/latest-news-march-2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311150505/https://eurovision.tv/story/latest-news-march-2021|archive-date=2021-03-11|access-date=2021-03-11|website=Eurovision.tv|language=en}}&lt;/ref&gt;. [[26 сакавіка]] Белтэлерадыёкампанія прапанавала новую песню, якая называецца «[[Песня про зайцев]]», яе таксама спявае гурт «Галасы ЗМеста». Аднак гэтая песня таксама была адхілена, па тых жа прычынах, што і папярэдняя заяўка, а Беларусь была дыскваліфікаваная з конкурсу 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-26|title=EBU statement on Belarusian participation|url=https://eurovision.tv/story/ebu-statement-on-belarusian-entry-2021|access-date=2021-03-26|website=Eurovision.tv|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Галасы Зместа - Песня про зайцев - песня на Евровидение 2021|url=https://www.youtube.com/watch?v=TtbcXxN03Aw|language=en|access-date=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;.

[[28 мая]] [[2021]] года, праз шэсць дзён пасля фіналу 2021 года, ЕВС прыпыніў членства БТРК у арганізацыі. Вяшчальнік атрымаў два тыдні (да [[11 чэрвеня]]), каб даць адказ, перш чым прыпыненне ўступіць у сілу, але Белтэлерадыёкампанія не дала на гэта ніякага адказу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2021/05/ebu-executive-board-agrees-to-suspension-of-belarus-member-btrc|title=EBU EXECUTIVE BOARD AGREES TO SUSPENSION OF BELARUS MEMBER BTRC|date=28 May 2021|access-date=28 May 2021|publisher=European Broadcasting Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124149/https://www.ebu.ch/news/2021/05/ebu-executive-board-agrees-to-suspension-of-belarus-member-btrc|archive-date=28 May 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[1 ліпеня]] вяшчальнік быў выключаны з ЕВС, і такім чынам страціў правы на трансляцыю і ўдзел у конкурсах, якія арганізуюцца Еўрапейскім вяшчальным саюзам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza/|title=Белтэлерадыёкампанію выключылі з Еўрапейскага вяшчальнага саюза|date=2021-06-30|website=euroradio.fm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней было абвешчана, што выключэнне будзе доўжыцца тры гады, аднак па заканчэнні гэтага тэрміну БТРК прыйдзецца паўторна падаваць заяўку на членства&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-27|title=BTRC: Suspenzija traje tri godine|url=https://eurosong.hr/btrc-suspenzija-traje-tri-godine/|access-date=2021-08-27|website=eurosong.hr|language=hr}}&lt;/ref&gt;.

== Удзельнікі ==

{|class=&quot;wikitable&quot;
|+Легенда табліцы
|-
|width=15px bgcolor=#FFCC33|
|Пераможца
|-
|bgcolor=#CCCCCC|
|Другое месца
|-
|bgcolor=#cc9966|
|Трэцяе месца
|-
|bgcolor=#87CEFA|
|Чацвёртае месца
|-
|bgcolor=#C39AC3|
|Пятае месца
|-
|bgcolor=#FE8080|
|Апошняе месца
|-
|bgcolor=#99FF99|
|Аўтаматычны праход у фінал
|-
|bgcolor=#FFCDBD|
|Не прайшла ў фінал
|-
|bgcolor=#DCDCDC|
|Не ўдзельнічала, або была дыскваліфікавана
|}
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
! rowspan=2 | Год
! rowspan=2 | Прадстаўнік
! rowspan=2 | Мова
! rowspan=2 | Песня
! rowspan=2 | Пераклад
! colspan=2 | Фінал
! colspan=2 | Паўфінал

|-
! Месца
! Балы
! Месца
! Балы

|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]
| [[Аляксандра і Канстанцін]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[My Galileo (песня &quot;Аляксандра і Канстанцін&quot;)|My Galileo]]»
| «Мой Галілеа»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшлі&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 19
| 10
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]]
| [[Анжаліка Агурбаш]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Love Me Tonight (песня Анжалікі Агурбаш)|Love Me Tonight]]»
| «Кахай мяне сёння вечарам»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшла&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 13
| 67
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]
| [[Паліна Смолава]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Mum (песня Паліны Смолавай)|Mum]]»
| «Мама»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшла&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 22
| 10
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]
| [[Дзмітрый Калдун|Калдун]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Work your magic (песня Калдуна)|Work your magic]]»
| «Твары сваё чараўніцтва»
| 6
| 145
|bgcolor=&quot;#87CEFA&quot;| 4
|bgcolor=&quot;#87CEFA&quot;| 176
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]]
| [[Руслан Аляхно]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Hasta la vista (песня Руслана Аляхно)|Hasta la vista]]»
| «Бывай»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшоў&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 17
| 27
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]
| [[Пётр Ялфімаў]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Eyes, that never lie (песня Пятра Ялфімава)|Eyes, that never lie]]»
| «Вочы, якія ніколі не ілгуць»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшоў&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 13
| 25
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]]
| [[3+2 (гурт)|«3+2»]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Butterflies (песня &quot;3+2&quot;)|Butterflies]]»
| «Матылькі»
| 24
| 18
| 9
| 59
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]]
| [[Анастасія Віннікава]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[I love Belarus, песня Анастасіі Віннікавай|I love Belarus]]»
| «Я люблю Беларусь»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшла&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 14
| 45
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]
| «[[Litesound]]»
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[We are the heroes (песня &quot;Litesound&quot;)|We are the heroes]]»
| «Мы героі»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшлі&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 16
| 35
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]
| [[Алена Ланская]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Solayoh (песня Алены Ланской)|Solayoh]]»
| «Салеа»
| 16
| 48
| 7
| 64
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]
| [[TEO]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Cheesecake (песня TEO)|Cheesecake]]»
| «Чызкейк»
| 16
| 43
|bgcolor=&quot;#C39AC3&quot;| 5
|bgcolor=&quot;#C39AC3&quot;| 87
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]
| [[Юзары|Uzari]] &amp; [[Maimuna]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Time (песня Uzari &amp; Maimuna)|Time]]»
| «Час»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшлі&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 12
| 39
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]]
| [[IVAN]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «[[Help You Fly]]»
| «Дапамагу табе лятаць»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшоў&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 12
| 84
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]
| [[NAVIBAND]]
| [[Беларуская мова|Беларуская]]
| colspan=&quot;2&quot; |«[[Гісторыя майго жыцця]]»
| 17
| 83
| 9
| 110
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
|[[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]
|[[Alekseev]]
|[[Англійская мова|Англійская]]
|«[[Forever]]»
|«Назаўжды»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшоў&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 16
| 65
|-
|[[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]
|[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]]
|[[Англійская мова|Англійская]]
|«[[Like It (песня ZENA)|Like It]]»
|«Спадабацца»
|24
|31
| 10
| 122
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|[[VAL (гурт)|VAL]]
|[[Беларуская мова|Беларуская]]
| colspan=&quot;2&quot; |«[[Да відна]]»
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Конкурс адменены&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|[[Галасы ЗМеста]]
| colspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Дыскваліфікаваныя&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;З [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] года ўдзел немагчымы (прыпынена членства ў ЕВС)&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Беларусы як прадстаўнікі іншых краін ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Год
! rowspan=&quot;2&quot; |Выканаўца
! rowspan=&quot;2&quot; |Краіна
! rowspan=&quot;2&quot; |Песня
! rowspan=&quot;2&quot; |Пераклад
! rowspan=&quot;2&quot; |Мова
! colspan=&quot;2&quot; |Фінал
! colspan=&quot;2&quot; |Паўфінал
|-
!Месца
!Балы
!Месца
!Балы
|- bgcolor=&quot;#FFCC33&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]
| [[Аляксандр Ігаравіч Рыбак|Аляксандр Рыбак]]
| {{ESC|Нарвегія}}
| «[[Fairytale]]»
| «Казка»
| [[Англійская мова|Англійская]]
| 1
| 387
| 1
| 201
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]
| [[Аляксандр Ігаравіч Рыбак|Аляксандр Рыбак]]
| {{ESC|Нарвегія}}
| «That’s How You Write A Song»
| «Вось як трэба пісаць песню»
| [[Англійская мова|Англійская]]
| 15
| 144
|bgcolor=&quot;#FFCC33&quot;| 1
|bgcolor=&quot;#FFCC33&quot;| 266
|}

== Гісторыя галасавання ==
Станам на {{Escyr|2019}} год гісторыя галасавання Беларусі выглядае наступным чынам:

{|
|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;| Большасць балаў аддалі (фінал)
|-
! Месца
! Краіна
! Балы
|- style=&quot;background:gold&quot;
| 1
| {{ESC|Расія}}
| 166
|- style=&quot;background:silver&quot;
| 2
| {{ESC|Украіна}}
| 126
|- bgcolor=&quot;#cc9966&quot;
| 3
| {{ESC|Азербайджан}}
| {{0}}71
|-
| 4
| {{ESC|Нарвегія}}
| {{0}}66
|-
| 5
| {{ESC|Швецыя}}
| {{0}}53
|-
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;| Большасць балаў атрымалі (фінал)
|-
! Месца
! Краіна
! Балы
|- style=&quot;background:gold&quot;
| 1
| {{ESC|Украіна}}
| 50
|- style=&quot;background:silver&quot;
| 2
| {{ESC|Расія}}
| 41
|- bgcolor=&quot;#cc9966&quot;
| 3
| {{ESC|Азербайджан}}
| 32
|-
| 4
| {{ESC|Грузія}}
| 31
|-
| 5
| {{ESC|Малдова}}
| 26
|-
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;| Большасць балаў аддалі (усяго)
|-
! Месца
! Краіна
! Балы
|- style=&quot;background:gold&quot;
| 1
| {{ESC|Украіна}}
| 215
|- style=&quot;background:silver&quot;
| 2
| {{ESC|Расія}}
| 212
|- bgcolor=&quot;#cc9966&quot;
| 3
| {{ESC|Малдова}}
| 104
|-
| 4
| {{ESC|Літва}}
| 101
|-
| 5
| {{ESC|Нарвегія}}
| {{0}}99
|-
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;| Большасць балаў атрымалі (усяго)
|-
! Месца
! Краіна
! Балы
|- style=&quot;background:gold&quot;
| 1
| {{ESC|Украіна}}
| 155
|- style=&quot;background:silver&quot;
| 2
| {{ESC|Расія}}
| {{0}}89
|- bgcolor=&quot;#cc9966&quot;
| 3
| {{ESC|Грузія}}
| {{0}}87
|-
| 4
| {{ESC|Літва}}
| {{0}}83
|-
| 5
| {{ESC|Малдова}}
| {{0}}77
|-
|}
|}

== Каментатары і глашатаі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Год
! Каментатар
! Абвеснік
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
| [[Алена Панарова]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
| [[Кацярына Лангер|Карыяна]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]&lt;br /&gt;[[Аляксандр Ціхановіч]]
| [[Юліяна]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
| [[Вольга Барабаншчыкава]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
| [[Кацярына Літвінава]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
| [[Аляксей Грышын]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
| [[Лейла Ісмаілава]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]
| [[Дзяніс Кур’ян]]
| [[Дзмітрый Калдун]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]
| [[Яўген Перлін]]
| [[Дар’я Домрачава]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]
| [[Яўген Перлін]]
| [[Алена Ланская]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]
| [[Яўген Перлін]]
| [[Юрый Вашчук|Юрый Вашчук (ТЕО)]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]]
| [[Яўген Перлін]]
| [[Юзары|Юрый Наўроцкі (Юзары)]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]
| [[Яўген Перлін]]
| [[Алена Ланская]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]
| [[Яўген Перлін]]
| [[Naviband]]
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]
| [[Яўген Перлін]]
| [[Марыя Васілевіч]]
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;s&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]&lt;/s&gt;
| &lt;s&gt;[[Яўген Перлін]]&lt;/s&gt;
| Не было
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]
| Не транслявалі
| Не ўдзельнічалі
|}

== Фотагалерэя ==

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Kolduneurovision2007.jpg|[[Дзмітрый Калдун]] у [[Хельсінкі]] ({{Escyr|2007}})
File:Ruslan Alekhno, Belarus, Eurovision 2008.jpg|[[Руслан Аляхно]] ў [[Бялград]]зе ({{Escyr|2008}})
File:3+2 band 01.JPG| [[3+2 (гурт)|«3+2»]] у [[Осла]] ({{Escyr|2010}})
File:Litesound Eurovision.jpg|[[Litesound]] у [[Баку]] ({{Escyr|2012}})
File:ESC2013 - Belarus 15.jpg|[[Алена Ланская]] ў [[Мальмё]] ({{Escyr|2013}})
File:ESC2014 - Belarus 01.jpg|[[TEO]] ў [[Капенгаген]]е ({{Escyr|2014}})
File:20150515 ESC 2015 Uzari &amp; Maimuna 7730.jpg|[[Юзары|Uzari]] &amp; [[Maimuna]] ў [[Вена|Вене]] ({{Escyr|2015}})
File:ESC2016 - Belarus 07.jpg|[[IVAN]] у [[Стакгольм]]е ({{Escyr|2016}})
File:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 260.jpg|[[NAVIBAND]] у [[Кіеў|Кіеве]] ({{Escyr|2017}})
File:ESC2018 - Belarus 01.jpg|[[Alekseev]] у [[Лісабон]]е ({{Escyr|2018}})
File:Eurovision 2019 Belarus.jpg|[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]] ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] ({{Escyr|2019}})
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Беларусь на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.eurovision.tv/ Афіцыйны сайт Еўрабачання]
* [https://eurofest.by/ «Навіны Еўрабачання ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191222093946/https://eurofest.by/ |date=22 снежня 2019 }}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Commons category|Belarus in the Eurovision Song Contest}}

{{Еўрабачанне}}
{{Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне}}
{{Беларусь у тэмах}}

[[Катэгорыя:Музыка Беларусі]]
[[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песні Еўрабачанне]]
[[Катэгорыя:Культура Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне| ]]</text>
      <sha1>0939lfqnl486j40wxt5ipggpsvipqyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўстралія і Акіянія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100237</id>
    <revision>
      <id>5197391</id>
      <parentid>5195805</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон, typos fixed: аб'ядноўваецца → аб’ядноўваецца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2760" sha1="80gftccmh8zsovp842t5shypdv8d967" xml:space="preserve">{{геаграфічны рэгіён}}[[Выява:LocationOceania.png|thumb|200px|Аўстралія і Акіянія]]
{{асноўны артыкул|Аўстралія (кантынент)|Акіянія}}
'''Аўстра́лія і Акія́нія''' — [[частка свету]], якая складаецца з мацерыка [[Аўстралія]], астравоў, якія прылягаюць да Аўстраліі, і астравоў, якія ўваходзяць у [[Акіянія|Акіянію]]. Агульная плошча Аўстраліі і Акіяніі складае 8,52&amp;nbsp;млн.&amp;nbsp;км², насельніцтва — 33,8&amp;nbsp;млн.&amp;nbsp;чал.

Пры падзеле ўсёй сушы на часткі свету Акіянія звычайна аб’ядноўваецца з Аўстраліяй у частку свету «Аўстралія», часам вылучаецца ў самастойную частку свету і радзей разглядаецца як частка свету «Аўстралія і Акіянія» &lt;ref name=&quot;Части света&quot;&gt;Большая советская энциклопедия, [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00088/85400.htm?text=части_света статья «Части света»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У англамоўных краінах частка свету «Аўстралія і Акіянія» завецца проста «Oceania». З іншага боку, нярэдка паняцце «Oceania» супадае па сэнсе з беларускім «Акіянія».

== Краіны ==
 
{{Аўстралія}}&amp;nbsp;[[Аўстралія]]&lt;br /&gt;
{{Вануату}}&amp;nbsp;[[Вануату]]&lt;br /&gt; 
{{Кірыбаці}}&amp;nbsp;[[Кірыбаці]]&lt;br /&gt; 
{{Сцяг Маршалавых Астравоў}}&amp;nbsp;[[Маршалавы Астравы]]&lt;br /&gt; 
{{Мікранезія}}&amp;nbsp;[[Федэратыўныя Штаты Мікранезіі|Мікранезія]]&lt;br /&gt; 
{{Науру}}&amp;nbsp;[[Науру]]&lt;br /&gt; 
{{Новая Зеландыя}}&amp;nbsp;[[Новая Зеландыя]]&lt;br /&gt; 
{{Палау}}&amp;nbsp;[[Палау]]&lt;br /&gt; 
{{Сцяг Папуа — Новай Гвінеі}}&amp;nbsp;[[Папуа — Новая Гвінея]]&lt;br /&gt; 
{{Самоа}}&amp;nbsp;[[Самоа]]&lt;br /&gt; 
{{Сцяг Саламонавых Астравоў}}&amp;nbsp;[[Саламонавы Астравы]]&lt;br /&gt; 
{{Тонга}}&amp;nbsp;[[Тонга]]&lt;br /&gt; 
{{Тувалу}}&amp;nbsp;[[Тувалу]]&lt;br /&gt; 
{{Фіджы}}&amp;nbsp;[[Фіджы]]

{{зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Аўстралія і Акіянія| ]]</text>
      <sha1>80gftccmh8zsovp842t5shypdv8d967</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуска-італьянскія адносіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111688</id>
    <revision>
      <id>5197632</id>
      <parentid>4984909</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13912" sha1="gdmolwbojex9987b1llk53ju2327luk" xml:space="preserve">{{Міжнародныя адносіны
|Назва = Беларуска-італьянскія адносіны
|Выява = Belarus Italy Locator.png
|Краіна1 = Беларусь
|Краіна2 = Італія
|Колер1 = green
|Колер2 = orange
}}

'''Двухбаковыя адносіны паміж Беларуссю і Італіяй''' былі ўстаноўлены [[13 красавіка]] [[1992]] года. У [[1992]]—[[1993]] у [[Рым]]е і [[Мінск]]у былі адкрыты пасольствы. У [[Турын]]е і [[Кальяры]] таксама размяшчаюцца ганаровыя консульствы&lt;ref&gt;[http://ru.belembassy.it/posolstvo/pochetnye-konsulstva Пасольства Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Казахстан&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090628203155/http://ru.belembassy.it/posolstvo/pochetnye-konsulstva |date=28 чэрвеня 2009 }}&lt;/ref&gt;.

== Агульная характарыстыка краін ==
{|
|- bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;
!
! {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
! {{Сцягафікацыя|Італія}}
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
|'''Плошча, км²''' || 207 600 || 301 230
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
|'''Насельніцтва, чал.''' || 9 675 800 || 60 605 053
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
|'''Дзяржаўны лад''' || [[прэзідэнцкая рэспубліка]] || [[парламенцкая рэспубліка]]
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
|'''Аб'ём ВУП (ППЗ), [[$]] млрд''' || 105,2 || 1 771
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
|'''ВУП на душу насельніцтва (ППЗ), $''' || 10 900 || 29 417
|}

== Гісторыя ==
У красавіку [[1994]] года ў Італіі пабываў з афіцыйным візітам старшыня [[Урад Беларусі|ўрада Беларусі]] [[Вячаслаў Кебіч]]. У Рыме бакі падпісалі сумесную дэкларацыю аб асновах эканамічных адносін. 

Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[13 красавіка]] [[1992]] года. У маі таго ж года ў [[Мінск]]у адчынілася [[пасольства Італіі ў Беларусі|пасольства Італіі]], а ў [[Рым]]е пачало працаваць Генеральнае консульства Беларусі. Першым паслом Італьянскай Рэспублікі ў Рэспубліке Беларусь быў назначаны [[Джан Лука Берцінета]].&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Драговец, В.|загаловак= Италия выделяет кредит Беларуси|спасылка= |мова= ru|выданне= [[Советская Белоруссия]]|тып= |год= 1992|том= |нумар= 69|старонкі= 1|doi= |issn=}}&lt;/ref&gt; У [[1996]] годзе консульства пераўтварылі ў пасольства. Першы Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Італьянскай Рэспубліцы [[Наталля Іванаўна Дрозд]] была прызначана 4 лютага і прыбыла ў [[Рым]] у сакавіку 1998 года.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{артыкул|аўтар= Дрозд, Н. И.|загаловак= Опыт развития дипломатических отношений между Республикой Беларусь и Итальянской Республикой (1998—2002 гг.)|спасылка= https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/115524/1/drozd_BelDiplomat_2015.pdf|мова= |аўтар выдання= |выданне= Дипломатия Беларуси: прошлое и настоящее: Сборник материалов научного семинара, Минск, 6 марта 2015 г. / Беорусский государственный университет, Факультет международных отношений, Кафедра дипломатической и консульской службы, ОО «Центр изучения внешней политики и безопасности»; [под редакцией А. В. Русаковича]|тып= |месца= Минск|выдавецтва= БГУ|год= 2015|том= |старонкі= 52|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid=}}&lt;/ref&gt;

У [[Парламент Італіі|парламенце Італіі]] была створана рабочая група «Сябраў Беларусі» (каля 60 дэпутатаў) на чале з дэпутатам [[Альберта Лемба]] (у пачатку 2002 года яго змяніла [[Карла Мацука Паджоліні]]. Кантакты з парламентарыямі аказаліся настолькі эфектыўнымі, што неўзабаве група «Сяброў Італіі» была створана ў [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходзе Рэспублікі Беларусь]] II-га склікання. Рабочую групу ўзначаліў [[Міхаіл Паўлавіч Сасонка]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

У 2000 годзе ў знакамітай зале Брамантэ пры царкве [[Санта-Марыя-дэль-Попала]] побач з шэдэўрамі вялікага італьянскага жывапісу былі выстаўлены працы беларускіх выдатных мастакоў; а ў кастрычніку, падчас Дзён беларускага жывапісу, Рым наведала дэлегацыя [[Міністэрства культуры Беларусі]] на чале з намеснікам міністра і 12 беларускімі мастакамі-аўтараў выставачных работ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2 верасня 2002 года ў [[Беневента]] адбылася штогадовая цырымонія ўручэння прэмій за заслугі ў культурнай, палітычнай і грамадскай дзейнасці. У намінацыі за развіццё двухбаковых адносін з Італіяй прэміі была ўдастоена пасол Рэспублікі Беларусь у Італіі Наталля Дрозд&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Мишуровская, О. |загаловак= Белорусско-итальянские отношения в 1990-х гг.|спасылка= https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/29221/1/2002_4_JILIR_mishurovskaya_r.pdf|мова= |выданне= Белорусский журнал международного права и международных отношений|тып= |год= 2002|том= |нумар= 4|старонкі= 60—|doi= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

У маі [[2004]] года ў Італіі пабываў старшыня ўрада Беларусі [[Сяргей Сідорскі]].

У якасці дабрачыннасці італьянцы забяспечылі медыцынскім абсталяваннем бальніцы ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Столін]]е і [[Мазыр]]ы, а таксама прымаюць на лячэнне і адпачынак дзяцей з зон радыеактыўнага забруджання. У [[2007]] годзе ўрады падпісалі адмысловае пагадненне, датычнае паездак дзяцей. У тым жа годзе ў Італію для аздараўлення было вывезена 21,5 тыс. беларускіх дзяцей, а ў 2008 годзе іх колькасць склала 19,7 тыс. Італьянскія дабрачынныя арганізацыі накіроўваюць у Беларусь грузы з дапамогай і медыкаментамі, ажыццяўляюць рамонт дзіцячых прытулкаў, будуюць паліклінікі і ажыццяўляюць прафесійнае навучанне дзяцей-сірот і дзяцей з адхіленнямі псіхічнага развіцця.

У гандлі з Італіяй Беларусь устойліва захоўвае адмоўнае [[сальда]]. У [[2008]] годзе ў Беларусі дзейнічала 81 (48 сумесных і 33 замежныя) прадпрыемства з удзелам італьянскага капіталу, што пераважна засяродзіўся ў тэкстыльнай і мэблевай вытворчасці.

У красавіку [[2009]] года [[Аляксандр Лукашэнка]] наведаў Італію, дзе сустрэўся з прэм’ер-міністрам [[Сільвіа Берлусконі]]&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/135703.html Лукашэнка сустрэўся з прэм’ер-міністрам Італіі Берлусконі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503150914/http://news.tut.by/135703.html |date=3 мая 2009 }}&lt;/ref&gt;.

[[30 лістапада]] [[2009]] года [[Сільвіа Берлусконі]] здзейсніў адказны візіт у [[Мінск]]&lt;ref name=&quot;sil&quot;&gt;[http://naviny.by/rubrics/politic/2009/11/30/ic_media_112_3660/ Сільвіа Берлусконі ў Мінску]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Па выніках сустрэчы былі падпісаны дагаворы пра эканамічнае супрацоўніцтва&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2009/11/30/ic_news_113_322060/ |title=Беларусь і Італія дамовіліся пра эканамічнае супрацоўніцтва |access-date=25 сакавіка 2012 |archive-date=5 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205205124/http://naviny.by/rubrics/economic/2009/11/30/ic_news_113_322060/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Таксама падчас візіту [[Сільвіа Берлусконі]] ў Мінск яму былі перададзены архіўныя звесткі пра лёс італьянцаў, якія былі рэпрэсаваных і знаходзіліся ў лагерах ваеннапалонных на тэрыторыі БССР у 1930-я — 1940-я гады&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/politic/2009/11/30/ic_news_112_322065/ Лукашэнка: супрацоўнікі КДБ карпатліва рыхтавалі падарунак для Італіі]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Італія з’яўляецца важным гандлёвым партнёрам Беларусі, займаючы 7-я месца па агульным аб’ёме таваразвароту (4-я месца па аб’ёме імпарту і 11-я — па аб’ёме экспарту)&lt;ref name=&quot;sil&quot; /&gt;. Агульны аб’ём таваразвароту паміж краінамі склаў у [[2008]] годзе каля 1,2 мільярда долараў з больш за двухразовай перавагай імпарту з Італіі (высокатэхналагічнае абсталяванне, прадукцыя хімічнай прамысловасці, медыкаменты) над экспартам (прадукцыя чорнай металургіі, нафтапрадукты, калійныя ўгнаенні)&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/e6011a04523caa56.html Двухбаковыя адносіны на сайце МЗС РБ]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У [[2021]] годзе, пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|падзей лета-восені 2020 года ў Беларусі]], паміж Беларусью і Італіяй разгарнуўся дыпламатычны канфлікт. Італьянскі бок не хоча прымаць даверчую грамату новага пасла Беларусі [[Анатоль Анатолевіч Глаз|Анатоля Глаза]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.corriere.it/esteri/21_giugno_05/roma-sospende-via-libera-all-ambasciatore-bielorusso-fedelissimo-lukashenko-b992f2cc-c636-11eb-8929-1e7e5315cef2.shtml|title = Roma sospende il via libera all’ambasciatore bielorusso fedelissimo di Lukashenko|author = Francesco Battistini|date = 2021-06-05|work = Corriere della Sera|language = it|accessdate =2021-06-06}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/e6011a04523caa56.html Двухбаковыя адносіны на сайце МЗС РБ]{{Недаступная спасылка}}
* [http://ru.belembassy.it/ Пасольства Рэспублікі Беларусь у Італіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090709085532/http://ru.belembassy.it/ |date=9 ліпеня 2009 }} {{ref-ru}} {{ref-it}}
* [http://www.ambminsk.esteri.it/Ambasciata_Minsk Пасольства Італіі ў Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090720020937/http://www.ambminsk.esteri.it/Ambasciata_Minsk |date=20 ліпеня 2009 }} {{ref-ru}} {{ref-it}}

{{Міжнародныя адносіны Беларусі}}

[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Італіі]]
[[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Італія]]</text>
      <sha1>gdmolwbojex9987b1llk53ju2327luk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуска-сербскія адносіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111692</id>
    <revision>
      <id>5197619</id>
      <parentid>5156773</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6935" sha1="rfm9vbcjwf6hbvfira9ec9vloqx7h5n" xml:space="preserve">{{Міжнародныя адносіны
|Назва = Беларуска-сербскія адносіны
|Выява = Belarus Serbia Locator.svg
|Краіна1 = Беларусь
|Краіна2 = Сербія
|Колер1 = green
|Колер2 = orange
}}
[[File:46-2014-11-04-blok.jpg|thumb|Паштовая марка Беларусі «20-годдзе ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Сербія»]]
'''Дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Сербія]]й''' былі ўстаноўлены ў [[1994]] годзе.
Першапачаткова дыпламатычныя адносіны паміж дзвюма краінамі былі ўстаноўлены [[15 лістапада]] [[1994]] года ў выглядзе адносін Беларусі і [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|Саюзнай Рэспублікі Югаславія]] (гл. [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]]). У лістападзе [[1996]] года было адкрыта пасольства Рэспублікі Беларусь у [[Бялград]]зе. У [[2003]] годзе СРЮ была ператворана ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербію і Чарнагорыю]], а [[27 снежня]] [[2007]] года ў сувязі са спыненнем існавання Сербіі і Чарнагорыі як адзінай дзяржавы пасольства ў Сербіі і Чарнагорыі было ператворана ў пасольства ў Сербіі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pravoby.info/dok2008/part4/akt04908.htm |title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 27 декабря 2007 г. № 1847 «О преобразовании Посольства Республики Беларусь в Сербии и Черногории в Посольство Республики Беларусь в Республике Сербия» |access-date=25 сакавіка 2012 |archive-date=5 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005201750/http://www.pravoby.info/dok2008/part4/akt04908.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У наш час часовым павераным Сербіі ў Беларусі з’яўляецца Уладан Сцеванавіч, паслом Беларусі ў Сербіі з’яўляецца Сяргей Маліноўскі.

За [[2004]]—[[2008]] тавараабарот паміж дзвюма краінамі павялічыўся з 35,1 да 64,8 млн долараў з прыкметным дадатным сальда для Беларусі. У структуры беларускага экспарту пераважае прадукцыя машынабудавання, а таксама металургіі і хімічнай прамысловасці.

У сакавіку [[2009]] года [[Аляксандр Лукашэнка]] наведаў Сербію з працоўным візітам&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/130727.html TUT.BY | НОВОСТИ — Лукашенко обсудил с руководством Сербии возможности развития экономических отношений — Политика — 03.03.2009, 17:42] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090308031009/http://news.tut.by/130727.html |date=8 сакавіка 2009 }}&lt;/ref&gt;. У маі [[2009]] года падчас Нацыянальнай выстаўкі Сербіі ў [[Мінск]]у быў падпісаны буйны кантракт на будаўніцтва дзелавога цэнтра «Delta city» і забудову тэрыторыі каля [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі]] з агульным аб'ёмам інвестыцый у некалькі мільярдаў еўра&lt;ref&gt;[http://bel.biz/news/20106.html Сербы атрымалі бясплатную зямлю ў Мінску — Навіны — Беларускі дзелавы партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304130755/http://bel.biz/news/20106.html |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

Беларусь падтрымлівае Сербію ў пытанні пра статус [[Рэспубліка Косава|Косава]] і не прызнае яго незалежнасць&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2008/02/28/ic_news_112_286631/ |title=Лукашэнка: Беларусь выражае салідарнасць з імкненнем сербаў адстойваць свой суверэнітэт |access-date=25 сакавіка 2012 |archive-date=5 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005201751/http://naviny.by/rubrics/politic/2008/02/28/ic_news_112_286631/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/politic/2008/04/12/ic_news_112_289085/ Пасол Сербіі: мы ўдзячныя прэзідэнту Беларусі за магутную падтрымку ў нашай барацьбе за захаванне Косава]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Сербскі бізнесмен {{iw|Драгамір Карыч|||Dragomir Karić}} з’яўляецца ганаровым консулам Рэспублікі Беларусь у Бялградзе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Почетные консулы Республики Беларусь|url=https://www.mfa.gov.by/kcfinder/upload/files/GKU/2024_hr_spr.pdf|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]|date=2024|accessdate=2024-05-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Сербы ў Беларусі]]

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
* [[Знешняя палітыка Беларусі]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://serbia.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ Беларуска-сербскія адносіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142226/http://serbia.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20120220122059/http://www.mfa.gov.rs/Policy/Bilaterala/Belarus/agreements_e.html Падпісаныя паміж дзвюма краінамі дагаворы] {{ref-en}}

{{Міжнародныя адносіны Беларусі}}

[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Сербіі]]
[[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Сербія]]</text>
      <sha1>rfm9vbcjwf6hbvfira9ec9vloqx7h5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Індывідуалізм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111813</id>
    <revision>
      <id>5197531</id>
      <parentid>5196317</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <origin>5197531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4284" sha1="by82n45tk6owv86vz9b5qm027wuescv" xml:space="preserve">'''Індывідуалізм''' ({{lang-fr|individualisme}}, ад {{lang-la|individuum|скарочана}} — непадзельнае) — правы, экстрэмісцкі і псеўданавуковы светапогляд [[мараль]]ны, [[палітыка|палітычны]] і [[грамадства|сацыяльны]] светапогляд ([[філасофія]], [[ідэалогія]]) і канструкт, якое намінальна падкрэслівае індывідуальную [[свабода|свабоду]], першараднае значэнне [[асоба|асобы]], асабістую [[незалежнасць]] і вызнае прынцып «спадзявацца на самога сябе». Індывідуалізм — штучны канструкт, які падмяняе сабой натуральную ўнікальную індывідуальнасць, якая фармуецца біялогіяй і асяроддзем, і спрабуе сцерці гэтыя рысы за кошт ідэі «самавызначэння». Індывідуалізм уласцівы правай палове палітычная спектру, а таксама ўласцівы такім ідэалогіям, як [[нацызм]], [[фашызм]], [[Дональд Трамп|трампізм]] і іншыя. Індывідуалізм душыць чалавечую прыроду і натуральныя адрозненні людзей, абвяргае самапрыняцце, і спрабуе стварыць «новага чалавека», як [[таталітарызм]]. У агульнапрынятай палітычнай тэрміналогіі менавіта індывідуальнасць, а не індывідуалізм супрацьпастаўляецца калектывізму і такім калектывісцкім ідэалогіям, як нацызм, фашызм і [[камунізм]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=5046&amp;page=1|title=Индивидуализм (Двенадцатая финлеевская лекция, прочитанная в Университетском колледже, Дублин, 17 декабря 1945г. Опубликована: Hodges, Figgis &amp; Co., Ltd., Dublin, e B.H. Blackwell, Ltd., Oxford, 1946.)|author=Хайек Ф. А.|website=lib.web-malina.com|access-date=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;

У той жа час сацыяльнае ўплыў індывідуалізму на соцыум з боку яго прыхільніка таксама дэструктыўна і прыводзіць да эгаізму і апартунізму, напрыклад пры свабодзе предпринимательсства, калі ключавыя рэсурсы і арганізацыі канцэнтруюцца ў руках групы асоб, якія дзейнічаюць у якіх або асабістых інтарэсах, і тым самым адмоўна ўплываюць на эканоміку, экалогію, развіццё і іншыя аспекты.

== Палітычны індывідуалізм ==
У [[палітычная філасофія|палітычнай філасофіі]] і радыкальна-лібертарыянскайідэалогіі індывідуалістычная тэорыя ўрада сцвярджае, што дзяржава павінна выконваць выключна ахоўную функцыю, гэта значыць абараняць свабоду кожнага індывіда, дзейнічаць як ён хоча, з адной толькі умовай, каб ён не рабіў замах на свабоду іншага.

== Гл. таксама ==
* [[Лібералізм]]
* [[Лібертарыянства]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НК}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы]]
[[Катэгорыя:Этыка]]
[[Катэгорыя:Паліталогія]]
[[Катэгорыя:Рысы асобы]]
[[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]]</text>
      <sha1>by82n45tk6owv86vz9b5qm027wuescv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197532</id>
      <parentid>5197531</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <origin>5197532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4152" sha1="a6a978ylmjcry6ak8nf9cnm3s4uit7f" xml:space="preserve">'''Індывідуалізм''' ({{lang-fr|individualisme}}, ад {{lang-la|individuum|скарочана}} — непадзельнае) — правы, экстрэмісцкі і псеўданавуковы светапогляд ([[філасофія]], [[ідэалогія]]) і канструкт, якое намінальна падкрэслівае індывідуальную [[свабода|свабоду]], першараднае значэнне [[асоба|асобы]], асабістую [[незалежнасць]] і вызнае прынцып «спадзявацца на самога сябе». Індывідуалізм — штучны канструкт, які падмяняе сабой натуральную ўнікальную індывідуальнасць, якая фармуецца біялогіяй і асяроддзем, і спрабуе сцерці гэтыя рысы за кошт ідэі «самавызначэння». Індывідуалізм уласцівы правай палове палітычная спектру, а таксама ўласцівы такім ідэалогіям, як [[нацызм]], [[фашызм]], [[Дональд Трамп|трампізм]] і іншыя. Індывідуалізм душыць чалавечую прыроду і натуральныя адрозненні людзей, абвяргае самапрыняцце, і спрабуе стварыць «новага чалавека», як [[таталітарызм]]. У агульнапрынятай палітычнай тэрміналогіі менавіта індывідуальнасць, а не індывідуалізм супрацьпастаўляецца калектывізму і такім калектывісцкім ідэалогіям, як нацызм, фашызм і [[камунізм]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=5046&amp;page=1|title=Индивидуализм (Двенадцатая финлеевская лекция, прочитанная в Университетском колледже, Дублин, 17 декабря 1945г. Опубликована: Hodges, Figgis &amp; Co., Ltd., Dublin, e B.H. Blackwell, Ltd., Oxford, 1946.)|author=Хайек Ф. А.|website=lib.web-malina.com|access-date=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;

У той жа час сацыяльнае ўплыў індывідуалізму на соцыум з боку яго прыхільніка таксама дэструктыўна і прыводзіць да эгаізму і апартунізму, напрыклад пры свабодзе предпринимательсства, калі ключавыя рэсурсы і арганізацыі канцэнтруюцца ў руках групы асоб, якія дзейнічаюць у якіх або асабістых інтарэсах, і тым самым адмоўна ўплываюць на эканоміку, экалогію, развіццё і іншыя аспекты.

== Палітычны індывідуалізм ==
У [[палітычная філасофія|палітычнай філасофіі]] і радыкальна-лібертарыянскайідэалогіі індывідуалістычная тэорыя ўрада сцвярджае, што дзяржава павінна выконваць выключна ахоўную функцыю, гэта значыць абараняць свабоду кожнага індывіда, дзейнічаць як ён хоча, з адной толькі умовай, каб ён не рабіў замах на свабоду іншага.

== Гл. таксама ==
* [[Лібералізм]]
* [[Лібертарыянства]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НК}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы]]
[[Катэгорыя:Этыка]]
[[Катэгорыя:Паліталогія]]
[[Катэгорыя:Рысы асобы]]
[[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]]</text>
      <sha1>a6a978ylmjcry6ak8nf9cnm3s4uit7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197536</id>
      <parentid>5197532</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4190" sha1="q472fjgmsy4y8qtos3x05y4o4xkrhoz" xml:space="preserve">'''Індывідуалізм''' ({{lang-fr|individualisme}}, ад {{lang-la|individuum|скарочана}} — непадзельнае) — правы, экстрэмісцкі і псеўданавуковы светапогляд ([[філасофія]], [[ідэалогія]]) і канструкт, якое намінальна падкрэслівае індывідуальную [[свабода|свабоду]], першараднае значэнне [[асоба|асобы]], асабістую [[незалежнасць]] і вызнае прынцып «спадзявацца на самога сябе». Індывідуалізм — штучны канструкт, які падмяняе сабой натуральную ўнікальную індывідуальнасць, якая фармуецца біялогіяй і асяроддзем, і спрабуе сцерці гэтыя рысы за кошт ідэі «самавызначэння». Індывідуалізм уласцівы правай палове палітычная спектру, а таксама ўласцівы такім ідэалогіям, як [[нацызм]], [[фашызм]], [[Дональд Трамп|трампізм]] і іншыя. Індывідуалізм душыць чалавечую прыроду і натуральныя адрозненні людзей, абвяргае самапрыняцце, і спрабуе стварыць «новага чалавека», як [[таталітарызм]]. У агульнапрынятай палітычнай тэрміналогіі менавіта індывідуальнасць, а не індывідуалізм супрацьпастаўляецца калектывізму і такім калектывісцкім ідэалогіям, як нацызм, фашызм і [[камунізм]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=5046&amp;page=1|title=Индивидуализм (Двенадцатая финлеевская лекция, прочитанная в Университетском колледже, Дублин, 17 декабря 1945г. Опубликована: Hodges, Figgis &amp; Co., Ltd., Dublin, e B.H. Blackwell, Ltd., Oxford, 1946.)|author=Хайек Ф. А.|website=lib.web-malina.com|access-date=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;

У той жа час сацыяльнае ўплыў індывідуалізму на соцыум як філасофіі кіравання і прыняцце рашэнняў таксама дэструктыўна і прыводзіць да эгаізму і апартунізму, напрыклад пры свабодзе предпринимательсства, калі ключавыя рэсурсы і арганізацыі канцэнтруюцца ў руках групы асоб, якія дзейнічаюць у якіх або асабістых інтарэсах, і тым самым адмоўна ўплываюць на эканоміку, экалогію, развіццё і іншыя аспекты.

== Палітычны індывідуалізм ==
У [[палітычная філасофія|палітычнай філасофіі]] і радыкальна-лібертарыянскайідэалогіі індывідуалістычная тэорыя ўрада сцвярджае, што дзяржава павінна выконваць выключна ахоўную функцыю, гэта значыць абараняць свабоду кожнага індывіда, дзейнічаць як ён хоча, з адной толькі умовай, каб ён не рабіў замах на свабоду іншага.

== Гл. таксама ==
* [[Лібералізм]]
* [[Лібертарыянства]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НК}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы]]
[[Катэгорыя:Этыка]]
[[Катэгорыя:Паліталогія]]
[[Катэгорыя:Рысы асобы]]
[[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]]</text>
      <sha1>q472fjgmsy4y8qtos3x05y4o4xkrhoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197862</id>
      <parentid>5197536</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Undid 3 revisions from [[Special:Diff/5197531|5197531]] until [[Special:Diff/5197536|5197536]]</comment>
      <origin>5197862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5109" sha1="6t8a9nwnde7rhixx7q037zq5pdzoojt" xml:space="preserve">'''Індывідуалізм''' ({{lang-fr|individualisme}}, ад {{lang-la|individuum|скарочана}} — непадзельнае) — [[мараль]]ны, [[палітыка|палітычны]] і [[грамадства|сацыяльны]] светапогляд ([[філасофія]], [[ідэалогія]]), які падкрэслівае індывідуальную [[свабода|свабоду]], першараднае значэнне [[асоба|асобы]], асабістую [[незалежнасць]] і вызнае прынцып «спадзявацца на самога сябе». Індывідуалізм супрацьпастаўляе сябе ідэі і практыцы падаўлення асобы, асабліва калі гэта прыгнячэнне здзяйсняецца грамадствам або [[дзяржава]]й. Такім чынам, індывідуалізм — супрацьлегласць [[камунізм]]у, [[халізм]]у, [[сацыялізм]]у, [[фашызм]]у, [[этатызм]]у, [[таталітарызм]]у, [[калектывізм]]у, [[камунітарызм]]у і іншым ідэалогіям, якія настойваюць на падначаленні [[Чалавек|індывіда]] грамадству.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=5046&amp;page=1|title=Индивидуализм (Двенадцатая финлеевская лекция, прочитанная в Университетском колледже, Дублин, 17 декабря 1945г. Опубликована: Hodges, Figgis &amp; Co., Ltd., Dublin, e B.H. Blackwell, Ltd., Oxford, 1946.)|author=Хайек Ф. А.|website=lib.web-malina.com|access-date=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;

Таксама вызначаюць{{хто?}} як правае, экстрэмісцкая і псеўданавуковае светапогляд ([[Філасофія]], [[ідэалогія]]) і канструкт, якое падкрэслівае індывідуальную [[свабода|свабоду]], першараднае значэнне [[асоба|асобы]], асабістую [[незалежнасць]] і вызнае прынцып «спадзявацца на самога сябе». Індывідуалізм — штучны канструкт, які падмяняе сабой натуральную ўнікальную індывідуальнасць, якая фармуецца біялогіяй і асяроддзем, і спрабуе сцерці гэтыя рысы за кошт ідэі «самавызначэння». Індывідуалізм уласцівы правай палове палітычная спектру, а таксама ўласцівы такім ідэалогіям, як [[нацызм]], [[фашызм]], [[Дональд Трамп|трампізм]] і іншыя. Індывідуалізм душыць чалавечую прыроду і натуральныя адрозненні людзей, абвяргае самапрыняцце, і спрабуе стварыць «новага чалавека», як [[таталітарызм]].{{крыніца?}}

У той жа час сацыяльнае ўплыў індывідуалізму на соцыум з боку яго прыхільніка таксама дэструктыўна і прыводзіць да эгаізму і апартунізму, напрыклад пры свабодзе предпринимательсства, калі ключавыя рэсурсы і арганізацыі канцэнтруюцца ў руках групы асоб, якія дзейнічаюць у якіх або асабістых інтарэсах, і тым самым адмоўна ўплываюць на эканоміку, экалогію, развіццё і іншыя аспекты.{{крыніца?}}

== Палітычны індывідуалізм ==
У [[палітычная філасофія|палітычнай філасофіі]] і радыкальна-лібертарыянскай{{крыніца?}} ідэалогіі індывідуалістычная тэорыя ўрада сцвярджае, што дзяржава павінна выконваць выключна ахоўную функцыю, гэта значыць абараняць свабоду кожнага індывіда, дзейнічаць як ён хоча, з адной толькі умовай, каб ён не рабіў замах на свабоду іншага.{{крыніца?}}

== Гл. таксама ==
* [[Лібералізм]]
* [[Лібертарыянства]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НК}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы]]
[[Катэгорыя:Этыка]]
[[Катэгорыя:Паліталогія]]
[[Катэгорыя:Рысы асобы]]
[[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]]</text>
      <sha1>6t8a9nwnde7rhixx7q037zq5pdzoojt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Парфенавіч Сапуноў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112398</id>
    <revision>
      <id>5197681</id>
      <parentid>5196539</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15355" sha1="iywr4xszrnn6yf40k04q5c5ewjd9mdq" xml:space="preserve">{{Навуковец 
|Імя                  = Аляксей Сапуноў
|Фота                 = Alexey Sapunov.jpg
|Шырыня               = 
|Подпіс               = Аляксей Сапуноў (1910 год)
|Навуковая сфера      = [[гісторыя]], [[краязнаўства]], [[археалогія]]
|Узнагароды і прэміі  ={{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} 3-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}} 2-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}} 2-й ст.
{{!}}}
}}
{{цёзкі2|Сапуноў}}
'''Аляксе́й Парфе́навіч Сапуно́ў''' ({{ДН|27|3|1852}}&lt;ref&gt;Хмяльніцкая, Л. Гісторык з Віцебска: Жыццяпіс Аляксея Сапунова / Людміла Хмяльніцкая. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2001. — 254,[1] с.: іл. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»; Серыя «Постаці», № 4). — ISBN 985-6599-23-7. ''Са спасылкай на:'' Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці. Ф. 204. Воп. 1. Спр. 205. Арк. 22, 23&lt;/ref&gt;, {{МН|Усвяты|ва Усвятах|Пасёлак гарадскога тыпу Усвяты}}, цяпер [[Пскоўская вобласць]] — {{ДС|2|10|1924}}) — беларускі [[гісторык]], [[археограф]], [[краязнавец]], даследчык помнікаў старажытнай культуры. [[Прафесар]] ([[1913]]).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую гімназію]], у [[1878]] г. гістарычна-філалагічны факультэт [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. 3 [[1879]] працаваў выкладчыкам старажытных моў у [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскай гімназіі]], з [[1895]] у [[Цэнтральны архіў старажытных грамат|Цэнтральным архіве старажытных грамат]] (з [[1897]] выкладчык [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]), з [[1901]] сакратар [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта]]. У [[1893]] г. удзельнічаў у стварэнні [[Віцебскі царкоўна-археалагічны музей|Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея]], у [[1909]] г. [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (выдавала зборнік «Полацка-Віцебская даўніна», дзе друкаваліся яго матэрыялы і па архітэктуры, у т. л. «[[Чарцёж горада Віцебска]] 1664 г.», «Малюнкі крэпасцей, пабудаваных па загаду цара Івана Грознага пасля заваёвы Полацка ў 1563 г.», «Гістарычны нарыс Віцебскай Беларусі» і інш.).

Адзін з ініцыятараў адкрыцця [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]], выкладаў у ім (чытаў курс «Старажытнасці Паўночна-Заходняга краю») і ў [[Віцебскі настаўніцкі інстытут|Віцебскім настаўніцкім інстытуце]] ([[1911]]—[[1922]]). Дэпутат III Дзяржаўнай Думы ад [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Уваходзіў у фракцыю «[[Саюз 17 кастрычніка]]». У [[1923]]—[[1924]] гг. чытаў курс «Беларусазнаўства» ў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскім вышэйшым педагагічным інстытуце]].
[[Файл:Druja, Barysaŭ kamień. Друя, Барысаў камень (1896).jpg|200px|злева|thumb|[[Барысавы камяні|Барысаў камень]] каля [[Друя|Друі]] з малюнка А. Сапунова]]

Памёр 2 кастрычніка [[1924]] года ў Віцебску, пахаваны на [[Трайчанскія могілкі|Трайчанскіх (Траецкіх) могілках]]. Яго імем у [[1987]] годзе названа вуліца ў Віцебску. Каля ўваходу ў будынак [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|ВДУ]] пастаўлены бюст Аляксею Сапунову&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Прогулки по незнакомому Витебску&quot;. Что находилось на месте амфитеатра, облисполкома, &quot;пирамид&quot;|url=https://news.tut.by/society/520362.html|work=TUT.BY|accessdate=2017-07-06|language=ru|archivedate=2017-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170626101134/http://news.tut.by/society/520362.html}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.tut.by/society/520362.html |accessdate=5 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170626101134/http://news.tut.by/society/520362.html |archivedate=26 чэрвеня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.tut.by/society/520362.html |accessdate=5 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170626101134/http://news.tut.by/society/520362.html |archivedate=26 чэрвеня 2017 |url-status= }}&lt;/ref&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==
Аўтар прац па [[гісторыя|гісторыі]], [[этнаграфія|этнаграфіі]] і [[археалогія|археалогіі]] [[Віцебшчына|Віцебшчыны]]. Даследаваў [[архітэктура Беларусі|архітэктуру]], пераважна [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Падзвіння]]. Апісаў асобныя архітэктурныя помнікі: працы «Полацкі Сафійскі сабор» ([[1888]]), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» ([[1903]]), «Універсітэт у Полацку» ([[1908]]) і інш. Выявіў і зрабіў [[Палеаграфія|палеаграфічныя]] апісанні рукапісных помнікаў. Галоўныя праца Сапунова — зборнік дакументаў па гісторыі Віцебшчыны Xi—XIX стагоддзяў «[[Віцебская даўніна]]» (1883—1888), багата ілюстраваны, у тым ліку малюнкамі помнікаў архітэктуры. У ім таксама змешчаныя ўрыўкі з летапісаў, грамат віцебскіх і полацкіх князёў і іншыя.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Сапуноў Аляксей Парфенавіч // {{крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік||}}
* {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сапуноў Аляксей Парфенавіч|646}}
* ''[[Валерый Аляксеевіч Шышанаў|Шишанов В. А.]]'' Новые сведения о даче А. П. Сапунова «Алексеевка» // Архіўная спадчына Віцебшчыны як крыніца вывучэння гісторыі краю: Матэрыялы архіўных чытанняў, прысвечаных 150-годдзю з дня нараджэння А. П. Сапунова. 6—7 чэрвеня 2002 г., Віцебск / Склад В. У. Скалабан і інш. — [[Мн.]]: БелНДІДАС, 2002. С. 109—110. [https://www.academia.edu/43938659/2002_Arhiunaja_spadchyna_Sapunov_Cherskajа]
* ''Шишанов, В. А.'' К истории экземпляра Статута ВКЛ 1588 г. из библиотеки А. П. Сапунова / В. А. Шишанов // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 50-годдзю знаходкі берасцяной граматы ў Віцебску і 150-годдзю з дня нараджэння [[Антон Рафаілавіч Брадоўскі|А. Р. Брадоўскага]], 22 — 23 кастрыч. 2009 г., Віцебск / рэдкал. Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Мінск: Медысонт, 2010. — С. 263—267.[https://www.academia.edu/43990026/2010_Vitebskie_Drevnosti_Statut]
* ''Шишанов, В. А.'' Новые материалы о А. П. Сапунове / В. А. Шишанов // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф. прысвеч. 150-годдзю з дня нараджэння У. Г. Краснянскага, Віцебск, 17—18 кастрычніка 2013 г. / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Віцебск: [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], 2017. — С. 156—247. [https://issuu.com/linkedin63/docs/2017_vitebsk_drevnosti_sapunov_2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170302113943/https://issuu.com/linkedin63/docs/2017_vitebsk_drevnosti_sapunov_2013 |date=2 сакавіка 2017 }}
* Книжное наследие А. П. Сапунова: материалы республиканской науч.-практ. конф. к юбилеям издания А. П. Сапуновым книг «Витебская старина» (т.1, 1883) и «Река Западная Двина» (1893), 23 дек. 2013 г. / редкол.: А. И. Сёмкин (гл. ред.) [и др.]. — Минск: [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Национальная библиотека Беларуси]], 2014. [http://pdf.vlib.by/BS-2014/Vitebsk%20Knijnae%20nasledie.pdf]
* ''Мякишев, В.'' Корреспонденция Я. М. Гижицкого с А. П. Сапуновым как отражение связей в научном обществе конца XIX века / В. Мякишев // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., Віцебск, 23—24 кастрычніка 2014 г. / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Віцебск: ВДУ імя П. М. Машэрава, 2017. — С. 124—144. [https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/49377/miakiszew_korrespondencia_gizinskogo_z_sapunovym_2017.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180304055234/https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/49377/miakiszew_korrespondencia_gizinskogo_z_sapunovym_2017.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |date=4 сакавіка 2018 }}
* {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* ''Шишанов, В. А. ''Материалы о А. П. Сапунове в РГАЛИ / В. А. Шишанов // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX—XX вв. / Российская академия наук, Институт мировой литературы им. А. М. Горького; отв. ред.: Д. С. Московская, М. И. Щербакова. — М.: ИМЛИ РАН, 2018. — Вып. 1. — С. 254—299.[https://www.academia.edu/43939128/2018_Belorusskaja_zemlja_Shishanov_Sapunov_RGALI]
* ''Шишанов, В. А.'' Материалы к биографии и библиографии А. П. Сапунова в витебской периодической печати начала ХХ в. / В. А. Шишанов // Матэрыялы XVII Міжнародных кнігазнаўчых чытанняў / Нацыянальная бібліятэка Беларусі; [складальнікі: Т. А. Сапега, А. А. Суша, К. В. Суша]. — Мінск, 2021. — С. 240—244. [https://www.academia.edu/47750128/2021_MKCh_Sapunov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240606071613/https://www.academia.edu/47750128/2021_MKCh_Sapunov |date=6 чэрвеня 2024 }}
* ''Шишанов, В. А.'' А. П. Сапунов и выборы в І и ІІ Государственные думы в Витебске / В. А. Шишанов // Музейные чтения : материалы открытых Музейных чтений за 2021—2022 гг. / Учреждение культуры «Витебский областной краеведческий музей»; редкол.: Т. А. Старинская, В. А. Шишанов, О. Л. Исаченко. — Минск : Национальная библиотека Беларуси, 2022. — С. 95-102. [https://www.academia.edu/95685410/2022_Muzejnye_chtenija_Sapunov]

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Aliaksiej Sapunoŭ}}

{{Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі ад Віцебскай губерні}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Сапуноў Аляксей Парфенавіч}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Археографы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Археографы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі ад Віцебскай губерні]]
[[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі III склікання]]</text>
      <sha1>iywr4xszrnn6yf40k04q5c5ewjd9mdq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197685</id>
      <parentid>5197681</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15355" sha1="mnwgtxidtkv62izrphgvnv7ovllakic" xml:space="preserve">{{Навуковец 
|Імя                  = Аляксей Сапуноў
|Фота                 = Alexey Sapunov.jpg
|Шырыня               = 
|Подпіс               = Аляксей Сапуноў (1910 год)
|Навуковая сфера      = [[гісторыя]], [[краязнаўства]], [[археалогія]]
|Узнагароды і прэміі  ={{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} 3-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}} 2-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}} 2-й ст.
{{!}}}
}}
{{цёзкі2|Сапуноў}}
'''Аляксе́й Парфе́навіч Сапуно́ў''' ({{ДН|27|3|1852}}&lt;ref&gt;Хмяльніцкая, Л. Гісторык з Віцебска: Жыццяпіс Аляксея Сапунова / Людміла Хмяльніцкая. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2001. — 254,[1] с.: іл. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»; Серыя «Постаці», № 4). — ISBN 985-6599-23-7. ''Са спасылкай на:'' Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці. Ф. 204. Воп. 1. Спр. 205. Арк. 22, 23&lt;/ref&gt;, {{МН|Усвяты|ва Усвятах|Пасёлак гарадскога тыпу Усвяты}}, цяпер [[Пскоўская вобласць]] — {{ДС|2|10|1924}}) — беларускі [[гісторык]], [[археограф]], [[краязнавец]], даследчык помнікаў старажытнай культуры. [[Прафесар]] ([[1913]]).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую гімназію]], у [[1878]] г. гістарычна-філалагічны факультэт [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. 3 [[1879]] працаваў выкладчыкам старажытных моў у [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскай гімназіі]], з [[1895]] у [[Цэнтральны архіў старажытных грамат|Цэнтральным архіве старажытных грамат]] (з [[1897]] выкладчык [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]), з [[1901]] сакратар [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта]]. У [[1893]] г. удзельнічаў у стварэнні [[Віцебскі царкоўна-археалагічны музей|Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея]], у [[1909]] г. [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (выдавала зборнік «Полацка-Віцебская даўніна», дзе друкаваліся яго матэрыялы і па архітэктуры, у т. л. «[[Чарцёж горада Віцебска]] 1664 г.», «Малюнкі крэпасцей, пабудаваных па загаду цара Івана Грознага пасля заваёвы Полацка ў 1563 г.», «Гістарычны нарыс Віцебскай Беларусі» і інш.).

Адзін з ініцыятараў адкрыцця [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]], выкладаў у ім (чытаў курс «Старажытнасці Паўночна-Заходняга краю») і ў [[Віцебскі настаўніцкі інстытут|Віцебскім настаўніцкім інстытуце]] ([[1911]]—[[1922]]). Дэпутат III Дзяржаўнай Думы ад [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Уваходзіў у фракцыю «[[Саюз 17 кастрычніка]]». У [[1923]]—[[1924]] гг. чытаў курс «Беларусазнаўства» ў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскім вышэйшым педагагічным інстытуце]].
[[Файл:Druja, Barysaŭ kamień. Друя, Барысаў камень (1896).jpg|200px|злева|thumb|[[Барысавы камяні|Барысаў камень]] каля [[Друя|Друі]] з малюнка А. Сапунова]]

Памёр 2 кастрычніка [[1924]] года ў Віцебску, пахаваны на [[Трайчанскія могілкі|Трайчанскіх (Траецкіх) могілках]]. Яго імем у [[1987]] годзе названа вуліца ў Віцебску. Каля ўвахода ў будынак [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|ВДУ]] пастаўлены бюст Аляксею Сапунову&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Прогулки по незнакомому Витебску&quot;. Что находилось на месте амфитеатра, облисполкома, &quot;пирамид&quot;|url=https://news.tut.by/society/520362.html|work=TUT.BY|accessdate=2017-07-06|language=ru|archivedate=2017-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170626101134/http://news.tut.by/society/520362.html}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.tut.by/society/520362.html |accessdate=5 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170626101134/http://news.tut.by/society/520362.html |archivedate=26 чэрвеня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.tut.by/society/520362.html |accessdate=5 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170626101134/http://news.tut.by/society/520362.html |archivedate=26 чэрвеня 2017 |url-status= }}&lt;/ref&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==
Аўтар прац па [[гісторыя|гісторыі]], [[этнаграфія|этнаграфіі]] і [[археалогія|археалогіі]] [[Віцебшчына|Віцебшчыны]]. Даследаваў [[архітэктура Беларусі|архітэктуру]], пераважна [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Падзвіння]]. Апісаў асобныя архітэктурныя помнікі: працы «Полацкі Сафійскі сабор» ([[1888]]), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» ([[1903]]), «Універсітэт у Полацку» ([[1908]]) і інш. Выявіў і зрабіў [[Палеаграфія|палеаграфічныя]] апісанні рукапісных помнікаў. Галоўныя праца Сапунова — зборнік дакументаў па гісторыі Віцебшчыны Xi—XIX стагоддзяў «[[Віцебская даўніна]]» (1883—1888), багата ілюстраваны, у тым ліку малюнкамі помнікаў архітэктуры. У ім таксама змешчаныя ўрыўкі з летапісаў, грамат віцебскіх і полацкіх князёў і іншыя.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Сапуноў Аляксей Парфенавіч // {{крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік||}}
* {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сапуноў Аляксей Парфенавіч|646}}
* ''[[Валерый Аляксеевіч Шышанаў|Шишанов В. А.]]'' Новые сведения о даче А. П. Сапунова «Алексеевка» // Архіўная спадчына Віцебшчыны як крыніца вывучэння гісторыі краю: Матэрыялы архіўных чытанняў, прысвечаных 150-годдзю з дня нараджэння А. П. Сапунова. 6—7 чэрвеня 2002 г., Віцебск / Склад В. У. Скалабан і інш. — [[Мн.]]: БелНДІДАС, 2002. С. 109—110. [https://www.academia.edu/43938659/2002_Arhiunaja_spadchyna_Sapunov_Cherskajа]
* ''Шишанов, В. А.'' К истории экземпляра Статута ВКЛ 1588 г. из библиотеки А. П. Сапунова / В. А. Шишанов // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 50-годдзю знаходкі берасцяной граматы ў Віцебску і 150-годдзю з дня нараджэння [[Антон Рафаілавіч Брадоўскі|А. Р. Брадоўскага]], 22 — 23 кастрыч. 2009 г., Віцебск / рэдкал. Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Мінск: Медысонт, 2010. — С. 263—267.[https://www.academia.edu/43990026/2010_Vitebskie_Drevnosti_Statut]
* ''Шишанов, В. А.'' Новые материалы о А. П. Сапунове / В. А. Шишанов // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф. прысвеч. 150-годдзю з дня нараджэння У. Г. Краснянскага, Віцебск, 17—18 кастрычніка 2013 г. / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Віцебск: [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], 2017. — С. 156—247. [https://issuu.com/linkedin63/docs/2017_vitebsk_drevnosti_sapunov_2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170302113943/https://issuu.com/linkedin63/docs/2017_vitebsk_drevnosti_sapunov_2013 |date=2 сакавіка 2017 }}
* Книжное наследие А. П. Сапунова: материалы республиканской науч.-практ. конф. к юбилеям издания А. П. Сапуновым книг «Витебская старина» (т.1, 1883) и «Река Западная Двина» (1893), 23 дек. 2013 г. / редкол.: А. И. Сёмкин (гл. ред.) [и др.]. — Минск: [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Национальная библиотека Беларуси]], 2014. [http://pdf.vlib.by/BS-2014/Vitebsk%20Knijnae%20nasledie.pdf]
* ''Мякишев, В.'' Корреспонденция Я. М. Гижицкого с А. П. Сапуновым как отражение связей в научном обществе конца XIX века / В. Мякишев // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., Віцебск, 23—24 кастрычніка 2014 г. / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Віцебск: ВДУ імя П. М. Машэрава, 2017. — С. 124—144. [https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/49377/miakiszew_korrespondencia_gizinskogo_z_sapunovym_2017.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180304055234/https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/49377/miakiszew_korrespondencia_gizinskogo_z_sapunovym_2017.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |date=4 сакавіка 2018 }}
* {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* ''Шишанов, В. А. ''Материалы о А. П. Сапунове в РГАЛИ / В. А. Шишанов // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX—XX вв. / Российская академия наук, Институт мировой литературы им. А. М. Горького; отв. ред.: Д. С. Московская, М. И. Щербакова. — М.: ИМЛИ РАН, 2018. — Вып. 1. — С. 254—299.[https://www.academia.edu/43939128/2018_Belorusskaja_zemlja_Shishanov_Sapunov_RGALI]
* ''Шишанов, В. А.'' Материалы к биографии и библиографии А. П. Сапунова в витебской периодической печати начала ХХ в. / В. А. Шишанов // Матэрыялы XVII Міжнародных кнігазнаўчых чытанняў / Нацыянальная бібліятэка Беларусі; [складальнікі: Т. А. Сапега, А. А. Суша, К. В. Суша]. — Мінск, 2021. — С. 240—244. [https://www.academia.edu/47750128/2021_MKCh_Sapunov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240606071613/https://www.academia.edu/47750128/2021_MKCh_Sapunov |date=6 чэрвеня 2024 }}
* ''Шишанов, В. А.'' А. П. Сапунов и выборы в І и ІІ Государственные думы в Витебске / В. А. Шишанов // Музейные чтения : материалы открытых Музейных чтений за 2021—2022 гг. / Учреждение культуры «Витебский областной краеведческий музей»; редкол.: Т. А. Старинская, В. А. Шишанов, О. Л. Исаченко. — Минск : Национальная библиотека Беларуси, 2022. — С. 95-102. [https://www.academia.edu/95685410/2022_Muzejnye_chtenija_Sapunov]

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Aliaksiej Sapunoŭ}}

{{Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі ад Віцебскай губерні}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Сапуноў Аляксей Парфенавіч}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Археографы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Археографы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі ад Віцебскай губерні]]
[[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі III склікання]]</text>
      <sha1>mnwgtxidtkv62izrphgvnv7ovllakic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бярэзіна (востраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112703</id>
    <revision>
      <id>5197860</id>
      <parentid>5048554</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5875" sha1="2t15kv40zkzqpz8gbhh1t9neevslonl" xml:space="preserve">{{значэнні|Бярэзіна (значэнні)}}
{{значэнні|Грынвіч (значэнні)}}
{{Востраў
 |Назва             = Бярэзіна (Грынвіч)
 |Нацыянальная назва=  ru/Березина/en/Berezina, Greenwich
 |Карта                = BjarezinaVostr.jpg
 |Краіна                    = 
 |Пазіцыйная карта         = Антарктыда
  |Рэгіён           = 
  |Раён = 
  |UTC                      = 
 |Акваторыя                 = Атлантычны акіян
 |lat_dir = S|lat_deg = 62|lat_min = 31|lat_sec = 00
 |lon_dir = W|lon_deg = 59|lon_min = 47|lon_sec =00
 |region              = 
 |CoordScale          =  
 |Плошча              = 143 
 |Плошча заліваў      = 
 |Вышыня               =  625
 |Насельніцтва            = 0
 |Год                 =  
 |Выява          = Greenwich.jpg
 |Памер выявы   = 300 
 |Подпіс выявы  = Узбярэжжа
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Greenwich Island
}}
'''Востраў Бярэзіна''' ({{lang-ru|Березина}}, {{lang-en|Berezina}}) або '''востраў Грынвіч''' ({{lang-en|Greenwich}}) — [[востраў]] у складзе [[Паўднёвыя Шэтландскія астравы|Паўднёвых Шэтландскіх астравоў]]. Агульная плошча сушы — 142,7 км².

== Гісторыя ==
Дакладная дата адкрыцця вострава не вызначаная. Мяркуецца, што ён мог быць вядомы ўжо ў канцы XVI — пачатку XVII ст. [[Іспанія|іспанскім]] мараплаўцам. У [[1821]] гадзе востраў быў заўважаны [[ЗША|амерыканскім]] капітанам Дж. Шэфілдам і названы Грынвіч. Праз некалькі месяцаў незалежна ад амерыканца востраў быў нанава адкрыты і картаграфаваны [[Расія|расійскай]] экспедыцыяй на чале з [[Ф. Белінсгаўзен]]ам і атрымаў назву Бярэзіна ў гонар [[Вайна 1812 года|падзей 1812 г]].

У канцы XIX — першай палове ХХ стагоддзя Бярэзіну наведвалі кітабоі і паляўнічыя на [[ластаногія|ластаногіх]]. Афіцыйна свае правы на востраў прад’яўлялі [[Вялікабрытанія]] i [[Аргенціна]]. Акрамя таго, на яго могуць прэтэндаваць [[Расія]] і [[ЗША]]. Аднак паводле дагавору 1961 года ён, як і іншыя [[Паўднёвыя Шэтландскія астравы]], застаецца свабодным ад [[суверэнітэт]]у любой дзяржавы.

У 2004—2005 гадах даследаваўся [[Балгарыя|балгарскай]] навуковай экспедыцыяй.

== Прырода ==
Востраў мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Значную частку займаюць [[скала|скалістыя]] ўзвышшы, пакрытыя [[ледавік]]ом. Найвышэйшымі з’яўляюцца Брэзнікаўскія вяршыні на паўднёва-ўсходняй ускраіне (да 625 м).

[[Клімат]] прахалодны антарктычны. [[Флора|Раслінны свет]] бедны, характэрны для [[Антарктыка|антарктычнай]] [[тундра|тундры]]. Лежбішчы [[ластаногія|ластаногіх]], калоніі марскіх [[птушкі|птушак]].

== Насельніцтва ==
Сталага насельніцтва няма, хаця на паўночным усходзе працуе [[чылі]]йская палярная станцыя Артура Прат, а на поўначы — [[эквадор]]ская станцыя Педрэ Вісентэ Мальданада.

== Карты ==
* L.L. Ivanov et al. [[:Файл:Livingston-Greenwich-map.jpg|Antarctica: Livingston Island and Greenwich Island, South Shetland Islands]] (from English Strait to Morton Strait, with illustrations and ice-cover distribution). Scale 1:100000 topographic map. Sofia: Antarctic Place-names Commission of Bulgaria, 2005.

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery align=center widths=250px&gt;
Image:Greenwich Island Antarctica Dec06B.jpg|Горны пейзаж
Image: Dryanovo Hts.jpg|Халоднае мора
Image:Huron.jpg|Праліў Гурон
Image:Base Arturo Prat.JPG|Станцыя Артура Прат
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Спасылкі ==
* [http://az.lib.ru/b/bellinsgauzen_f_f/text_0020.shtml Нататкі Ф. Белінсгаўзена]
* [http://www.antarctica.ac.uk/met/momu/International_Antarctic_Weather_Forecasting_Handbook/7.3.3_Greenwich,%20Robert%20&amp;%20Media%20Luna%20Islands.php Навакольнае асяроддзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120331051928/http://www.antarctica.ac.uk/met/momu/International_Antarctic_Weather_Forecasting_Handbook/7.3.3_Greenwich%2C%20Robert%20%26%20Media%20Luna%20Islands.php |date=31 сакавіка 2012 }}
* [http://www.petersmith.net.nz/photos/antarctica-2.php Фотаздымкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130205150359/http://www.petersmith.net.nz/photos/antarctica-2.php |date=5 лютага 2013 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Паўднёвыя Шэтландскія астравы| ]]
[[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]]</text>
      <sha1>2t15kv40zkzqpz8gbhh1t9neevslonl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Выдавецтва</title>
    <ns>10</ns>
    <id>114280</id>
    <revision>
      <id>5197697</id>
      <parentid>3950513</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5244" sha1="c1lxnz4oqqm0oejjsfd8un7jg1mh4aa" xml:space="preserve">{{Картка
|імя              = Выдавецтва

|from             = {{{from|}}}
|уверсе           = {{картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}}
|уверсе2          = {{картка/арыгінал назвы|{{{арыгінал назвы|}}}|from={{{from|}}}}}
|выява            = {{wikidata|P154|{{{лагатып|}}}|size={{{шырыня лагатыпа|}}}|from={{{from|}}}}}
|выява2           = {{wikidata|P18|{{{выява|}}}|caption={{{апісанне выявы|}}}|size={{{шырыня|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка1           = Заснавана
|тэкст1           = {{{заснавана|}}}
|вікідадзеныя1    = P571

|метка2           = Заснавальнікі
|тэкст2           = {{{заснавальнікі|{{{founders|}}}}}}
|вікідадзеныя2    = P112

|метка3           = Статус
|тэкст3           = {{{статус|}}}

|метка4           = {{wikidata number switch|p1365|{{{папярэднік|}}}|{{{папярэднік2|}}}|Папярэднік|Папярэднікі}}
|тэкст4           = {{br separated entries
  | {{{папярэднік|}}}
  | {{{папярэднік1|}}}
  | {{{папярэднік2|}}}
  | {{{папярэднік3|}}}
  | {{{папярэднік4|}}}
  | {{{папярэднік5|}}}
  | {{{папярэднік6|}}}
  }}
|вікідадзеныя4    = P1365

|метка5           = Ліквідавана
|тэкст5           = {{{ліквідавана|}}}
|вікідадзеныя5    = P576

|метка6           = Працягнула працу як
|тэкст6           = {{{пераемнік|}}}
|вікідадзеныя6    = P1366

|метка7           = Краіна
|тэкст7           = {{{краіна|}}}
|вікідадзеныя7    = P17

|метка8           = Адрас
|тэкст8           = {{{адрас|}}}
|вікідадзеныя8    = P6375

|метка9           = Дыстрыбуцыя
|тэкст9           = {{{дыстрыбуцыя|}}}

|метка10          = Ключавыя фігуры
|тэкст10          = {{{ключавыя фігуры|{{{key_people|}}}}}}

|метка11          = Дырэктар
|тэкст11          = {{{дырэктар|}}}
|вікідадзеныя11   = P1037

|метка12          = Галоўны рэдактар
|тэкст12          = {{{галоўрэд|{{{галоўны рэдактар|}}}}}}
|вікідадзеныя12   = P98

|метка13          = Публікацыі
|тэкст13          = {{{публікацыі|}}}

|метка14          = Тэматыка
|тэкст14          = {{{тэматыка|{{{тэмы|}}}}}}

|метка15          = [[Літаратурны жанр|Жанры]]
|тэкст15          = {{{жанры|}}}

|метка16          = Імпрынты
|тэкст16          = {{{імпрынты|}}}

|метка17          = Абарот
|тэкст17          = {{{абарот|{{{revenue|}}}}}}
|вікідадзеныя17   = P2139

|метка18          = Колькасць супрацоўнікаў
|тэкст18          = {{{колькасць супрацоўнікаў|{{{num_employees|}}}}}}
|вікідадзеныя18   = P1128

|метка19          = Мацярынская кампанія
|тэкст19          = {{{мацярынская кампанія|{{{parent|}}}}}}
|вікідадзеныя19   = P749

|метка20          = Уладальнік
|тэкст20          = {{{уладальнік|}}}
|вікідадзеныя20   = P127

|метка21          = [[Спіс выдавецтваў СССР па кодах|Код Дзяржкамвыдавецтва СССР]]
|тэкст21          = {{{код СССР|}}}

|метка22          = Прэфікс [[Міжнародны стандартны нумар кнігі|ISBN]]
|тэкст22          = {{{isbn|}}}
|вікідадзеныя22   = P3035

|метка23          = Узнагароды
|тэкст23          = {{{узнагароды|{{{awards|}}}}}}
|вікідадзеныя23   = P166

|метка24          = Дэвіз
|тэкст24          = {{{дэвіз|}}}

|метка25          = Вэб-сайт
|тэкст25          = {{{вэб-сайт|{{{сайт|}}}}}}
|вікідадзеныя25   = P856

|унізе            = {{картка/Вікісховішча|{{{вікісховішча|}}}|from={{{from|}}}}}
|унізе2           = {{картка/Вікідадзеныя|from={{{from|}}}}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{nocoord|}}} || {{wikidata|p625|references=false|from={{{from|}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || &lt;!--
--&gt;[[Катэгорыя:Выдавецтвы паводле алфавіта]]&lt;!--
--&gt;{{катэгорыя па даце|{{{заснавана|}}}|Арганізацыі, заснаваныя|P571|from={{{from|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{катэгорыя па даце|{{{ліквідавана|}}}|Арганізацыі, закрытыя|P576|from={{{from|}}}}}&lt;!--
--&gt; }}&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;{{Дакументацыя}}

[[Катэгорыя:Шаблоны:Літаратура]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Арганізацыі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c1lxnz4oqqm0oejjsfd8un7jg1mh4aa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197707</id>
      <parentid>5197697</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5251" sha1="708rsoizqrly1d9fq8lsvutva6jkpk6" xml:space="preserve">{{Картка
|імя              = Выдавецтва

|from             = {{{from|}}}
|уверсе           = {{картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}}
|уверсе2          = {{картка/арыгінал назвы|{{{арыгінал назвы|}}}|from={{{from|}}}}}
|выява            = {{wikidata|P154|{{{лагатып|}}}|size={{{шырыня лагатыпа|}}}|from={{{from|}}}}}
|выява2           = {{wikidata|P18|{{{выява|}}}|caption={{{апісанне выявы|}}}|size={{{шырыня|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка1           = Заснавана
|тэкст1           = {{{заснавана|}}}
|вікідадзеныя1    = P571

|метка2           = Заснавальнікі
|тэкст2           = {{{заснавальнікі|{{{founders|}}}}}}
|вікідадзеныя2    = P112

|метка3           = Статус
|тэкст3           = {{{статус|}}}

|метка4           = {{wikidata number switch|p1365|{{{папярэднік|}}}|{{{папярэднік2|}}}|Папярэднік|Папярэднікі}}
|тэкст4           = {{br separated entries
  | {{{папярэднік|}}}
  | {{{папярэднік1|}}}
  | {{{папярэднік2|}}}
  | {{{папярэднік3|}}}
  | {{{папярэднік4|}}}
  | {{{папярэднік5|}}}
  | {{{папярэднік6|}}}
  }}
|вікідадзеныя4    = P1365

|метка5           = Ліквідавана
|тэкст5           = {{{ліквідавана|}}}
|вікідадзеныя5    = P576

|метка6           = Працягнула працу як
|тэкст6           = {{{пераемнік|}}}
|вікідадзеныя6    = P1366

|метка7           = Краіна
|тэкст7           = {{{краіна|}}}
|вікідадзеныя7    = P17

|метка8           = Адрас
|тэкст8           = {{{адрас|}}}
|вікідадзеныя8    = P6375

|метка9           = Дыстрыбуцыя
|тэкст9           = {{{дыстрыбуцыя|}}}

|метка10          = Ключавыя фігуры
|тэкст10          = {{{ключавыя фігуры|{{{key_people|}}}}}}

|метка11          = Дырэктар
|тэкст11          = {{{дырэктар|}}}
|вікідадзеныя11   = P1037

|метка12          = Галоўны рэдактар
|тэкст12          = {{{галоўрэд|{{{галоўны рэдактар|}}}}}}
|вікідадзеныя12   = P98

|метка13          = Публікацыі
|тэкст13          = {{{публікацыі|}}}

|метка14          = Тэматыка
|тэкст14          = {{{тэматыка|{{{тэмы|}}}}}}

|метка15          = [[Літаратурны жанр|Жанры]]
|тэкст15          = {{{жанры|}}}

|метка16          = Імпрынты
|тэкст16          = {{{імпрынты|}}}

|метка17          = Абарот
|тэкст17          = {{{абарот|{{{revenue|}}}}}}
|вікідадзеныя17   = P2139

|метка18          = Колькасць супрацоўнікаў
|тэкст18          = {{{колькасць супрацоўнікаў|{{{num_employees|}}}}}}
|вікідадзеныя18   = P1128

|метка19          = Мацярынская кампанія
|тэкст19          = {{{мацярынская кампанія|{{{parent|}}}}}}
|вікідадзеныя19   = P749

|метка20          = Уладальнік
|тэкст20          = {{{уладальнік|}}}
|вікідадзеныя20   = P127

|метка21          = [[Спіс выдавецтваў СССР па кодах|Код Дзяржкамвыдавецтва СССР]]
|тэкст21          = {{{код СССР|}}}

|метка22          = Прэфікс [[Міжнародны стандартны нумар кнігі|ISBN]]
|тэкст22          = {{{isbn|}}}
|вікідадзеныя22   = P3035

|метка23          = Узнагароды
|тэкст23          = {{{узнагароды|{{{awards|}}}}}}
|вікідадзеныя23   = P166

|метка24          = Дэвіз
|тэкст24          = {{{дэвіз|}}}

|метка25          = Вэб-сайт
|тэкст25          = {{{вэб-сайт|{{{сайт|}}}}}}
|вікідадзеныя25   = P856

|унізе            = {{картка/Вікісховішча|{{{вікісховішча|}}}|from={{{from|}}}}}
|унізе2           = &lt;!--{{картка/Вікідадзеныя|from={{{from|}}}}}--&gt;
}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{nocoord|}}} || {{wikidata|p625|references=false|from={{{from|}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || &lt;!--
--&gt;[[Катэгорыя:Выдавецтвы паводле алфавіта]]&lt;!--
--&gt;{{катэгорыя па даце|{{{заснавана|}}}|Арганізацыі, заснаваныя|P571|from={{{from|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{катэгорыя па даце|{{{ліквідавана|}}}|Арганізацыі, закрытыя|P576|from={{{from|}}}}}&lt;!--
--&gt; }}&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;{{Дакументацыя}}

[[Катэгорыя:Шаблоны:Літаратура]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Арганізацыі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>708rsoizqrly1d9fq8lsvutva6jkpk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Выдавецтва/Дакументацыя</title>
    <ns>10</ns>
    <id>114281</id>
    <revision>
      <id>5197706</id>
      <parentid>3948851</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10329" sha1="19b87mnzauawoycj6zh7jv52ntoup98" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Выкарыстанне ==
Поўны спіс параметраў для капіравання:

&lt;pre&gt;{{Выдавецтва
 |назва                   = 
 |арыгінал назвы          = 
 |лагатып                 = 
 |шырыня лагатыпа         = 
 |выява                   = 
 |апісанне выявы          = 
 |шырыня                  = 
 |заснавана               = 
 |заснавальнікі           = 
 |статус                  = 
 |папярэднік1             = 
 |папярэднік2             = 
 |ліквідавана             = 
 |пераемнік               = 
 |краіна                  = {{Сцягафікацыя|XXXXX}}
 |адрас                   = 
 |дыстрыбуцыя             = 
 |ключавыя фігуры         = 
 |дырэктар                = 
 |галоўрэд                = 
 |публікацыі              = 
 |тэматыка                = 
 |жанры                   = 
 |імпрынты                = 
 |абарот                  = 
 |колькасць супрацоўнікаў = 
 |мацярынская кампанія    = 
 |уладальнік              = 
 |код СССР                = 
 |isbn                    = 
 |узнагароды              = 
 |дэвіз                   = 
 |вэб-сайт                = 
 |вікісховішча            = 
}}
&lt;/pre&gt;

== Абавязковыя параметры ==
* '''назва'''
* '''краіна'''
* '''заснавана'''

Астатнія параметры з’яўляюцца неабавязковымі, яны не адлюстроўваюцца, калі іх значэнні не запоўненыя або не падцягваюцца з Вікідадзеных.

== Гл. таксама ==
* {{tl|Выданне}}
* {{tl|Арганізацыя}}
* {{tl|Сцягафікацыя}}

== TemplateData ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Параметры шаблона «Картка Выдавецтва»&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;назва&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;publisher name&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Назва&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Назва выдавецтва без двукоссяў&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;арыгінал назвы&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Арыгінал назвы&quot;
			},
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;краіна&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;country&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Краіна&quot;
			},
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;заснавана&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;founded&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Заснавана&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Год заснавання выдавецтва&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;лагатып&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;logo&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Лагатып&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Лагатып (гандлёвы знак) арганізацыі — імя файла на Вікісховішчы&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;шырыня лагатыпа&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Шырыня лагатыпа&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;выява&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Выява&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Фотаздымак сядзібы або іншая выява&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;апісанне выявы&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Апісанне выявы&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;шырыня&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;width&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Шырыня выявы&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Шырыня ніжняй выявы ў пікселях&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;заснавальнікі&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Заснавальнікі&quot;
			},
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;founders&quot;
			],
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;статус&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Статус&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;папярэднік&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;predecessor&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Папярэднік&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Арганізацыя-папярэднік, правапераемнікам якой з'яўляецца выдавецтва&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;папярэднік1&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;папярэднік2&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;папярэднік3&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;папярэднік4&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;папярэднік5&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;папярэднік6&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ліквідавана&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;liquidated&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Ліквідавана&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Год або дакладная дата ліквідацыі&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;пераемнік&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;successor&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Пераемнік&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Арганізацыя-правапераемнік&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;адрас&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;address&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Адрас&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Адрас і юрыдычнае месцазнаходжанне&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;дыстрыбуцыя&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Дыстрыбуцыя&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ключавыя фігуры&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Ключавыя фігуры&quot;
			},
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;key_people&quot;
			],
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;дырэктар&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;director&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Дырэктар&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Дырэктар выдавецтва&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;галоўрэд&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;chief editor&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Галоўны рэдактар&quot;
			},
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;галоўны рэдактар&quot;
			],
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Галоўны рэдактар выдавецтва&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;публікацыі&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Публікацыі&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Найбольш значныя кнігі ці серыі&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;тэматыка&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Тэматыка&quot;
			},
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;тэмы&quot;
			],
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;жанры&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Жанры&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;імпрынты&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Імпрынты&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;абарот&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Абарот&quot;
			},
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;revenue&quot;
			],
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;колькасць супрацоўнікаў&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Колькасць супрацоўнікаў&quot;
			},
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;num_employees&quot;
			],
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;мацярынская кампанія&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Мацярынская кампанія&quot;
			},
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;parent&quot;
			],
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;уладальнік&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Уладальнік&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;код СССР&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;USSR code&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Код Дзяржкамвыдавецтва СССР&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Прэфікс ISBN&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;узнагароды&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;awards&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Узнагароды&quot;
			},
			&quot;description&quot;: &quot;Дзяржаўныя ўзнагароды і прэміі&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;awards&quot;
			]
		},
		&quot;дэвіз&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Дэвіз&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;вэб-сайт&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;web site&quot;,
				&quot;be&quot;: &quot;Вэб-сайт&quot;
			},
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;сайт&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Афіцыйны сайт выдавецтва&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;вікісховішча&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;be&quot;: &quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;
			},
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;from&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;ID элемента на Вікідадзеных (калі шаблон ставіцца не на асноўнай старонцы)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;nocoord&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Адключае вывад каардынат з Вікідадзеных&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;nocat&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Адключае аўтаматычную катэгарызацыю артыкула&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;назва&quot;,
		&quot;арыгінал назвы&quot;,
		&quot;лагатып&quot;,
		&quot;шырыня лагатыпа&quot;,
		&quot;выява&quot;,
		&quot;апісанне выявы&quot;,
		&quot;шырыня&quot;,
		&quot;краіна&quot;,
		&quot;заснавана&quot;,
		&quot;заснавальнікі&quot;,
		&quot;статус&quot;,
		&quot;папярэднік&quot;,
		&quot;папярэднік1&quot;,
		&quot;папярэднік2&quot;,
		&quot;папярэднік3&quot;,
		&quot;папярэднік4&quot;,
		&quot;папярэднік5&quot;,
		&quot;папярэднік6&quot;,
		&quot;ліквідавана&quot;,
		&quot;пераемнік&quot;,
		&quot;адрас&quot;,
		&quot;дыстрыбуцыя&quot;,
		&quot;ключавыя фігуры&quot;,
		&quot;дырэктар&quot;,
		&quot;галоўрэд&quot;,
		&quot;публікацыі&quot;,
		&quot;тэматыка&quot;,
		&quot;жанры&quot;,
		&quot;імпрынты&quot;,
		&quot;абарот&quot;,
		&quot;колькасць супрацоўнікаў&quot;,
		&quot;мацярынская кампанія&quot;,
		&quot;уладальнік&quot;,
		&quot;код СССР&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;узнагароды&quot;,
		&quot;дэвіз&quot;,
		&quot;вэб-сайт&quot;,
		&quot;вікісховішча&quot;,
		&quot;from&quot;,
		&quot;nocoord&quot;,
		&quot;nocat&quot;
	],
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

&lt;includeonly&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Літаратура]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Выдавецкая справа]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>19b87mnzauawoycj6zh7jv52ntoup98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ордэн Кароны Румыніі 1 ступені</title>
    <ns>10</ns>
    <id>116565</id>
    <revision>
      <id>5197751</id>
      <parentid>2662222</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T01:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>86995</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Ro1ocr.gif]] → [[File:ROM Order of the Crown of Romania 1881 Knight BAR.svg]] vva</comment>
      <origin>5197751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="606" sha1="tw8846eziznt6fcyeq3o01stwkqtgth" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;imagemap&gt;Image:ROM Order of the Crown of Romania 1881 Knight BAR.svg|60px|Ордэн Кароны Румыніі I ступені
default [[Ордэн Кароны Румыніі|Ордэн Кароны Румыніі I ступені]] 
desc none&lt;/imagemap&gt;{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Кавалеры ордэна Кароны Румыніі 1 ступені|{{PAGENAME}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Дакументацыя ўзнагароды}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды:Румынія|Карона Румыніі 1]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tw8846eziznt6fcyeq3o01stwkqtgth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Частка свету</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120076</id>
    <revision>
      <id>5197403</id>
      <parentid>4152025</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гл. таксама */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2537" sha1="ifcpnw5uovs9e9a5z0wpc4h3xn1uxsl" xml:space="preserve">[[Выява:Maailmajaod pd.png|thumb|Часткі свету, вылучаныя колерамі:&lt;br /&gt;
[[Аўстралія і Акіянія]] — фіялетавым;&lt;br /&gt;
[[Азія]] — аранжавым;&lt;br /&gt;
[[Амерыка]] — зялёным;&lt;br /&gt;
[[Антарктыда]] — блакітным;&lt;br /&gt;
[[Афрыка]] — жоўтым;&lt;br /&gt;
[[Еўропа]] — чырвоным.]]
'''Часткі свету''' — найбольш глабальныя геаграфічныя рэгіёны, да якіх належаць [[кантынент|мацерыкі]] ці іх значныя часткі разам з прылеглымі [[востраў|астравамі]]. Звычайна вылучаюць шэсць частак свету:&lt;ref name=&quot;vse&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Советская энциклопедия: Советский энциклопедический словарь|месца=М|год=1984|старонкі=1475}}&lt;/ref&gt;
* [[Аўстралія і Акіянія|Аўстралію і Акіянію]],
* [[Азія|Азію]],
* [[Амерыка|Амерыку]],
* [[Антарктыда|Антарктыду]],
* [[Афрыка|Афрыку]]
* і [[Еўропа|Еўропу]].

Існуе розніца паміж паняццямі «[[кантынент|мацярык]]» і «частка свету». Падзяленне на мацерыкі выкананае па прыкмеце аддаленасці воднай прасторай ад іншых мацерыкоў, а часткі свету — паняцце хутчэй гісторыка-культурнае. Так, кантынент (мацярык) [[Еўразія]] складаецца з дзвюх частак свету — Еўропы і Азіі. А частка свету Амерыка размяшчаецца на двух мацерыках — [[Паўднёвая Амерыка]] і [[Паўночная Амерыка]]. Да таго ж, часткі свету ўключаюць у сябе і аднесеныя да іх астравы, таму, хоць і няма такога мацерыка Акіянія, адпаведныя астравы ўваходзяць у частку свету Аўстралія і Акіянія.

== Гл. таксама ==
* [[Кантынент]]

{{зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Рэгіёны}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Часткі свету| ]]</text>
      <sha1>ifcpnw5uovs9e9a5z0wpc4h3xn1uxsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бешанковіцкі гісторыка-краязнаўчы музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120195</id>
    <revision>
      <id>5197769</id>
      <parentid>5159198</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T04:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8929" sha1="ipc2xf2l46a8pjzj7w6t0n3fpke8e1o" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Бешанковіцкі гісторыка-краязнаўчы музей
 |sort            = 
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             =
|профіль         = 
|дата=19 красавіка
|заснаваны       =1979
|падпарадкаваны  = аддзел культуры Бешанковіцкага райвыканкама
|месцазнаходжанне= [[Беларусь]], [[Віцебская вобласць]], г. [[Бешанковічы]], вул. Валадарскага, 6, 211350
|наведвальнікі   = 
|фонд            = 9035
|агульная плошча   =429
|выставачная плошча=362
|плошча запаснікаў =8
|дырэктар        = 
|праезд          = 
|адкрыты         = 10.00–18.00, акрамя суботы
|білет           = 
|спасылка        = 
|Commons         = 
|сайт=http://beshenkovichi.museum.by}}
'''Бешанковіцкі гісторыка-краязнаўчы музей''' — [[музей]] у [[Бешанковічы|Бешанковічах]]. Заснаваны як музей баявой славы. Адкрыты ў [[1979]] годзе ў дзень 35 годдзя вызвалення Бешанковіцкага раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Пасля быў пераўтвораны ў гісторыка-краязнаўчы музей, які пачаў працаваць у [[1987]] годзе ў новым двухпавярховым будынку.

== Структура і экспазіцыя ==
[[Файл:Бешенковичи. Музей.jpg|злева|міні|211x211пкс]]
Музей мае 8 экспазіцыйных залаў агульнай плошчай 311 м². У музеі налічваецца больш за 5 тыс. экспанатаў асноўнага фонду. Матэрыялы музея расказваюць пра гістарычнае мінулае раёна, [[Вялікая Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя|Вялікую Кастрычніцкую сацыялістычную рэвалюцыю]] ў [[Прыдзвінне|Прыдзвінні]], [[грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскую вайну]], устанаўленне [[СССР|ўлады Саветаў]], [[Калектывізацыя|калектывізацыю]], [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]], аднаўленне народнай гаспадаркі ў раёне ў пасляваенны час і развіццё яе ў гады апошніх пяцігодак. Асноўнае месца ў музеі адведзена раздзелу, прысвечанаму Вялікай Айчыннай вайне. Ён займае 4 залы плошчай 90 м². У гэтым раздзеле 540 экспанатаў, сярод якіх асабістыя рэчы, дакументы землякоў, якія змагаліся на розных франтах вайны і ў партызанах.

У экспазіцыі музея шмат твораў выяўленчага мастацтва. Сярод іх жывапісныя і графічныя карціны з выявамі мясцовых пейзажаў, а таксама гістарычнай і ваеннай тэматыкі, скульптурныя бюсты (аўтар [[А. Н. Тарасян]]) генералаў [[А. П. Белабародаў|А. П. Белабародава]], [[І. І. Люднікаў|І. І. Люднікава]], [[І. М. Чысцякоў|І. М. Чысцякова]] — камандуючых арміямі, якія вызвалялі Прыдзвінне, і [[Герой Савецкага Саюза|Герояў Савецкага Саюза]] — ураджэнцаў раёна: [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|К. А. Абазоўскага]], [[Міхаіл Амосавіч Высагорац|М. А. Высагорца]], [[Леў Міхайлавіч Даватар|Л. М. Даватара]], [[Павел Мінаевіч Раманаў|П. М. Раманава]], [[Іван Іванавіч Строчка|І. І. Строчкі]], [[Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка|М. М. Ткачэнкі]].

6 жніўня 2022 года каля будынка музея адкрыта Алея Герояў Савецкага Саюза, ураджэнцаў [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]], устаноўлены бюсты Герояў Савецкага Саюза — [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|К. А. Абазоўскага]], [[Міхаіл Амосавіч Высагорац|М. А. Высагорца]], [[Леў Міхайлавіч Даватар|Л. М. Даватара]], [[Іван Іванавіч Строчка|І. І. Строчкі]], [[Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка|М. М. Ткачэнкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beshenkovichi.museum.by/node/48208|title=Герои Советского Союза - уроженцы Бешенковичского района|archive-url=https://web.archive.org/web/20260312185308/http://beshenkovichi.museum.by/node/48208|archive-date=12 сакавіка 2026|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://izvezda.by/ru/monuments-ru/getElement/6181/|title=Аллея Героев Советского Союза, уроженцев Бешенковичского района|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;, ў 2024 годзе — бюст Героя Савецкага Саюза [[Павел Мінаевіч Раманаў|П. М. Раманава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/primer-mnogim-pokolenijam-bjust-geroja-sovetskogo-sojuza-pavla-romanova-otkryli-v-beshenkovichah-664553-2024/|title=Пример многим поколениям. Бюст Героя Советского Союза Павла Романова открыли в Бешенковичах|website=[[БелТА]]|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Бешенковичский историко-краеведческий музей // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редкол. Г. П. Пашков [и др.]. — Мн., 2006. — Т. 2. — С. 383.
* Бешенковичский районный историко-краеведческий музей // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн.1. — С. 67—68.
* Бешанковіцкі раённы гісторыка-краязнаўчы музей // Культура Беларусі : энцыклапедыя : [ у 6 т.] / рэдкал.: Т. У. Бялова [і інш.]. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 1 : А-Б. — С. 676—677.
* Крачкоўскі, А. В. Бешанковіцкі гісторыка-краязнаўчы музей / А. В. Крачкоўскі // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Бешанковіцкага раёна / рэдкал. І. П. Шамякін [і інш.]. — Мн., 1991. — С. 420.
* {{Крыніцы/БелЭн|3}}

== Спасылкі ==
* [https://beshenkovichi.museum.by Сайт Бешанковіцкага гісторыка-краязнаўчага музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260906040838/https://beshenkovichi.museum.by/ |date=6 верасня 2026 }}.
* [http://pridvinie.vlib.by/index.php/muzei/3411-muzej-gistoryka-krayazna-chy-beshankovitski-rajon-g-p-beshankovichy Музей гісторыка-краязнаўчы. Бешанковіцкі раён, г. п. Бешанковічы].

[[Катэгорыя:Музеі Віцебскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Культура Бешанковічаў]]
[[Катэгорыя:Краязнаўчыя музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Славутасці Бешанковічаў]]</text>
      <sha1>ipc2xf2l46a8pjzj7w6t0n3fpke8e1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5197540</id>
      <parentid>5196620</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+17 новых</comment>
      <origin>5197540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2152" sha1="g6o1nvotdftcoicml26fekt7agvsedi" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Астрыд Нарвежская|2026-09-11T14:27:39Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Нагумовіч|2026-09-11T12:40:43Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Андрус Булота|2026-09-11T12:37:44Z|Ігар Бортнік}}
{{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Генрык Абіхт|2026-09-11T10:23:01Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вільгельм Герман Абіх|2026-09-11T10:12:57Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Леслі Патрык Аберкрамбі|2026-09-11T08:18:20Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мгер Абегян|2026-09-11T07:01:14Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Дзільбар Абдурахманава|2026-09-11T06:42:40Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мікаіл Абдулаеў|2026-09-11T06:33:16Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Абдулхак Абдулаеў|2026-09-11T06:20:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Алена Фабіянаўна Гнесіна|2026-09-11T06:06:15Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Леў Мікалаевіч Аборын|2026-09-11T05:53:22Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Алесь Некрашэвіч|2026-09-10T21:40:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Марыя Юльянаўна Мажэйка|2026-09-10T20:32:29Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Барыс Віктаравіч Сапуноў|2026-09-10T18:21:24Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Іван Васілевіч Абраімаў|2026-09-10T12:07:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ілжэдзмітрый II|2026-09-10T11:23:45Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g6o1nvotdftcoicml26fekt7agvsedi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыя Тэкская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123027</id>
    <revision>
      <id>5197758</id>
      <parentid>5188389</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>86995</id>
      </contributor>
      <origin>5197758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9868" sha1="dsgj6l9fxbucs87ranhp6uaz9b24vnc" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| тытул                     = [[Прынц-кансорт|Каралева-кансорт]] [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]
| сцяг = Flag of the United Kingdom.svg
| сцяг2 = Coat of Arms of the United Kingdom (1837-1952).svg
| беларускае імя               = Марыя Тэкская
| арыгінальнае імя          = Mary of Teck
| імя пры нараджэнні          = Вікторыя Марыя Аўгуста Луіза Вольга Паўліна Кладзіна Агнеса
| партрэт                   = Queenmaryformalportrait edit3.jpg
| памер                    = 250px
| перыядпачатак              = [[6 мая]] [[1910]]
| каранацыя                 = [[22 чэрвеня]] [[1911]]
| перыядканец               = [[20 студзеня]] [[1936]]
| папярэднік            = [[Аляксандра Дацкая]]
| пераемнік                  = [[Елізавета Боўз-Лаян]]
| дата нараджэння             = 
| месца нараджэння            = 
| дата смерці               = 
| месца смерці              = 
| пахавана                = 
|сцяг_2 = Flag of Imperial India.svg
|сцяг2_2 = Star-of-India-gold-centre.svg
| бацька                      = 
| маці                      =
| парадак-жонак_2                 = 2
| муж                    = 
| тытул_2                   = [[Прынц-кансорт|Імператрыца-кансорт]] [[Брытанская Індыя|Індыі]]
| перыядпачатак_2            = [[6 мая]] [[1910]]
| перыядканец_2             = [[20 студзеня]] [[1936]]
| папярэднік_2          = [[Аляксандра Дацкая]]
| пераемнік_2                = [[Елізавета Боўз-Лаян]]
| каранацыя_2               = [[12 снежня]] [[1911]]
| узнагароды                   =
{{{!}}
{{!}}{{Ордэн Падвязкі}}{{!!}}{{Ордэн Зоркі Індыі}}{{!!}}{{Ордэн Брытанскай імперыі|грамадзянскі|LBE}}
{{!}}-
{{!}}{{Рыцар (Дама) Справядлівасці Ордэна Святога Іаана, Вялікабрытанія}}{{!!}}{{Каралеўскі Віктарыянскі ордэн}}{{!!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Ганаровага легіёна}}
{{!}}-
{{!}}{{Ордэн Святога Савы}}{{!!}}{{Вялікі крыж ордэна Святых Вольгі і Сафіі}}{{!!}}{{Ордэн Зоркі Румыніі}}
{{!}}-
{{!}}{{Ордэн Кароны Румыніі 1 ступені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Ордэн Святой Кацярыны 1 ступені}}
{{!}}}
| Commons                   = Queen Mary of the United Kingdom  
}}
'''Марыя Тэкская''' ({{lang-en|Mary of Teck}}, {{lang-de|Maria von Teck}}; '''каралева Марыя''', {{lang-en|Queen Mary}}, поўнае імя — ''Victoria Mary Augusta Louise Olga Pauline Claudine Agnes — Вікторыя Марыя Аўгуста Луіза Вольга Паўліна Кладзіна Агнеса''; [[26 мая]] [[1867]] — [[24 сакавіка]] [[1953]]) — жонка [[Георг V|брытанскага караля Георга V]], маці [[Эдуард VIII|Эдуарда VIII]] і [[Георг VI|Георга VI]]. Каралева Марыя была таксама імператрыцай [[Індыя|Індыі]] і каралевай [[Ірландыя|Ірландыі]] (з 1910). Пры нараджэнні атрымала тытул «''Яе Светласць прынцэса Тэкская''».

Марыя нарадзілася і вырасла ў Англіі. Яе бацька быў прынцам з марганатычнай галіны Вюртэмбергскага дому герцагаў Тэкскіх, маці — Марыя Адэлаіда Кембрыджская, член [[Брытанская каралеўская сям’я|брытанскай каралеўскай сям’і]], унучка караля [[Георг III|Георга III]]. Ва ўзросце 24 гадоў прынцэса была заручана з [[Альберт Віктар, герцаг Кларэнс|Альбертам Эдуардам, герцагам Кларэнс]], старэйшым унукам каралевы [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыі]], але прынц нечакана памёр ад [[пнеўманія|пнеўманіі]] праз шэсць тыдняў пасля аб’явы заручын. Марыя ж стала жонкай брата памерлага жаніха, прынца [[Георг V|Георга, герцага Ёркскага]]. Пасля смерці каралевы Вікторыі ў 1901 годзе, пара атрымала тытул «''прынцаў Уэльскіх''». У 1910 годзе кароль Эдуард VII памёр. Яго старэйшы сын Георг стаў каралём, Марыя — каралевай. Пасля смерці Георга ў 1936 годзе, каралём стаў іх старэйшы сын [[Эдуард VIII]]. Але менш чым праз дзесяць месяцаў ён адрокся ад прастола дзеля жаніцьбы на амерыканцы Уоліс Сімпсан. Новым каралём стаў другі сын Марыі [[Георг VI]]. Каралева Марыя ўсяляк падтрымлівала сына, які пакутаваў на заіканне аж да яго смерці ў 1952 годзе. Марыя памерла наступным годзе, напачатку валадарання сваёй унучкі [[Елізавета II|Елізаветы II]].

== Спадчына ==
Шэры Генры Чэнан пісаў: «Яна была звязана з палітыкай…выдатны, вясёлы, узнёслы чалавек, але ў той жа час халодны і жорсткі. Але гэта была вялікая каралева.»

Караблі [[RMS Queen Mary]] і [[Queen Mary 2]] былі названы ў гонар каралевы Марыі. У гонар Марыі таксама былі названы Бальніца ў Ганконгу, Каледж каралевы Марыі пры Лонданскім універсітэце, Пік каралевы Марыі — самы высокі пункт [[Востраў Трыстан-да-Кунья|Трыстан-да-Кунья]], Зямля каралевы Марыі ў Антарктыдзе.

Шэраг вядомых брытанскіх актрыс сыгралі Марыю ў фільмах:
* [[Уэндзі Хілер]] у фільме ''Жонка караля'';
* [[Флора Робсан]] у фільме ''Гісторыя караля'';
* [[Пегі Эшкрафт]] у фільме ''Эдвард і міс Сімпсан'';
* [[Філіс Калверт]] у фільме ''Жанчына, якую я кахаў'';
* [[Гае Браўн]] у фільме ''Уся каралеўская раць'';
* [[Эйлін Аткінс]] у фільме ''Берці і Элізабэт'';
* [[Міранда Рычардсан]] у фільме ''[[Страчаны прынц]]'';
* [[Маргарэт Тызак]] у фільме ''Уоліс і Эдуард'';
* [[Клер Блум]] у фільме ''[[Прамова караля]]''

== Тытулы і ўзнагароды ==

=== Тытулы ===
[[File:Coat of Arms of Mary of Teck.svg|thumb|right|upright|220px|&lt;center&gt;Герб каралевы Марыі.&lt;/center&gt;]]
* '''26 мая 1867 — 6 ліпеня 1893:''' ''Яе Светласць'' Прынцэса Марыя Тэкская
* '''6 ліпеня 1893 — 22 студзеня 1901:''' ''Яе Каралеўская Высокасць'' герцагіня Ёркская
* '''22 студзеня 1901 — 9 лістапада 1901:''' ''Яе Каралеўская Высокасць'' герцагіня Корнуальская і Ёркская
* '''9 лістапада 1901 — 6 мая 1910:''' ''Яе Каралеўская Высокасць'' Прынцэса Уэльская
* '''6 мая 1910 — 20 студзеня 1936:''' ''Яе Вялікасць'' Каралева Вялікабрытаніі і Ірландыі, імператрыца Індыі
* '''20 студзеня 1936 — 24 сакавіка 1953:''' ''Яе Вялікасць'' Каралева Марыя

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{commons-inline|Prinzessin Maria von Teck|Марыя Тэкская}}
* [http://www.britishpathe.com/record.php?id=30832 Newsreel film about Queen Mary’s death] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111105013651/http://www.britishpathe.com/record.php?id=30832 |date=5 лістапада 2011 }}
* [http://www.britishpathe.com/record.php?id=81561 Film about the life and times of Queen Mary] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111125004546/http://www.britishpathe.com/record.php?id=81561 |date=25 лістапада 2011 }}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вюртэмбергскі дом]]
[[Катэгорыя:Віндзорская дынастыя]]
[[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Жанчыны віктарыянскай эпохі]]
[[Катэгорыя:Дамы Ордэна Луізы]]</text>
      <sha1>dsgj6l9fxbucs87ranhp6uaz9b24vnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Мікалаевіч Румас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124441</id>
    <revision>
      <id>5197784</id>
      <parentid>5097075</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Паходжанне прозвішча */</comment>
      <origin>5197784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14559" sha1="mtywz5cu8hvpkgestwtjxsn3lqyk2f8" xml:space="preserve">{{ДД
| імя                = Сяргей Румас
| жанчына            =
| выява              = Syarhey Rumas (2013-10-24).jpg
 | шырыня партрэта           =

 | тытул                     = [[Прэм’ер-міністр Беларусі]]
 | парадак                   = 9
 | сцяг                      = Flag of Belarus.svg
 | перыядпачатак             = [[18 жніўня]] [[2018]]
 | перыядканец               = [[3 чэрвеня]] [[2020]]
 | прэзідэнт                 = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]
 | папярэднік                = [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў]]
 | пераемнік                 = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]]
 | каментар                  =

| тытул_2                     = Намеснік прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь
| перыядпачатак_2             = [[28 снежня]] [[2010]]
| перыядканец_2               = [[31 ліпеня]] [[2012]]
| прэзідэнт_2                 = [[Аляксандр Лукашэнка]]
| прэм'ер_2                   = [[Міхаіл Мясніковіч]]
| папярэднік_2                =
| пераемнік_2                 =

| тытул_3            = Старшыня праўлення [[ААТ]] «[[Белаграпрамбанк]]»
| перыядпачатак_3    = [[22 верасня]] [[2005]]
| перыядканец_3      = [[28 снежня]] [[2010]]
| папярэднік_3                =
| пераемнік_3                 =
| прэм'ер-міністр_3  =
| прэзідэнт_3                 =

| дата нараджэння   = 
| месца нараджэння  = 
| дата смерці       = 
| месца смерці      = 
| нацыянальнасць    = 
| назва_палітычнай_арганізацыі = 
| партыя             = 
| муж                = 
| жонка              = 
| сужэнец            = 
| дзеці              = 
| бацька             = Мікалай Піліпавіч Румас
| маці               = Вольга Лявонцеўна Румас (Чорная)
| род                = 
| адукацыя           = 
| рэлігія            = 
| подпіс             = 
| узнагароды         =  
}}
'''Сяргей Мікалаевіч Ру́мас''' ({{ДН|1|12|1969}}, [[Гомель]]) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]], [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] (2018—2020). У 2011—2019 гадах старшыня [[Беларуская федэрацыя футбола|асацыяцыі «Беларуская федэрацыя футбола»]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся [[1 снежня]] [[1969]] года ў [[Гомель|Гомелі]]. Бацька — [[Мікалай Піліпавіч Румас]] (1947—2001), эканаміст, працаваў у фінансавых і кантрольна-рэвізійных органах, з 1976 года — у цэнтральным апараце Міністэрства фінансаў БССР, з 1990 года — першы намеснік Міністра фінансаў. Маці — Вольга Лявонцеўна Румас (Чорная), эканамістка, працавала выкладчыцай у [[Мінскі фінансава-эканамічны каледж|Мінскім фінансава-эканамічным каледжы]]&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=214583 Сем фактаў пра новага прэм’ер-міністра Сяргея Румаса]&lt;/ref&gt;.

У [[1990]] годзе скончыў [[Ваенны фінансава-эканамічны інстытут|Яраслаўскае вышэйшае ваеннае фінансавае вучылішча]] па спецыяльнасці «фінансавае забеспячэнне войскаў», у [[1995]] годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Кабінеце міністраў Беларусі]] па спецыяльнасці «арганізацыя і кіраванне знешнеэканамічнай дзейнасці». [[Кандыдат эканамічных навук]].

Прафесійны банкір. Пачынаў кар’еру яшчэ за савецкім часам. У прыватнасці, працаваў у спецупраўленні пры беларускай канторы [[Дзяржбанк СССР|Дзяржбанка СССР]], якое займалася фінансаваннем [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]], і даслужыўся да звання капітана. Пазней некаторы час правёў у камерцыйных банках, пакуль не перайшоў у [[Беларусбанк]]. 22 верасня [[2005]] года кіраўнік дзяржавы [[Аляксандр Лукашэнка]] даў згоду на назначэнне Сяргея Румаса старшынёй праўлення ААТ «[[Белаграпрамбанк]]».

З [[22 красавіка]] [[2011]] года — старшыня [[Беларуская федэрацыя футбола|Беларускай федэрацыі футбола]].

[[28 снежня]] [[2010]] года прызначы намеснікам прэм’ер-міністра Беларусі. Адказваў за эканамічны блок пытанняў. На гэты час прыпаў моцны валютны і фінансавы крызіс. Румас нярэдка адзначаўся прапановамі ў духу [[Рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]], але яны рэдка бывалі рэалізаваныя&lt;ref&gt;[http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=77653 Сяргей Румас больш не віцэ-прэм’ер]&lt;/ref&gt;.

[[31 ліпеня]] [[2012]] года звольнены з пасады намесніка прэм’ер-міністра. Атрымаў прызначэнне на пасаду старшыні праўлення ААТ «[[Банк развіцця Рэспублікі Беларусь]]».

[[10 кастрычніка]] [[2017]] года ўвайшоў у склад Савета па развіцці прадпрымальніцтва, кансультатыўнага органа пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/sostav-chto-nado-predprinimatelstvo.html Состав и полномочия Совета по развитию предпринимательства обновлены]&lt;/ref&gt;.

== На чале ўрада ==
[[18 жніўня]] [[2018]] года прызначаны на пасаду [[Прэм’ер-міністр Беларусі|Прэм’ер-міністра Беларусі]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=214578 Румас стаў прэм’ер-міністрам, абнавіліся чатыры віцэ-прэм’еры]&lt;/ref&gt;. Паводле шэрагу экспертаў, да атрымання згоды [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] на гэтае прызначэнне, як таго патрабуюць артыкулы 84 і 106 [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]], мог лічыцца толькі выконваючым абавязкі прэм’ер-міністра&lt;ref&gt;https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=214605&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://belisrael.info/?p=16351&lt;/ref&gt;. Згода [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] на гэтае прызначэнне была атрымана 5 кастрычніка 2018 г., 105 дэпутатаў галасавалі «за», 1 — «супраць».

Прадстаўляючы 31 кастрычніка 2018 года ў Палаце прадстаўнікоў праграму дзейнасці ўрада на 2018—2020 гады, Сяргей Румас заявіў, што галоўная задача — павышэнне жыццёвага ўзроўню беларусаў. У дзесяць топ-задач, як іх акрэсліў Сяргей Румас, уваходзяць развіццё прадпрымальніцкага асяроддзя і стварэнне камфортных умоў вядзення бізнесу, апераджаючае развіццё сферы паслуг, фарміраванне ІТ-краіны і маштабная лічбавізацыя ўсёй эканомікі, правядзенне эфектыўнай бюджэтна-фінансавай і падатковай палітыцы, забеспячэнне ўстойліва нізкага ўзроўню інфляцыі, эфектыўнае кіраванне дзяржаўнай уласнасцю, актывізацыя знешнеэканамічнай дзейнасці, удасканальванне інвестыцыйнай палітыкі, зніжэнне міжрэгіянальнай дыферэнцыяцыі і забеспячэнне дастойных умоў жыцця насельніцтва і аплаты працы&lt;ref&gt;[http://zviazda.by/be/news/20181031/1540977814-syargey-rumas-galounaya-zadacha-pavyshenne-zhyccyovaga-uzrounyu-belarusau zviazda.by]&lt;/ref&gt;.

На перыяд, калі Сяргей Румас узначальваў урад, прыпалі вострыя эканамічныя канфлікты з [[Расія]]й, у т.л. [[Беларуска-расійскі канфлікт вакол падатковага манеўру Расіі|канфлікт вакол падатковага манеўру Расіі]] і [[расійска-беларускі нафтавы канфлікт (2020)]]. Адбылося «прасяданне» эканомікі праз [[пандэмія COVID-19|пандэмію каранавірусу]].

== Пасля 2020==
У лютым 2023 года Румас трапіў у чорны спіс Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/1407/ |title=РУМАС Сергій Миколайович |access-date=9 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230330175655/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/1407/ |archivedate=30 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
* Жонка — Жанна Леанідаўна Румас, урач-стаматолаг&lt;ref name=&quot;ser&quot;&gt;[https://24smi.org/celebrity/124595-sergei-rumas.html Сергей Румас]&lt;/ref&gt;.
* Мае чацвёра сыноў (Валерый, Максім, Сяргей, Філіп)&lt;ref name=&quot;ser&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://news.tut.by/economics/663314.html|title= «По вечерам говорим на мове». Жанна Румас — о семье, работе, увлечениях и спорах с премьер-министром|publisher= TUT.BY|accessdate= 22.02.2020|lang= ru|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200222164508/https://news.tut.by/economics/663314.html|archivedate= 22 лютага 2020|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* медаль «За ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза» I ступені (2015)&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=F91500071 Решение Высшего Евразийского Экономического Совета от 8 мая 2015 года № 4 «О награждении медалью „За вклад в создание Евразийского экономического союза“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225162754/https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=F91500071 |date=25 лютага 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Паходжанне прозвішча ==
Прозвішча мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Ru-masas.'' Падобнага ўтварэння літоўскі тапонім ''Tumasonys'', ад ''Tu-masas&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=218}}&lt;/ref&gt;''.

З іншага боку, ёсць сугучнае украінскае слова ''румса'' — «плакса», ''румсати'' — «плакаць»&lt;ref&gt;Б. Д. Гринченко. Словарь украинского языка. Т. IV. Киев, 1909. С. 87, 91.&lt;/ref&gt;, рускае дыялектнае слова ''румсать'' — «раўці, плакаць»&lt;ref&gt;В. И. Даль. Толковый словарь живого великорусского языка. Ч. 4. Москва, 1866. С. 102.&lt;/ref&gt;.{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Сяргей Румас назначаны намеснікам прэм’ер-міністра Беларусі // «[[Звязда]]» № 254 (26862) 29 снежня 2010

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://who.bdg.by/obj.php?&amp;kod=548 Старонка на праекце «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140918020525/http://who.bdg.by/obj.php?&amp;kod=548 |date=18 верасня 2014 }}{{ref-ru}}

{{Прэм’ер-міністры Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Румас Сяргей Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Футбольныя функцыянеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>mtywz5cu8hvpkgestwtjxsn3lqyk2f8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127719</id>
    <revision>
      <id>5197524</id>
      <parentid>4584609</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сям'я */</comment>
      <origin>5197524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="gocysldlkmvklc312wb0rllgv046crl" xml:space="preserve">{{ДД}}
{{Значэнні|Карл II}}

'''Карл II''' ({{lang-de|Karl II. Franz von Innerösterreich}}; {{Дата нараджэння|3|6|1540}}, {{Месца нараджэння|Вена}} — {{Дата смерці|10|7|1590}}, {{Месца смерці|Грац}}) — эрцгерцаг Аўстрыйскі, [[Спіс кіраўнікоў Аўстрыі|кіраўнік Унутранай Аўстрыі]] з [[1564]] года. Належаў да Штырыйскай лініі [[Габсбург]]аў ([[герцагства Штырыя|Штырыя]] была цэнтрам герцагства [[Унутраная Аўстрыя]]).

== Біяграфія ==

Трэці сын імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]] і яго жонкі [[Ганна Ягелонская|Ганны Багемскай і Венгерскай]].

Герцаг першапачаткова міралюбіва адносіўся да [[пратэстанты|пратэстантаў]]. У [[1572]] годзе Карл II узаконіў у краіне свабоду веравызнання і Грац стаў цэнтрам пратэстанцкага руху ўсёй Унутранай Аўстрыі. Аднак ужо ў [[1573]] годзе ён запрасіў у Штырыю [[езуіты|езуітаў]], якія ў [[1586]] годзе заснавалі Каталіцкі [[Грацкі ўніверсітэт]]. Сын і спадчыннік Карла II Фердынанд II працягнуў барацьбу з пратэстантамі і выгнаў са Штырыі пратэстанцкіх прапаведнікаў.

== Сям'я ==
У [[1571]] годзе ён ажаніўся с сваёй пляменніцай [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыяй Ганнай Баварскай]] ([[1551]]—[[1608]]), дачкой герцага Баварскага [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]] і [[Ганна Аўстрыйская (1528—1590)|Ганны Аўстрыйскай]]. Дзеці:

* Фердынанд ([[1572]]),
* [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганна]] ([[1573]]—[[1598]]), жонка караля Рэчы Паспалітай [[Жыгімонт III|Жыгімонта Вазы]],
* Марыя Крысціна ([[1574]]—[[1621]]), жонка [[Жыгманд Баторы|Жыгімонта Баторы]],
* Катарына ([[1576]]—[[1595]]),
* Елізавета ([[1577]]—[[1586]]),
* [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанд]] ([[1578]]—[[1637]]), імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Фердынанд II,
* Карл ([[1579]]—[[1580]]),
* Грэгорыя ([[1581]]—[[1597]]),
* Элеанора ([[1582]]—[[1620]]),
* Максіміліян Эрнст ([[1583]]—[[1616]]),
* [[Маргарыта Аўстрыйская (1584—1611)|Маргарыта]] ([[1584]]—[[1611]]), жонка караля Іспаніі [[Філіп III Іспанскі|Філіпа III]],
* [[Леапольд V, эрцгерцаг Аўстрыйскі|Леапольд]] ([[1586]]—[[1632]]), эрцгерцаг Аўстрыйскі, жанаты з Клаўдзіяй Медычы,
* [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыя]] ([[1588]]—[[1631]]), другая жонка караля Рэчы Паспалітай [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]]
* Марыя Магдалена ([[1589]]—[[1631]]), жонка [[Козіма II Медычы]],
* [[Карл Аўстрыйскі|Карл]] ([[1590]]—[[1624]]), вялікі магістр Тэўтонскага ордэна, біскуп.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Charles II, Archduke of Austria|Карл II, эрцгерцаг Аўстрыйскі}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Габсбургі]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Штырыі]]
[[Катэгорыя:Эрцгерцагі Аўстрыйскія]]</text>
      <sha1>gocysldlkmvklc312wb0rllgv046crl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197798</id>
      <parentid>5197524</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5197798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3854" sha1="rhe15mevrhzx4vkzs1ktja4xiy5czp9" xml:space="preserve">{{Значэнні|Карл II}}
{{ДД}}

'''Карл II''' ({{lang-de|Karl II. Franz von Innerösterreich}}; {{ВДП}}) — эрцгерцаг аўстрыйскі, [[Спіс кіраўнікоў Аўстрыі|уладар Унутранай Аўстрыі]] з 1564 года.

== Біяграфія ==

Са Штырыйскай лініі [[Габсбург]]аў ([[герцагства Штырыя|Штырыя]] — цэнтральны рэгіён герцагства [[Унутраная Аўстрыя]]). Трэці сын імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]] і [[Ганна Ягелонка (каралева Чэхіі)|Ганны Ягелонкі]].

Герцаг першапачаткова міралюбіва адносіўся да [[пратэстанты|пратэстантаў]]. У 1572 годзе Карл II узаконіў у краіне свабоду веравызнання і Грац стаў цэнтрам пратэстанцкага руху ўсёй Унутранай Аўстрыі. Аднак ужо ў 1573 годзе ён запрасіў у Штырыю [[езуіты|езуітаў]], якія ў 1586 годзе заснавалі Каталіцкі [[Грацкі ўніверсітэт]]. Сын і спадчыннік Карла II Фердынанд II працягнуў барацьбу з пратэстантамі і выгнаў са Штырыі пратэстанцкіх прапаведнікаў.

== Сям’я ==
У 1571 годзе ажаніўся са сваёй пляменніцай [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыяй Ганнай]] (1551—1608), дачкой баварскага герцага [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]] і [[Ганна Аўстрыйская (1528—1590)|Ганны Аўстрыйскай]]. Дзеці:

* Фердынанд (1572),
* [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганна]] (1573—1598), жонка польскага караля [[Жыгімонт III|Жыгімонта Вазы]],
* Марыя Крысціна (1574—1621), жонка [[Жыгманд Баторы|Жыгімонта Баторы]],
* Катарына (1576—1595),
* Елізавета (1577—1586),
* [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанд]] (1578—1637), імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Фердынанд II,
* Карл (1579—1580),
* Грэгорыя (1581—1597),
* Элеанора (1582—1620),
* Максіміліян Эрнст (1583—1616),
* [[Маргарыта Аўстрыйская (1584—1611)|Маргарыта]] (1584—1611), жонка караля Іспаніі [[Філіп III Іспанскі|Філіпа III]],
* [[Леапольд V, эрцгерцаг Аўстрыйскі|Леапольд]] (1586—1632), эрцгерцаг Аўстрыйскі, жанаты з Клаўдзіяй Медычы,
* [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыя]] (1588—1631), другая жонка польскага караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]]
* Марыя Магдалена (1589—1631), жонка [[Козіма II Медычы]],
* [[Карл Аўстрыйскі|Карл]] (1590—1624), вялікі магістр Тэўтонскага ордэна, біскуп.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Charles II, Archduke of Austria|Карл II, эрцгерцаг Аўстрыйскі}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Габсбургі]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Штырыі]]
[[Катэгорыя:Эрцгерцагі Аўстрыйскія]]</text>
      <sha1>rhe15mevrhzx4vkzs1ktja4xiy5czp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ястрабец (герб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135983</id>
    <revision>
      <id>5197490</id>
      <parentid>5167495</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5197490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40366" sha1="j03ilbqg86e6ucaztr7ckj40zyomzo6" xml:space="preserve">{{Картка герба
|назва            = Ястрабец
|выява            = Jastrzębiec herb.svg
|памер выявы      = 200px
|носьбіт          = шляхта Вялікага Княства Літоўскага і Кароны Польскай
|першае згадванне = 1319 (пячатка), 1335 (пісьмовая згадка)
|нашлемнік        = ястраб, які ўзлятае, з падковай у правай лапе
|карона           = шляхецкая
|іншыя элементы   = лабры чырвоныя, падбітыя срэбрам
|выкарыстанне     = каля 1740 родаў
}}

'''Ястрабе́ц''' ({{lang-pl|Jastrzębiec}}), таксама '''Балешчы́ц''', '''Лаза́нка''', '''Камёна''', '''Лу́бжа''', '''Наго́ры''', '''Зара́зы''', {{lang-la|Accipiter}} — [[Шляхта|шляхецкі]] [[герб]], якім карысталіся роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Кароны Польскай]]. Адзін з найбольш пашыраных гербаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]: гербоўнік Тадэвуша Гайля налічвае 1738 прозвішчаў, якія мелі права на яго ўжыванне&lt;ref name=&quot;Gajl&quot; /&gt;.

Найранейшая вядомая выява герба — [[пячатка]] Адама з Каменя 1319 года, найранейшая пісьмовая згадка датуецца 1335 годам&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;. Спачатку герб быў пашыраны ў [[Малая Польшча|Малой Польшчы]] і [[Мазовія|Мазовіі]]. На шляхту ВКЛ ён быў перанесены актам [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] 1413 года, калі полацкі намеснік [[Ян Няміра]] з Усялюба быў прыняты ў род Ястрабцоў кракаўскім біскупам {{нп3|Войцех Ястрабец|Войцехам Ястрабцом|pl|Wojciech Jastrzębiec}}&lt;ref name=&quot;Semkowicz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jaszczolt&quot; /&gt;. Ад Нямірычаў пайшлі [[Шчыты-Неміровічы|Неміровічы і Шчыты-Неміровічы]] — адзін з найбольш уплывовых родаў [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]].

Сярод вядомых носьбітаў герба — [[Барталамей Папроцкі]], {{нп3|Анджэй Фрыч Маджэўскі||pl|Andrzej Frycz Modrzewski}}, [[Ян Крашэўскі]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]], [[Данііл Восіпавіч Спасовіч|Данііл Спасовіч]], [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|Канстанцін Цыялкоўскі]], [[Язэп Драздовіч]].

== Назва ==
Назва ''Ястрабец'' (у старапольскіх крыніцах ''Yastrzambko'', ''Gestrzabecz'', ''Jastrzęby'', ''Jastrząb'', ''Jastrząbek'') — імянная, гэта значыць паходзіць ад асабовага імя ці мянушкі. Такое меркаванне {{нп3|Юзаф Шыманскі|Юзафа Шыманскага|pl|Józef Szymański (historyk)}} супадае з высновамі [[Аляксандр Брукнер|Аляксандра Брукнера]]. Лацінская форма ''Accipiter'' — проста пераклад назвы&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

Іншыя назвы герба паводле Шыманскага:
* '''Лазанка''' (''Łazęka'', ''Laząky'') — ад старапольскага ''łazęka'' «выведнік, шпег»;
* '''Балешчыц''' (''Boleścic'', ''Bolesta'') — таксама імянная назва, хоць не выключаецца і тапаграфічнае паходжанне;
* '''Камёна''' (''Camyona'') — паводле {{нп3|Францішак Пекасінскі|Францішка Пекасінскага|pl|Franciszek Piekosiński}}, тапаграфічная назва ад Каменя, гнязда найранейшага вядомага Ястрабца — Адама з Каменя;
* '''Нагоры''' і '''Нагоды''' — ад баявых клічаў;
* '''Заразы''' — няпэўнага паходжання, магчыма ад ''зараза'' (''раз'' — удар) або ''заразіць'' — перамагчы, знішчыць&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

[[Ян Длугаш]] звязваў назву ''Балешчыц'' з забойствам {{нп3|Станіслаў са Шчапанава|біскупа Станіслава|pl|Stanisław ze Szczepanowa}}: нібыта рыцары гэтага дому, якія ўцяклі пасля забойства ў Мазовію, пачалі звацца Балешчыцамі, «як бы рыцары караля [[Баляслаў II Смелы|Баляслава]]». Шыманскі лічыць гэтае тлумачэнне легендарным&lt;ref name=&quot;Dlugosz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

== Апісанне ==
=== Гістарычныя апісанні ===
[[Выява:Insignia Dolanga Olywa.jpg|thumb|Старонка рукапісу «Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae» Яна Длугаша]]
Найстарэйшае апісанне змяшчаецца ў гербоўніку «[[Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae]]», складзеным [[Ян Длугаш|Янам Длугашам]] у 1464—1480 гадах:

{{Цытата|Yastrzambi, que babatum intus cruce, ornatum in campo celestino, et in galea accipitrem defert. Ex Polonica gente ortum ducens, que in plures familias germinans, nonnulli se Yastrzabczones, alii Camyona appellant…|аўтар=Ян Длугаш. «Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae»&lt;ref name=&quot;Dlugosz&quot; /&gt;}}

У перакладзе: ''«Ястрабец. Які пасярод падковы крыж, у блакітным полі, а на шаломе ястраба носіць. Паходзіць з польскага народу, разросся ў шматлікія сем’і; адны завуць сябе Ястрабцамі, іншыя — Камёнамі… І хоць падковы ў іх могуць быць рознымі, паходзяць яны з аднаго дому»''&lt;ref name=&quot;Dlugosz&quot; /&gt;.

Значна больш падрабязнае апісанне даў [[Каспар Нясецкі|Каспар Нясецкі]] (1738):

{{Цытата|На тарчы ў блакітным полі падкова залатая, канцамі проста ўгору павернутая, пасярод яе крыж. На шаломе над каронай ястраб з крыламі, трохі ўзнятымі да лёту, цалкам павернуты ў правы бок тарчы, з бразготкамі і путамі, у правай лапе трымае такую ж падкову з крыжом, як і на тарчы.|аўтар=Каспар Нясецкі. «Herbarz polski»&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot; /&gt;}}

Блізкае апісанне змяшчае і «Wiadomość o kleynocie szlacheckim» {{нп3|Эварыст Анджэй Курапатніцкі|Эварыста Анджэя Курапатніцкага|pl|Ewaryst Andrzej Kuropatnicki}} (1789), дзе дадаткова адзначана, што крыж быццам бы дадаў да герба [[Баляслаў I Храбры]]&lt;ref name=&quot;Kuropatnicki&quot; /&gt;.

=== Сучаснае апісанне ===
Складзенае паводле сучасных правілаў геральдыкі апісанне гучыць так&lt;ref name=&quot;Gajl&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Znamierowski&quot; /&gt;:

У блакітным полі перакуленая (канцамі ўгору) залатая [[падкова]], пасярод яе такі ж кавалерскі крыж.

[[Клейнод|Кляйнот]] — ястраб натуральнага колеру, які ўзлятае, з сакалінымі бразготкамі, трымае ў правай лапе гадло (падкову з крыжом).

Лабры чырвоныя, падбітыя срэбрам.

== Гісторыя ==
=== Найранейшыя згадкі ===
[[Выява:POL COA Jastrzębiec Adam z Kamienia.JPG|thumb|left|180px|Пячатка Адама з Каменя, 1319 г. — найстарэйшая вядомая выява герба]]
Найранейшая выява герба — пячатка Адама з Каменя 1319 года. Да іншых ранніх пячатак належаць пячаткі Якуша з Лукавіцы (1378), Пятра з Янавіц (1408), Войцеха Ястрабца (1436), Сцібара з Вішні (1445), Мікалая і Пятра Мышкоўскіх (1449), Дэрслава з Рытвян (1466)&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

Найранейшая пісьмовая згадка паходзіць з 1335 года. {{нп3|Альфрэд Знамяроўскі|А. Знамяроўскі|pl|Alfred Znamierowski}} падаваў 1339 год, а Ф. Пекасінскі найстарэйшыя судовыя запісы датаваў 1386 і 1389 гадамі (''Zarasy''). Наступныя запісы паходзяць з 1401, 1412, 1416 (''Łazęka''), 1419 (''Nagórą''), 1433 (''Lubrza''), 1434 і 1436 (''Bolesty, Boleścice'') гадоў&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Piekosinski&quot; /&gt;.

Харугва біскупа Войцеха Ястрабца была адной з прыватных харугваў, што ўдзельнічалі ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] 1410 года&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

=== Герб у Вялікім Княстве Літоўскім ===
[[Выява:POL COA Jastrzębiec Wojciech.JPG|thumb|180px|Пячатка Войцеха Ястрабца, 1436 г. — найстарэйшая выява з кляйнотам]]
Актам [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] 1413 года герб быў перанесены ў Вялікае Княства Літоўскае. Род Ястрабцоў прадстаўляў кракаўскі біскуп Войцех Ястрабец, а прыняты быў полацкі намеснік [[Ян Няміра]] з Усялюба. Апрача біскупа Войцеха, род Ястрабцоў прадстаўляў таксама Марцін з Любеніцы, які выступаў у ролі сведкі&lt;ref name=&quot;Semkowicz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Horodlo&quot; /&gt;.

Найранейшай вядомай вялікалітоўскай пячаткай з Ястрабцом з’яўляецца пячатка Яна Няміры пры дакуменце {{нп3|Мельненскі мір|Мельненскага міру|pl|Pokój mełneński}} 1422 года, якая захавалася да нашага часу. Пячаткі яго сына [[Андрэй Неміровіч|Андрушкі Неміровіча]] вядомыя з 1431 года (парука за палонных, вызваленых [[Ягайла]]м; не захавалася) і з 1434 года (акт уніі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з Ягайлам; захавалася)&lt;ref name=&quot;Jaszczolt&quot; /&gt;.

Падчас Гарадзельскай уніі ў невядомы ў Польшчы род Быхаваў быў прыняты нехта Манстольд. Якім быў гэты герб, невядома, бо пячатка пры акце страчана. Паводле {{нп3|Уладзіслаў Семковіч|У. Семковіча|pl|Władysław Semkowicz}}, калі кліч роду звязаны з назвай люблінскай Быхавы, варта ўлічваць, што ў XV стагоддзі ў Быхаве сядзелі Ястрабцы-Лазанкі&lt;ref name=&quot;Semkowicz&quot; /&gt;.

[[Выява:Herb Jastrzębiec Krzysztofa Niemirowicza Szczyta z Paradoxa Philosophica z 1693 r.jpg|thumb|left|180px|Ястрабец Крыштафа Неміровіча-Шчыта ў «Paradoxa Philosophica», 1693 г.]]
Паводле «Herbów rycerstwa polskiego» [[Барталамей Папроцкі|Барталамея Папроцкага]], [[Максіміліян I Габсбург|імператар Максіміліян I]] дакументам ад 25 лютага 1518 года надаў главам родаў з Ястрабцовага гнязда — Бялаўскім, Дзержкоўскім, Мышкоўскім, Мендзылеўскім, а таксама [[Шчыты-Неміровічы|Неміровічам і Шчытам]] — тытул спадчыннага палатына ({{lang-la|comes palatinus}}) з правам надання шляхецтва ў рандзе кавалера залатой шпоры. У лацінскім тэксце прывілею герб названы ''Jastrzebiecz'', ''Bolescziczi'' і ''Accipitranae''. Гэта, відаць, адзіны ў гісторыі польска-літоўскай геральдыкі выпадак, калі шляхціч атрымаў права набілітацыі; вядомых выпадкаў выкарыстання гэтага прывілею няма&lt;ref name=&quot;Paprocki-Herby&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Uruski&quot; /&gt;.

У XIX стагоддзі, падчас легітымацыі шляхты ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], герб Ястрабец быў зацверджаны за шэрагам родаў беларускіх губерняў, у тым ліку [[Віцебская губерня|Віцебскай]], Віленскай, Менскай і Магілёўскай; матэрыялы выводавых спраў земскіх судоў сталі падставай для сучасных беларускіх гербоўнікаў&lt;ref name=&quot;Lyczkowski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HBS&quot; /&gt;.

=== Эвалюцыя выявы ===
[[Выява:POL COA Jastrzebiec Stemmata.JPG|thumb|180px|Ястрабец у «Stemmata Polonica», 1540 г.]]
Нягледзячы на асобныя адступленні, поле герба на працягу ўсяго яго існавання заставалася блакітным. Найстарэйшы гербоўнік, {{нп3|Гербоўнік Гельрэ|«Armorial Gelre»|en|Gelre Armorial}} (1370—1395), падаў поле срэбным, аднак блакіт зафіксавала большасць сярэднявечных крыніц — «Codex Bergshammar» (XV ст.), «Klejnoty» Длугаша (пасля 1462), хроніка [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] (1483) і «Stemmata Polonica» (1540)&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

Сярэднявечныя крыніцы разыходзіліся ў колерах гадла. Падкова была срэбнай у «Bergshammar» і «Stemmata», залатой — у «Gelre», хроніцы сабору і ў гнезненскім імшале; крыжык бываў як срэбным, так і залатым, прычым часам падкова і крыж мелі розныя колеры адначасова. Большасць крыніц змяшчае падкову канцамі ўгору, аднак у кёрніцкім рукапісе «Klejnotów», на пячатках Якуша з Лукавіцы і Пятра з Янкавіц, а таксама на хрысцільніцах у Апочне і Жмігрудзе падкова паказана ў натуральным становішчы&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

Захавалася толькі адна сярэднявечная каляровая выява кляйнота — у «Stemmata Polonica»: срэбны ястраб на фоне крыла, без бразготак і гадла ў лапе. Крыло прысутнічае і на пячатцы Войцеха Ястрабца 1436 года. Устойлівы выгляд кляйнота — ястраб з бразготкамі, што трымае падкову з крыжом, — замацаваўся толькі ў XVII стагоддзі, у «Kleynotach» {{нп3|Ян Аляксандр Горчын|Яна Аляксандра Горчына|pl|Jan Aleksander Gorczyn}} (1630)&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

{{нп3|Вайцех Вяюк Каяловіч|В. Вяюк Каяловіч|pl|Wojciech Wijuk Kojałowicz}} у «Nomenclatorze» (1658) змясціў герб без колераў і ў дзвюх версіях — правільнай і люстраной. У XIX стагоддзі выяву без змен паўтарылі гербоўнік Мікалая Паўлішчава (1853) і «Руская геральдыка» [[Аляксандр Лакіер|Аляксандра Лакіера]] (1855)&lt;ref name=&quot;Pawliszczew&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lakier&quot; /&gt;.

{{нп3|Юліуш Кароль Астроўскі|Ю. К. Астроўскі|pl|Juliusz Karol Ostrowski}} у «Księdze herbowej rodów polskich» (1897—1906) за асноўную версію прыняў герб без крыжа і з адным ястрабам у кляйноце, а версію з крыжом назваў '''Ястрабцом II'''. Сучасныя апрацоўкі (Т. Гайль, А. Знамяроўскі) сыходзяцца ў форме герба, але разыходзяцца ў колеры ястраба: Гайль падае яго натуральным, Знамяроўскі — залатым&lt;ref name=&quot;Ostrowski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gajl&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Znamierowski&quot; /&gt;.

== Легенды пра паходжанне ==
[[Выява:POL COA Jastrzebiec gniazdo.JPG|thumb|180px|Ястрабец у «Gnieździe cnoty» Б. Папроцкага, 1578 г.]]
Герб абавязаны назваю рыцару Ястрэбчыку. Вершаваную легенду падаў [[Барталамей Папроцкі]]&lt;ref name=&quot;Paprocki-Gniazdo&quot; /&gt;. У адным з набегаў паганцаў (каля 999 года) была захоплена Лысая гара, названая пазней гарой Святога Крыжа. Гара ператварылася ў добра ўмацаваную крэпасць, бо яе крутыя ледзяныя схілы былі неадольнымі для конніцы. Паганцы, ведаючы сваю непаражальнасць, пагардліва насміхаліся з ляшскіх ваяроў, запрашаючы любога з іх на паядынак за Хрыста. Выклік прыняў рыцар Ястрэбчык, «натхнёны верай і славай Божай». Ён, як сцвярджае аўтар, прыдумаў падковы на конскія капыты, падкаваў свайго баявога каня і дзякуючы гэтаму вынаходству пераадолеў непрыступныя схілы гары, сышоўся ў паядынку з пагардлівым асілкам-паганцам і ўзяў яго ў палон, а пасля даставіў няўдачлівага супраціўніка каралю [[Баляслаў I Храбры|Баляславу Харобраму]]. Тым самым рыцар падаў прыклад іншым ваярам польскай конніцы, якія, падкаваўшы коней, імкліва адолелі слізкую гару і выбілі ворага. У якасці ўзнагароды за свой учынак рыцар атрымаў ад караля змену ў гербе: на яго шчыт дадалі падкову з крыжом, а на шалом быў змешчаны ястраб.

[[Каспар Нясецкі]] злёгку відазмяніў гэтую легенду: паводле яго, ястраб быў старым гербам рыцара, які перанеслі на шалом, а на тарчу дадалі падкову ў прызнанне вынаходства&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot; /&gt;. Разам з тым Нясецкі не згаджаецца з тым, што падкова і мастацтва каваць коней былі вынайдзены ў Польшчы толькі ў 999 годзе, і прыводзіць іншыя неадпаведнасці, падкрэсліваючы пры гэтым, што ўсе гісторыкі згодныя: род гэты старажытны і квітнеў у Польшчы яшчэ ў часы язычніцтва&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot; /&gt;.

Паводле легенды, апісанай {{нп3|Станіслаў Юзаф Дуньчэўскі|Станіславам Дуньчэўскім|pl|Stanisław Józef Duńczewski}}, паляўнічыя бразготкі з путамі і дадатковая падкова ў лапе ястраба былі нададзены як адменнік герба {{нп3|Вавжынец Мендзылескі|Вавжынцу Мендзылескаму|pl|Wawrzyniec Międzyleski}}, пісару Вялікага Княства Літоўскага, імператарам Максіміліянам за заслугі ў абароне хрысціянскай веры&lt;ref name=&quot;Znamierowski&quot; /&gt;.

== Сувязі з іншымі гербамі ==
Ястрабец, як герб адносна стары і шырока ўжываны, неаднаразова і рознымі спосабамі звязваўся з іншымі рыцарскімі і шляхецкімі гербамі. Частка гэтых сувязяў мае крыніцаю легенды, але некаторыя прымаюцца сучаснымі геральдыстамі&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

* '''{{нп3|Тупая Падкова (герб)|Тупая Падкова|pl|Tępa Podkowa}}'''. А. Знамяроўскі лічыў Тупую Падкову верагодным правобразам Ястрабца. Ю. Шыманскі з гэтым не згаджаецца: асобнае трактаванне абодвух гербаў не пацвярджаецца крыніцамі прынамсі да канца XVI стагоддзя, таму хутчэй Тупая Падкова вылучылася з Ястрабца&lt;ref name=&quot;Znamierowski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;. Нясецкі падае легенду, быццам Тупая Падкова — гэта Ястрабец, зменшаны ў пакаранне тым Ястрабцам, якія бралі ўдзел у забойстве св. Станіслава&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot; /&gt;.
* '''{{нп3|Заглоба (герб)|Заглоба|pl|Zagłoba (herb szlachecki)}}''' і '''{{нп3|Пабог (герб)|Пабог|pl|Pobóg (herb szlachecki)}}'''. Паводле легенды, якую падаюць Длугаш, Папроцкі і Акольскі, за часамі [[Казімір I Аднавіцель|Казіміра Аднавіцеля]] двое братоў герба Ястрабец вялі доўгую спрэчку, што скончылася забойствам старэйшага малодшым. Каб памяць пра злачынства засталася навекі, забойцу і яго нашчадкам далі ў герб меч, забраўшы крыж, а герб назвалі Заглобай («за галаву брата»). Адзін з Заглобаў нібыта змыў ганьбу — так паўстаў герб Пабог. Марцін Бельскі і Нясецкі з такой версіяй не згаджаліся, лічачы, што Заглоба паходзіць ад Пабога&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot; /&gt;.
* '''{{нп3|Беліна (герб)|Беліна|pl|Belina (herb szlachecki)}}'''. Паводле Папроцкага, першы носьбіт герба Беліна меў трох сыноў: найстарэйшы атрымаў герб з трыма падковамі (Беліна), малодшы — з дзвюма (Чэвоя), а наймалодшы — з адною (Ястрабец). Існуе і адваротная легенда, паводле якой Беліна паходзіць ад Ястрабца&lt;ref name=&quot;Paprocki-Gniazdo&quot; /&gt;.
* '''{{нп3|Ляда (герб)|Ляда|pl|Łada (herb szlachecki)}}'''. Паводле вершаванай легенды Папроцкага, герб Ляда атрымаў Ястрабец, які ўбачыў [[яцвягі|яцвягаў]], што нападалі, перастраляў з лука многіх з іх і сустрэў мазавецкага князя са стрэламі, вынятымі з целаў ворагаў, у адной руцэ і віламі ў другой&lt;ref name=&quot;Paprocki-Gniazdo&quot; /&gt;.
* '''Лубжа'''. [[Станіслаў Дзядулевіч|С. Дзядулевіч]] лічыў Лубжу (Лубчу) асобным гербам, тоесным Тупой Падкове, які зліўся з Ястрабцом толькі на мяжы XV—XVI стагоддзяў. Шыманскі часткова падзяляе гэтае меркаванне, падаючы Лубжу асобна, але рэканструюе яе інакш: у полі перакуленая падкова з кавалерскім крыжом, зменшаным справа&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot; /&gt;.

== Адменнікі ==
[[Выява:POL COA Połubiński.svg|thumb|180px|Герб Палубінскі — Ястрабец на грудзях арла]]
З прычыны ўжывання герба вялікай колькасцю родаў Ястрабец даў мноства адменнікаў, што паўставалі ў выніку скажэнняў, адопцый або злучэння гадлаў&lt;ref name=&quot;Gajl&quot; /&gt;.

Княжацкаму роду {{нп3|Палубінскія||pl|Połubińscy herbu własnego}} належаў уласны герб '''Палубінскі''', у якім тарча з Ястрабцом змешчана на грудзях арла. Роду {{нп3|Мышкоўскія герба «Ястрабец»|Мышкоўскіх|pl|Myszkowscy herbu Jastrzębiec}} пасля адопцыі Жыгімонта Мышкоўскага Вінцэнтам Ганзагам у 1597 годзе належаў уласны герб '''Мышкоўскі''' — герб Ганзагаў з Ястрабцом у сэрцавай тарчы&lt;ref name=&quot;Gajl&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ostrowski&quot; /&gt;.

Пераважна ад дзяржаў-падзельніц Ястрабцы атрымалі шэраг графскіх і баронскіх тытулаў, што дало ўдастоеныя гербы: ''Баброўскі Граф'', ''Гжэмбскі'', ''Карсніцкі'', ''Казебродзкі'', ''Кучкоўскі'', ''Пінінскі'', ''Тачаноўскі'', ''Збароўскі'', ''Бароўскі Барон'', ''Нямыскі Барон''&lt;ref name=&quot;Gajl&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ostrowski&quot; /&gt;.

Т. Гайль пералічвае каля сарака «звычайных» адменнікаў герба, сярод іх ''Абрагамовіч'', ''Бжазоўскі'', ''Хілінскі'', ''Чарнышэў'', ''Глішчынскі'', ''Ясінскі'', ''Керсноўскі II'', ''Казлоўскі IV'', ''Лукомскі'', ''Нямыскі'', ''Сікорскі'', ''Шашэвіч'', ''Турлай'', ''Велінавіч''&lt;ref name=&quot;Gajl&quot; /&gt;. У «Гербоўніку родаў шляхецкіх Царства Польскага» (1853) пералічана адзінаццаць адменнікаў, пазначаных нумарамі I—XI; нумарацыя Астроўскага і Гайля з ёю не супадае&lt;ref name=&quot;Pawliszczew&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ostrowski&quot; /&gt;.

== Роды і асобы, што карысталіся гербам ==
Поўны спіс носьбітаў герба сёння аднавіць немагчыма. Варта ўлічваць распаўсюджаную з’яву прыпісвання родам няўласцівых гербаў, асабліва падчас легітымацыі шляхты перад расійскай герольдыяй. Аднолькавасць прозвішча не азначае прыналежнасці да аднаго гербавага роду — гэта могуць пацвердзіць толькі генеалагічныя даследаванні&lt;ref name=&quot;Gajl&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lyczkowski&quot; /&gt;.

Сярод родаў Вялікага Княства Літоўскага, якія карысталіся гербам Ястрабец&lt;ref name=&quot;Lyczkowski&quot; /&gt;:

{{Калонкі|2}}
* [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічы]]
* Балінскія
* Барэйкі
* Бароўскія
* Будныя
* Бышэўскія
* Валодкі
* Глінскія
* Дамейкі
* [[Драздовічы герба «Ястрабец»|Драздовічы]]
* Жукоўскія
* Заны
* Збароўскія
* Казлоўскія
* Канапніцкія
* Красоўскія
* Крашэўскія
* Малеўскія
* Мацкевічы
* [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Міткевічы-Жоўткі]]
* Мышкоўскія
* Мяйштовічы
* Няміры (Неміровічы, Нямірычы)
* Нямыскія
* Папроцкія
* Пінінскія
* [[Пратасовічы]]
* Сіпайлы
* Спасовічы
* Свянціцкія
* Турлаі
* Цялкоўскія
* [[Шчыты-Неміровічы|Шчыты]]
* Яжэўскія
* Янкоўскія
{{Калонкі/канец}}

Гербам Ястрабец карысталіся, сярод іншых, ваявода смаленскі [[Мікалай Абрамовіч]], ваявода кіеўскі [[Андрэй Неміровіч]], філамат [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], гісторык [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]], правазнаўца [[Данііл Восіпавіч Спасовіч|Данііл Спасовіч]], пісьменнік [[Ян Крашэўскі]], мастак [[Язэп Драздовіч]], вучоны [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|Канстанцін Цыялкоўскі]]&lt;ref name=&quot;Lyczkowski&quot; /&gt;.

Расійскі геральдыст {{нп3|Аляксандр Лакіер||ru|Лакиер, Александр Борисович}} у «Рускай геральдыцы» (1855) пералічыў расійскія роды, што карысталіся Ястрабцом: Базілеўскія, Герасімавы, Гаражанскія, Жалтухіны, Жукавы, Змеевы, Лачынавы, Лукомскія, Раславлевы, Самарыны, Квашніны-Самарыны, Ульянавы, Шпакоўскія і іншыя. Аўтар не тлумачыць, якім чынам адбывалася такое пераняцце&lt;ref name=&quot;Lakier&quot; /&gt;.

У мастацкай літаратуры герб Ястрабец належыць Зыху са Згажэліц і яго дзецям у рамане «[[Крыжакі (раман)|Крыжакі]]» [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]], а таксама Яну Скшэтускаму з «Трылогіі» таго ж аўтара&lt;ref name=&quot;Trylogia&quot; /&gt;.

== Ужыванне ў тэрытарыяльнай геральдыцы ==
[[Выява:POL Bychawa COA.svg|thumb|140px|Герб Быхавы]]
Нягледзячы на шырокую разгалінаванасць роду, толькі нямногія Ястрабцы дасягнулі высокага маёмаснага статусу. Аднак некалькі гарадоў і гмін на землях былых [[Сандамірскае ваяводства|Сандамірскага]] і [[Сярадзкае ваяводства|Сярадзкага]] ваяводстваў, Мазовіі і Падкарпацця ўвекавечылі сувязь з родам у сваіх гербах. Тарчу Ястрабца без змен прыняла {{нп3|Быхава (Польшча)|Быхава|pl|Bychawa}}, другімі ўладальнікамі якой былі Мышкоўскія; амаль нязменны Ястрабец мае ў гербе {{нп3|Сендзішаў|Сендзішаў|pl|Sędziszów}}. Гміна [[Рытвяны (гміна)|Рытвяны]] карыстаецца гербам з Ястрабцом разам з кляйнотам — гэтым гербам карыстаўся Войцех Ястрабец, будаўнік замка ў Рытвянах&lt;ref name=&quot;Znamierowski&quot; /&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Выява:POL COA Jastrzebiec Herby rycerstwa.JPG|Ястрабец у «Herbach rycerstwa polskiego» Б. Папроцкага, 1584
Выява:POL COA Jastrzebiec Gorczyn.JPG|Ястрабец у «Kleynotach» Я. А. Горчына, 1630
Выява:POL COA Jastrzebiec Nomenclator.JPG|Ястрабец у «Nomenclatorze» В. Вяюка Каяловіча, 1658
Выява:POL COA Jastrzebiec Niesiecki.JPG|Ястрабец у гербоўніку К. Нясецкага
Выява:POL COA Jastrzebiec Łakier.JPG|Ястрабец у «Рускай геральдыцы» А. Лакіера, 1855
Выява:POL COA Jastrzebiec Ostrowski.JPG|Дзве версіі герба ў Ю. К. Астроўскага (Ястрабец I і II)
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Гарадзельская унія]]
* [[Геральдыка]]
* [[Гербоўнік]]

== Зноскі ==
{{reflist|2|refs=
&lt;ref name=&quot;Gajl&quot;&gt;[http://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&amp;herb=jastrzebiec Gajl T. Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku]. — Gdańsk: L&amp;L, 2007. — S. 406—539. — {{ISBN|978-83-60597-10-1}}. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Szymanski&quot;&gt;Szymański J. Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. — Warszawa: PWN, 1993. — S. 138—141. — {{ISBN|83-01-09797-3}}. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dlugosz&quot;&gt;[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/811/edition/1147/content Długosz J. Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae] / wyd. Z. Celichowski. — Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885. — S. 23. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot;&gt;[https://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/publication/963 Niesiecki K. Herbarz polski]. — Lipsk, 1839. — T. 4. — S. 462—464. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kuropatnicki&quot;&gt;Kuropatnicki E. A. Wiadomość o kleynocie szlacheckim oraz herbach domów szlacheckich w Koronie Polskiey i Wielkim Xięstwie Litewskim. — Warszawa, 1789. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Piekosinski&quot;&gt;[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=1355&amp;dirids=1 Piekosiński F. Heraldyka polska wieków średnich]. — Kraków: Akademia Umiejętności, 1899. — S. 63—66. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Znamierowski&quot;&gt;Znamierowski A. Herbarz rodowy. — Warszawa: Świat Książki, 2004. — {{ISBN|83-7391-166-9}}. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ostrowski&quot;&gt;[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/doccontent?id=232&amp;dirids=1 Ostrowski J. K. Księga herbowa rodów polskich]. — Warszawa, 1897—1906. — T. 2. — S. 120—121. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pawliszczew&quot;&gt;Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego najwyżej zatwierdzony. — Warszawa, 1853. — Cz. 2. — S. 187—196. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Paprocki-Gniazdo&quot;&gt;Paprocki B. Gniazdo cnoty, zkąd herby rycerstwa sławnego Krolestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego… początek swoy maią. — Kraków, 1578. — S. 36. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Paprocki-Herby&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=fF5mAAAAMAAJ Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego]. — Kraków: K. J. Turowski, 1858 (1-е выд. 1584). — S. 167—169. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Uruski&quot;&gt;[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=82168&amp;dirids=1 Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej]. — Warszawa, 1913. — T. 1. — S. 175. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Semkowicz&quot;&gt;{{артыкул |аўтар= Władysław Semkowicz |загаловак= O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413 |выданне= Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie |месца= Lwów |том= 7 |нумар= 5—6 |старонкі= 96—97}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jaszczolt&quot;&gt;Jaszczołt T. Ród Niemiry z Wsielubia — Niemirowiczowie i Szczytowie herbu Jastrzębiec do połowy XVI wieku // Unia w Horodle na tle stosunków polsko-litewskich / red. S. Górzyński. — Warszawa: DiG, 2015. — S. 192. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Horodlo&quot;&gt;[http://www.herbarz.net/Forumnobilium/Horodlo.htm D. Zincavage. Union of Horodle Roll] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090622090046/http://herbarz.net/Forumnobilium/Horodlo.htm |date=22 чэрвеня 2009}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lakier&quot;&gt;Лакиер А. Б. Русская геральдика. — СПб., 1855. — Кн. 2, гл. 22. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lyczkowski&quot;&gt;{{Спасылка |url= https://lyczkowski.net/be/hierby-slachty-vkl/litary-e-ja |загаловак= Гербоўнік шляхты ВКЛ. Літары «Э», «Ю», «Я» |аўтар= Лычкоўскі Ю. |выдавец= lyczkowski.net |дата доступу= 11 верасня 2026 |мова= be}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HBS&quot;&gt;Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1—8. — Мінск, 2002—2024.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Trylogia&quot;&gt;Sienkiewicz H. Krzyżacy; Ogniem i mieczem. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1к|Ястрабец|старонкі=312}}
* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. — Мн.: БелЭн, 2005—2006.
* Szymański J. Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. — Warszawa: PWN, 1993. {{ref-pl}}
* Szymański J. Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku. — Warszawa: DiG, 2001. {{ref-pl}}
* Gajl T. Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. — Gdańsk: L&amp;L, 2007. {{ref-pl}}
* Znamierowski A. Herbarz rodowy. — Warszawa: Świat Książki, 2004. {{ref-pl}}
* Niesiecki K. Herbarz polski. — Lipsk, 1839. — T. 4. — S. 462—464. {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Jastrzębiec coat of arms}}
* [https://lyczkowski.net/be/hierby-slachty-vkl/litary-e-ja Гербоўнік шляхты ВКЛ: Ястрабец] {{ref-be}}
* [https://lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/pradmova Гербоўнік беларускай шляхты] {{ref-be}}
* [http://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&amp;herb=jastrzebiec Спіс прозвішчаў герба Ястрабец паводле Т. Гайля] {{ref-pl}}
* [http://gajl.wielcy.pl/ Выявы гербоў] {{ref-pl}}

{{Гербы Гарадзельскай уніі}}

[[Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы|Ястрабец]]
[[Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі|Ястрабец]]</text>
      <sha1>j03ilbqg86e6ucaztr7ckj40zyomzo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Горная сістэма</title>
    <ns>10</ns>
    <id>140203</id>
    <revision>
      <id>5197502</id>
      <parentid>4595611</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5197502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18122" sha1="geuczpzz6hnti4ar9y87if0hlzos3lu" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;
&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mountain&quot; data-name=&quot;Горная сістэма&quot;&gt;

&lt;!-- =========================================================
     НАЗВА
========================================================= --&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; class=&quot;t-geoinfobox-mountain-name&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;t-geoinfobox-mountain-icon&quot;&gt;[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;t-geoinfobox-mountain-title&quot;&gt;{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}&lt;/div&gt;
{{#if:{{{Нацыянальная назва|{{{Мясцовая назва|}}}}}}
 |&lt;div class=&quot;t-geoinfobox-mountain-native&quot;&gt;{{{Нацыянальная назва|{{{Мясцовая назва|}}}}}}&lt;/div&gt;
}}
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;

&lt;!-- =========================================================
     ВЫЯВА
     Ручное значэнне мае прыярытэт.
     Пры адсутнасці выкарыстоўваецца P18.
     «-» адключае выяву.
     «Подпіс» — старая назва подпісу выявы.
========================================================= --&gt;
{{Геакар
 |1 = Выява
 |2 = {{{Выява|}}}
 |3 = {{{Подпіс выявы|{{{Подпіс|}}}}}}
}}

&lt;!-- =========================================================
     КАРТА

     Прыярытэт:
     1. ручная пазіцыйная карта;
     2. ручная Карта;
     3. P242;
     4. старая аўтаматычная пазіцыйная карта паводле Краіна.

     «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае пазіцыйную карту,
     але дазваляе выкарыстаць Карта/P242.
     «Карта=-» адключае Карта/P242.
========================================================= --&gt;
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}}
   |- =
      {{Геакар
       |1 = Выява
       |2 = {{{Карта|}}}
       |3 = {{{Подпіс карты|}}}
       |d = p242
      }}
   |0 =
      {{Геакар
       |1 = Выява
       |2 = {{{Карта|}}}
       |3 = {{{Подпіс карты|}}}
       |d = p242
      }}
   |#default =
      {{Геакар
       |1 = Пазіцыйная карта
       |2 = {{{Пазіцыйная карта}}}
       |3 = {{{lat_deg|}}}
       |4 = {{{lat_min|}}}
       |5 = {{{lat_sec|}}}
       |6 = {{{lat_dir|}}}
       |7 = {{{lon_deg|}}}
       |8 = {{{lon_min|}}}
       |9 = {{{lon_sec|}}}
       |10 = {{{lon_dir|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}}
       |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |mark = Montanya.svg
       |marksize = 11
       |areas = {{{areas|}}}
      }}
  }}
 |{{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}}
   |{{Геакар
     |1 = Выява
     |2 = {{{Карта|}}}
     |3 = {{{Подпіс карты|}}}
     |d = p242
    }}
   |{{#if:{{{Краіна|}}}
     |{{#ifeq:{{{Краіна}}}|-
       |
       |{{Геакар
         |1 = Пазіцыйная карта
         |2 = {{{Краіна}}}
         |3 = {{{lat_deg|}}}
         |4 = {{{lat_min|}}}
         |5 = {{{lat_sec|}}}
         |6 = {{{lat_dir|}}}
         |7 = {{{lon_deg|}}}
         |8 = {{{lon_min|}}}
         |9 = {{{lon_sec|}}}
         |10 = {{{lon_dir|}}}
         |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
         |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}}
         |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}
         |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
         |mark = Montanya.svg
         |marksize = 11
         |areas = {{{areas|}}}
        }}
      }}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- Другая пазіцыйная карта захоўваецца для сумяшчальнасці --&gt;
{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}
 |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}}
   |-= 
   |0=
   |#default=
      {{Геакар
       |1 = Пазіцыйная карта
       |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}}
       |3 = {{{lat_deg|}}}
       |4 = {{{lat_min|}}}
       |5 = {{{lat_sec|}}}
       |6 = {{{lat_dir|}}}
       |7 = {{{lon_deg|}}}
       |8 = {{{lon_min|}}}
       |9 = {{{lon_sec|}}}
       |10 = {{{lon_dir|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}}
       |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}}
       |mark = Montanya.svg
       |marksize = 11
       |areas = {{{areas 1|}}}
      }}
  }}
}}

&lt;!-- =========================================================
     ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА
========================================================= --&gt;
{{Геакар
 |1 = Загаловак
 |2 = Геаграфічнае становішча
 |3 = 1
}}

&lt;!-- Тып: пакуль толькі ручны --&gt;
{{#if:{{{Тып|}}}
 |{{#ifeq:{{{Тып}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Тып
     |4 = {{{Тып}}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- Нябеснае цела — захавана для сумяшчальнасці --&gt;
{{#if:{{{Нябеснае цела|}}}
 |{{#ifeq:{{{Нябеснае цела}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Нябеснае цела
     |4 = {{{Нябеснае цела}}}
    }}
  }}
}}

&lt;!--
     Уваходзіць у.
     Ручныя Уваходзіць у / Частка маюць прыярытэт.
     Аўтаматычна: P361; пры яго адсутнасці — P4552.
--&gt;
{{#if:{{{Уваходзіць у|{{{Частка|}}}}}}
 |{{#ifeq:{{{Уваходзіць у|{{{Частка|}}}}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Уваходзіць у
     |4 = {{{Уваходзіць у|{{{Частка|}}}}}}
    }}
  }}
 |{{#if:{{#property:P361}}
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Уваходзіць у
     |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}}
    }}
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Уваходзіць у
     |4 = {{wikidata|P4552|prefer-local-labels=1}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- Мацярык: P30. «Кантынент» — сумяшчальная назва --&gt;
{{#if:{{{Мацярык|{{{Кантынент|}}}}}}
 |{{#ifeq:{{{Мацярык|{{{Кантынент|}}}}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = [[Мацярык]]
     |4 = {{{Мацярык|{{{Кантынент|}}}}}}
    }}
  }}
 |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}}
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = [[Мацярык]]
     |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}}
    }}
  }}
}}

&lt;!--
     Краіны.
     Новы параметр «Краіны» мае прыярытэт.
     Старыя Краіна, Краіна 1 ... Краіна 9 захоўваюцца.
     Пры поўнай адсутнасці ручных значэнняў выкарыстоўваецца P17.
--&gt;
{{#if:{{{Краіны|}}}
 |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Краіны
     |4 = {{{Краіны}}}
    }}
  }}
 |{{#if:{{{Краіна|}}}{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Краіна 7|}}}{{{Краіна 8|}}}{{{Краіна 9|}}}
   |{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|-
     |
     |{{Геакар
       |1 = Параметр
       |2 = 0
       |3 = Краіны
       |4 = {{{Краіна|}}}{{#if:{{{Краіна 1|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 1}}}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|&lt;br /&gt;{{{Краіна 9}}}}}
      }}
    }}
   |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}}
     |
     |{{Геакар
       |1 = Параметр
       |2 = 0
       |3 = Краіны
       |4 = {{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}}
      }}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- Рэгіёны — ручныя; старыя Рэгіён 1 ... 3 захаваны --&gt;
{{#if:{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}}
 |{{#ifeq:{{{Рэгіён|}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Рэгіёны
     |4 = {{{Рэгіён|}}}{{#if:{{{Рэгіён 1|}}}|&lt;br /&gt;{{{Рэгіён 1}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 2|}}}|&lt;br /&gt;{{{Рэгіён 2}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 3|}}}|&lt;br /&gt;{{{Рэгіён 3}}}}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- Суседнія горныя сістэмы — ручное поле --&gt;
{{#if:{{{Суседнія сістэмы|}}}
 |{{#ifeq:{{{Суседнія сістэмы}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Суседнія сістэмы
     |4 = {{{Суседнія сістэмы}}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- Каардынаты: ручныя або P625 --&gt;
{{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|-
 |
 |{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{{Краіна|}}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|1000000}}}
  }}
}}

&lt;!-- =========================================================
     ПАМЕРЫ
========================================================= --&gt;
{{Геакар
 |1 = Загаловак
 |2 = Памеры
 |3 = {{#if:
        {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}}
        {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}}
        {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}}
       |1}}
}}

&lt;!-- Плошча: P2046 --&gt;
{{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Плошча
     |4 = {{{Плошча}}}
     |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]]
    }}
  }}
 |{{#if:{{#property:P2046}}
   |&lt;tr&gt;
      &lt;th&gt;Плошча&lt;/th&gt;
      &lt;td class=&quot;t-geoinfobox-mountain-wikidata&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|formatProperty
       |property=P2046
       |datatype=quantity
       |preset=-
       |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]]
      }}&lt;/td&gt;
    &lt;/tr&gt;
  }}
}}

&lt;!-- Даўжыня: P2043 --&gt;
{{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Даўжыня
     |4 = {{{Даўжыня}}}
     |5 = [[Кіламетр|км]]
    }}
  }}
 |{{#if:{{#property:P2043}}
   |&lt;tr&gt;
      &lt;th&gt;Даўжыня&lt;/th&gt;
      &lt;td class=&quot;t-geoinfobox-mountain-wikidata&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|formatProperty
       |property=P2043
       |datatype=quantity
       |preset=-
       |unit=[[Кіламетр|км]]
      }}&lt;/td&gt;
    &lt;/tr&gt;
  }}
}}

&lt;!-- Шырыня: P2049 --&gt;
{{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Шырыня
     |4 = {{{Шырыня}}}
     |5 = [[Кіламетр|км]]
    }}
  }}
 |{{#if:{{#property:P2049}}
   |&lt;tr&gt;
      &lt;th&gt;Шырыня&lt;/th&gt;
      &lt;td class=&quot;t-geoinfobox-mountain-wikidata&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|formatProperty
       |property=P2049
       |datatype=quantity
       |preset=-
       |unit=[[Кіламетр|км]]
      }}&lt;/td&gt;
    &lt;/tr&gt;
  }}
}}

&lt;!-- =========================================================
     НАЙВЫШЭЙШЫ ПУНКТ
========================================================= --&gt;
{{Геакар
 |1 = Загаловак
 |2 = Найвышэйшы пункт
 |3 = {{#if:
        {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт|{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}
        {{#if:{{{Вышыня|}}}|{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2044}}|1|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}}
       |1}}
}}

&lt;!-- Найвышэйшы пункт: P610 --&gt;
{{#if:{{{Найвышэйшы пункт|{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}}}}
 |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт|{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Найвышэйшы пункт
     |4 = {{{Найвышэйшы пункт|{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}}}}
    }}
  }}
 |{{Геакар
   |1 = Параметр
   |2 = 0
   |3 = Найвышэйшы пункт
   |4 = {{wikidata|P610|prefer-local-labels=1}}
  }}
}}

&lt;!--
     Вышыня.
     Прыярытэт:
     1. ручная;
     2. P2044 самой горнай сістэмы;
     3. P2044 элемента, пазначанага ў P610.
--&gt;
{{#if:{{{Вышыня|}}}
 |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Вышыня
     |4 = {{{Вышыня}}} [[Метр|м]]{{{Крыніца вышыні|}}}
    }}
  }}
 |{{#if:{{#property:P2044}}
   |&lt;tr&gt;
      &lt;th&gt;Вышыня&lt;/th&gt;
      &lt;td class=&quot;t-geoinfobox-mountain-wikidata&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|formatProperty
       |property=P2044
       |datatype=quantity
       |preset=-
       |unit=[[Метр|м]]
      }}&lt;/td&gt;
    &lt;/tr&gt;
   |{{#if:{{#property:P610}}
     |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty
              |property=P2044
              |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}}
              |datatype=quantity
              |preset=-
              |unit=[[Метр|м]]
              |references=0
             }}
       |&lt;tr&gt;
          &lt;th&gt;Вышыня&lt;/th&gt;
          &lt;td class=&quot;t-geoinfobox-mountain-wikidata&quot;&gt;{{#invoke:Wikidata|formatProperty
           |property=P2044
           |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}}
           |datatype=quantity
           |preset=-
           |unit=[[Метр|м]]
          }}&lt;/td&gt;
        &lt;/tr&gt;
      }}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- =========================================================
     ГЕАЛОГІЯ
========================================================= --&gt;
{{Геакар
 |1 = Загаловак
 |2 = Геалогія
 |3 = {{#if:
        {{#if:{{{Пароды|}}}|{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P186}}|1}}}}
        {{#if:{{{Геалагічны ўзрост|{{{Перыяд утварэння|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Геалагічны ўзрост|{{{Перыяд утварэння|}}}}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2348}}|1}}}}
        {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}}|{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-||1}}}}
       |1}}
}}

&lt;!-- Пароды: P186 --&gt;
{{#if:{{{Пароды|}}}
 |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Горныя пароды
     |4 = {{{Пароды}}}
    }}
  }}
 |{{Геакар
   |1 = Параметр
   |2 = 0
   |3 = Горныя пароды
   |4 = {{wikidata|P186|prefer-local-labels=1}}
  }}
}}

&lt;!--
     Геалагічны ўзрост: P2348.
     «Перыяд утварэння» — старая назва параметра.
--&gt;
{{#if:{{{Геалагічны ўзрост|{{{Перыяд утварэння|}}}}}}
 |{{#ifeq:{{{Геалагічны ўзрост|{{{Перыяд утварэння|}}}}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Геалагічны ўзрост
     |4 = {{{Геалагічны ўзрост|{{{Перыяд утварэння|}}}}}}
    }}
  }}
 |{{Геакар
   |1 = Параметр
   |2 = 0
   |3 = Геалагічны ўзрост
   |4 = {{wikidata|P2348|prefer-local-labels=1}}
  }}
}}

&lt;!-- Гораўтварэнне — пакуль ручное --&gt;
{{#if:{{{Гораўтварэнне|}}}
 |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-
   |
   |{{Геакар
     |1 = Параметр
     |2 = 0
     |3 = Гораўтварэнне
     |4 = {{{Гораўтварэнне}}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- =========================================================
     ВІКІСХОВІШЧА
========================================================= --&gt;
{{Геакар
 |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы
 |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |3 = {{{Назва|}}}
}}

&lt;/table&gt;

{{#if:{{NAMESPACE}}
 |
 |[[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]]
  {{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}

  {{#ifeq:Плато|{{str left|{{PAGENAME}}|7}}
   |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Плато }}}}
  }}

  {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}
   |
   |[[Катэгорыя:Горныя сістэмы без геаграфічных каардынат]]
  }}
}}
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>geuczpzz6hnti4ar9y87if0hlzos3lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будзьма беларусамі!</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141800</id>
    <revision>
      <id>5197815</id>
      <parentid>5096615</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:29:57Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5197815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8639" sha1="29hgfw50c8i8yvkpk0vt71lf2g5pezv" xml:space="preserve">{{Картка сайта
 |імя            = Будзьма беларусамі!&lt;br/&gt;Budzma.by
 |лагатып        = Будзьма беларусамі! (лагатып).png
 |URL            = [https://budzma.org budzma.org]
 |скрыншот       = 
 |подпіс         = 
 |камерцыйны     = 
 |тып            = 
 |рэгістрацыя    = [[1 кастрычніка]] [[2008]]
 |мовы           = [[беларуская мова]] 
 |наведвальнасць = 
 |размяшчэнне    = 
 |уладальнік     = 
 |аўтар          = 
 |адкрыты        = 
 |зачынены       = 
 |бягучы статус  = актыўны
 |абарот         = 
 |чысты прыбытак = 
}}
'''Грамадская культурніцкая кампанія «Будзьма беларусамі!»''' — грамадская кампанія, ініцыятарам і каардынатарам якой з’яўляецца [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Міжнароднае грамадскае аб’яднанне «Згуртаванне беларусаў свету „Бацькаўшчына“»]]. Дзейнічае з [[1 кастрычніка]] [[2008]] года дзеля паглыблення нацыянальнай ідэнтычнасці беларусаў. Кампанію падтрымліваюць грамадскія ініцыятывы, бізнес, [[Інфармацыйнае агенцтва|інфармацыйныя агенцтвы]], спартыўныя клубы, творцы, розныя актыўныя і крэатыўныя людзі, якія падзяляюць агульную мэты «Будзьма беларусамі!»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1293217.html|title=У Менску прэзэнтавалі кампанію “Будзьма!”|date=2008-10-01|access-date=2020-01-27|archive-url=https://archive.today/20200127131723/https://www.svaboda.org/a/1293217.html|archive-date=27 студзеня 2020|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=be|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/20443|title=Як беларусізаваць беларусаў?|last=Бондар|first=Алесь|date=2008-10-02|language=be|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Каардынатарамі кампаніі з’яўляюцца [[Алена Паўлаўна Макоўская|Алена Макоўская]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; і [[Ніна Анатолеўна Шыдлоўская|Ніна Шыдлоўская]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/1963307.html|title=Прэмію &amp;laquo;Люблю Беларусь&amp;raquo; нарэшце ўручылі ляўрэатам|work=[[Радыё Свабода]]|date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428231302/https://www.svaboda.org/a/1963307.html|archive-date=2021-03-20|access-date=2021-03-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Мэта кампаніі — развіццё беларускага грамадства на глебе нацыянальных каштоўнасцяў. «Будзьма беларусамі!» дапамагае ўсвядоміць і папулярызуе каштоўнасці, што ёсць у беларусах, беларускай мове ды шматвяковай гісторыі і культуры Беларусі. Для праекта галоўнае — павага чалавека да беларускай культуры, а не яго этнічная прыналежнасць.

У межах кампаніі ладзіцца шэраг мерапрыемстваў, якія дэманструюць, што беларуская культура — сучасная і перспектыўная, а беларуская мова — якасны сродак камунікацыі. Пачынаючы з 2013 года кампанія ідзе пад слоганам «Культура паляпшае жыццё!», дзе паняцце «культура» ўжываецца ў шырокім значэнні: не толькі мастацтва, а найперш сістэма каштоўнасцяў, якімі кіруецца ў сваім жыцці чалавек штодня. Гэта і побыт, і стасункі з блізкімі, і сацыяльная адказнасць, і партнёрства, і шмат іншага.

Сярод самых адметных праектаў кампаніі — штогадовы фестываль беларускамоўнай рэкламы і камунікацыі [[«Аднак!»]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.adnak.by/ |title=Фестываль беларускамоўнай рэкламы і камунікацыі «Аднак!» |access-date=30 верасня 2015 |archive-date=30 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930013206/http://adnak.by/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ток-шоў і «[[«Кірмашы праектаў»|Кірмашы праектаў]]»&lt;ref&gt;[http://budzma.by/category/projects/kirmash-prayektaw «Кірмашы праектаў»]&lt;/ref&gt;, камунікацыйныя праграмы «[[«Краіна цмокаў»|Краіна цмокаў]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cmok.budzma.org/ |title=«Краіна цмокаў» |access-date=30 верасня 2015 |archive-date=18 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150818123002/http://cmok.budzma.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і «[[«Культура паляпшае жыццё»|Культура паляпшае жыццё]]»&lt;ref&gt;[http://budzma.by/budzma/budzma-prezentue-kancept-kultura-palyapshae-zhyccyo.html «„Будзьма!“ прэзентуе канцэпт „Культура паляпшае жыццё“»]&lt;/ref&gt;, музычныя праекты «[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New]]», «[[Тузін. Перазагрузка]]», «[[Будзьма! Тузін. Перазагрузка-2]]», мультфільм «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]»&lt;ref&gt;[http://budzma.by/budzma/animacyyny-film-budzma-byelarusami.html «Анімацыйны фільм „Будзьма беларусамі!“»]&lt;/ref&gt;, серыя фільмаў-вандровак «Край|BY»&lt;ref&gt;[http://budzma.by/category/kraj-by «Край|BY»]&lt;/ref&gt;.

Сайт кампаніі — budzma.org — стаў інфармацыйным рэсурсам, пляцоўкай, дзе можна знайсці не толькі культурніцкія навіны і абвесткі, але і цікавыя анлайн-праекты, дыскусійныя матэрыялы на актуальныя для грамадства тэмы і шмат іншай інфармацыі.

Напрыканцы чэрвеня 2023 года сайт і Telegram-канал праекта прызналі экстрэмісцкімі матэрыяламі ў Беларусі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/320530|title=Прызналі «экстрэмісцкімі» сайт і сацсеткі праекта «Будзьма беларусамi»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-06-30}}&lt;/ref&gt;, а ў пачатку 2026 года ініцыятыву абвясцілі [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/iniciativa-budzma-belarusami-priznana-jekstremistskim-formirovaniem|title=Инициатива «Будзьма беларусами!» признана «экстремистским формированием»|work=[[Reform.news]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і прэміі ==
* [[Люблю Беларусь]] (2010)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Будзьма беларусамі (мультфільм)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}
{{Беларускія інтэрнэт-медыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]
[[Катэгорыя:Сайты Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]]</text>
      <sha1>29hgfw50c8i8yvkpk0vt71lf2g5pezv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баляслаў Іванавіч Сяўко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143548</id>
    <revision>
      <id>5197372</id>
      <parentid>5039331</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5212" sha1="3rnfzkpz2s907m467rsilej8r50nojw" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Сяўко}}
{{Тэатральны дзеяч}}
'''Баляслаў Іванавіч Сяўко́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|15|5|1940}}, [[Міжэрычы|вёска Міжэрычы]], [[Зэльвенскі раён]], [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|2|6|2002}}) — беларускі [[акцёр]]. [[Заслужаны артыст БССР]] (1972).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і селяніна. У 1961 годзе быў прыняты ў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] на акцёрскі факультэт. Яго педагогам быў прафесар, народны артыст БССР Д. А. Арлоў. Пасля заканчэння інстытута ў 1965 годзе — акцёр [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|тэатра імя Я. Коласа]] ў [[Віцебск]]у. З 1969 года заснавальнік і кіраўнік Віцебскага народнага тэатра пантамімы «Мім»{{sfn|БелЭн|2002}}.

== Творчасць ==
На працягу многіх гадоў — выканаўца рознапланавых роляў: Толік («Вайна пад стрэхамі» [[Алесь Адамовіч|А. Адамовіча]]), Юрка («[[Таблетку пад язык]]» [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]), Валодзька («[[Трыбунал (трагікамедыя)|Трыбунал]]» [[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнка]]), Колесаў («Развітанне ў чэрвені» [[А. Вампілаў|А. Вампілава]]), Уладзімір («Чужы» [[Л. Ніканенка]]), сын («[[Зацюканы апостал]]» [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]), Аўгуст Фіш («Аз і Ферт» П. Фёдарава) і іншых. Здымаўся ў кіно{{sfn|БелЭн|2002}} (фільм «Дзяржаўная граніца», фільм 5 «Год сорак першы» — Стапінскі і кароткаметражны фільм «Барвяная трава» — трактарыст&lt;ref name=&quot;кт&quot;&gt;[https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/sov/12637/bio/ Болеслав Севко // КИНО-ТЕАТР.Ру]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;).

Узначальваў калектыў пантамімы, якому прысвоена званне «Народны». На 12-м і 13-м Міжнародных фестывалях пантамімы ў горадзе [[Брно]] ([[Чэхія]]) калектыў займаў першыя месцы ў намінацыях: сола, дуэт і трыа ў групавым выступленні з кароткай праграмай.

== Узнагароды і званні ==
* [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]] (1976)
* [[Ордэн Францыска Скарыны]] (2002)
* Дыплом «За лепшую мужчынскую ролю» на Фестывалі сучаснай нямецкай драматургіі за выкананне галоўнай ролі ў спектаклі «Адукаваныя» (1998) М. Чокэ&lt;ref name=&quot;кт&quot; /&gt;

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Сяўко́ Баляслаў Іванавіч||363}}
* {{крыніцы/ЭЛіМБел|5||222}}

== Спасылкі ==
* [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=17209 ''Сяргей Чыгрын'' Артыст самай залежнай прафесіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240315161559/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=17209 |date=15 сакавіка 2024 }} // [[Культура (газета)|Культура]], № 23 (1462) 06.06.2020 — 13.06.2020 г.
* [https://zelwa.by/zasluzhany-artyst-z-mizherychau/ ''Сяргей Чыгрын'' Заслужаны артыст з Міжэрычаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240315161559/https://zelwa.by/zasluzhany-artyst-z-mizherychau/ |date=15 сакавіка 2024 }} // Зэльвенская раённая газета «Праца»
* [https://nagrady.by/persona/67354 Сяўко Баляслаў Іванавіч // Узнагароды Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240315154200/https://nagrady.by/persona/67354/ |date=15 сакавіка 2024 }}
* [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/sov/12637/bio/ Болеслав Севко // КИНО-ТЕАТР.Ру]{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Сяўко Баляслаў Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зэльвенскім раёне]]
[[Катэгорыя:Акцёры тэатра СССР]]
[[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]]
[[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінаакцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]]</text>
      <sha1>3rnfzkpz2s907m467rsilej8r50nojw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэспубліка Косава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147572</id>
    <revision>
      <id>5197633</id>
      <parentid>5037710</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49213-67</username>
        <id>173930</id>
      </contributor>
      <comment>Я змяніў гэта з-за таго, што на 4 красавіка 2026 года прэзідэнтам Косава з'яўляецца Албулена Хаджыу.</comment>
      <origin>5197633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31314" sha1="m7pq6kdau581ificem5use3pmuqipft" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Косава (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Родны склон = Косава
| Назва гімна = Evropa
| Аўдыё = National Anthem of the Republic of Kosovo.ogg
| Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]]
| Спрэчны статус = так
| Дата заснавання = [[2 ліпеня]] [[1990]]
| Абвяшчэнне незалежнасці = [[17 лютага]] [[2008]]
| Незалежнасць ад = [[Сербія|Сербіі]]
| Найбуйнейшыя гарады = [[Прышціна]], [[Прызрэн]], Печ
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Косава|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Прэм'ер-міністр Косава|Прэм'ер-міністр]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Асамблеі Косава|Старшыня Асамблеі]]
| Кіраўнікі = [[Албулена Хаджыу]]&lt;ref&gt;:https://president-ksgov.net/en/&lt;/ref&gt;  &lt;br/&gt; [[Альбін Курці]] &lt;br/&gt; Glauk Konjufca
| Плошча = 10.908
| Этнахаронім = [[Касавары]]
| Насельніцтва = 1.859.203
| Год ацэнкі = 2014
| Насельніцтва па перапісу = 1.733.842&lt;ref&gt;Без уліку [[Паўночнае Косава|Паўночнага Косава]]&lt;/ref&gt;
| Год перапісу = 2011
| Шчыльнасць насельніцтва = 159
| ВУП (ППЗ) = 17,780 млрд
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2015
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 9.570
| ВУП (намінал) = 7,813 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2015
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 4.420
| ІРЧП = {{рост}}0,786
| Год разліку ІРЧП = 2014
| Узровень ІРЧП = высокі
| Заўвагі = &lt;references/&gt;
}}

'''Рэспубліка Косава''' ({{lang-sq|Republika e Kosovës}}, {{lang-sr|Република Косово / Republika Kosovo}}) — [[часткова прызнаная дзяржава]] ў [[Заходнія Балканы|заходняй частцы]] [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Мяжуе з [[Сербія]]й на поўначы і ўсходзе, [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніяй]] і [[Албанія]]й на поўдні і [[Чарнагорыя]]й на захадзе. [[Дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|Выхаду да мора не мае]].

Краіна абвясціла незалежнасць ад Сербіі ў лютым 2008 года. Сербія не прызнае суверэнітэт Рэспублікі Косава і лічыць тэрыторыю сваім уласным рэгіёнам [[аўтаномны край Косава і Метохія]].

Паводле ацэнак 2014 года насельніцтва Косава складае больш за 1,8 млн жыхароў. [[Прышціна]] — сталіца і найбуйнейшы горад у краіне.

== Гісторыя ==

=== Аўтаномія ў складзе Югаславіі ===
{{Асноўны артыкул|Сацыялістычны Аўтаномны Край Косава}}
Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] гістарычная вобласць [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косава]] знаходзілася ў складзе [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|сацыялістычнай Югаславіі]]. У 1945—1963 гадах — як аўтаномная вобласць, у 1963—1969 гадах — ''Сацыялістычны Аўтаномны Край Косава'' ў складзе [[Сацыялістычная Рэспубліка Сербія|Сацыялістычнай Рэспублікі Сербія]]. Згодна з Канстытуцыяй СФРЮ 1974 года, аўтаномны статус краю быў пашыраны — Косава набыло амаль роўныя з Сербіяй правы.

У 1970-я гады ў Косава пачасціліся выпадкі нецярпімага стаўлення албанцаў да сербаў, больш за 50 тысяч сербаў пакінулі тэрыторыю краю. У 1981 годзе ў Косава адбыліся масавыя беспарадкі. У 1989 годзе [[Народная Скупшчына Сербіі|Скупшчына Сербіі]] прыняла папраўкі да канстытуцыі Сербіі, якія абмежавалі правы аўтаномных краёў. Гэта рашэнне выклікала ўсплёск албанскага сепаратызму, пасля масавых хваляванняў у Косава было ўведзена ваеннае становішча. У тым жа годзе ў Косава была створана ''Дэмакратычная ліга Косава''.

=== Распад Югаславіі ===
{{Асноўны артыкул|Косаўская вайна}}
У верасні 1991 года ва ўмовах [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]] косаўскія албанцы абвясцілі незалежную Рэспубліку Косава. У маі 1992 года яны правялі выбары прэзідэнта і парламента. Прэзідэнтам Косава быў абраны Ібрагім Ругова.

Прадпрыманыя сербскімі ўладамі ў 1995 годзе спробы дасягнуць кампрамісу з албанцамі не прынеслі поспеху. У краі была створана ''[[Армія вызвалення Косава]]'' (АВК), якая развязала тэрор супраць прадстаўнікоў дзяржаўнай улады Сербіі і мясцовага сербскага насельніцтва.

Увесну 1998 года ў Косава працягнулася эскалацыя гвалту (пачаліся перастрэлкі ў гарах, сутыкненні з ужываннем зброі на дэманстрацыях, выбухі ў кавярнях і г. д.). Сербскія сілы бяспекі разгарнулі наступленне на базы АВК, выцясняючы яе ў Албанію.

Кіраўніцтва Саюзнай Рэспублікі Югаславія (СРЮ) пачало перамовы з Ібрагімам Руговай пра нармалізацыю сітуацыі ў краі. Пры гэтым прэзідэнт СРЮ [[Слабадан Мілошавіч]] неаднаразова падкрэсліваў гатоўнасць даць Косава шырокія правы нацыянальнай [[Аўтаномія|аўтаноміі]] ў складзе Сербіі і гарантаваць раўнапраўнае становішча ўсіх нацыянальных абшчын краю.

=== Косава пад кіраваннем адміністрацыі ААН ===
24 сакавіка 1999 года [[Аперацыя «Саюзная сіла»|НАТА пачала агрэсію супраць СРЮ]], якая суправаджалася масіраванымі бамбардзіроўкамі тэрыторыі Сербіі.

Згодна з рэзалюцыяй [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] № 1244 ад 10 чэрвеня 1999 года на тэрыторыю Косава, каб забяспечыць стабільнасць і парадак, былі ўведзены ''Міжнародныя сілы для Косава'' ({{lang-en|KFOR}}) пад кіраўніцтвам НАТА. Само Косава пастаўлена пад часовае кіраванне Спецпрадстаўніка Генеральнага сакратара ААН і ўзначаленай ім ''Місіі ААН у Косава'' (МААНК), якім ставілася ў абавязак садзейнічанне забеспячэнню правоў і бяспекі нацыянальных меншасцей і дасягненню ў краі ўсталяваных міжнароднай супольнасцю дэмакратычных стандартаў.

У кастрычніку 2004 года ў Косава пад эгідай МААНК былі праведзены выбары ў парламент, перамогу на якіх атрымала Дэмакратычная ліга Косава (атрымаўшы звыш 47 % галасоў выбаршчыкаў). Сербскае насельніцтва краю байкатавала выбары.

=== Перамовы пра статус Косава ===
З лютага 2006 года па красавік 2007 года ў Вене пад эгідай Спецыяльнага пасланца Генеральнага сакратара ААН па кіраўніцтве працэсам вызначэння будучага статусу Косава былога прэзідэнта Фінляндыі [[Марці Ахцісаары]] прайшлі перамовы паміж сербамі і косаўскімі албанцамі пра статус Косава.

Марці Ахтысаары, ідучы насустрач албанскім патрабаванням, прапанаваў план урэгулявання, які прадугледжвае незалежнасць краю. Сербская дэлегацыя адпрэчыла яго, кіруючыся палажэннем рэзалюцыі № 1244, якая прадугледжвае захаванне тэрытарыяльнай цэласнасці СРЮ і наданне аўтаноміі Косава.

Далейшыя намаганні па пошуку перагаворнага рашэння, зробленыя «тройкай» Расія — ЗША — ЕС, таксама не далі вынікаў праз адвольнае спыненне перагавораў косаўскімі албанцамі пры падтрымцы ЗША і шэрага краін ЕС&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2102027 Большая российская энциклопедия 2004—2017]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Абвяшчэнне незалежнасці ===
[[Файл:Kosovo relations.svg|400px|thumb|'''Прызнанне незалежнасці Косава ў свеце:'''
{{легенда|#000000|Косава}}
{{легенда|#0080FF|Дзяржавы, якія фармальна прызнаюць незалежнасць Косава}}
{{легенда|#88C4FF|Дзяржавы, якія абвясцілі намер фармальна прызнаць незалежнасць Косава}}
{{легенда|#CDCD9C|Дзяржавы, якія абвясцілі нейтралітэт або адклалі рашэнне пра прызнанне незалежнасці Косава}}
{{легенда|#E5A238|Дзяржавы, якія выказалі заклапочанасць аднабаковым абвяшчэннем незалежнасці}}
{{легенда|#FF8040|Дзяржавы, якія абвясцілі пра непрызнанне незалежнасці Косава}}
]]

17 лютага 2008 года парламент Косава абвясціў пра незалежнасць Рэспублікі Косава&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=164128&amp;cid=1 Парламент Косава аб’явіў пра незалежнасць краю]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пасля абвяшчэння незалежнасці Рэспублікі Косава ў рэгіёне адбыліся [[Беспарадкі ў Косаве (2008)|масавыя беспарадкі]], якія ініцыявалі косаўскія сербы, што выступалі супраць аддзялення ад Сербіі.

У Косаве засталіся назіральнікі МААНК і еўрапейскай ''Місіі ў галіне вяршэнства закона'' (EULEX; з 2008 года). У сферы дзейнасці апошняй — паліцэйская служба, пагранічны кантроль і размеркаванне мытных збораў, судаводства, транспартныя камунікацыі, інфраструктура, а таксама меры па абароне сербскай культурна-гістарычнай спадчыны ў Косаве і Метохіі. Мандат EULEX неаднаразова працягваўся (аж да 14 чэрвеня 2023 года). Місія працягвае кансультаваць косаўскія суды і пракуратуру.

У [[Паўночнае Косава|сербскіх раёнах]] удзел EULEX быў мінімальным. Правасуддзе, мытня, паліцыя, транспарт і тэлекамунікацыі, а таксама пытанні абароны культурнай і царкоўнай спадчыны былі перададзены мясцовым сербскім уладам.

Паводле рашэння [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] ад 22 ліпеня 2010 года, прыняцце дэкларацыі аб аднабаковым абвяшчэнні незалежнасці Косава не парушыла агульнае міжнароднае права.

== Спробы нармалізацыі адносін з Сербіяй ==
У лютым 2012 года Сербія прызнала за Косава права самастойна выступаць на рэгіянальных форумах (раней дэлегацыя косаўскіх албанцаў была прадстаўлена на рэгіянальных форумах праз МААНК).

19 красавіка 2013 года прэм’ер-міністры Сербіі і Косава [[Івіца Дачыч]] і [[Хашым Тачы]] пасля 10 раундаў перамоў у Бруселі пры пасярэдніцтве ЕС адобрылі тэкст Пагаднення па нармалізацыі адносін паміж Сербіяй і Косавам (ратыфікаваны сербскім і косаўскім парламентамі ў тым жа годзе). Ён тычыцца падзелу паўнамоцтваў паміж албанскімі косаўскімі ўладамі і сербскімі анклавамі на поўначы краю, у тым ліку дае частковую аўтаномію для сербскіх муніцыпалітэтаў, але прадугледжвае інтэграцыю сербскіх дзяржаўных інстытутаў (суды, паліцыя) у адміністрацыйную сістэму Косава.

У Косаве, а таксама ў многіх краінах свету, дамоўленасці ў Бруселі расцанілі як фактычнае прызнанне Сербіяй незалежнасці краю. Згодна ж з трактоўкай сербскіх афіцыйных асоб, Сербія ні [[De jure|дэ-юрэ]], ні [[De facto|дэ-факта]] не прызнала незалежнасці Косава, дагавор паміж Бялградам і Прышцінай тычыцца выключна абароны сербскага насельніцтва краю, абстаноўка ў якім застаецца нестабільнай&lt;ref&gt;[https://tass.ru/info/15360907 ТАСС. Гісторыя і статус Косава]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзяржаўны лад ==
{{Асноўны артыкул|Прэзідэнт Косава|Асамблея Косава}}
У красавіку 2008 года была прынята канстытуцыя Рэспублікі Косава (набыла моц 15 чэрвеня). У канстытуцыі замацавана рэспубліканская форма праўлення ў Косава, як [[парламенцкая рэспубліка]] з пашыранымі паўнамоцтвамі прэзідэнта. Улада ажыццяўляецца заканадаўчымі, выканаўчымі і судовымі інстытутамі, якія дзейнічаюць у адпаведнасці з канстытуцыяй.

Паводле канстытуцыі, Косава — шматнацыянальная рэспубліка з [[Косаўскія албанцы|албанскай большасцю]], у якой недапушчальна ўшчамленне правоў насельніцтва па этнічнай прыкмеце. Сербская нараўне з албанскай стала дзяржаўнай мовай (турэцкая, баснійская і цыганская мовы маюць статус [[Афіцыйная мова|афіцыйных]]).

Згодна з канстытуцыяй, прэзідэнт Косава абіраецца парламентам тэрмінам на пяць гадоў (адзін чалавек мае права займаць пасаду не больш за два тэрміны), прычым кандыдатам на гэтую пасаду можа стаць асоба, якую падтрымалі не менш як 30 са 120 парламентарыяў. Што да самога парламента, тэрмін яго паўнамоцтваў складае чатыры гады&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/878418 Коммерсантъ. Парламент Косава ратыфікаваў канстытуцыю]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Рэспубліка Косава дзеліцца на 7 [[акруга]]ў, якія складаюцца з 30 [[муніцыпалітэт]]аў.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:left; font-size: 80%;&quot;
|-
!Акруга
!Муніцыпалітэты
!Плошча, км²
!Насельніцтва
!Карта
|-
|'''[[Гніланская акруга|Гніланская]]'''
|[[Абшчына Віція|Віція]], [[Абшчына Г'ілані|Г’ілані]], [[Абшчына Каменіца|Каменіца]], [[Абшчына Клокат|Клокат]], [[Абшчына Партэш|Партэш]], [[Абшчына Ранілуг|Ранілуг]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|1206
|style=&quot;text-align:center&quot;|180,783
|rowspan=&quot;7&quot;|[[Файл:Harta e Rajoneve të Kosovës (me emra).svg|200px]]
|-
|'''[[Г’якоўская акруга|Г’якоўская]]'''
|[[Абшчына Г'якова|Г’якова]], [[Абшчына Дэчані|Дэчані]], [[Абшчына Раховец|Раховец]], [[Абшчына Юнік|Юнік]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|1129
|style=&quot;text-align:center&quot;|194,672
|-
|'''[[Косаўска-Мітровіцкая акруга|Косаўска-Мітровіцкая]]'''
|[[Абшчына Вучытрн|Вучытрн]], [[Абшчына Звечан|Звечан]], [[Абшчына Зубін-Паток|Зубін-Паток]], [[Абшчына Косаўска-Мітровіца|Косаўска-Мітровіца]], [[Абшчына Лепасавіч|Лепасавіч]], [[Абшчына Паўночная Косаўска-Мітровіца|Паўночная Косаўска-Мітровіца]], [[Абшчына Србіца|Србіца]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|2077
|style=&quot;text-align:center&quot;|272,247
|-
|'''[[Печская акруга|Печская]]'''
|[[Абшчына Істок|Істок]], [[Абшчына Кліна|Кліна]], [[Абшчына Печ|Печ]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|1365
|style=&quot;text-align:center&quot;|174,235
|-
|'''[[Прызрэнская акруга|Прызрэнская]]'''
|[[Абшчына Драгаш|Драгаш]], [[Абшчына Малышава|Малышава]], [[Абшчына Мамуша|Мамуша]], [[Абшчына Прызран|Прызран]], [[Абшчына Сува-Рака|Сува-Рака]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|1397
|style=&quot;text-align:center&quot;|331,670
|-
|'''[[Прышцінская акруга|Прышцінская]]'''
|[[Абшчына Абіліч|Абіліч]], [[Абшчына Глагавац|Глагавац]], [[Абшчына Грачаніца|Грачаніца]], [[Абшчына Косава-Поле|Косава-Поле]], [[Абшчына Ліплян|Ліплян]], [[Абшчына Нова-Брдо|Нова-Брдо]], [[Абшчына Падуева|Падуева]], [[Абшчына Прышціна|Прышціна]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|2470
|style=&quot;text-align:center&quot;|477,312
|-
|'''[[Урошавацкая акруга|Урошавацкая]]'''
|[[Абшчына Джэнерал-Янкавіч|Джэнерал-Янкавіч]], [[Абшчына Качанік|Качанік]], [[Абшчына Урошавац|Урошавац]], [[Абшчына Штрпцэ|Штрпцэ]], [[Абшчына Штымле|Штымле]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|1030
|style=&quot;text-align:center&quot;|185,806
|}

=== Гарады ===
{{Найбуйнейшыя гарады
| title = Найбуйнейшыя гарады Косава
| stat_ref     = Перапіс 2011 г.&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web|title=Census 2011|url=http://pop-stat.mashke.org/kosovo-census-ks.htm|website=http://pop-stat.mashke.org/kosovo-census-ks.htm|access-date=22 ліпеня 2016|archive-date=5 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505232018/http://pop-stat.mashke.org/kosovo-census-ks.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop  = 
| class        = nav
| div_name     = 
| name_link     = Спіс гарадоў Косава
| div_link     = Акругі Косава{{!}}Акруга
| city_1 = Горад Прышціна{{!}}Прышціна| div_1 = Прышцінская акруга{{!}}Прышцінская | pop_1 = 145,149| img_1 = Prishtina - Prespektivë nga konviktet (2).jpg
| city_2 = Горад Прызран{{!}}Прызран| div_2 = Прызрэнская акруга{{!}}Прызрэнская | pop_2 = 85,119| img_2 = Berat Hoxha 3.jpg
| city_3 = Горад Гніланэ{{!}}Гніланэ| div_3 = Гніланская акруга{{!}}Гніланская | pop_3 = 54,239| img_3 = Parki i Arberis.JPG
| city_4 = Горад Печ, Косава{{!}}Печ| div_4 = Печская акруга{{!}}Печская | pop_4 = 48,962| img_4 = The buildings of Peja.JPG
| city_5 = Горад Косаўская Мітровіца{{!}}Косаўская Мітровіца| div_5 = Косаўска-Мітровіцкая акруга{{!}}Косаўска-Мітровіцкая| pop_5 = 46,230
| city_6 = Горад Урошавац{{!}}Урошавац| div_6 = Урошавацкая акруга{{!}}Урошавацкая | pop_6 = 42,628
| city_7 = Горад Джаковіца{{!}}Джаковіца| div_7 = Г'якоўская акруга{{!}}Г'якоўская| pop_7 = 40,827
| city_8 = Горад Вучытрн{{!}}Вучытрн| div_8 = Косаўска-Мітровіцкая акруга{{!}}Косаўска-Мітровіцкая| pop_8 = 26,964
| city_9 = Горад Падуева{{!}}Падуева| div_9 = Прышцінская акруга{{!}}Прышцінская| pop_9 = 23,453
| city_10 = Горад Арахавац{{!}}Арахавац| div_10 = Г'якоўская акруга{{!}}Г'якоўская| pop_10 = 15,892
| city_11 = Горад Косава-Поле{{!}}Косава-Поле| div_11 = Прышцінская акруга{{!}}Прышцінская| pop_11 = 12,919
| city_12 = Горад Сува-Рака{{!}}Сува-Рака| div_12 = Прызрэнская акруга{{!}}Прызрэнская| pop_12 = 10,422
| city_13 = Горад Качанік{{!}}Качанік| div_13 = Урошавацкая акруга{{!}}Урошавацкая| pop_13 = 10,393
| city_14 = Горад Србіца{{!}}Србіца| div_14 = Косаўска-Мітровіцкая акруга{{!}}Косаўска-Мітровіцкая| pop_14 = 9,372
| city_15 = Горад Каменіца, Косава{{!}}Каменіца| div_15 = Гніланская акруга{{!}}Гніланская | pop_15 = 7,331
| city_16 = Горад Шцімле{{!}}Шцімле| div_16 = Урошавацкая акруга{{!}}Урошавацкая| pop_16 = 7,255
| city_17 = Горад Ліплян{{!}}Ліплян| div_17 = Прышцінская акруга{{!}}Прышцінская| pop_17 = 6,870
| city_18 = Горад Абіліч{{!}}Абіліч| div_18 = Прышцінская акруга{{!}}Прышцінская| pop_18 = 6,864
| city_19 = Горад Глагавац{{!}}Глагавац| div_19 = Прышцінская акруга{{!}}Прышцінская| pop_19 = 6,143
| city_20 = Горад Юнік{{!}}Юнік| div_20 = Г'якоўская акруга{{!}}Г'якоўская| pop_20 = 6,053
}}


{{reflist|group=&quot;ап&quot;}}

== Фізіка-геаграфічная характарыстыка ==
{{Асноўны артыкул|Геаграфія Косава|Клімат Косава}}
{{Карта Косава}}
Косава знаходзіцца ў горных раёнах паўднёва-ўсходняй Еўропы на Балканскім паўвостраве.

Рэльеф Косава ў большасці гарысты, самая высокі пункт — гара Джаравіца (2656 м) на мяжы з Албаніяй. Праз Косава праходзіць хрыбет Шар-Планіна і горы [[Капаонік]].

У Косава ёсць дзве асноўных раўніны — раўніна Косава поля на ўсходзе і раўніна Метохіі на захадзе.

Выхаду да мора тут няма, але на тэрыторыі Косава працякае 4 буйныя рэкі ([[Белы Дрын]], Сітніца, Паўднёвая Марава і Ібар), размешчана мноства азёр і вадаёмаў (Газівода, Радоніч, Батлава, Бадавац) і ёсць маляўнічыя вадаспады (Мірушы і парогі на Белым Дрыне).

Клімат Косава класіфікуецца, як вільготны кантынентальны. У гэтым рэгіёне цёплае лета і халодная, снежная зіма. Максімальная тэмпература ўлетку дасягае +30 °C і мінімальная ўзімку -10 °C&lt;ref name=&quot;крыніца1&quot;&gt;[https://grad495.ru/kosovo/ Косава — даведнік па балканскіх краінах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240222095445/https://grad495.ru/kosovo/ |date=22 лютага 2024 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Геаграфія Косава]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Косава}}

=== Колькасць, рассяленне ===
Паводле Статыстычнага агенцтва Косава&lt;ref&gt;[http://www.ks-gov.net/esk/esk/pdf/english/general/kosovo_figures_05.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081217230813/http://www.ks-gov.net/esk/esk/pdf/english/general/kosovo_figures_05.pdf |date=17 снежня 2008 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080309073836/http://www.ks-gov.net/esk/esk/pdf/english/general/kosovo_figures_05.pdf |date=9 сакавіка 2008 }} Косава ў лічбах за 2005 год{{ref-en}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080309073836/http://www.ks-gov.net/esk/esk/pdf/english/general/kosovo_figures_05.pdf |date=9 сакавіка 2008 }}&lt;/ref&gt;, агульная колькасць насельніцтва Косава складае ад 1 900 000 да 2 200 000.

=== Нацыянальны склад ===
[[Файл:Kosovo eth Verteilung 2005.png|міні|220пкс|Этнічны склад Косава ў 2005 паводле [[АБСЕ]].]]
Нацыянальны склад насельніцтва паводле даных 2005 года:

* [[албанцы]] — 92 %
* [[сербы]] — 4 %
* [[баснійцы]] і [[гаранцы]] — 2 %
* [[туркі]] — 1 %
* [[цыганы]] — 1 %

=== Рэлігійны склад ===
У Косаве рэлігія не мае ніякага афіцыйнага статусу. Канстытуцыя рэспублікі абвяшчае [[Свабода веравызнання|свабоду веравызнання]] і цярпімасць.

[[Іслам]] — дамінуючая рэлігія ў Косаве. Традыцыйна ісламу прытрымліваюцца албанцы, хоць і сярод іх ёсць паслядоўнікі хрысціянства, таму дакладная колькасць мусульман у Косава невядома. Па прыблізных дадзеных доля мусульман у Косава больш за 90%. Сярод іх ёсць таксама туркі, цыганы і славяне (гаранцы і баснякі).

Каля 4% насельніцтва каталікі і каля 5% вызнаюць праваслаўе, большасць з якіх праваслаўныя сербы&lt;ref name=&quot;крыніца1&quot; /&gt;.

== Эканоміка ==
{{Незавершаны раздзел}}
Косава — адзін з самых слаба развітых краёў у Еўропе. У Югаславіі Косава была самай адсталай часткай.

== Спорт ==
{{Незавершаны раздзел}}
Некалькі спартыўных асацыяцый сфармаваны ў Косава ў 2003 годзе згодна закону пра спорт № 2003/24, прынятым [[Асамблея Косава|Асамблеяй Косава]].

== Зноскі ==

{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Kosovë}}

{{Краіны Еўропы}}

[[Катэгорыя:Рэспубліка Косава| ]]
[[Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі ў Еўропе]]</text>
      <sha1>m7pq6kdau581ificem5use3pmuqipft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Біблія Францыска Скарыны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171020</id>
    <revision>
      <id>5197869</id>
      <parentid>5112875</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32604" sha1="mmn6pvq6w8zytga9yqcqbqhpwteeglk" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва=
|Арыгінал назвы=
|Выява=Biblia Ruska.jpg
|Аўтар=[[Францыск Скарына]]
|Жанр=
|Мова= [[старабеларуская мова]]
|Арыгінал выпуску=
|Перакладчык=
|Афармленне=
|Серыя=
|Выдавецтва=
|Выпуск= 1517—1525
|Старонак=
|Папярэдняя=
|Наступная=
|isbn=
|Lib=
}}
'''[[Біблія|Бі́блія]] Францы́ска Скары́ны''' — першая [[Кнігадрукаванне|друкаваная]] ўсходнеславянская кніга, выдадзеная [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[1517]]—[[1519]] гадах у [[Прага|Празе]] ў [[старабеларуская мова|беларускай рэдакцыі]] царкоўнаславянскай мовы&lt;ref name=&quot;Свяжынскі&quot;&gt;Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Наука і тэхніка, 1990. ISBN 5-343-00447-4 °C. 210&lt;/ref&gt;&lt;ref name=zyr&gt;Жураўскі А. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Т. 1. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967. С. 121&lt;/ref&gt;.

== Кнігі ==
Скарынаўская Біблія ўяўляе сабой 20 кніг (ці 23 кнігі, калі лічыць кожную кнігу Царстваў паасобку) [[Стары Запавет|Старога Запавету]] аб’ёмам 2400 старонак пад агульнай назвай «Бивлия руска, выложена докторомъ Францискомъ Скориною (й)из славнаго града Полоцька, Богу ко ч(ес)ти (й)и людем посполитым к доброму на(в)учению»&lt;ref&gt;Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 1. Даўняя літаратура XI — першай паловы XVIII стагоддзя. — Мінск. Беларуская навука. 2006. С. 284&lt;/ref&gt;:
# «[[Псалтыр (Скарына, 1517)|Песни царя Давыда еже словуть Псалтыр]]» (6 жніўня 1517)
# «[[Кніга Іова (Скарына)|Книга светого Иова]]» (10 верасня 1517)
# «[[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Притчи Саломона царя Израилева, сына Давыдова]]» (6 кастрычніка 1517)
# «[[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Книга Исуса Сирахова, рекомая Панаретос, Еклесиастыкус или Церъковник]]» (5 снежня 1517)
# «[[Еклезіяст (Скарына)|Еклесиастесъ, или Соборникъ премудрого царя Саломона]]» (2 студзеня 1518)
# «[[Песня песням (Скарына)|Книга премудрого царя Соломона, рекомая Песнь Песням]]» (9 студзеня 1518)
[[Файл:Holy Bible by Francysk Skaryna.jpg|thumb|Кніга [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламонавых]]]]
# «[[Кніга Прамудрасць Божая (Скарына)|Премудрости Божией книга]]» (19 студзеня 1518)
# «[[Кнігі Царстваў (Скарына)|Книги царьствь]]» (10 снежня 1518)
# «[[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|Книга Исуса Навина]]» (20 снежня 1518)
# «[[Кніга Юдзіф (Скарына)|Книги Иудифъ вдовици]]» (9 лютага 1519)
# «''[[Кніга Суддзяў (Скарына)|Кніга Суддзяў]]''»
# «''[[Кніга Быццё (Скарына)|Кніга Быццё]]''»
# «[[Другі закон (Скарына)|Книги пятыи Моисеовы, зовемые от евреи Гельгадворим, по-гречески Девтерномос, по латине Секунда лекс, а по рускии Вторый закон]]» (1519)
# «[[Кніга прарока Данііла (Скарына)|Книги светого пророка Даниила]]» (1519)
# «''[[Кніга Эсфір (Скарына)|Эсъферъ]]''»
# «[[Кніга Руф (Скарына)|Книга о Руфееже]]»
# «[[Плач Ераміі (Скарына)|Книжка, рекомая Плачъ Еремиін]]»
# «[[Кніга Выхад (Скарына)|Книги вторые Моисеовы, зовемые Исход]]» (1519)
# «''[[Кніга Левіт (Скарына)|Лявіт]]''»
# «''[[Кніга Лічбы (Скарына)|Лічбы]]''»

У 1525 годзе былі надрукаваныя «[[Апостал (Скарына)|Деания и посълания Апостольская]]», якія складаліся з 4 частак:&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = І.І. Трацяк.|частка = Друкаваныя кнігі Бібліі ў XVI—XVIII стст.|загаловак = Біблія ў кантэксце беларускай культуры: Вучэб. дапам.|спасылка = http://www.lib.grsu.by/library/data/resources/catalog/66752.pdf|месца = Гродна|выдавецтва = [[ГрДУ]]|год = 2003|старонкі = 23|isbn = 985-417-454-9}}&lt;/ref&gt;
# [[Дзеянні Апосталаў]]
# 7 [[саборныя лісты|саборных лістоў]] (3 — [[Пётр (апостал)|Пятра]], 3 — [[Ян (апостал)|Іаан]], 1 — Іуды)
# 14 [[Лісты апостала Паўла|лістоў апостала Паўла]]
# «Саборнік»

Сярод кніг Скарыны няма выдання «[[Нэвіім|Прарокаў]]» і [[Параліпаменан]]. Рускі гісторык [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|Пагодзін]] меў рукапісны спіс кніг рэдакцыі Скарыны, у якім былі і Прарокі. У [[1865]] годзе [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Я. Ф. Галавацкі]] выявіў у біблятэцы Ануфрыеўскага манастыра ў [[Львоў|Львове]] ў рукапісным спісе кніг Скарыны кнігу Параліпаменан. Такім чынам, хутчэй за ўсё Скарына пераклаў усе кнігі Бібліі, аднак не змог іх выдаць, або выдаў, але яны не зберагліся.

Парадак выдання Скарынаю кніг не адпавядае таму, як яны змешчаны ў Бібліі. Лічыцца, што такі парадак абумоўлены парадкам вывучэння асноў [[Сем вольных мастацтваў|Сямі вольных мастацтваў]], пры вывучэнні якіх Скарына рэкамендаваў у якасці дапаможнікаў тую ці іншую кнігу&lt;ref name=&quot;Скарына і яго час375&quot;&gt;Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед., с. 375&lt;/ref&gt;

== Пераклад ==
Моўная традыцыя Скарынаўскіх выданняў вызначаецца айчыннымі мовазнаўцамі як беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы&lt;ref name=&quot;Свяжынскі&quot;/&gt;&lt;ref name=zyr/&gt;&lt;ref name=as1&gt;{{артыкул|аўтар=Будзько, І.|загаловак=З гісторыі ўсходнеславянскіх перакладаў Бібліі|выданне=Роднае слова|год=2006|нумар=8|старонкі=9}}&lt;/ref&gt;. Адначасова выданні ўсходнеславянскага першадрукара ўтрымліваюць значную колькасць уласнабеларускай лексікі, якая мае праславянскае ці старажытнарускае паходжанне і ў большасці выпадкаў працягвае традыцыю [[старажытнаруская мова|старажытнарускай мовы]], якая да [[14 стагоддзе|XIV ст.]] служыла сродкам пісьмовых зносін [[Усходнія славяне|усходніх славян]]&lt;ref name=mova/&gt;.

Даследчыкі выдзяляюць найбольш старажытныя лексічныя адзінкі, якія захаваліся ў беларускім фанетычным абліччы: «вежа», «волотъ», «гай», «детинство», «жниво», «згода», «клопотъ», «криница», «лосеня», «лытка», «медведеня», «помста», «промень», «севба», «смутокъ», «стежка», «стрижень», «початокъ», «узгорокъ», прыметнікі «горший», «даремный», «дробный», «житний», «лагодный», «приветливый», «пригожий», «росный», дзеясловы «гучати», «досягати», «змовитися», «лаяти», «робити», «ховати», прыслоўі «вдолжъ», «домовъ», «досыть», «лепей», «николи» і іншыя&lt;ref name=mova&gt;Аляксандр Булыка. Лексіка выданняў Скарыны // Роднае слова. — Мн., 1995. — № 3. — С. 32—36.&lt;/ref&gt;.

Свае пераклады біблейскіх тэкстаў Скарына рабіў на падставе дзвюх крыніц: [[Вульгата|Вульгаты]] [[Еранім Стрыдонскі|Ераніма]] і [[Чэшская Біблія 1506 года|чэшскай Бібліі 1506 года]]. Менавіта з-за асаблівасцей чэшскага перакладу, якія перайшлі і ў скарынаўскія кнігі, апошнія былі адрынуты [[Праваслаўе|праваслаўнай]] і [[Каталіцтва|каталіцкай]] цэрквамі.

Як вынікае са Скарынаўскай прадмовы да [[Першая кніга Царстваў|першай кнігі Царстваў]], ім былі перакладзеныя ўсе кнігі [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага Запаветаў]], «на руські язык выложенных»&lt;ref name=&quot;katecheta&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Родаў Г. Я.|год = 14 лістапада 2008|url = http://catholic.by/p2/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5718&amp;Itemid=9|загаловак = З гісторыі перакладу Бібліі на ўсходнеславянскіх тэрыторыях|выданне = Катэхета|выдавецтва = Рымска-каталіцкі касцёл на Беларусі|дата = 8 кастрычніка 2012}}&lt;/ref&gt;. Гэта пацвярджаецца знойдзенымі ў XIX стагоддзі [[Якаў Галавацкі|Якавам Галавацкім]] у Львоўскім Ануфрыеўскім манастыры рукапісамі, сярод якіх знаходзіліся дадаткова 30 кніг, ідэнтыфікаваных паводле прадмоў як скарынаўскія.

== Апісанне ==
[[Файл:Кніга Руф.jpg|thumb|Тытульны ліст «[[Кніга Руф|Кнігі Руф]]». [[Гравюра]] на дрэве]]
Перад кожнай з кніг Скарына дадаваў уласныя прадмовы з разнастайнымі звесткамі па гісторыі, геаграфіі, культуры і сціслы пераклад зместу. На палях даваў тлумачэнне незразумелых слоў, а таксама спасылкі на паралельныя месцы.

Упершыню ў кірылічным друкарстве Скарына ўвёў тытульны ліст, фаліяцыю старонак, прамежкі між словамі і водступы-абзацы, а таксама адмовіўся ад скарачэння слоў&lt;ref name=&quot;beljews&quot;&gt;{{Спасылка|url = http://www.beljews.info/Druk.htm|загаловак = Кнігадрукаванне на Беларусі|выданне = Гісторыя габраяў Беларусі|выдавецтва = Аляксандр Фрыдман|дата = 8 кастрычніка 2012|title = Архіўная копія|access-date = 13 жніўня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20120124150124/http://www.beljews.info/Druk.htm|archive-date = 24 студзеня 2012|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;spadczyna&quot;&gt;{{Спасылка|url = http://spadczyna.com/art/b_g_grv_skaryna.htm|загаловак = Гравюры выданняў Францыска Скарыны|выданне = Спадчына Беларусі|дата = 8 кастрычніка 2012|title = Архіўная копія|access-date = 13 жніўня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20100723124340/http://spadczyna.com/art/b_g_grv_skaryna.htm|archive-date = 23 ліпеня 2010|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Сам тэкст падзелены на раздзелы, у пачатку кожнага з іх дададзены напісаны Скарынай кароткі змест. У той жа час Скарына захаваў традыцыі рукапісаў — застаўкі з [[Візантыя|візантыйскай]] арнаментыкай. Каб чытач мог лепш зразумець тэкст, у кнігі былі змешчаны ілюстрацыі — гравюры&lt;ref name=&quot;Скарына і яго час375&quot;/&gt;.

Памеры скарынаўскіх выданняў сведчаць, што яго Біблія прызначалася для штодзённага чытання, а не дзеля літургічных мэт. Калі напрастольныя Евангеллі ў той час рабіліся «ў аркуш», то кнігі Скарыны былі надрукаваныя «ў чацвёрку», а то і ў «васьмёрку» (то бок у 4 ці 8 разоў меншыя), што рабіла іх зручнейшымі ў карыстанні&lt;ref name=&quot;belreform&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Станіслаў Акінчыц.|url = http://www.belreform.org/skaryna.php|загаловак = Беларускі першадрукар|выданне = Рэфармацыя ў Беларусі|дата = 8 кастрычніка 2012}}&lt;/ref&gt;.

У першую беларускую Біблію выдавец уключыў 51 ілюстрацыю, каля 30 заставак і каля 1000 ініцыялаў.

Ступень удзелу Францыска Скарыны ў стварэнні гравюр застаецца нявызначанай. Паводле пераважнага меркавання, Скарына найхутчэй быў рысавальшчыкам асобных гравюр, мог адыгрываць ролю кансультанта. Яму, безумоўна, належаць усе подпісы да ілюстрацый, малюнак шрыфту Бібліі, які не мог быць выраблены без папярэдніх эскізаў Скарыны&lt;ref name=&quot;spadczyna&quot; /&gt;.

== Значэнне ==
[[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Гравюрны партрэт [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] з Бібліі]]

Кнігі Скарыны заклалі грунт для ўнармавання беларускай літаратурнай мовы, сталі другім перакладам Бібліі на [[Славянскія мовы|славянскую]] (пасля [[Чэшская мова|чэшскай]]) і, як адзначае палітык [[Павел Севярынец|П. Севярынец]], чацвёртым у свеце — «на жывую мову народа» (пасля [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Італьянская мова|італьянскай]] і чэшскай)&lt;ref name=&quot;sieviaryniec&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = [[Павел Севярынец|Севярынец, П.]]|частка = Біблія|загаловак = Люблю Беларусь: 200 феноменаў нацыянальнай ідэі|месца = Вільня|выдавецтва = Інстытут беларусістыкі|год = 2008|старонкі = 520}}&lt;/ref&gt;. У сваю чаргу [[кандыдат філалагічных навук]] І. Будзько адзначае, што святы тэкст не мог быць напісаны «па-просту» (у Ф. Скарыны «руский» не значыць «простый»), а павінен быў адпавядаць высокай кніжнай стылістыцы&lt;ref name=as1/&gt;. Тэолаг і доктар філасофіі [[Ірына Дубянецкая]] таксама адзначае, што «Біблія» Ф. Скарыны перакладзена «не на жывую мову», што было адной з прычын таго, чаму выданне друкара не адыграла вялікай культуратворчай ролі для тагачаснай Беларусі&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_4MN1mssA_A Urbi et Orbi: Ірына Дубянецкая «1000 гадоў без Бібліі: беларускія біблейскія пераклады і eўрапейская цывілізацыя» (відэа)]&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на стрыманую, а то і варожую рэакцыю праваслаўнага духавенства, Скарынаўскія пераклады шырока разышліся па [[ВКЛ|Вялікім Княстве]]. Праз стагоддзе ўніяцкі [[Антон Сялява|архімандрыт Сялява]], звяртаючыся да праваслаўных, пісаў наступнае&lt;ref name=&quot;belreform&quot; /&gt;:
{{Цытата|Перад [[Берасцейская унія|уніяй]] быў Скарына, ератык [[гусіты|гусіт]]&lt;ref&gt;Унікальная дакументальная згадка пра веравызнанне Францыска Скарыны.&lt;/ref&gt;, каторы для вас друкаваў у Празе кнігі па-русінску.}}

Беспаспяхова скончылася спроба распаўсюдзіць у [[1525]] годзе пражскае выданне ў [[Масковія|Маскоўскім княстве]]. Праваслаўныя іерархі ўбачылі ў Скарынаўскай Бібліі [[Марцін Лютэр|лютэранскі]] ўплыў і загадалі спаліць усе прывезеныя асобнікі, і на працягу ўсяго XVI стагоддзя імя беларускага першадрукара было забаронена&lt;ref name=&quot;belreform&quot; /&gt;.

Паказальна, што [[Іван Фёдараў]] і [[Пётр Мсціславец]] пры выданні ў [[Заблудаўская друкарня|Заблудаве]] «[[Евангелле Вучыцельнае|Евангелля вучыцельнага]]», як вынікае з прадмовы, напачатку рыхтавалі яго на беларускай мове, верагодна, у перакладзе Францыска Скарыны. На яго спасылаліся ў сваіх працах [[Сымон Будны]] і [[Васіль Цяпінскі]]. Першы [[Пратэстантызм|пратэстанцкі]] пастар [[Прусія|Прусіі]] [[Паўль Сператус]] беражліва захоўваў Псалтыр з «[[Малая падарожная кніжыца|Малой падарожнай кніжыцы]]»&lt;ref name=&quot;belreform&quot; /&gt;.

Такім чынам, кнігавыдавецкая дзейнасць Скарыны мела выключна важнае значэнне ў гісторыі развіцця беларускай культуры. Пераклаўшы на зразумелую для народа мову біблейскія кнігі і выдаўшы іх значным для таго часу тыражом, Скарына тым самым садзейнічаў станаўленню і замацаванню беларускай літаратурнай мовы, аказаў вялікі ўплыў на далейшае яе развіццё. Друкарскія асаблівасці выданняў (фармат, шрыфты, афармленне, характар і змест прамоў і пасляслоўяў) аказалі значны ўплыў на далейшае развіццё беларускага, рускага і украінскага кнігадрукавання&lt;ref&gt;Скарына і яго час, с. 376&lt;/ref&gt;.

== Сучаснасць ==
Ва ўсім свеце вядомы 40 [[канвалют]] кніг Скарыны&lt;ref name=&quot;łapato&quot; /&gt;, якія знаходзяцца ў Вялікабрытаніі, Даніі, Літве, Польшчы, Славеніі, Расіі, Украіне&lt;ref name=&quot;nn779&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар = Сяргей Макарэвіч.|загаловак = Такога яшчэ не было: 21 кніга Скарыны выстаўленая ў Мінску|выданне = [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]|год = 10 кастрычніка 2012|нумар = 38, 779|старонкі = 15}}&lt;/ref&gt;. У Беларусі захоўваецца толькі адзін збор з 10 кніг, набыты ў [[1925]] годзе ў [[ленінград]]скага калекцыянера Камарніцкага. Гэта адзін з найкаштоўнейшых збораў у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]].

У 1990—1991 годзе выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі» выпусціла ў свет ў трох тамах факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выдадзенай Францыскам Скарынаю ў 1517―1519 гг.&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Collection/BY-NLB-br187716G41464 Біблія: факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выдадзенай Францыскам Скарынаю ў 1517―1519 гг.: у 3 т. / Нацыянальная бібліятэка Беларусі]&lt;/ref&gt;

У 2003 годзе ў час выстаўкі рэдкіх кніг {{нп3|Верхнелужыцкая навуковая бібліятэка|Верхнелужыцкай навуковай бібліятэцы|de|Oberlausitzische Bibliothek der Wissenschaften}} ў [[Гёрліц]]ы ([[Германія]]) былі выпадкова выяўленыя адзінаццаць асобных пражскіх выданняў Скарыны, пераплеценых у 1615 годзе пад адной вокладкай. Паводле бібліятэчнай картатэкі, гэта Біблія ў 1520 годзе была падаравана ў [[Вроцлаў|Брэслаў]] нейкаму Андрэасу Банку, які пазней перадарыў яе вядомаму рэлігійнаму дзеячу {{нп3|Іаган Гес|Іагану Гесу|de|Johann Heß}}&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Bernd-Ingo Friedrich.|url = http://www.kulturpixel.de/artikel/29_Skarina_Bibel_Weissrussland_Ostslawisch_Milich_Bibliothek_Luther|загаловак = Die Skaryna-Bibel der Oberlausitzischen Bibliothek der Wissenschaften|выданне = kulturpixel.de|дата = 5 лістапада 2012|мова = de}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. На думку прафесара Берлінскага ўніверсітэта [[Норберт Рандаў|Норберта Рандаў]], па гэтай Бібліі Гес прапаведаў [[Слова Божае]] [[Верхнелужыцкая мова|верхнелужыцкім]] [[Лужычане|славянам]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Валянціна Аксак.|год = 24 кастрычніка 2005|url = http://www.svaboda.org/content/article/801677.html|загаловак = Па Бібліі Скарыны прапаведавалі слова Божае ў сярэднявечнай Германіі|выданне = Культура|выдавецтва = [[Радыё «Свабода»]]|дата = 8 кастрычніка 2012}}&lt;/ref&gt;. Шэсць кніг Гёрліцкага канвалюта не маюць адпаведнікаў у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]&lt;ref name=&quot;nn779&quot; /&gt;.

У кастрычніку 2012 года гёрліцкі канвалют упершыню трапіў у Беларусь&lt;ref name=&quot;łapato&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Ілья Лапато.|год = 4 кастрычніка 2012|url = http://catholic.by/2/home/news/belarus/34/114211.html|загаловак = У Мінску прэзентавалі рарытэтную Біблію Скарыны са знакамітым партрэтам першадрукара|выданне = Беларусь|выдавецтва = Рымска-каталіцкі касцёл на Беларусі|дата = 8 кастрычніка 2012}}&lt;/ref&gt;.

У [[2014]] годзе была выдадзена Біблія Францыска Скарыны, створаная па старажытных тэхналогіях. Выданне было надрукавана на самаробнай паперы з беларускага [[лён]]у на адноўленым па гравюрах [[XVI]] стагоддзя [[друкарскі станок|станку]]. Для вытворчасці выданняў былі адліты спецыяльныя матрыцы і формы, як некалі рабіў сам Скарына. Некаторыя экзэмпляры былі размаляваны, вокладку праілюстраваў вядомы мастак [[Барыс Цітовіч]]. Матывы арнаменту ўзяты са скарынаўскіх кніг&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;[https://blr.belta.by/culture/view/adnoulenuju-pa-starazhytnyh-tehnalogijah-bibliju-skaryny-pradstavili-u-minsku-25421-2014 Адноўленую па старажытных тэхналогіях Біблію Скарыны прадставілі ў Мінску]&lt;/ref&gt;.

У 2013—2017 гадах была выдадзена «Кніжная спадчына Францыска Скарыны» — факсімільнае ўзнаўленне Бібліі Францыска Скарыны ў 20 тамах (21 кнізе, Апостал выдадзены дзвюма кнігамі).&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Collection/BY-NLB-br0001086048 Кніжная спадчына Францыска Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання / Нацыянальная бібліятэка Беларусі]&lt;/ref&gt; Праект быў рэалізаваны сумесна [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] і [[Банк БелВЭБ|Банкам БелВЭБ]]. 19 кастрычніка 2017 года факсіміле было перададзена ў дар Бібліятэцы [[ААН]].&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/culture/view/faksimilnaja-knizhnaja-spadchyna-frantsyska-skaryny-peradadzena-u-dar-biblijatetsy-aan-63018-2017 Факсімільная «Кніжная спадчына Францыска Скарыны» перададзена ў дар Бібліятэцы ААН / БелТА]&lt;/ref&gt;

23 красавіка 2025 года ў Мінску ў Тэалагічным інстытуце [[евангельскія хрысціяне|ХВЕ]] прайшла прэзентацыя «Бібліі Францішка Скарыны» — унікальнага фаліянта, выдадзенага коштам [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]], які ўключае ў сябе ўсе біблейскія кнігі, надрукаваныя Скарынам у Празе і Вільні ў 1517—1525 гг.&lt;ref&gt;[https://belbiblia.by/novosti/b%D1%96bl%D1%96ya-dlya-lyudu-paspal%D1%96taga.html Біблія для люду паспалітага]&lt;/ref&gt; Тэкст падаецца на старабеларускай мове ў сучаснай графічнай адаптацыі.&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-CNB-br5769153 Бивлия руска выложена доктором Франциском Скориною из славнаго града Полоцка, Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению / укладанне, падрыхтоўка тэкстаў і каментары Алеся Бразгунова]&lt;/ref&gt; Падрыхтаваў выданне [[Алесь Бразгуноў]].

== Гл. таксама ==
* [[Беларускія пераклады Бібліі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''[[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Владимиров П.]]'' [[s:ru:Франциск Скорина (Владимиров)|Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык]]. — СПб.: Тип. Императорской акад. наук, 1888.

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Holy Bible by Francysk Skaryna}}
* [http://slounik.org/120813.html Слоўнік.орг]
* {{knihi.com|http://knihi.com/Francysk_Skaryna/}}
* [https://biblia.by/skaryna-b/ Біблія Францішка Скарыны ў сучастнай графічнай адаптацыі на партале «Біблія анлайн на беларускай мове — чытай і вывучай»]
* [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0_%D0%A0%D1%83%D1%84_(%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0) Кніга Руф (Скарына)] на [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]
* [https://biblia.by/skaryna-v/21/1/ Тэкст кнігі Еклезіяст на партале «Біблія анлайн на беларускай мове — чытай і вывучай»]
* [https://biblia.by/skaryna-v/22/1/ Тэкст Песні песням на партале «Біблія анлайн на беларускай мове — чытай і вывучай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211091817/https://biblia.by/skaryna-v/22/1/ |date=11 снежня 2025 }}
* [https://bible.by/skoryna/ Тэкст Апостала на партале «Библия онлайн»]

{{Беларускія пераклады Бібліі}}
{{Выданні Францыска Скарыны}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Біблія Францыска Скарыны]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Кнігі XVI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Вільні]]</text>
      <sha1>mmn6pvq6w8zytga9yqcqbqhpwteeglk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буланжэрыт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171316</id>
    <revision>
      <id>5197824</id>
      <parentid>4803279</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T09:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="9nfa3c7gnvv6tp4iyuj17dr2uggxl4l" xml:space="preserve">{{Мінерал
 |Назва    = Буланжэрыт
 |Выява =Boulangerite-uri-41a.jpg
 |Подпіс     = 
 |Формула     = Pb&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Sb&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;S&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;
 |Колер        = Ад свінцова-шэрага да жалезна-чорнага
 |Прымешка     = [[Вісмут]], [[медзь]]
 |Колер рысы  = Чорны, буры, шэры
 |Бляск       = Металічны
 |Празрыстасць= Непразрысты
 |Спайнасць   = Дасканалая
 |Сінгонія    = [[Манаклінная сінгонія|Манаклінная]]
 |Цвёрдасць   = 2,5—3
 |Залом       = Стрэмісты; ломкі
 |Шчыльнасць   = 5,8—6,2 
 |Паказчык пераламлення = 
}}
'''Буланжэрыт'''&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot;&gt;{{крыніцы/БелЭн|3к}}&lt;/ref&gt; — [[мінерал]] класа складаных сульфідаў, [[сульфід]] [[Свінец|свінцу]] і [[Сурма (хімічны элемент)|сурмы]]. Pb&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Sb&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;S&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;. Прымесі [[медзь|медзі]], [[жалеза]], [[цынк]]у. Назва паходзіць ад імя французскага мінералога Шарля Буланжэ (''Charles Louis Boulanger, 1810—1849'').

Крышталізуецца ў манакліннай [[Сінгонія|сінгоніі]]. [[Крышталь|Крышталі]] ігольчастыя. Валакністыя агрэгаты, шчыльныя масы. Колер ад свінцова-шэрага да зямліста-чорнага. Бляск металічны. Цвёрдасць 2,5—3 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 6,2 г/см³.

== Паходжанне і радовішчы ==
Трапляецца як другарадны мінерал у гідратэрмальных радовішчах разам са складанымі сульфідамі ([[бурнаніт]]&lt;ref name=&quot;webmin&quot;&gt;[http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21698 Бурнонит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180728101030/http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21698 |date=28 ліпеня 2018 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і інш.), [[Карбанаты (мінералы)|карбанатамі]] і [[кварц]]ам&lt;ref name=&quot;webm&quot;&gt;[http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 Буланжерит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808092217/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 |date=8 жніўня 2020 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Руда свінцу.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Буланжэры́т||328}}

== Спасылкі ==
* [http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 Буланжерит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808092217/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 |date=8 жніўня 2020 }}{{ref-ru}}
{{Commons|Category:Boulangerite}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)]]
[[Катэгорыя:Мінералы свінцу]]
[[Катэгорыя:Мінералы сурмы]]
[[Катэгорыя:Руды]]</text>
      <sha1>9nfa3c7gnvv6tp4iyuj17dr2uggxl4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Апошнія навіны</title>
    <ns>10</ns>
    <id>175189</id>
    <revision>
      <id>5197601</id>
      <parentid>5192506</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1313" sha1="0mxuc17c2mrjnl6tpd6jmi8xw1pnd39" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Дакументацыя}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- Актуальныя тэмы --&gt;
&lt;!--Падзяляйце элементы спіса маркерам &quot;|&quot; --&gt;
&lt;!--{{Актуальныя тэмы|}}--&gt;
* На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб '''[[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]]''' ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. &lt;small&gt;''(29&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём [[Нарвегія|Нарвегіі]] стаў '''[[Хокан VIII]]'''. &lt;small&gt;''(28&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* '''[[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]]''' ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. &lt;small&gt;''(26&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0mxuc17c2mrjnl6tpd6jmi8xw1pnd39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ордэн Кароны Румыніі 2 ступені</title>
    <ns>10</ns>
    <id>177632</id>
    <revision>
      <id>5197749</id>
      <parentid>2662223</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T01:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>86995</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Ro1ocr.gif]] → [[File:ROM Order of the Crown of Romania 1881 Knight BAR.svg]] vva</comment>
      <origin>5197749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="608" sha1="6io3z2pve42iu73erh5liaebglpiebd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;imagemap&gt;Image:ROM Order of the Crown of Romania 1881 Knight BAR.svg|60px|Ордэн Кароны Румыніі II ступені
default [[Ордэн Кароны Румыніі|Ордэн Кароны Румыніі II ступені]] 
desc none&lt;/imagemap&gt;{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Кавалеры ордэна Кароны Румыніі 2 ступені|{{PAGENAME}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Дакументацыя ўзнагароды}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды:Румынія|Карона Румыніі 2]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6io3z2pve42iu73erh5liaebglpiebd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганна Аўстрыйская (1573—1598)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179384</id>
    <revision>
      <id>5197517</id>
      <parentid>4848265</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дзеці */</comment>
      <origin>5197517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6751" sha1="gdvvznxgtf99f5w0j2vxugy02ctf2k0" xml:space="preserve">{{ДД
| тытул            = [[Каралевы польския|Каралева польская]]&lt;br /&gt;Вялікая княгіня літоўская
| сцяг            = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg
| перыядпачатак     = [[31 мая]] [[1592]]
| перыядканец      = [[10 лютага]] [[1598]]
| папярэднік   = [[Кацярына Аўстрыйская (1533—1572)|Кацярына Аўстрыйская]]
| пераемнік         = [[Канстанцыя Аўстрыйская]]  
| тытул_2            = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]]
| сцяг_2             = Flag of Sweden (1562–1650).svg
| перыядпачатак_2     = [[17 лістапада]] [[1592]]
| перыядканец_2      = [[10 лютага]] [[1598]]
| папярэднік_2   = [[Гуніла Бельке]]
| пераемнік_2         = [[Крысціна Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпская]]  
}}
[[Выява:Kober-annarakuszankad.jpg|thumb|[[Марцін Кобер]] Ганна Аўстрыйская, каралева Польшчы і Швецыі (1595)]]
{{значэнні|Ганна Аўстрыйская}}
'''Ганна Аўстрыйская''' ({{lang-de|Anna von Österreich}}, {{lang-pl|Anna Habsburżanka}}, {{lang-sv|Anna av Österrike}}; {{Дата нараджэння|16|8|1573}}, [[Грац]] — {{Дата смерці|10|2|1598}}, [[Варшава]]) — [[эрцгерцаг]]іня аўстрыйская з роду [[Габсбург]]аў, першая жонка караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]].

== Біяграфія ==
Ганна быў старэйшай дачкой эрцгерцага [[Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Карла II]] (1540—1590) і яго жонкі [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыі-Ганны]] (1551—1608), дачкі герцага Баварыі [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]]. 31 мая 1592 года яна ажанілася ў Кракаве з польскім і — пазней — шведскім каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазай]] (1566—1632), адзіным сынам караля Швецыі [[Юхан III|Юхана III]] і яго першай жонкі [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], сястры кіраўніка [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Ганна Аўстрыйская была дбайнай каталічкай.

Негледзячы на супраціўленне польскага канцлера Я. Замойскага&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=S. Grzybowski, Jan Zamoyski, Warszawa 1994, s. 245}}&lt;/ref&gt;, шлюбныя жаданні Жыгімонта Вазы парадніцца з Габсбургамі, былі падтрыманыя Радзівіламі. 3 траўня 1592 г. вялікі маршалак ВКЛ [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]] стаў сімвалічным жаніхом, а абрад заручын ў Вене правёў [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юры Радзівіл]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 135-136}}&lt;/ref&gt;. Яна спадарожнічала з мужам у Швецыю і была каранованая як Шведская каралева 1 сакавіка 1594 г.

Ганна была шчаслівая ў шлюбе. Муж яе кахаў. Была цяжарнай чатыры разы. Выжыў  толькі спадчыннік [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]]. Сканала з-за ўскладненняў, выкліканых нараджэннем яе апошняга дзіцяці. Пахавана ў кракаўскім [[Кафедральны сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]]. Паводле надпісу на яе саркафагу, датай нараджэння Ганны з’яўляецца 1567 год, гэта значыць яно адбылося за 4 гады да таго як яе бацькі пажаніліся. Пасля смерці Ганны Жыгімонт III ажаніўся з яе сястрой, [[Канстанцыя Аўстрыйская (каралева Польшчы)|Канстанцыяй Аўстрыйскай]].

== Дзеці ==
У шлюбе з Жыгімонтам III Ганна нарадзіла пецярых дзяцей, з якіх толькі адзін дасягнуў паўналецця:
* Ганна-Марыя (1593—1600)
* Кацярына (1594)
* [[Уладзіслаў IV|Уладзіслаў IV Ваза]] (1595—1648), кароль Польшчы, Рускі цар. Жанаты ў першым шлюбе (1637) на эрцгерцагіні [[Цэцылія-Рэната Аўстрыйская|Цэцыліі-Рэнаце Аўстрыйскай]] (1611—1644), у другім шлюбе (1645) на прынцэсе [[Марыя Луіза Ганзага|Луізе-Марыі Ганзага]].
* Кацярына (1596—1597)
* Крыштоф (1598)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Wilhelm Binder: ''Allgemeine Realencyclopädie oder Conversationslexicon für das katholische Deutschland'', Band 12, S. 965
* Constantin von Wurzbach: Habsburg, Anna von Oesterreich (Königin von Polen). Nr. 27. В: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Band 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891, S. 151

== Галерэя ==
{{Commonscat|Anna of Austria (1573-1598)|Ганна Аўстрыйская}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Габсбургі]]
[[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]]
[[Катэгорыя:Памерлі пры родах]]
[[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]]</text>
      <sha1>gdvvznxgtf99f5w0j2vxugy02ctf2k0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197519</id>
      <parentid>5197517</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5197519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7279" sha1="9igggqqmqc9zgaegitcqf02t0btmv8q" xml:space="preserve">{{ДД
| тытул            = [[Каралевы польския|Каралева польская]]&lt;br /&gt;Вялікая княгіня літоўская
| сцяг            = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg
| перыядпачатак     = [[31 мая]] [[1592]]
| перыядканец      = [[10 лютага]] [[1598]]
| папярэднік   = [[Кацярына Аўстрыйская (1533—1572)|Кацярына Аўстрыйская]]
| пераемнік         = [[Канстанцыя Аўстрыйская]]  
| тытул_2            = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]]
| сцяг_2             = Flag of Sweden (1562–1650).svg
| перыядпачатак_2     = [[17 лістапада]] [[1592]]
| перыядканец_2      = [[10 лютага]] [[1598]]
| папярэднік_2   = [[Гуніла Бельке]]
| пераемнік_2         = [[Крысціна Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпская]]  
}}
[[Выява:Kober-annarakuszankad.jpg|thumb|[[Марцін Кобер]] Ганна Аўстрыйская, каралева Польшчы і Швецыі (1595)]]
{{значэнні|Ганна Аўстрыйская}}
'''Ганна Аўстрыйская''' ({{lang-de|Anna von Österreich}}, {{lang-pl|Anna Habsburżanka}}, {{lang-sv|Anna av Österrike}}; {{Дата нараджэння|16|8|1573}}, [[Грац]] — {{Дата смерці|10|2|1598}}, [[Варшава]]) — [[эрцгерцаг]]іня аўстрыйская з роду [[Габсбург]]аў, першая жонка караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]].

== Біяграфія ==
Ганна быў старэйшай дачкой эрцгерцага [[Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Карла II]] (1540—1590) і яго жонкі [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыі-Ганны]] (1551—1608), дачкі герцага Баварыі [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]]. 

Негледзячы на супраціўленне польскага канцлера [[Ян Замойскі|Я. Замойскага]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=S. Grzybowski, Jan Zamoyski, Warszawa 1994, s. 245}}&lt;/ref&gt;, шлюбныя жаданні [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] парадніцца з [[Габсбургі|Габсбургамі]], былі падтрыманыя [[Радзівілы|Радзівіламі]]. 3 траўня 1592 г. вялікі маршалак ВКЛ [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]] стаў сімвалічным жаніхом, а абрад заручын ў Вене правёў [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юры Радзівіл]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 135-136}}&lt;/ref&gt;. 31 мая 1592 года яна ажанілася ў Кракаве з польскім і — пазней — шведскім каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазай]] (1566—1632), адзіным сынам караля Швецыі [[Юхан III|Юхана III]] і яго першай жонкі [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], сястры кіраўніка [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Ганна Аўстрыйская была дбайнай каталічкай.

Яна спадарожнічала мужу у Швецыю і была каранованая як шведская каралева 19 лютага / 1 сакавіка 1594 г. Там яна нарадзіла дачку (немаўля не выжыла), пачакаўшы пакуль рожаніца акрыяе, сужэнцы вярнуліся ў Гданьск&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. - с.137 -139}}&lt;/ref&gt;.

Ганна была шчаслівая ў шлюбе. Муж яе кахаў. Была цяжарнай чатыры разы. Выжыў  толькі спадчыннік [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]]. Сканала з-за ўскладненняў, выкліканых нараджэннем яе апошняга дзіцяці. Пахавана ў кракаўскім [[Кафедральны сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]]. Паводле надпісу на яе саркафагу, датай нараджэння Ганны з’яўляецца 1567 год, гэта значыць яно адбылося за 4 гады да таго як яе бацькі пажаніліся. Пасля смерці Ганны Жыгімонт III ажаніўся з яе сястрой, [[Канстанцыя Аўстрыйская (каралева Польшчы)|Канстанцыяй Аўстрыйскай]].

== Дзеці ==
У шлюбе з Жыгімонтам III Ганна нарадзіла пецярых дзяцей, з якіх толькі адзін дасягнуў паўналецця:
* Ганна-Марыя (1593—1600)
* Кацярына (1594)
* [[Уладзіслаў IV|Уладзіслаў IV Ваза]] (1595—1648), кароль Польшчы, Рускі цар. Жанаты ў першым шлюбе (1637) на эрцгерцагіні [[Цэцылія-Рэната Аўстрыйская|Цэцыліі-Рэнаце Аўстрыйскай]] (1611—1644), у другім шлюбе (1645) на прынцэсе [[Марыя Луіза Ганзага|Луізе-Марыі Ганзага]].
* Кацярына (1596—1597)
* Крыштоф (1598)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Wilhelm Binder: ''Allgemeine Realencyclopädie oder Conversationslexicon für das katholische Deutschland'', Band 12, S. 965
* Constantin von Wurzbach: Habsburg, Anna von Oesterreich (Königin von Polen). Nr. 27. В: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Band 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891, S. 151

== Галерэя ==
{{Commonscat|Anna of Austria (1573-1598)|Ганна Аўстрыйская}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Габсбургі]]
[[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]]
[[Катэгорыя:Памерлі пры родах]]
[[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]]</text>
      <sha1>9igggqqmqc9zgaegitcqf02t0btmv8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197521</id>
      <parentid>5197519</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5197521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7623" sha1="j8tuki9e13qf9jlphahgvk8a5hx62uj" xml:space="preserve">{{ДД
| тытул            = [[Каралевы польския|Каралева польская]]&lt;br /&gt;Вялікая княгіня літоўская
| сцяг            = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg
| перыядпачатак     = [[31 мая]] [[1592]]
| перыядканец      = [[10 лютага]] [[1598]]
| папярэднік   = [[Кацярына Аўстрыйская (1533—1572)|Кацярына Аўстрыйская]]
| пераемнік         = [[Канстанцыя Аўстрыйская]]  
| тытул_2            = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]]
| сцяг_2             = Flag of Sweden (1562–1650).svg
| перыядпачатак_2     = [[17 лістапада]] [[1592]]
| перыядканец_2      = [[10 лютага]] [[1598]]
| папярэднік_2   = [[Гуніла Бельке]]
| пераемнік_2         = [[Крысціна Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпская]]  
}}
[[Выява:Kober-annarakuszankad.jpg|thumb|[[Марцін Кобер]] Ганна Аўстрыйская, каралева Польшчы і Швецыі (1595)]]
{{значэнні|Ганна Аўстрыйская}}
'''Ганна Аўстрыйская''' ({{lang-de|Anna von Österreich}}, {{lang-pl|Anna Habsburżanka}}, {{lang-sv|Anna av Österrike}}; {{Дата нараджэння|16|8|1573}}, [[Грац]] — {{Дата смерці|10|2|1598}}, [[Варшава]]) — [[эрцгерцаг]]іня аўстрыйская з роду [[Габсбург]]аў, першая жонка караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]].

== Біяграфія ==
Ганна быў старэйшай дачкой эрцгерцага [[Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Карла II]] (1540—1590) і яго жонкі [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыі-Ганны]] (1551—1608), дачкі герцага Баварыі [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]]. 

Негледзячы на супраціўленне польскага канцлера [[Ян Замойскі|Я. Замойскага]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=S. Grzybowski, Jan Zamoyski, Warszawa 1994, s. 245}}&lt;/ref&gt;, шлюбныя жаданні [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] парадніцца з [[Габсбургі|Габсбургамі]], былі падтрыманыя [[Радзівілы|Радзівіламі]]. 3 траўня 1592 г. вялікі маршалак ВКЛ [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]] стаў сімвалічным жаніхом, а абрад заручын ў Вене правёў [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юры Радзівіл]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 135-136}}&lt;/ref&gt;. 31 мая 1592 года яна ажанілася ў Кракаве з польскім і — пазней — шведскім каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазай]] (1566—1632), адзіным сынам караля Швецыі [[Юхан III|Юхана III]] і яго першай жонкі [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], сястры кіраўніка [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Ганна Аўстрыйская была дбайнай каталічкай.

Яна спадарожнічала мужу у Швецыю і была каранованая як шведская каралева 19 лютага / 1 сакавіка 1594 г. Там яна нарадзіла дачку (немаўля не выжыла), пачакаўшы пакуль рожаніца акрыяе, сужэнцы вярнуліся ў Гданьск&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. - с.137 -139}}&lt;/ref&gt;.

Ганна была шчаслівая ў шлюбе. Муж яе кахаў. Была цяжарнай чатыры разы. Выжыў  толькі спадчыннік [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]]. Сканала з-за ўскладненняў, выкліканых няўдалым кесаравым сячэннем пры нараджэнні яе апошняга дзіцяці&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jerzy Besala „Małżeństwa królewskie. Władcy elekcyjni„, Bellona-Muza, Warszawa 2007, str. 88}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Edward Rudzki „Polskie królowe„ Instytut Prasy i wydawnictwo Novum, Warszawa 1987, str. 66}}&lt;/ref&gt;. Пахавана ў кракаўскім [[Кафедральны сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]]. Паводле надпісу на яе саркафагу, датай нараджэння Ганны з’яўляецца 1567 год, гэта значыць яно адбылося за 4 гады да таго як яе бацькі пажаніліся. Пасля смерці Ганны Жыгімонт III ажаніўся з яе сястрой, [[Канстанцыя Аўстрыйская (каралева Польшчы)|Канстанцыяй Аўстрыйскай]].

== Дзеці ==
У шлюбе з Жыгімонтам III Ганна нарадзіла пецярых дзяцей, з якіх толькі адзін дасягнуў паўналецця:
* Ганна-Марыя (1593—1600)
* Кацярына (1594)
* [[Уладзіслаў IV|Уладзіслаў IV Ваза]] (1595—1648), кароль Польшчы, Рускі цар. Жанаты ў першым шлюбе (1637) на эрцгерцагіні [[Цэцылія-Рэната Аўстрыйская|Цэцыліі-Рэнаце Аўстрыйскай]] (1611—1644), у другім шлюбе (1645) на прынцэсе [[Марыя Луіза Ганзага|Луізе-Марыі Ганзага]].
* Кацярына (1596—1597)
* Крыштоф (1598)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Wilhelm Binder: ''Allgemeine Realencyclopädie oder Conversationslexicon für das katholische Deutschland'', Band 12, S. 965
* Constantin von Wurzbach: Habsburg, Anna von Oesterreich (Königin von Polen). Nr. 27. В: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Band 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891, S. 151

== Галерэя ==
{{Commonscat|Anna of Austria (1573-1598)|Ганна Аўстрыйская}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Габсбургі]]
[[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]]
[[Катэгорыя:Памерлі пры родах]]
[[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]]</text>
      <sha1>j8tuki9e13qf9jlphahgvk8a5hx62uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197529</id>
      <parentid>5197521</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерэя */</comment>
      <origin>5197529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8205" sha1="am7zwcyqkonh9la6wfq28qapenuj28w" xml:space="preserve">[[Файл:Anna Habsburg of Poland.jpg|міні|Марцін Кобер. Ганна Габсбуржанка. мініятура 1598 г.]]
{{ДД
| тытул            = [[Каралевы польския|Каралева польская]]&lt;br /&gt;Вялікая княгіня літоўская
| сцяг            = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg
| перыядпачатак     = [[31 мая]] [[1592]]
| перыядканец      = [[10 лютага]] [[1598]]
| папярэднік   = [[Кацярына Аўстрыйская (1533—1572)|Кацярына Аўстрыйская]]
| пераемнік         = [[Канстанцыя Аўстрыйская]]  
| тытул_2            = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]]
| сцяг_2             = Flag of Sweden (1562–1650).svg
| перыядпачатак_2     = [[17 лістапада]] [[1592]]
| перыядканец_2      = [[10 лютага]] [[1598]]
| папярэднік_2   = [[Гуніла Бельке]]
| пераемнік_2         = [[Крысціна Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпская]]  
}}
[[Выява:Kober-annarakuszankad.jpg|thumb|[[Марцін Кобер]] Ганна Аўстрыйская, каралева Польшчы і Швецыі (1595)]]
{{значэнні|Ганна Аўстрыйская}}
'''Ганна Аўстрыйская''' ({{lang-de|Anna von Österreich}}, {{lang-pl|Anna Habsburżanka}}, {{lang-sv|Anna av Österrike}}; {{Дата нараджэння|16|8|1573}}, [[Грац]] — {{Дата смерці|10|2|1598}}, [[Варшава]]) — [[эрцгерцаг]]іня аўстрыйская з роду [[Габсбург]]аў, першая жонка караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]].

== Біяграфія ==
Ганна быў старэйшай дачкой эрцгерцага [[Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Карла II]] (1540—1590) і яго жонкі [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыі-Ганны]] (1551—1608), дачкі герцага Баварыі [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]]. 

Негледзячы на супраціўленне польскага канцлера [[Ян Замойскі|Я. Замойскага]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=S. Grzybowski, Jan Zamoyski, Warszawa 1994, s. 245}}&lt;/ref&gt;, шлюбныя жаданні [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] парадніцца з [[Габсбургі|Габсбургамі]], былі падтрыманыя [[Радзівілы|Радзівіламі]]. 3 траўня 1592 г. вялікі маршалак ВКЛ [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]] стаў сімвалічным жаніхом, а абрад заручын ў Вене правёў [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юры Радзівіл]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 135-136}}&lt;/ref&gt;. 31 мая 1592 года яна ажанілася ў Кракаве з польскім і — пазней — шведскім каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазай]] (1566—1632), адзіным сынам караля Швецыі [[Юхан III|Юхана III]] і яго першай жонкі [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], сястры кіраўніка [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Ганна Аўстрыйская была дбайнай каталічкай.

Яна спадарожнічала мужу у Швецыю і была каранованая як шведская каралева 19 лютага / 1 сакавіка 1594 г. Там яна нарадзіла дачку (немаўля не выжыла), пачакаўшы пакуль рожаніца акрыяе, сужэнцы вярнуліся ў Гданьск&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. - с.137 -139}}&lt;/ref&gt;.

Ганна была шчаслівая ў шлюбе. Муж яе кахаў. Была цяжарнай чатыры разы. Выжыў  толькі спадчыннік [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]]. Сканала з-за ўскладненняў, выкліканых няўдалым кесаравым сячэннем пры нараджэнні яе апошняга дзіцяці&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jerzy Besala „Małżeństwa królewskie. Władcy elekcyjni„, Bellona-Muza, Warszawa 2007, str. 88}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Edward Rudzki „Polskie królowe„ Instytut Prasy i wydawnictwo Novum, Warszawa 1987, str. 66}}&lt;/ref&gt;. Пахавана ў кракаўскім [[Кафедральны сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]]. Паводле надпісу на яе саркафагу, датай нараджэння Ганны з’яўляецца 1567 год, гэта значыць яно адбылося за 4 гады да таго як яе бацькі пажаніліся. Пасля смерці Ганны Жыгімонт III ажаніўся з яе сястрой, [[Канстанцыя Аўстрыйская (каралева Польшчы)|Канстанцыяй Аўстрыйскай]].

== Дзеці ==
У шлюбе з Жыгімонтам III Ганна нарадзіла пецярых дзяцей, з якіх толькі адзін дасягнуў паўналецця:
* Ганна-Марыя (1593—1600)
* Кацярына (1594)
* [[Уладзіслаў IV|Уладзіслаў IV Ваза]] (1595—1648), кароль Польшчы, Рускі цар. Жанаты ў першым шлюбе (1637) на эрцгерцагіні [[Цэцылія-Рэната Аўстрыйская|Цэцыліі-Рэнаце Аўстрыйскай]] (1611—1644), у другім шлюбе (1645) на прынцэсе [[Марыя Луіза Ганзага|Луізе-Марыі Ганзага]].
* Кацярына (1596—1597)
* Крыштоф (1598)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Wilhelm Binder: ''Allgemeine Realencyclopädie oder Conversationslexicon für das katholische Deutschland'', Band 12, S. 965
* Constantin von Wurzbach: Habsburg, Anna von Oesterreich (Königin von Polen). Nr. 27. В: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Band 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891, S. 151
[[Файл:Anna Austriaczka.jpeg|міні|Ганна Аўстрыячка. Невядомы аўтар. Каля 1592 г.]]

== Галерэя ==
[[Файл:Sigismund III Vasa and Anna Habsburg.jpg|міні|Aнтоніа Абонда. Медальены Жыгімонта Вазы і Ганны Габсбуржанкі. 1590-я.]]
[[Файл:Anna of Austria (1573-1598).jpg|міні|Дамінік Кустос. Ганна Габсбург. 90-я г. 16 ст.]]
{{Commonscat|Anna of Austria (1573-1598)|Ганна Аўстрыйская}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Габсбургі]]
[[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]]
[[Катэгорыя:Памерлі пры родах]]
[[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]]</text>
      <sha1>am7zwcyqkonh9la6wfq28qapenuj28w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197813</id>
      <parentid>5197529</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне, стыль, шаблоны</comment>
      <origin>5197813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6875" sha1="6q5x9f2wo692ulcanln8haufrbhz686" xml:space="preserve">{{значэнні|Ганна Аўстрыйская}}
{{ДД}}

'''Ганна Аўстрыйская''' ({{lang-de|Anna von Österreich}}, {{lang-pl|Anna Habsburżanka}}, {{lang-sv|Anna av Österrike}}; {{ВДП}}) — [[эрцгерцаг]]іня, першая жонка караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]].

== Біяграфія ==
З аўстрыйская з роду [[Габсбург]]аў. Старэйшая дачка эрцгерцага [[Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Карла II]] (1540—1590) і [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыі-Ганны]] (1551—1608), дачкі баварскага герцага [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]].

Негледзячы на супраціў польскага канцлера [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=S. Grzybowski, Jan Zamoyski, Warszawa 1994, s. 245}}&lt;/ref&gt;, жаданні [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] парадніцца з [[Габсбургі|Габсбургамі]] падтрыманы [[Радзівілы|Радзівіламі]]. 3 траўня 1592 года вялікі маршалак літоўскі [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]] стаў сімвалічным жаніхом, а заручыны ў Вене правёў віленскі біскуп [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юры Радзівіл]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 135-136}}&lt;/ref&gt;. 31 мая 1592 года яна ажанілася ў Кракаве з польскім і — пазней — шведскім каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазай]] (1566—1632), адзіным сынам шведскага караля [[Юхан III|Юхана III]] і яго першай жонкі [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], сястры караля польскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Была дбайнай каталічкай.

Яна спадарожнічала мужу у Швецыю і караноааная як шведская каралева 19 лютага / 1 сакавіка 1594 года. У Швецыі яна нарадзіла дачку (немаўля не выжыла), пачакаўшы калі парадзіха акрыяе, сужэнцы вярнуліся ў Гданьск&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. - с.137 -139}}&lt;/ref&gt;.

Ганна была шчаслівая ў шлюбе. Муж яе кахаў. Была цяжарнай чатыры разы. Выжыў толькі спадчыннік [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]]. Памерла праз ускладненні пасля няўдалага [[Кесарава сячэнне|кесарава сячэння]] пры нараджэнні апошняга дзіця&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jerzy Besala „Małżeństwa królewskie. Władcy elekcyjni„, Bellona-Muza, Warszawa 2007, str. 88}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Edward Rudzki „Polskie królowe„ Instytut Prasy i wydawnictwo Novum, Warszawa 1987, str. 66}}&lt;/ref&gt;. Пахавана ў кракаўскім [[Кафедральны сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]]. Паводле надпісу на саркафагу, дата нараджэння Ганны — 1567 год, значыць, яна нарадзілася за 4 гады да шлюбу бацькоў. Пасля смерці Ганны Жыгімонт III ажаніўся з яе сястрой, [[Канстанцыя Аўстрыйская (каралева Польшчы)|Канстанцыяй Аўстрыйскай]].

== Дзеці ==
У шлюбе з Жыгімонтам Вазам Ганна нарадзіла пецярых дзяцей, з якіх толькі адзін дажыў паўналецця:
* Ганна-Марыя (1593—1600)
* Кацярына (1594)
* [[Уладзіслаў IV|Уладзіслаў IV Ваза]] (1595—1648), кароль польскі, цар маскоўскі. Жанаты першым шлюбам (1637) з эрцгерцагіняй [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцыліяй Рэнатай Габсбург]] (1611—1644), другім (1645) на прынцэсай [[Людвіка Марыя Ганзага|Луізай Марыяй Ганзага]].
* Кацярына (1596—1597)
* Крыштоф (1598)

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Anna Habsburg of Poland.jpg|[[Марцін Кобер]]. Ганна Габсбуржанка, мініятура 1598 года.
Файл:Kober-annarakuszankad.jpg|Марцін Кобер. Ганна Аўстрыйская, каралева Польшчы і Швецыі (1595).
Файл:Anna Austriaczka.jpeg|Ганна Аўстрыячка. Невядомы аўтар, каля 1592 года.
Файл:Sigismund III Vasa and Anna Habsburg.jpg|Aнтоніа Абонда. Медальёны Жыгімонта Вазы і Ганны Габсбуржанкі. 1590-я гады.]]
Файл:Anna of Austria (1573-1598).jpg|Дамінік Кустос. Ганна Габсбург. 1590-я гады.
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Wilhelm Binder: ''Allgemeine Realencyclopädie oder Conversationslexicon für das katholische Deutschland'', Band 12, S. 965
* Constantin von Wurzbach: Habsburg, Anna von Oesterreich (Königin von Polen). Nr. 27. В: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Band 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891, S. 151

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Габсбургі]]
[[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]]
[[Катэгорыя:Памерлі пры родах]]
[[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]]</text>
      <sha1>6q5x9f2wo692ulcanln8haufrbhz686</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзеясловіца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185235</id>
    <revision>
      <id>5197723</id>
      <parentid>5130324</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул.</comment>
      <origin>5197723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44853" sha1="flbapuqx9qrsw25yjsoey2wfimmq12z" xml:space="preserve">'''Дзеясло́віца''' — неафіцыйная назва кампраміснага варыянту [[Беларускі правапіс|беларускага правапісу]], які спалучае аснову афіцыйнай правапіснай нормы з асобнымі асаблівасцямі [[тарашкевіца|альтэрнатыўнага правапісу (неатарашкевіцы)]]. Найбольш характэрная рыса — графічная перадача [[Асімуляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыйнай мяккасці]] зычных у межах слова пры захаванні афіцыйных нормаў напісання большасці [[Запазычанне (мовазнаўства)|запазычанай лексікі]].&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot;&gt;Івашчанка А. [https://nashaniva.com/22272 «Дзеясловіца» — кампрамісны правапіс] // ''Наша Ніва''. — 14 снежня 2008.&lt;/ref&gt;

Назва паходзіць ад літаратурна-мастацкага часопіса [[Дзеяслоў (2002)|«Дзеяслоў»]], які выкарыстоўваў гэты правапіс ад свайго заснавання ў верасні 2002 года да канца 2009 года.&lt;ref name=&quot;Bellit&quot;&gt;[https://bellit.info/media/dzjejaslou.html Дзеяслоў] // Белліт.&lt;/ref&gt; Галоўны рэдактар выдання [[Барыс Пятровіч]] характарызаваў дзеясловіцу як «паяднаўчы, альтэрнатыўны правапіс» і як пераходны варыянт паміж афіцыйнай і «класічнай» нормамі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot;&gt;Соўсь Г. [https://www.svaboda.org/a/1910183.html Б. Пятровіч: «Дзеясловіца» заканчваецца бясслаўна] // ''Радыё Свабода''. — 22 снежня 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/30019533.html 100 нумароў часопіса «Дзеяслоў». «Супраціў нам быў моцны», — Барыс Пятровіч] // ''Радыё Свабода''. — 25 чэрвеня 2019.&lt;/ref&gt;

Дзеясловіца не стала асобным шырока кадыфікаваным стандартам беларускай літаратурнай мовы; яна функцыянавала перадусім як аўтарская і рэдакцыйная правапісная практыка. У мовазнаўчай літаратуры яе разглядаюць як адну са спроб зблізіць дзве беларускія нарматыўныя традыцыі, якія ў канцы XX — пачатку XXI стагоддзя ўмоўна супрацьпастаўляліся як афіцыйная норма і тарашкевіца.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot;&gt;Рамза Т. [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?] // ''Rozprawy Komisji Językowej''. — 2018. — Т. 66. — С. 409—432. — DOI: 10.26485/RKJ/2018/66/24.&lt;/ref&gt;

== Назва і статус ==

Слова ''дзеясловіца'' ўтворана ад назвы часопіса «Дзеяслоў». Барыс Пятровіч у пазнейшых інтэрв'ю гаварыў, што ягоны правапіс «потым атрымаў назву „дзеясловіца“», не называючы канкрэтнага аўтара тэрміна.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; У 2008 годзе [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]] адзначаў, што сярэдзінны варыянт, якім друкаваўся часопіс, «часам называюць „дзеясловіцай“», што сведчыць пра ўжо ўсталяванае ў той час ужыванне назвы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У публіцыстыцы дзеясловіцу звычайна называлі «сярэднім», «кампрамісным», «паяднаўчым» або «альтэрнатыўным» правапісам.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Таццяна Рамза ў мовазнаўчым даследаванні 2018 года кваліфікавала яе як першую спробу паяднаць правапісныя сістэмы тарашкевіцы і афіцыйнай нормы і адзначыла, што супрацоўнікі «Дзеяслова» прапаноўвалі яе як сярэдзінны варыянт.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Паняцце ''дзеясловіца'' варта адрозніваць ад любога выпадковага змешвання афіцыйнага і тарашкевічнага правапісаў. Яно найперш абазначае канкрэтную правапісную практыку Барыса Пятровіча і часопіса «Дзеяслоў», якая мела набор дастаткова паслядоўных асаблівасцей.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

== Гісторыя ==

=== Перадумовы ===

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў у Беларусі аднавілася актыўная дыскусія пра нормы літаратурнай мовы і наступствы [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформы правапісу 1933 года]]. У недзяржаўным друку пашыралася дарэформенная правапісная традыцыя, у той час як у навуковым і грамадскім асяроддзі абмяркоўвалася таксама магчымасць карэкцыі афіцыйнай нормы.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot;&gt;Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове''. — Варшава: Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 2021. — С. 124—130. — ISBN 978-83-60951-34-7.&lt;/ref&gt;

19—20 лістапада 1992 года прайшла Рэспубліканская навуковая канферэнцыя «Праблемы беларускага правапісу», а ў красавіку 1993 года Правапісная камісія [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] вынесла на III з'езд ТБМ рэкамендацыі па ўдакладненні правапісу.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt; Дэлегаты падтрымалі большую частку прапаноў, у тым ліку ідэю вярнуць графічнае абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці зычных; адначасова больш асцярожна былі ўспрыняты прапановы адносна адаптацыі запазычанняў.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt;

Гэтыя рэкамендацыі былі блізкія да пазнейшай дзеясловіцы ў асобных прынцыпах, але не былі яе крыніцай. Паводле Пятровіча, правапісам, які пазней атрымаў назву ''дзеясловіца'', ён карыстаўся ўжо з канца 1980-х гадоў, гэта значыць раней за працу камісіі ТБМ.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

=== Правапіс Барыса Пятровіча ===

Пятровіч тлумачыў узнікненне свайго варыянту жаданнем аднавіць графічную перадачу асіміляцыйнай мяккасці: на яго думку, адсутнасць мяккага знака ў афіцыйным правапісе спрыяла таму, што людзі, якія вывучалі беларускую пераважна па пісьмовых тэкстах, пачыналі вымаўляць словы тыпу ''снег'', ''свет'' з цвёрдымі свісцячымі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Разам з тым поўнае вяртанне да тагачаснай практыкі «класічнага» правапісу ён лічыў непажаданым праз адрознае афармленне многіх запазычанняў, напрыклад, формаў тыпу ''кляса'', ''глёбус''.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Правапіс Пятровіча выкарыстоўваўся ў ягоных тэкстах, напісаных у 1993 годзе і пазней уключаных у кнігу ''Ідзі адзін''. Паводле пісьменніка, той самы прынцып ён ужываў, калі рэдагаваў бюлетэнь [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]] «Права на волю».&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Такім чынам, першапачаткова гэта была індывідуальная правапісная практыка Пятровіча, якая толькі пасля стварэння часопіса «Дзеяслоў» стала рэдакцыйнай нормай выдання і атрымала асобную назву.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

=== Часопіс «Дзеяслоў» ===

Першы нумар «Дзеяслова» быў прэзентаваны 23 верасня 2002 года. Ад верасня 2002 года да канца 2009 года часопіс паслядоўна выкарыстоўваў дзеясловіцу ў мастацкіх, публіцыстычных і літаратуразнаўчых матэрыялах.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bellit&quot; /&gt;

Выкарыстанне правапісу ў рэгулярным літаратурным часопісе стала найбуйнейшым эксперыментам па яго практычным ужыванні. Да канца 2008 года такім чынам выйшла 36 нумароў «Дзеяслова»; Івашчанка звяртаў увагу, што, нягледзячы на гэта, правапіс амаль не згадваўся ў шырокай грамадскай дыскусіі пра магчымую змену беларускай арфаграфіі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У 2006 годзе Пятровіч выказваў меркаванне, што дзеясловіца «арганічна ўпісалася паміж двума правапісамі» і магла б быць адной з асноў для будучых змен афіцыйнай нормы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2006&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/773545.html Канец цытаты. Калекцыя тыдня (03.09—08.09)] // ''Радыё Свабода''. — 2006.&lt;/ref&gt; Аднак яна не была прынята ні дзяржаўнымі кадыфікацыйнымі органамі, ні рэдакцыямі большасці выданняў, якія карысталіся неатарашкевіцай.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Дыскусія 2008 года ===

У снежні 2008 года, пасля рашэння [[Наша Ніва (1906)|«Нашай Нівы»]] перайсці на афіцыйны правапіс, Анатоль Івашчанка апублікаваў асобны артыкул у абарону дзеясловіцы. Ён прапанаваў разглядаць яе як магчымую «залатую сярэдзіну» і правапісны кампраміс паміж дзвюма традыцыямі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Івашчанка лічыў, што асноўны псіхалагічны бар'ер для людзей, навучаных афіцыйнаму правапісу, ствараюць не мяккія знакі ў словах тыпу ''сьвет'', а істотныя адрозненні «класічнай» нормы пры асваенні запазычанняў — ''кляса'', ''філязофія'', ''пазыцыя'', ''Эўропа'' і пад.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Паводле яго назіранняў, некаторыя карыстальнікі «класічнага» правапісу незалежна прыходзілі да падобнай змешанай практыкі, нават не ведаючы назвы ''дзеясловіца''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У той жа публікацыі зафіксавана і адна з асноўных грамадскіх пярэчанняў супраць праекта: пры існаванні двух канкуруючых правапісных традыцый увядзенне яшчэ аднаго варыянту магло ўспрымацца як дадатковае ўскладненне і фрагментацыя беларускай пісьмовай нормы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Адмова «Дзеяслова» ад правапісу ===

23 ліпеня 2008 года быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». Ён прадпісваў дзяржаўным органам, арганізацыям і грамадзянам кіравацца зацверджанымі правіламі ва ўсіх сферах і выпадках выкарыстання пісьмовай беларускай мовы; закон у асноўнай частцы ўступаў у сілу 1 верасня 2010 года.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;[https://philology.by/pravily-belaruskaj-arfagrafii-i-punktuacyi Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].&lt;/ref&gt;

У снежні 2009 года рэдакцыя «Дзеяслова» паведаміла, што з наступнага года пераходзіць на афіцыйны правапіс. Пятровіч называў рашэнне вымушаным і звязваў яго з неабходнасцю пазбегнуць магчымых праблем пасля ўступлення закона ў сілу.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Такім чынам, з 2010 года дзеясловіца перастала быць рэдакцыйным правапісам часопіса.&lt;ref name=&quot;Bellit&quot; /&gt;

Існавала і практычная адукацыйная прычына. Паводле Пятровіча, у рэдакцыю яшчэ да прыняцця рашэння звярталіся настаўнікі, выкладчыкі, студэнты і школьнікі, якім было нязручна працаваць з надрукаванымі ў часопісе творамі аўтараў школьнай праграмы і пазакласнага чытання праз адрозненні ад школьнай нормы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

У 2009 годзе Барыс Пятровіч канстатаваў, што прапанаваны варыянт фактычна застаўся незаўважаным як прыхільнікамі «класічнага» правапісу, так і аўтарамі дзяржаўнай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; У 2019 годзе ён, аднак, успамінаў, што на ўзроўні чытацкай рэакцыі дзеясловіца была, паводле яго ацэнкі, прынята даволі лёгка, у тым ліку часткай старэйшых чытачоў, якія адмоўна ставіліся да тарашкевіцы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

== Асноўныя асаблівасці ==

=== Агульны прынцып ===

У апісанні Анатоля Івашчанкі дзеясловіца грунтавалася на афіцыйнай моўнай норме, але графічна аднаўляла некаторыя рысы, характэрныя для альтэрнатыўнага правапісу.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Таму большасць адрозненняў ад афіцыйнай нормы мела арфаграфічны, а не фанетычны характар: словы маглі пісацца па-рознаму, але меркавалася іх аднолькавае літаратурнае вымаўленне.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Асноўным выключэннем былі асобныя марфалагічныя формы, дзе дзеясловіца прымала варыянты, характэрныя для міжваеннай пісьмовай традыцыі, у тым ліку поўныя канчаткі роднага склону множнага ліку ''-аў, -яў'' у формах тыпу ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Асіміляцыйная мяккасць ===

Найбольш прыкметнай рысай было графічнае абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці свісцячых зычных унутры слова: ''сьвет'', ''зьмена'', ''жыцьцё'', ''бязьлітасна'' замест афіцыйных ''свет'', ''змена'', ''жыццё'', ''бязлітасна''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Для Пятровіча гэта мела не толькі арфаграфічнае, але і арфаэпічнае значэнне: ён лічыў, што відавочнае пазначэнне мяккасці на пісьме дапамагае падтрымліваць нарматыўнае беларускае вымаўленне.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

У той жа час сістэма «Дзеяслова» была ў гэтым дачыненні непаслядоўнай. Перад наступным словам у прыназоўніках асіміляцыйная мяккасць не пазначалася: дзеясловіца пісала ''бяз іх'', у той час як тарашкевіцкі правапіс — ''бязь іх''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Івашчанка называў гэтую непаслядоўнасць галоўным тэхнічным недахопам дзеясловіцы, хоць лічыў яе лёгка выпраўляльнай.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Яканне ===

У некаторых службовых словах і ненаціскных формах дзеясловіца захоўвала графічнае адлюстраванне якання, характэрнае для тарашкевіцы: напрыклад, ''ня толькі'' замест афіцыйнага ''не толькі''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Такім чынам, у гэтым сегменце яна была бліжэйшая да тарашкевіцы, чым да афіцыйнай нормы.

=== Запазычаная лексіка ===

У асваенні запазычаных слоў дзеясловіца, наадварот, пераважна захоўвала формы, блізкія да афіцыйнай нормы. Ужывалася ''сімвал, пазіцыя, сігнал'', а не дарэформенныя ''сымбаль, пазыцыя, сыгнал''; ''філасофія, міф'', а не ''філязофія, міт''; ''Еўропа, Шатландыя'', а не ''Эўропа, Шатляндыя''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Менавіта гэтая частка сістэмы была прынцыповай для яе прыхільнікаў. Івашчанка сцвярджаў, што для многіх людзей значна больш незвычайнымі за мяккія знакі былі дарэформенныя нормы перадачы іншамоўнага ''l'', спалучэнняў з ''і'', грэчаскіх і лацінскіх элементаў і замежных уласных назваў.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

== Параўнанне з іншымі правапісамі ==

Прыведзеныя ніжэй прыклады адлюстроўваюць правапісную практыку, апісаную Анатолем Івашчанкам у 2008 годзе.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! З'ява
! Тарашкевіца
! Дзеясловіца
! Афіцыйны правапіс
|-
| Асіміляцыйная мяккасць у слове
| ''сьвет, бязьлітасна''
| ''сьвет, бязьлітасна''
| ''свет, бязлітасна''
|-
| Асіміляцыя ў прыназоўніку перад словам
| ''бязь іх''
| ''бяз іх''
| ''без іх''
|-
| Яканне ў службовым слове
| ''ня толькі''
| ''ня толькі''
| ''не толькі''
|-
| Асваенне некаторых запазычанняў
| ''сымбаль, пазыцыя, сыгнал''
| ''сімвал, пазіцыя, сігнал''
| ''сімвал, пазіцыя, сігнал''
|-
| Асваенне часткі грэцка-лацінскай лексікі
| ''філязофія, міт''
| ''філасофія, міф''
| ''філасофія, міф''
|-
| Асваенне некаторых геаграфічных назваў
| ''Эўропа, Шатляндыя''
| ''Еўропа, Шатландыя''
| ''Еўропа, Шатландыя''
|-
| Поўны канчатак роднага склону множнага ліку
| ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''
| ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''
| ''задач, паэм, пазіцый''
|}

Такое супастаўленне паказвае, што дзеясловіца не была механічным «паўдарогі» паміж двума наборамі правіл. У фанетычна матываваных напісаннях яна магла супадаць з дарэформеннай нормай, а ў адаптацыі запазычанай лексікі — з афіцыйнай; частка марфалагічных асаблівасцей таксама бралася з дарэформеннай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

== Ужыванне ==

Галоўнай сферай паслядоўнага ўжывання дзеясловіцы быў часопіс «Дзеяслоў» у 2002—2009 гадах.&lt;ref name=&quot;Bellit&quot; /&gt; Да гэтага Барыс Пятровіч выкарыстоўваў адпаведную правапісную практыку ў асабістых тэкстах і пры рэдагаванні бюлетэня «Права на волю».&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Падобныя, але не абавязкова цалкам тоесныя, спалучэнні афіцыйных і альтэрнатыўных нормаў узнікалі таксама ў індывідуальнай пісьмовай практыцы іншых носьбітаў беларускай мовы. Івашчанка ў 2008 годзе паведамляў, што сустракаў карыстальнікаў тарашкевіцы, якія самастойна адмаўляліся ад часткі яе нормаў у запазычанай лексіцы і прыходзілі да сістэмы, падобнай да дзеясловіцы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Таму тэрмін ''дзеясловіца'' ў вузкім сэнсе мэтазгодна адносіць да нормы «Дзеяслова» і правапіснай практыкі Пятровіча, а шырэйшыя змешаныя формы разглядаць як асобную з'яву правапіснай і моўнай варыянтнасці.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

== Падтрымка і аргументы прыхільнікаў ==

Галоўным аргументам Барыса Пятровіча было захаванне сувязі паміж пісьмом і беларускім літаратурным вымаўленнем. На яго думку, графічнае пазначэнне асіміляцыйнай мяккасці магло служыць дадатковым арыенцірам для людзей, якія авалодваюць беларускай мовай праз школу, кнігі і СМІ, а не праз бесперапынную сямейную моўную перадачу.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

Другім аргументам была даступнасць для чытача, выхаванага на афіцыйнай правапіснай норме. Пятровіч не лічыў поўнае перанясенне альтэрнатыўных нормаў адаптацыі запазычанняў рэалістычным кампрамісам, а Івашчанка падкрэсліваў, што формы тыпу ''кляса'', ''філязофія'', ''Эўропа'' могуць ствараць значна большы бар'ер, чым напісанні ''сьвет'' або ''зьвер''.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Івашчанка разглядаў дзеясловіцу як магчымы «правапіс прымірэння» і прапаноўваў яе далейшае абмеркаванне і дапрацоўку.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Пятровіч у 2006 годзе таксама выказваў надзею, што яе прынцыпы могуць быць выкарыстаны пры дзяржаўным удакладненні правапісу.&lt;ref name=&quot;Svaboda2006&quot; /&gt;

У 2019 годзе Пятровіч рэтраспектыўна сцвярджаў, што чытачы часопіса, у тым ліку частка людзей, якія не прымалі тарашкевіцу, хутка прызвычаіліся да новай графікі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Гэта, аднак, з'яўляецца ацэнкай самога ініцыятара правапіснай практыкі; асобных сацыялагічных даследаванняў успрымання дзеясловіцы крыніцы не прыводзяць.

== Крытыка і абмежаванні ==

=== Непаслядоўнасць сістэмы ===

Канкрэтную ўнутраную праблему адзначаў нават прыхільнік дзеясловіцы Анатоль Івашчанка: асіміляцыйная мяккасць перадавалася ўнутры слова, але не ў прыназоўніках перад наступным словам.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Такім чынам, фанетычны прынцып, які абвяшчаўся адной з асноў сістэмы, рэалізоўваўся не ўсюды аднолькава.

Практыка таксама выходзіла за межы чыста арфаграфічнага кампрамісу, паколькі прымала асобныя граматычныя формы дарэформеннай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Таму азначэнне дзеясловіцы выключна як спосабу «пісаць так, як вымаўляецца афіцыйная мова» не цалкам апісвае яе рэальныя асаблівасці.

=== Праблема трэцяга варыянту ===

Адным з найбольш відавочных пярэчанняў была сама неабходнасць трэцяга правапіснага варыянту. Івашчанка згадваў інтэрнэт-дыскусіі, у якіх яго апаненты сцвярджалі, што існаванне яшчэ адной сістэмы дадаткова ўскладняе і без таго спрэчную сітуацыю з дзвюма правапіснымі традыцыямі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Гэтая праблема была звязана і з адсутнасцю шырокага інстытуцыянальнага прызнання. У 2008 годзе Івашчанка адзначаў, што дзеясловіца амаль не прысутнічала ў публічнай дыскусіі вакол новага закона аб правапісе, а ў 2009 годзе Пятровіч прызнаў, што яна засталася амаль незаўважанай і прыхільнікамі тарашкевіцы, і дзяржаўнымі кадыфікатарамі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Адукацыйная практыка ===

Рэдакцыйны правапіс ствараў праблемы пры выкарыстанні часопіса ў школе і ВНУ. Паводле Пятровіча, настаўнікі, выкладчыкі, студэнты і школьнікі звярталіся ў рэдакцыю з просьбамі перайсці на афіцыйную норму, бо ў «Дзеяслове» друкаваліся творы аўтараў, якія ўваходзілі ў школьную праграму або рэкамендаваліся для пазакласнага чытання.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

Такім чынам, асаблівасць, якая павінна была зрабіць правапіс больш інтуітыўным для чытання, адначасова абмяжоўвала магчымасць непасрэднага выкарыстання тэкстаў у навучанні паводле афіцыйнай арфаграфічнай нормы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Прававы статус ===

Пасля прыняцця Закона 2008 года магчымасці выкарыстання асобнай рэдакцыйнай нормы ў зарэгістраваным выданні сталі для рэдакцыі нявызначанымі. Закон прама прадпісваў кіравацца зацверджанымі ім Правіламі ва ўсіх сферах і выпадках выкарыстання пісьмовай беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

Пятровіч назваў будучае ўступленне закона ў сілу галоўнай прычынай рашэння перайсці на афіцыйны правапіс з пачатку 2010 года.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Пазней ён зноў тлумачыў адмову ад дзеясловіцы неабходнасцю захаваць магчымасць далейшага выдання часопіса.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

== Ацэнкі ў даследаваннях ==

Мовазнавец Таццяна Рамза ў даследаванні варыянтнасці беларускай літаратурнай мовы назвала дзеясловіцу першым, хоць і няўдалым, крокам да свядомага паяднання дзвюх правапісных сістэм.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt; Яна разглядала яе не ізалявана, а ў больш шырокай тэндэнцыі XXI стагоддзя да кампраміснага выкарыстання элементаў розных беларускіх нарматыўных традыцый.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Даследчык [[Уладзіслаў Гарбацкі]] у артыкуле 2011 года разглядаў дзеясловіцу ўжо не толькі як арфаграфічную сістэму, але як адну з тагачасных беларускіх моўных практык.&lt;ref name=&quot;Ivanou2011&quot;&gt;Іваноў У. [https://journal.palityka.org/16-17/16-17-2011_03_Ivanou.pdf Фемінізацыя ''nomina agentis'' беларускай мовы і праблема каланізацыі] // ''Палітычная сфера''. — 2011. — № 16—17 (1—2). — С. 74—87.&lt;/ref&gt; У межах уласнай посткаланіяльнай інтэрпрэтацыі ён называў адмову выданняў ад дзеясловіцы і тарашкевіцы ў 2009—2010 гадах «паразай» гэтых практык і звязваў яе з пашырэннем афіцыйнага стандарту; гэтая ацэнка з'яўляецца часткай аўтарскай тэарэтычнай канцэпцыі.&lt;ref name=&quot;Ivanou2011&quot; /&gt;

Іваноў таксама адзначаў, што дзеясловіца магла мець асаблівасці не толькі ў арфаграфіі: у яго аналізе яна часткова збліжалася з дарэформеннай моўнай традыцыяй у выкарыстанні фемінітыўных назваў прафесій і заняткаў.&lt;ref name=&quot;Ivanou2011&quot; /&gt; Гэта паказвае, што ў рэальнай рэдакцыйнай практыцы мяжа паміж правапісам, граматычнай варыянтнасцю і лексічным выбарам магла быць не цалкам выразнай.

== Падобныя і роднасныя з'явы ==

=== Рэкамендацыі Правапіснай камісіі ТБМ ===

Правапісная камісія ТБМ у 1993 годзе прапаноўвала часткова змяніць афіцыйную арфаграфію, у тым ліку аднавіць абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці, пашырыць ужыванне ''ў'' у запазычаннях і ўласных назвах і пашырыць аканне ў некаторых групах запазычаных слоў.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt; У гэтым сэнсе частка яе прапаноў была структурна блізкая да пошуку прамежкавага варыянту паміж існай афіцыйнай нормай і дарэформеннай традыцыяй.

Аднак правапіс Пятровіча існаваў раней, таму дзеясловіцу нельга лічыць простай рэалізацыяй рэкамендацый камісіі ТБМ.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt;

=== Індывідуальныя змешаныя варыянты ===

Правапісная варыянтнасць у беларускім недзяржаўным асяроддзі не абмяжоўвалася трыма фіксаванымі наборамі нормаў. Таццяна Рамза, аналізуючы апазіцыю афіцыйнай нормы і тарашкевіцы, звяртала ўвагу, што рэальнае пісьмовае і вуснае маўленне ўтварае шырэйшы кантынуум, а асобныя носьбіты могуць спалучаць нормы розных традыцый.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Таму індывідуальныя тэксты з мяккімі знакамі пры афіцыйным напісанні запазычанняў не абавязкова з'яўляюцца дзеясловіцай у гістарычным сэнсе; яны могуць быць самастойным вынікам моўнай варыянтнасці.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

=== «Мова Нанова» і кампрамісныя навучальныя практыкі ===

Рамза параўноўвала ідэю дзеясловіцы з пазнейшымі кампраміснымі стратэгіямі ў неакадэмічным выкладанні беларускай мовы. У прыватнасці, яна адзначала, што на курсах [[Мова Нанова|«Мова Нанова»]] выкарыстоўваліся граматычныя формы і словаўтваральныя мадэлі, характэрныя для абедзвюх традыцый, а мэтай такога падыходу было аб'яднанне розных груп карыстальнікаў беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Падобны, але не ідэнтычны прынцып выкарыстаў [[Антон Сомін]] у кнізе ''Белорусский язык. Самоучитель'' (2017): асноўным быў афіцыйны стандарт, але паралельна сістэматычна апісваўся альтэрнатыўны варыянт на ўзроўні фанетыкі, марфалогіі, сінтаксісу і арфаграфіі.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt; Рамза адносіла такія выданні да «кампрамісных» навучальных дапаможнікаў, якія імкнуцца не прымусіць карыстальніка выбіраць адзін з двух палярных варыянтаў, а паказаць рэальную варыянтнасць.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Гэтыя з'явы адрозніваюцца ад дзеясловіцы тым, што не ствараюць адзін новы фіксаваны правапіс: яны або сумяшчаюць асобныя моўныя формы ў практыцы, або паралельна апісваюць дзве нормы.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

=== Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія 2005 года ===

{{Асноўны артыкул|Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)}}

Іншы кірунак развіцця прадстаўляла спроба кадыфікацыі тарашкевіцы, выдадзеная ў 2005 годзе як ''Беларускі клясычны правапіс''. Яна не была кампрамісам з афіцыйнай нормай у сэнсе дзеясловіцы, а імкнулася сістэматызаваць і ўнармаваць сучасную практыку альтэрнатыўнай правапіснай традыцыі.&lt;ref&gt;Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. ''Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя''. — Вільня — Менск, 2005.&lt;/ref&gt;

Існаванне амаль адначасова кадыфікаванага правапісу неатарашкевіцы і нефармальнага кампрамісу «Дзеяслова» паказвае два розныя падыходы да правапіснай варыянтнасці пачатку XXI стагоддзя: сістэматызацыю асобнай традыцыі і спробу зблізіць яе з афіцыйнай нормай.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. ''Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя''. — Вільня — Менск, 2005.
* Іваноў У. Фемінізацыя ''nomina agentis'' беларускай мовы і праблема каланізацыі // ''Палітычная сфера''. — 2011. — № 16—17 (1—2). — С. 74—87.
* Івашчанка А. «Дзеясловіца» — кампрамісны правапіс // ''Беларускія навіны''; ''Наша Ніва''. — 2008.
* Клімаў І. Двухстандартнасць беларускай літаратурнай мовы // ''Мова — Літаратура — Культура: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі''. — Мінск: БДУ, 1999. — Ч. 1. — С. 134—137.
* Клімаў І. Гісторыя складвання двух стандартаў у беларускай літаратурнай мове // ''Роднае слова''. — 2004. — № 6. — С. 41—47.
* Клімаў І. Лінгвістычная апазіцыя двух стандартаў беларускай літаратурнай мовы // ''Роднае слова''. — 2004. — № 7. — С. 14—18.
* Рамза Т. «Кампрамісныя» дапаможнікі для самастойнага вывучэння беларускай мовы, іх плюсы і мінусы // ''Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання''. — Гомель: ГДУ, 2017. — Ч. 2. — С. 149—155.
* Рамза Т. Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне? // ''Rozprawy Komisji Językowej''. — 2018. — Т. 66. — С. 409—432.
* Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове''. — Варшава: Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 2021. — ISBN 978-83-60951-34-7.
* Сомін А. Новы падручнік «Белорусский язык. Самоучитель»: праблемы і рашэнні // ''Мова — Літаратура — Культура: матэрыялы VIII Міжнароднай навуковай канферэнцыі''. — Мінск: РІВШ, 2016. — Ч. 2. — С. 189—193.

== Гл. таксама ==

* [[Беларускі правапіс]]
* [[Тарашкевіца]]
* [[Наркамаўка]]
* [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)]]
* [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]]
* [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]
* [[Сучасная беларуская літаратурная мова]]
* [[Мова Нанова]]

== Спасылкі ==

* [https://nashaniva.com/22272 Анатоль Івашчанка. «Дзеясловіца» — кампрамісны правапіс].
* [https://www.svaboda.org/a/1910183.html Барыс Пятровіч: «Дзеясловіца» заканчваецца бясслаўна] // ''Радыё Свабода''.
* [https://www.svaboda.org/a/30019533.html Барыс Пятровіч пра гісторыю дзеясловіцы, 2019] // ''Радыё Свабода''.
* [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Таццяна Рамза. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?»].
* [https://bellit.info/media/dzjejaslou.html «Дзеяслоў»] // Белліт.

{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Беларуская арфаграфія]]</text>
      <sha1>flbapuqx9qrsw25yjsoey2wfimmq12z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197724</id>
      <parentid>5197723</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ацэнкі ў даследаваннях */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5197724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44857" sha1="robprfwbq77u1ot6xfd353oj7tb8qpw" xml:space="preserve">'''Дзеясло́віца''' — неафіцыйная назва кампраміснага варыянту [[Беларускі правапіс|беларускага правапісу]], які спалучае аснову афіцыйнай правапіснай нормы з асобнымі асаблівасцямі [[тарашкевіца|альтэрнатыўнага правапісу (неатарашкевіцы)]]. Найбольш характэрная рыса — графічная перадача [[Асімуляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыйнай мяккасці]] зычных у межах слова пры захаванні афіцыйных нормаў напісання большасці [[Запазычанне (мовазнаўства)|запазычанай лексікі]].&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot;&gt;Івашчанка А. [https://nashaniva.com/22272 «Дзеясловіца» — кампрамісны правапіс] // ''Наша Ніва''. — 14 снежня 2008.&lt;/ref&gt;

Назва паходзіць ад літаратурна-мастацкага часопіса [[Дзеяслоў (2002)|«Дзеяслоў»]], які выкарыстоўваў гэты правапіс ад свайго заснавання ў верасні 2002 года да канца 2009 года.&lt;ref name=&quot;Bellit&quot;&gt;[https://bellit.info/media/dzjejaslou.html Дзеяслоў] // Белліт.&lt;/ref&gt; Галоўны рэдактар выдання [[Барыс Пятровіч]] характарызаваў дзеясловіцу як «паяднаўчы, альтэрнатыўны правапіс» і як пераходны варыянт паміж афіцыйнай і «класічнай» нормамі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot;&gt;Соўсь Г. [https://www.svaboda.org/a/1910183.html Б. Пятровіч: «Дзеясловіца» заканчваецца бясслаўна] // ''Радыё Свабода''. — 22 снежня 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/30019533.html 100 нумароў часопіса «Дзеяслоў». «Супраціў нам быў моцны», — Барыс Пятровіч] // ''Радыё Свабода''. — 25 чэрвеня 2019.&lt;/ref&gt;

Дзеясловіца не стала асобным шырока кадыфікаваным стандартам беларускай літаратурнай мовы; яна функцыянавала перадусім як аўтарская і рэдакцыйная правапісная практыка. У мовазнаўчай літаратуры яе разглядаюць як адну са спроб зблізіць дзве беларускія нарматыўныя традыцыі, якія ў канцы XX — пачатку XXI стагоддзя ўмоўна супрацьпастаўляліся як афіцыйная норма і тарашкевіца.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot;&gt;Рамза Т. [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?] // ''Rozprawy Komisji Językowej''. — 2018. — Т. 66. — С. 409—432. — DOI: 10.26485/RKJ/2018/66/24.&lt;/ref&gt;

== Назва і статус ==

Слова ''дзеясловіца'' ўтворана ад назвы часопіса «Дзеяслоў». Барыс Пятровіч у пазнейшых інтэрв'ю гаварыў, што ягоны правапіс «потым атрымаў назву „дзеясловіца“», не называючы канкрэтнага аўтара тэрміна.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; У 2008 годзе [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]] адзначаў, што сярэдзінны варыянт, якім друкаваўся часопіс, «часам называюць „дзеясловіцай“», што сведчыць пра ўжо ўсталяванае ў той час ужыванне назвы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У публіцыстыцы дзеясловіцу звычайна называлі «сярэднім», «кампрамісным», «паяднаўчым» або «альтэрнатыўным» правапісам.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Таццяна Рамза ў мовазнаўчым даследаванні 2018 года кваліфікавала яе як першую спробу паяднаць правапісныя сістэмы тарашкевіцы і афіцыйнай нормы і адзначыла, што супрацоўнікі «Дзеяслова» прапаноўвалі яе як сярэдзінны варыянт.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Паняцце ''дзеясловіца'' варта адрозніваць ад любога выпадковага змешвання афіцыйнага і тарашкевічнага правапісаў. Яно найперш абазначае канкрэтную правапісную практыку Барыса Пятровіча і часопіса «Дзеяслоў», якая мела набор дастаткова паслядоўных асаблівасцей.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

== Гісторыя ==

=== Перадумовы ===

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў у Беларусі аднавілася актыўная дыскусія пра нормы літаратурнай мовы і наступствы [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформы правапісу 1933 года]]. У недзяржаўным друку пашыралася дарэформенная правапісная традыцыя, у той час як у навуковым і грамадскім асяроддзі абмяркоўвалася таксама магчымасць карэкцыі афіцыйнай нормы.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot;&gt;Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове''. — Варшава: Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 2021. — С. 124—130. — ISBN 978-83-60951-34-7.&lt;/ref&gt;

19—20 лістапада 1992 года прайшла Рэспубліканская навуковая канферэнцыя «Праблемы беларускага правапісу», а ў красавіку 1993 года Правапісная камісія [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] вынесла на III з'езд ТБМ рэкамендацыі па ўдакладненні правапісу.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt; Дэлегаты падтрымалі большую частку прапаноў, у тым ліку ідэю вярнуць графічнае абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці зычных; адначасова больш асцярожна былі ўспрыняты прапановы адносна адаптацыі запазычанняў.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt;

Гэтыя рэкамендацыі былі блізкія да пазнейшай дзеясловіцы ў асобных прынцыпах, але не былі яе крыніцай. Паводле Пятровіча, правапісам, які пазней атрымаў назву ''дзеясловіца'', ён карыстаўся ўжо з канца 1980-х гадоў, гэта значыць раней за працу камісіі ТБМ.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

=== Правапіс Барыса Пятровіча ===

Пятровіч тлумачыў узнікненне свайго варыянту жаданнем аднавіць графічную перадачу асіміляцыйнай мяккасці: на яго думку, адсутнасць мяккага знака ў афіцыйным правапісе спрыяла таму, што людзі, якія вывучалі беларускую пераважна па пісьмовых тэкстах, пачыналі вымаўляць словы тыпу ''снег'', ''свет'' з цвёрдымі свісцячымі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Разам з тым поўнае вяртанне да тагачаснай практыкі «класічнага» правапісу ён лічыў непажаданым праз адрознае афармленне многіх запазычанняў, напрыклад, формаў тыпу ''кляса'', ''глёбус''.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Правапіс Пятровіча выкарыстоўваўся ў ягоных тэкстах, напісаных у 1993 годзе і пазней уключаных у кнігу ''Ідзі адзін''. Паводле пісьменніка, той самы прынцып ён ужываў, калі рэдагаваў бюлетэнь [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]] «Права на волю».&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Такім чынам, першапачаткова гэта была індывідуальная правапісная практыка Пятровіча, якая толькі пасля стварэння часопіса «Дзеяслоў» стала рэдакцыйнай нормай выдання і атрымала асобную назву.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

=== Часопіс «Дзеяслоў» ===

Першы нумар «Дзеяслова» быў прэзентаваны 23 верасня 2002 года. Ад верасня 2002 года да канца 2009 года часопіс паслядоўна выкарыстоўваў дзеясловіцу ў мастацкіх, публіцыстычных і літаратуразнаўчых матэрыялах.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bellit&quot; /&gt;

Выкарыстанне правапісу ў рэгулярным літаратурным часопісе стала найбуйнейшым эксперыментам па яго практычным ужыванні. Да канца 2008 года такім чынам выйшла 36 нумароў «Дзеяслова»; Івашчанка звяртаў увагу, што, нягледзячы на гэта, правапіс амаль не згадваўся ў шырокай грамадскай дыскусіі пра магчымую змену беларускай арфаграфіі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У 2006 годзе Пятровіч выказваў меркаванне, што дзеясловіца «арганічна ўпісалася паміж двума правапісамі» і магла б быць адной з асноў для будучых змен афіцыйнай нормы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2006&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/773545.html Канец цытаты. Калекцыя тыдня (03.09—08.09)] // ''Радыё Свабода''. — 2006.&lt;/ref&gt; Аднак яна не была прынята ні дзяржаўнымі кадыфікацыйнымі органамі, ні рэдакцыямі большасці выданняў, якія карысталіся неатарашкевіцай.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Дыскусія 2008 года ===

У снежні 2008 года, пасля рашэння [[Наша Ніва (1906)|«Нашай Нівы»]] перайсці на афіцыйны правапіс, Анатоль Івашчанка апублікаваў асобны артыкул у абарону дзеясловіцы. Ён прапанаваў разглядаць яе як магчымую «залатую сярэдзіну» і правапісны кампраміс паміж дзвюма традыцыямі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Івашчанка лічыў, што асноўны псіхалагічны бар'ер для людзей, навучаных афіцыйнаму правапісу, ствараюць не мяккія знакі ў словах тыпу ''сьвет'', а істотныя адрозненні «класічнай» нормы пры асваенні запазычанняў — ''кляса'', ''філязофія'', ''пазыцыя'', ''Эўропа'' і пад.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Паводле яго назіранняў, некаторыя карыстальнікі «класічнага» правапісу незалежна прыходзілі да падобнай змешанай практыкі, нават не ведаючы назвы ''дзеясловіца''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У той жа публікацыі зафіксавана і адна з асноўных грамадскіх пярэчанняў супраць праекта: пры існаванні двух канкуруючых правапісных традыцый увядзенне яшчэ аднаго варыянту магло ўспрымацца як дадатковае ўскладненне і фрагментацыя беларускай пісьмовай нормы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Адмова «Дзеяслова» ад правапісу ===

23 ліпеня 2008 года быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». Ён прадпісваў дзяржаўным органам, арганізацыям і грамадзянам кіравацца зацверджанымі правіламі ва ўсіх сферах і выпадках выкарыстання пісьмовай беларускай мовы; закон у асноўнай частцы ўступаў у сілу 1 верасня 2010 года.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;[https://philology.by/pravily-belaruskaj-arfagrafii-i-punktuacyi Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].&lt;/ref&gt;

У снежні 2009 года рэдакцыя «Дзеяслова» паведаміла, што з наступнага года пераходзіць на афіцыйны правапіс. Пятровіч называў рашэнне вымушаным і звязваў яго з неабходнасцю пазбегнуць магчымых праблем пасля ўступлення закона ў сілу.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Такім чынам, з 2010 года дзеясловіца перастала быць рэдакцыйным правапісам часопіса.&lt;ref name=&quot;Bellit&quot; /&gt;

Існавала і практычная адукацыйная прычына. Паводле Пятровіча, у рэдакцыю яшчэ да прыняцця рашэння звярталіся настаўнікі, выкладчыкі, студэнты і школьнікі, якім было нязручна працаваць з надрукаванымі ў часопісе творамі аўтараў школьнай праграмы і пазакласнага чытання праз адрозненні ад школьнай нормы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

У 2009 годзе Барыс Пятровіч канстатаваў, што прапанаваны варыянт фактычна застаўся незаўважаным як прыхільнікамі «класічнага» правапісу, так і аўтарамі дзяржаўнай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; У 2019 годзе ён, аднак, успамінаў, што на ўзроўні чытацкай рэакцыі дзеясловіца была, паводле яго ацэнкі, прынята даволі лёгка, у тым ліку часткай старэйшых чытачоў, якія адмоўна ставіліся да тарашкевіцы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

== Асноўныя асаблівасці ==

=== Агульны прынцып ===

У апісанні Анатоля Івашчанкі дзеясловіца грунтавалася на афіцыйнай моўнай норме, але графічна аднаўляла некаторыя рысы, характэрныя для альтэрнатыўнага правапісу.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Таму большасць адрозненняў ад афіцыйнай нормы мела арфаграфічны, а не фанетычны характар: словы маглі пісацца па-рознаму, але меркавалася іх аднолькавае літаратурнае вымаўленне.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Асноўным выключэннем былі асобныя марфалагічныя формы, дзе дзеясловіца прымала варыянты, характэрныя для міжваеннай пісьмовай традыцыі, у тым ліку поўныя канчаткі роднага склону множнага ліку ''-аў, -яў'' у формах тыпу ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Асіміляцыйная мяккасць ===

Найбольш прыкметнай рысай было графічнае абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці свісцячых зычных унутры слова: ''сьвет'', ''зьмена'', ''жыцьцё'', ''бязьлітасна'' замест афіцыйных ''свет'', ''змена'', ''жыццё'', ''бязлітасна''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Для Пятровіча гэта мела не толькі арфаграфічнае, але і арфаэпічнае значэнне: ён лічыў, што відавочнае пазначэнне мяккасці на пісьме дапамагае падтрымліваць нарматыўнае беларускае вымаўленне.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

У той жа час сістэма «Дзеяслова» была ў гэтым дачыненні непаслядоўнай. Перад наступным словам у прыназоўніках асіміляцыйная мяккасць не пазначалася: дзеясловіца пісала ''бяз іх'', у той час як тарашкевіцкі правапіс — ''бязь іх''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Івашчанка называў гэтую непаслядоўнасць галоўным тэхнічным недахопам дзеясловіцы, хоць лічыў яе лёгка выпраўляльнай.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Яканне ===

У некаторых службовых словах і ненаціскных формах дзеясловіца захоўвала графічнае адлюстраванне якання, характэрнае для тарашкевіцы: напрыклад, ''ня толькі'' замест афіцыйнага ''не толькі''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Такім чынам, у гэтым сегменце яна была бліжэйшая да тарашкевіцы, чым да афіцыйнай нормы.

=== Запазычаная лексіка ===

У асваенні запазычаных слоў дзеясловіца, наадварот, пераважна захоўвала формы, блізкія да афіцыйнай нормы. Ужывалася ''сімвал, пазіцыя, сігнал'', а не дарэформенныя ''сымбаль, пазыцыя, сыгнал''; ''філасофія, міф'', а не ''філязофія, міт''; ''Еўропа, Шатландыя'', а не ''Эўропа, Шатляндыя''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Менавіта гэтая частка сістэмы была прынцыповай для яе прыхільнікаў. Івашчанка сцвярджаў, што для многіх людзей значна больш незвычайнымі за мяккія знакі былі дарэформенныя нормы перадачы іншамоўнага ''l'', спалучэнняў з ''і'', грэчаскіх і лацінскіх элементаў і замежных уласных назваў.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

== Параўнанне з іншымі правапісамі ==

Прыведзеныя ніжэй прыклады адлюстроўваюць правапісную практыку, апісаную Анатолем Івашчанкам у 2008 годзе.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! З'ява
! Тарашкевіца
! Дзеясловіца
! Афіцыйны правапіс
|-
| Асіміляцыйная мяккасць у слове
| ''сьвет, бязьлітасна''
| ''сьвет, бязьлітасна''
| ''свет, бязлітасна''
|-
| Асіміляцыя ў прыназоўніку перад словам
| ''бязь іх''
| ''бяз іх''
| ''без іх''
|-
| Яканне ў службовым слове
| ''ня толькі''
| ''ня толькі''
| ''не толькі''
|-
| Асваенне некаторых запазычанняў
| ''сымбаль, пазыцыя, сыгнал''
| ''сімвал, пазіцыя, сігнал''
| ''сімвал, пазіцыя, сігнал''
|-
| Асваенне часткі грэцка-лацінскай лексікі
| ''філязофія, міт''
| ''філасофія, міф''
| ''філасофія, міф''
|-
| Асваенне некаторых геаграфічных назваў
| ''Эўропа, Шатляндыя''
| ''Еўропа, Шатландыя''
| ''Еўропа, Шатландыя''
|-
| Поўны канчатак роднага склону множнага ліку
| ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''
| ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''
| ''задач, паэм, пазіцый''
|}

Такое супастаўленне паказвае, што дзеясловіца не была механічным «паўдарогі» паміж двума наборамі правіл. У фанетычна матываваных напісаннях яна магла супадаць з дарэформеннай нормай, а ў адаптацыі запазычанай лексікі — з афіцыйнай; частка марфалагічных асаблівасцей таксама бралася з дарэформеннай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

== Ужыванне ==

Галоўнай сферай паслядоўнага ўжывання дзеясловіцы быў часопіс «Дзеяслоў» у 2002—2009 гадах.&lt;ref name=&quot;Bellit&quot; /&gt; Да гэтага Барыс Пятровіч выкарыстоўваў адпаведную правапісную практыку ў асабістых тэкстах і пры рэдагаванні бюлетэня «Права на волю».&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Падобныя, але не абавязкова цалкам тоесныя, спалучэнні афіцыйных і альтэрнатыўных нормаў узнікалі таксама ў індывідуальнай пісьмовай практыцы іншых носьбітаў беларускай мовы. Івашчанка ў 2008 годзе паведамляў, што сустракаў карыстальнікаў тарашкевіцы, якія самастойна адмаўляліся ад часткі яе нормаў у запазычанай лексіцы і прыходзілі да сістэмы, падобнай да дзеясловіцы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Таму тэрмін ''дзеясловіца'' ў вузкім сэнсе мэтазгодна адносіць да нормы «Дзеяслова» і правапіснай практыкі Пятровіча, а шырэйшыя змешаныя формы разглядаць як асобную з'яву правапіснай і моўнай варыянтнасці.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

== Падтрымка і аргументы прыхільнікаў ==

Галоўным аргументам Барыса Пятровіча было захаванне сувязі паміж пісьмом і беларускім літаратурным вымаўленнем. На яго думку, графічнае пазначэнне асіміляцыйнай мяккасці магло служыць дадатковым арыенцірам для людзей, якія авалодваюць беларускай мовай праз школу, кнігі і СМІ, а не праз бесперапынную сямейную моўную перадачу.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

Другім аргументам была даступнасць для чытача, выхаванага на афіцыйнай правапіснай норме. Пятровіч не лічыў поўнае перанясенне альтэрнатыўных нормаў адаптацыі запазычанняў рэалістычным кампрамісам, а Івашчанка падкрэсліваў, што формы тыпу ''кляса'', ''філязофія'', ''Эўропа'' могуць ствараць значна большы бар'ер, чым напісанні ''сьвет'' або ''зьвер''.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Івашчанка разглядаў дзеясловіцу як магчымы «правапіс прымірэння» і прапаноўваў яе далейшае абмеркаванне і дапрацоўку.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Пятровіч у 2006 годзе таксама выказваў надзею, што яе прынцыпы могуць быць выкарыстаны пры дзяржаўным удакладненні правапісу.&lt;ref name=&quot;Svaboda2006&quot; /&gt;

У 2019 годзе Пятровіч рэтраспектыўна сцвярджаў, што чытачы часопіса, у тым ліку частка людзей, якія не прымалі тарашкевіцу, хутка прызвычаіліся да новай графікі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Гэта, аднак, з'яўляецца ацэнкай самога ініцыятара правапіснай практыкі; асобных сацыялагічных даследаванняў успрымання дзеясловіцы крыніцы не прыводзяць.

== Крытыка і абмежаванні ==

=== Непаслядоўнасць сістэмы ===

Канкрэтную ўнутраную праблему адзначаў нават прыхільнік дзеясловіцы Анатоль Івашчанка: асіміляцыйная мяккасць перадавалася ўнутры слова, але не ў прыназоўніках перад наступным словам.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Такім чынам, фанетычны прынцып, які абвяшчаўся адной з асноў сістэмы, рэалізоўваўся не ўсюды аднолькава.

Практыка таксама выходзіла за межы чыста арфаграфічнага кампрамісу, паколькі прымала асобныя граматычныя формы дарэформеннай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Таму азначэнне дзеясловіцы выключна як спосабу «пісаць так, як вымаўляецца афіцыйная мова» не цалкам апісвае яе рэальныя асаблівасці.

=== Праблема трэцяга варыянту ===

Адным з найбольш відавочных пярэчанняў была сама неабходнасць трэцяга правапіснага варыянту. Івашчанка згадваў інтэрнэт-дыскусіі, у якіх яго апаненты сцвярджалі, што існаванне яшчэ адной сістэмы дадаткова ўскладняе і без таго спрэчную сітуацыю з дзвюма правапіснымі традыцыямі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Гэтая праблема была звязана і з адсутнасцю шырокага інстытуцыянальнага прызнання. У 2008 годзе Івашчанка адзначаў, што дзеясловіца амаль не прысутнічала ў публічнай дыскусіі вакол новага закона аб правапісе, а ў 2009 годзе Пятровіч прызнаў, што яна засталася амаль незаўважанай і прыхільнікамі тарашкевіцы, і дзяржаўнымі кадыфікатарамі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Адукацыйная практыка ===

Рэдакцыйны правапіс ствараў праблемы пры выкарыстанні часопіса ў школе і ВНУ. Паводле Пятровіча, настаўнікі, выкладчыкі, студэнты і школьнікі звярталіся ў рэдакцыю з просьбамі перайсці на афіцыйную норму, бо ў «Дзеяслове» друкаваліся творы аўтараў, якія ўваходзілі ў школьную праграму або рэкамендаваліся для пазакласнага чытання.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

Такім чынам, асаблівасць, якая павінна была зрабіць правапіс больш інтуітыўным для чытання, адначасова абмяжоўвала магчымасць непасрэднага выкарыстання тэкстаў у навучанні паводле афіцыйнай арфаграфічнай нормы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Прававы статус ===

Пасля прыняцця Закона 2008 года магчымасці выкарыстання асобнай рэдакцыйнай нормы ў зарэгістраваным выданні сталі для рэдакцыі нявызначанымі. Закон прама прадпісваў кіравацца зацверджанымі ім Правіламі ва ўсіх сферах і выпадках выкарыстання пісьмовай беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

Пятровіч назваў будучае ўступленне закона ў сілу галоўнай прычынай рашэння перайсці на афіцыйны правапіс з пачатку 2010 года.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Пазней ён зноў тлумачыў адмову ад дзеясловіцы неабходнасцю захаваць магчымасць далейшага выдання часопіса.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

== Ацэнкі ў даследаваннях ==

Мовазнавец [[Таццяна Рамза]] ў даследаванні варыянтнасці беларускай літаратурнай мовы назвала дзеясловіцу першым, хоць і няўдалым, крокам да свядомага паяднання дзвюх правапісных сістэм.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt; Яна разглядала яе не ізалявана, а ў больш шырокай тэндэнцыі XXI стагоддзя да кампраміснага выкарыстання элементаў розных беларускіх нарматыўных традыцый.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Даследчык [[Уладзіслаў Гарбацкі]] у артыкуле 2011 года разглядаў дзеясловіцу ўжо не толькі як арфаграфічную сістэму, але як адну з тагачасных беларускіх моўных практык.&lt;ref name=&quot;Ivanou2011&quot;&gt;Іваноў У. [https://journal.palityka.org/16-17/16-17-2011_03_Ivanou.pdf Фемінізацыя ''nomina agentis'' беларускай мовы і праблема каланізацыі] // ''Палітычная сфера''. — 2011. — № 16—17 (1—2). — С. 74—87.&lt;/ref&gt; У межах уласнай посткаланіяльнай інтэрпрэтацыі ён называў адмову выданняў ад дзеясловіцы і тарашкевіцы ў 2009—2010 гадах «паразай» гэтых практык і звязваў яе з пашырэннем афіцыйнага стандарту; гэтая ацэнка з'яўляецца часткай аўтарскай тэарэтычнай канцэпцыі.&lt;ref name=&quot;Ivanou2011&quot; /&gt;

Іваноў таксама адзначаў, што дзеясловіца магла мець асаблівасці не толькі ў арфаграфіі: у яго аналізе яна часткова збліжалася з дарэформеннай моўнай традыцыяй у выкарыстанні фемінітыўных назваў прафесій і заняткаў.&lt;ref name=&quot;Ivanou2011&quot; /&gt; Гэта паказвае, што ў рэальнай рэдакцыйнай практыцы мяжа паміж правапісам, граматычнай варыянтнасцю і лексічным выбарам магла быць не цалкам выразнай.

== Падобныя і роднасныя з'явы ==

=== Рэкамендацыі Правапіснай камісіі ТБМ ===

Правапісная камісія ТБМ у 1993 годзе прапаноўвала часткова змяніць афіцыйную арфаграфію, у тым ліку аднавіць абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці, пашырыць ужыванне ''ў'' у запазычаннях і ўласных назвах і пашырыць аканне ў некаторых групах запазычаных слоў.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt; У гэтым сэнсе частка яе прапаноў была структурна блізкая да пошуку прамежкавага варыянту паміж існай афіцыйнай нормай і дарэформеннай традыцыяй.

Аднак правапіс Пятровіча існаваў раней, таму дзеясловіцу нельга лічыць простай рэалізацыяй рэкамендацый камісіі ТБМ.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt;

=== Індывідуальныя змешаныя варыянты ===

Правапісная варыянтнасць у беларускім недзяржаўным асяроддзі не абмяжоўвалася трыма фіксаванымі наборамі нормаў. Таццяна Рамза, аналізуючы апазіцыю афіцыйнай нормы і тарашкевіцы, звяртала ўвагу, што рэальнае пісьмовае і вуснае маўленне ўтварае шырэйшы кантынуум, а асобныя носьбіты могуць спалучаць нормы розных традыцый.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Таму індывідуальныя тэксты з мяккімі знакамі пры афіцыйным напісанні запазычанняў не абавязкова з'яўляюцца дзеясловіцай у гістарычным сэнсе; яны могуць быць самастойным вынікам моўнай варыянтнасці.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

=== «Мова Нанова» і кампрамісныя навучальныя практыкі ===

Рамза параўноўвала ідэю дзеясловіцы з пазнейшымі кампраміснымі стратэгіямі ў неакадэмічным выкладанні беларускай мовы. У прыватнасці, яна адзначала, што на курсах [[Мова Нанова|«Мова Нанова»]] выкарыстоўваліся граматычныя формы і словаўтваральныя мадэлі, характэрныя для абедзвюх традыцый, а мэтай такога падыходу было аб'яднанне розных груп карыстальнікаў беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Падобны, але не ідэнтычны прынцып выкарыстаў [[Антон Сомін]] у кнізе ''Белорусский язык. Самоучитель'' (2017): асноўным быў афіцыйны стандарт, але паралельна сістэматычна апісваўся альтэрнатыўны варыянт на ўзроўні фанетыкі, марфалогіі, сінтаксісу і арфаграфіі.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt; Рамза адносіла такія выданні да «кампрамісных» навучальных дапаможнікаў, якія імкнуцца не прымусіць карыстальніка выбіраць адзін з двух палярных варыянтаў, а паказаць рэальную варыянтнасць.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

Гэтыя з'явы адрозніваюцца ад дзеясловіцы тым, што не ствараюць адзін новы фіксаваны правапіс: яны або сумяшчаюць асобныя моўныя формы ў практыцы, або паралельна апісваюць дзве нормы.&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

=== Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія 2005 года ===

{{Асноўны артыкул|Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)}}

Іншы кірунак развіцця прадстаўляла спроба кадыфікацыі тарашкевіцы, выдадзеная ў 2005 годзе як ''Беларускі клясычны правапіс''. Яна не была кампрамісам з афіцыйнай нормай у сэнсе дзеясловіцы, а імкнулася сістэматызаваць і ўнармаваць сучасную практыку альтэрнатыўнай правапіснай традыцыі.&lt;ref&gt;Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. ''Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя''. — Вільня — Менск, 2005.&lt;/ref&gt;

Існаванне амаль адначасова кадыфікаванага правапісу неатарашкевіцы і нефармальнага кампрамісу «Дзеяслова» паказвае два розныя падыходы да правапіснай варыянтнасці пачатку XXI стагоддзя: сістэматызацыю асобнай традыцыі і спробу зблізіць яе з афіцыйнай нормай.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ramza2018&quot; /&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. ''Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя''. — Вільня — Менск, 2005.
* Іваноў У. Фемінізацыя ''nomina agentis'' беларускай мовы і праблема каланізацыі // ''Палітычная сфера''. — 2011. — № 16—17 (1—2). — С. 74—87.
* Івашчанка А. «Дзеясловіца» — кампрамісны правапіс // ''Беларускія навіны''; ''Наша Ніва''. — 2008.
* Клімаў І. Двухстандартнасць беларускай літаратурнай мовы // ''Мова — Літаратура — Культура: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі''. — Мінск: БДУ, 1999. — Ч. 1. — С. 134—137.
* Клімаў І. Гісторыя складвання двух стандартаў у беларускай літаратурнай мове // ''Роднае слова''. — 2004. — № 6. — С. 41—47.
* Клімаў І. Лінгвістычная апазіцыя двух стандартаў беларускай літаратурнай мовы // ''Роднае слова''. — 2004. — № 7. — С. 14—18.
* Рамза Т. «Кампрамісныя» дапаможнікі для самастойнага вывучэння беларускай мовы, іх плюсы і мінусы // ''Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання''. — Гомель: ГДУ, 2017. — Ч. 2. — С. 149—155.
* Рамза Т. Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне? // ''Rozprawy Komisji Językowej''. — 2018. — Т. 66. — С. 409—432.
* Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове''. — Варшава: Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 2021. — ISBN 978-83-60951-34-7.
* Сомін А. Новы падручнік «Белорусский язык. Самоучитель»: праблемы і рашэнні // ''Мова — Літаратура — Культура: матэрыялы VIII Міжнароднай навуковай канферэнцыі''. — Мінск: РІВШ, 2016. — Ч. 2. — С. 189—193.

== Гл. таксама ==

* [[Беларускі правапіс]]
* [[Тарашкевіца]]
* [[Наркамаўка]]
* [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)]]
* [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]]
* [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]
* [[Сучасная беларуская літаратурная мова]]
* [[Мова Нанова]]

== Спасылкі ==

* [https://nashaniva.com/22272 Анатоль Івашчанка. «Дзеясловіца» — кампрамісны правапіс].
* [https://www.svaboda.org/a/1910183.html Барыс Пятровіч: «Дзеясловіца» заканчваецца бясслаўна] // ''Радыё Свабода''.
* [https://www.svaboda.org/a/30019533.html Барыс Пятровіч пра гісторыю дзеясловіцы, 2019] // ''Радыё Свабода''.
* [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Таццяна Рамза. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?»].
* [https://bellit.info/media/dzjejaslou.html «Дзеяслоў»] // Белліт.

{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Беларуская арфаграфія]]</text>
      <sha1>robprfwbq77u1ot6xfd353oj7tb8qpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197728</id>
      <parentid>5197724</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, афармленне, стыль, арфаграфія</comment>
      <origin>5197728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51967" sha1="0eh8xapq9m3j1li31regy79ps3bjr3h" xml:space="preserve">'''Дзеясло́віца''' – неафіцыйная назва кампраміснага варыянту [[Беларускі правапіс|беларускага правапісу]], які спалучаў аснову афіцыйнай правапіснай нормы з асобнымі рысамі тарашкевіцкай традыцыі і, у практыцы пачатку XXI стагоддзя, [[Тарашкевіца|тарашкевіцы]]. Найбольш характэрнай асаблівасцю была графічная перадача [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыйнай мяккасці]] зычных у межах слова пры захаванні афіцыйнага напісання большасці [[Запазычанне (мовазнаўства)|запазычанай лексікі]].&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot;&gt;Івашчанка А. [https://nashaniva.com/22272 «Дзеясловіца» – кампрамісны правапіс] // ''Наша Ніва''. – 14 снежня 2008.&lt;/ref&gt;

Назва паходзіць ад літаратурна-мастацкага часопіса [[Дзеяслоў (2002)|«Дзеяслоў»]], які выкарыстоўваў гэты правапіс ад свайго заснавання ў верасні 2002 года да канца 2009 года.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/30019533.html 100 нумароў часопіса «Дзеяслоў». «Супраціў нам быў моцны», – Барыс Пятровіч] // ''Радыё Свабода''. – 25 чэрвеня 2019.&lt;/ref&gt; Галоўны рэдактар часопіса [[Барыс Пятровіч]] характарызаваў яго як «паяднаўчы, альтэрнатыўны правапіс» і разглядаў як пераходны варыянт паміж афіцыйнай нормай і тарашкевіцкай правапіснай традыцыяй.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot;&gt;Соўсь Г. [https://www.svaboda.org/a/1910183.html Б. Пятровіч: «Дзеясловіца» заканчваецца бясслаўна] // ''Радыё Свабода''. – 22 снежня 2009.&lt;/ref&gt;

Дзеясловіца функцыянавала перадусім як аўтарская, а пасля рэдакцыйная правапісная практыка і не атрымала асобнай поўнай кадыфікацыі. Мовазнавец [[Таццяна Рамза]] разглядае яе ў шырэйшым кантэксце беларускай нарматыўнай варыянтнасці як першую свядомую спробу паяднаць дзве правапісныя традыцыі.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot;&gt;Рамза Т. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?» // ''Rozprawy Komisji Językowej''. – 2018. – Т. LXVI. – С. 426–427. – DOI: 10.26485/RKJ/2018/66/24.&lt;/ref&gt;

== Назва і статус ==

Слова ''дзеясловіца'' ўтворана ад назвы часопіса «Дзеяслоў». Пятровіч у інтэрв'ю 2019 года адзначаў, што правапіс, якім ён карыстаўся яшчэ да заснавання часопіса, «потым атрымаў назву „дзеясловіца“», але не называў аўтара самога тэрміна.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; У 2008 годзе [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]] пісаў, што сярэдзінны варыянт, якім выходзіў часопіс, «часам называюць „дзеясловіцай“», што сведчыць пра ўжо ўсталяванае ў той час ужыванне назвы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У публіцыстыцы і выказваннях саміх карыстальнікаў дзеясловіцу называлі ''сярэднім'', ''кампрамісным'', ''паяднаўчым'' і ''альтэрнатыўным'' правапісам.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; Рамза ў даследаванні 2018 года характарызуе яе як «перш[ы] (хоць і няўдал[ы]) крок» у паяднанні правапісных сістэм і адзначае, што супрацоўнікі «Дзеяслова» прапаноўвалі яе як сярэдзінны варыянт.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt;

Тэрмін ''дзеясловіца'' ў вузкім значэнні адносіцца да канкрэтнай правапіснай практыкі Барыса Пятровіча і часопіса «Дзеяслоў». Яго не варта аўтаматычна распаўсюджваць на любое індывідуальнае спалучэнне элементаў афіцыйнага і тарашкевіцкага правапісаў: такія змешаныя практыкі існавалі і незалежна ад «Дзеяслова».&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RamzaContinuum&quot;&gt;Рамза Т. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?» // ''Rozprawy Komisji Językowej''. – 2018. – Т. LXVI. – С. 424–427.&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Перадумовы ===

У канцы 1980-х – пачатку 1990-х гадоў у Беларусі актывізавалася дыскусія пра нормы беларускай літаратурнай мовы і наступствы [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформы правапісу 1933 года]]. У недзяржаўным друку пашыралася тарашкевіцкая правапісная традыцыя, а ў навуковым і грамадскім асяроддзі абмяркоўвалася таксама магчымасць карэкцыі афіцыйнай нормы.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot;&gt;Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове''. – Варшава: Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 2021. – С. 124–130. – ISBN 978-83-60951-34-7.&lt;/ref&gt;

19–20 лістапада 1992 года адбылася Рэспубліканская навуковая канферэнцыя «Праблемы беларускага правапісу», а ў красавіку 1993 года Правапісная камісія [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] вынесла на III з'езд ТБМ рэкамендацыі па ўдакладненні правапісу.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt; Сярод іншага прапаноўвалася аднавіць графічнае абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці зычных; прапановы адносна асваення запазычанняў выклікалі больш дыскусій.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt;

Асобныя палажэнні гэтых рэкамендацый былі блізкія да пазнейшай практыкі «Дзеяслова», але сама дзеясловіца не ўзнікла як іх непасрэдная рэалізацыя. Паводле Пятровіча, правапісам, які пазней атрымаў гэтую назву, ён карыстаўся ўжо з канца 1980-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

=== Правапіс Барыса Пятровіча ===

Пятровіч звязваў узнікненне свайго варыянту перадусім з жаданнем аднавіць на пісьме перадачу асіміляцыйнай мяккасці. На яго думку, адсутнасць мяккага знака ў афіцыйным напісанні магла спрыяць таму, што людзі, якія засвойвалі беларускую мову пераважна праз школу і пісьмовыя тэксты, вымаўлялі словы тыпу ''снег'', ''свет'' з цвёрдымі свісцячымі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Гэта было асабістым тлумачэннем Пятровіча матывацыі правапіснай змены, а не вынікам асобнага арфаэпічнага даследавання.

Разам з тым ён не падтрымліваў поўнае перанясенне тагачаснай тарашкевіцкай практыкі ў свой правапіс, перадусім праз асаблівасці афармлення часткі запазычанай лексікі, напрыклад формаў тыпу ''кляса'', ''глёбус''.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Так сфарміраваўся асноўны прынцып пазнейшай дзеясловіцы: асобныя фанетычна матываваныя напісанні браліся з тарашкевіцкай традыцыі, а значная частка запазычанняў заставалася ў форме, прынятай афіцыйнай нормай.

Правапіс Пятровіча выкарыстоўваўся ў яго тэкстах, напісаных у 1993 годзе і пазней уключаных у кнігу ''Ідзі адзін''. Паводле пісьменніка, той жа прынцып ён выкарыстоўваў і пры рэдагаванні выдання Праваабарончага цэнтра «Вясна» «Права на волю».&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Такім чынам, спачатку гэта была індывідуальная правапісная практыка Пятровіча. Пасля заснавання «Дзеяслова» яна стала рэдакцыйнай нормай часопіса і атрымала ўласную неафіцыйную назву.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

=== Часопіс «Дзеяслоў» ===

Першы нумар «Дзеяслова» быў прэзентаваны 23 верасня 2002 года.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Ад верасня 2002 года да канца 2009 года часопіс выходзіў дзеясловіцай, якая выкарыстоўвалася ў мастацкіх, публіцыстычных і літаратуразнаўчых матэрыялах.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Выкарыстанне аднаго варыянту ў рэгулярным літаратурна-мастацкім часопісе зрабіла «Дзеяслоў» галоўнай сферай практычнага функцыянавання дзеясловіцы. Да канца 2008 года так выйшла 36 нумароў часопіса; Івашчанка адзначаў, што, нягледзячы на працяглае ўжыванне, гэты варыянт амаль не прысутнічаў у шырэйшай грамадскай дыскусіі пра магчымую змену правапісу.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У 2006 годзе Пятровіч выказваў меркаванне, што дзеясловіца «арганічна ўпісалася паміж двума правапісамі» і што яе прынцыпы маглі б быць улічаны пры будучым удакладненні афіцыйнай нормы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2006&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/773545.html Канец цытаты. Калекцыя тыдня (03.09–08.09)] // ''Радыё Свабода''. – 2006.&lt;/ref&gt; Аднак яна не была прынята ні дзяржаўнымі кадыфікацыйнымі органамі, ні большасцю рэдакцый, якія карысталіся тарашкевіцай.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Дыскусія 2008 года ===

У снежні 2008 года, пасля рашэння [[Наша ніва (1906)|«Нашай Нівы»]] перайсці на афіцыйны правапіс, Анатоль Івашчанка апублікаваў артыкул у абарону дзеясловіцы. Ён прапаноўваў разглядаць яе як магчымую «залатую сярэдзіну» і «правапіс прымірэння» паміж дзвюма правапіснымі традыцыямі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Івашчанка лічыў, што для людзей, навучаных афіцыйнаму правапісу, істотны бар'ер ствараюць не мяккія знакі ў словах тыпу ''сьвет'', а некаторыя нормы, характэрныя для карыстальнікаў тарашкевіцы ў запазычанай лексіцы – ''кляса'', ''філязофія'', ''пазыцыя'', ''Эўропа'' і пад.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Паводле яго назіранняў, некаторыя карыстальнікі тарашкевіцы незалежна прыходзілі да падобнай змешанай практыкі, не ведаючы пра існаванне дзеясловіцы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

У той жа публікацыі зафіксавана і адно з асноўных пярэчанняў: пры існаванні двух канкуруючых правапісных традыцый яшчэ адзін варыянт мог успрымацца як дадатковае ўскладненне і фрагментацыя беларускай пісьмовай нормы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Адмова «Дзеяслова» ад правапісу ===

23 ліпеня 2008 года быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». Артыкул 2 закона прадпісваў дзяржаўным органам, арганізацыям і грамадзянам кіравацца зацверджанымі правіламі «ва ўсіх сферах і выпадках выкарыстання пісьмовай беларускай мовы»; асноўныя палажэнні закона ўступілі ў сілу 1 верасня 2010 года.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot;&gt;[https://philology.by/pravily-belaruskaj-arfagrafii-i-punktuacyi Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].&lt;/ref&gt;

У снежні 2009 года рэдакцыя «Дзеяслова» паведаміла, што з наступнага года пераходзіць на афіцыйны правапіс. Пятровіч называў рашэнне вымушаным і звязваў яго з неабходнасцю пазбегнуць магчымых праблем пасля ўступлення закона ў сілу.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; З 2010 года дзеясловіца перастала быць рэдакцыйнай нормай часопіса.

Была і практычная адукацыйная прычына. Паводле Пятровіча, да рэдакцыі звярталіся настаўнікі, выкладчыкі, студэнты і школьнікі, якім было нязручна выкарыстоўваць у навучанні надрукаваныя ў часопісе творы аўтараў школьнай праграмы і пазакласнага чытання праз адрозненні ад афіцыйнай арфаграфіі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

У 2009 годзе Пятровіч канстатаваў, што прапанаваны правапіс фактычна застаўся незаўважаным як прыхільнікамі тарашкевіцы, так і аўтарамі дзяржаўнай кадыфікацыі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; У 2019 годзе ён, аднак, сцвярджаў, што на ўзроўні чытацкай рэакцыі дзеясловіца была, паводле яго назіранняў, прынята досыць лёгка, у тым ліку часткай старэйшых чытачоў, якія адмоўна ставіліся да тарашкевіцы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Асобных сацыялагічных даследаванняў успрымання гэтага правапісу не праводзілася або яны не прыводзяцца ў даступных крыніцах.

== Асноўныя асаблівасці ==

=== Агульны прынцып ===

У апісанні Анатоля Івашчанкі дзеясловіца грунтавалася на афіцыйнай моўнай норме, але графічна аднаўляла некаторыя рысы тарашкевіцкага правапісу.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Таму большая частка адрозненняў ад афіцыйнай нормы была арфаграфічнай: адрознае напісанне не азначала адрознага літаратурнага вымаўлення.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Разам з тым практыка «Дзеяслова» не абмяжоўвалася толькі графікай. У ёй выкарыстоўваліся таксама асобныя граматычныя варыянты, распаўсюджаныя ў дарэформеннай традыцыі, напрыклад поўныя канчаткі роднага склону множнага ліку ў формах ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Асіміляцыйная мяккасць ===

Найбольш прыкметнай рысай было графічнае абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці свісцячых зычных унутры слова: ''сьвет'', ''зьмена'', ''жыцьцё'', ''бязьлітасна'' замест афіцыйных ''свет'', ''змена'', ''жыццё'', ''бязлітасна''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

Для Пятровіча гэта мела не толькі арфаграфічнае, але і арфаэпічнае значэнне: ён лічыў, што графічнае пазначэнне мяккасці дапамагае падтрымліваць нарматыўнае беларускае вымаўленне.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Пры гэтым сістэма «Дзеяслова» была ў гэтым дачыненні непаслядоўнай. У прыназоўніках перад наступным словам асіміляцыйная мяккасць не пазначалася: пісалася ''бяз іх'', тады як у сучаснай тарашкевіцы – ''бязь іх''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Івашчанка называў гэта галоўным тэхнічным недахопам дзеясловіцы і лічыў яго лёгка выпраўляльным.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

=== Яканне ===

У некаторых службовых словах дзеясловіца захоўвала графічнае адлюстраванне якання, характэрнае для тарашкевіцкай традыцыі: напрыклад, ''ня толькі'' замест афіцыйнага ''не толькі''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; У гэтым аспекце яна была бліжэйшая да сучаснай тарашкевіцы, чым да афіцыйнай нормы.

=== Запазычаная лексіка ===

У асваенні запазычаных слоў дзеясловіца, наадварот, пераважна захоўвала напісанні афіцыйнай нормы. Ужывалася ''сімвал, пазіцыя, сігнал'', а не дарэформенныя ''сымбаль, пазыцыя, сыгнал''; ''філасофія, міф'', а не ''філязофія, міт''; ''Еўропа, Шатландыя'', а не ''Эўропа, Шатляндыя''.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Менавіта гэтая частка сістэмы была істотнай для яе прыхільнікаў. Івашчанка сцвярджаў, што для многіх карыстальнікаў значна больш нязвыклымі за мяккія знакі былі альтэрнатыўныя (дарэформенныя) нормы перадачы іншамоўнага ''l'', спалучэнняў з ''і'', асобных грэчаскіх і лацінскіх элементаў і замежных уласных назваў.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

== Параўнанне правапісных варыянтаў ==

Прыведзеныя ніжэй прыклады адлюстроўваюць правапісную практыку, якую супастаўляў Анатоль Івашчанка ў 2008 годзе.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; У слупку «Сучасная тарашкевіца» паказаны формы, характэрныя для альтэрнатыўнай правапіснай практыкі канца XX – пачатку XXI стагоддзя, а не абавязкова для ўсіх выданняў граматыкі Браніслава Тарашкевіча.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! З'ява
! Сучасная тарашкевіца
! Дзеясловіца
! Афіцыйны правапіс
|-
| Асіміляцыйная мяккасць у слове
| ''сьвет, бязьлітасна''
| ''сьвет, бязьлітасна''
| ''свет, бязлітасна''
|-
| Асіміляцыйная мяккасць у прыназоўніку перад словам
| ''бязь іх''
| ''бяз іх''
| ''без іх''
|-
| Яканне ў службовым слове
| ''ня толькі''
| ''ня толькі''
| ''не толькі''
|-
| Асваенне некаторых запазычанняў
| ''сымбаль, пазыцыя, сыгнал''
| ''сімвал, пазіцыя, сігнал''
| ''сімвал, пазіцыя, сігнал''
|-
| Асваенне часткі грэцка-лацінскай лексікі
| ''філязофія, міт''
| ''філасофія, міф''
| ''філасофія, міф''
|-
| Асваенне некаторых геаграфічных назваў
| ''Эўропа, Шатляндыя''
| ''Еўропа, Шатландыя''
| ''Еўропа, Шатландыя''
|-
| Некаторыя формы роднага склону множнага ліку
| ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''
| ''задачаў, паэмаў, пазіцыяў''
| ''задач, паэм, пазіцый''
|}

Такое супастаўленне паказвае, што дзеясловіца не была механічнай сярэдзінай паміж двума поўнымі наборамі правіл. У частцы фанетычна матываваных напісанняў яна супадала з тарашкевіцай, у адаптацыі многіх запазычанняў – з афіцыйнай нормай, а асобныя граматычныя формы таксама браліся з альтэрнатыўнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

== Месца ў беларускай моўнай варыянтнасці ==

Дзеясловіца ўзнікла ў сітуацыі, калі ў беларускім моўным асяроддзі канца XX – пачатку XXI стагоддзя афіцыйная норма і тарашкевіцкая традыцыя часта прадстаўляліся як дзве супрацьпастаўленыя сістэмы. Аднак ступень гэтага процістаяння неаднолькавая на розных узроўнях мовы.&lt;ref name=&quot;RamzaOpposition&quot;&gt;Рамза Т. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?» // ''Rozprawy Komisji Językowej''. – 2018. – Т. LXVI. – С. 414–424.&lt;/ref&gt;

Рамза супаставіла граматычныя апазіцыі, раней сістэматызаваныя [[Ігар Клімаў|Ігарам Клімавым]], з нарматыўнымі акадэмічнымі граматыкамі 1957, 1962, 1985 і 2007 гадоў. Яна паказала, што значная частка формаў, якія ў схемах двух стандартаў замацоўваліся толькі за тарашкевіцай, у акадэмічнай традыцыі таксама фіксавалася як паралельная, дапушчальная або стылістычна маркіраваная.&lt;ref name=&quot;RamzaOpposition&quot; /&gt;

У прыватнасці, акадэмічныя граматыкі ў розны час фіксавалі варыянтнасць формаў тыпу ''азёр – азёраў'', ''норм – нормаў'', ''магчымасцей – магчымасцяў'', поўных і кароткіх канчаткаў прыметнікаў жаночага роду, а таксама займеннікаў ''ягоны, ейны, іхні'' побач з нязменнымі формамі.&lt;ref name=&quot;RamzaGrammar&quot;&gt;Рамза Т. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?» // ''Rozprawy Komisji Językowej''. – 2018. – Т. LXVI. – С. 419–423.&lt;/ref&gt; Таму наяўнасць пэўнай формы ў тэксце сама па сабе не заўсёды дазваляе адназначна аднесці яе да аднаго з правапісных або моўных варыянтаў.

Рамза робіць выснову, што калі пад тарашкевіцай разумець непасрэдна нормы прыжыццёвых выданняў ''Беларускай граматыкі для школ'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], то сістэмнае граматычнае процістаянне з пазнейшай акадэмічнай нормай значна меншае, чым часам падаецца. Калі ж назвай ''тарашкевіца'' ахопліваць усе пазнейшыя варыянты маўлення і пісьма, адрозныя ад афіцыйнай нормы, аб'ектам супастаўлення становіцца ўжо не адна кадыфікаваная сістэма, а разнастайны моўны ўжытак.&lt;ref name=&quot;RamzaContinuum&quot; /&gt;

Гэтая выснова істотная і для ацэнкі дзеясловіцы. Яе «сярэдзіннасць» не варта разумець як дакладнае прамежкавае становішча паміж дзвюма цалкам замкнёнымі граматычнымі сістэмамі. Перадусім гэта была рэдакцыйная спроба выбраць пэўныя графічныя і марфалагічныя рысы з шырэйшага поля беларускай нарматыўнай варыянтнасці.&lt;ref name=&quot;RamzaContinuum&quot; /&gt;

Рамза таксама звяртае ўвагу на дыфузнасць сучаснага моўнага ўжытку: карыстальнікі беларускай мовы могуць свядома або несвядома спалучаць формы, звязаныя з рознымі кадыфікацыйнымі традыцыямі. Са спасылкай на даследаванні Ігара Клімава і Антона Соміна яна адзначае магчымасць апісваць гэтыя практыкі не толькі як суіснаванне двух варыянтаў, але і як кантынуум.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt;

== Ужыванне ==

Галоўнай сферай паслядоўнага ўжывання дзеясловіцы быў часопіс «Дзеяслоў» у 2002–2009 гадах.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Да яго заснавання Пятровіч выкарыстоўваў адпаведны правапіс ва ўласных тэкстах і, паводле яго сведчання, пры рэдагаванні выдання «Права на волю».&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Падобныя, але не абавязкова тоесныя спалучэнні афіцыйных і альтэрнатыўных нормаў узнікалі і ў індывідуальнай пісьмовай практыцы іншых носьбітаў беларускай мовы. Івашчанка ў 2008 годзе паведамляў, што сустракаў карыстальнікаў тарашкевіцы, якія самастойна адмаўляліся ад часткі альтэрнатыўных нормаў у запазычанай лексіцы і прыходзілі да сістэмы, падобнай да дзеясловіцы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Таму не кожны тэкст, у якім мяккія знакі пры асіміляцыйнай мяккасці спалучаюцца з афіцыйным напісаннем запазычанняў, належыць да дзеясловіцы ў гістарычным сэнсе. Такія выпадкі могуць быць праявай больш шырокай беларускай правапіснай і моўнай варыянтнасці.&lt;ref name=&quot;RamzaContinuum&quot; /&gt;

== Падтрымка і аргументы прыхільнікаў ==

Галоўным аргументам Пятровіча было захаванне сувязі паміж пісьмом і беларускім літаратурным вымаўленнем. На яго думку, графічнае пазначэнне асіміляцыйнай мяккасці магло быць дадатковым арыенцірам для людзей, якія авалодваюць беларускай мовай праз школу, кнігі і сродкі масавай інфармацыі.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

Другім аргументам была даступнасць для чытача, выхаванага на афіцыйнай правапіснай норме. Пятровіч і Івашчанка лічылі, што асобныя альтэрнатыўныя (дарэформенныя) формы запазычанняў, напрыклад ''кляса'', ''філязофія'', ''Эўропа'', могуць быць для такога чытача менш звыклымі, чым напісанні тыпу ''сьвет'' або ''зьвер''.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Івашчанка разглядаў дзеясловіцу як магчымы «правапіс прымірэння» і прапаноўваў яе далейшае абмеркаванне і ўдасканаленне.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Пятровіч таксама спадзяваўся, што асобныя яе прынцыпы могуць быць выкарыстаны пры дзяржаўным удакладненні правапісу.&lt;ref name=&quot;Svaboda2006&quot; /&gt;

У 2019 годзе Пятровіч рэтраспектыўна сцвярджаў, што чытачы часопіса, у тым ліку частка старэйшай аўдыторыі, хутка прызвычаіліся да дзеясловіцы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt; Гэтую ацэнку варта разглядаць як сведчанне самога ініцыятара правапіснай практыкі; асобных колькасных даследаванняў успрымання дзеясловіцы крыніцы не прыводзяць.

== Крытыка і абмежаванні ==

=== Непаслядоўнасць ===

Канкрэтны ўнутраны недахоп адзначаў і прыхільнік дзеясловіцы Анатоль Івашчанка: асіміляцыйная мяккасць перадавалася ўнутры слова, але не ў прыназоўніках перад наступным словам.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Такім чынам, заяўлены фанетычны прынцып рэалізоўваўся непаслядоўна.

Акрамя таго, практыка выходзіла за межы чыста арфаграфічнага кампрамісу, паколькі прымала асобныя граматычныя формы, пашыраныя ў альтэрнатыўнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt; Таму вызначэнне дзеясловіцы толькі як афіцыйнага правапісу з адноўленымі мяккімі знакамі не цалкам апісвае яе рэальны ўжытак.

=== Праблема дадатковага правапіснага варыянту ===

Адным з асноўных пярэчанняў была сама неабходнасць яшчэ аднаго правапіснага варыянту. Івашчанка згадваў дыскусіі, у якіх яго апаненты сцвярджалі, што дадатковая сістэма толькі ўскладняе сітуацыю пры ўжо наяўным супрацьстаянні дзвюх правапісных традыцый.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Гэтая праблема была звязана і з адсутнасцю шырокага інстытуцыянальнага прызнання. У 2008 годзе Івашчанка адзначаў, што дзеясловіца амаль не прысутнічала ў публічнай дыскусіі вакол новай рэдакцыі афіцыйных правіл, а ў 2009 годзе Пятровіч прызнаў, што яна фактычна засталася па-за ўвагай як прыхільнікаў тарашкевіцы, так і дзяржаўных кадыфікатараў.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Адукацыйная практыка ===

Рэдакцыйны правапіс ствараў практычныя цяжкасці пры выкарыстанні часопіса ў школе і вышэйшых навучальных установах. Паводле Пятровіча, настаўнікі, выкладчыкі, студэнты і школьнікі звярталіся ў рэдакцыю з просьбамі перайсці на афіцыйную норму, бо ў «Дзеяслове» друкаваліся творы аўтараў, якія ўваходзілі ў школьную праграму або рэкамендаваліся для пазакласнага чытання.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

Такім чынам, адрозненні, задуманыя як кампраміс паміж правапіснымі традыцыямі, адначасова абмяжоўвалі магчымасць непасрэднага выкарыстання тэкстаў у навучанні паводле афіцыйнай нормы.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt;

=== Прававы статус ===

Пасля прыняцця Закона 2008 года рэдакцыя разглядала далейшае выкарыстанне асобнай правапіснай нормы ў зарэгістраваным выданні як рызыкоўнае. Закон прадпісваў кіравацца зацверджанымі Правіламі ва ўсіх сферах і выпадках выкарыстання пісьмовай беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;Rules2008&quot; /&gt;

Пятровіч называў будучае ўступленне закона ў сілу галоўнай прычынай пераходу «Дзеяслова» на афіцыйны правапіс з пачатку 2010 года.&lt;ref name=&quot;Svaboda2009&quot; /&gt; У 2019 годзе ён зноў звязваў адмову ад дзеясловіцы з неабходнасцю захаваць магчымасць далейшага выдання часопіса.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;

== Ацэнка ў мовазнаўстве ==

Найбольш разгорнута месца дзеясловіцы ў агульнай сістэме беларускай моўнай варыянтнасці разгледзела Таццяна Рамза. Яна не аналізавала дзеясловіцy як асобную поўную кадыфікацыю, а змяшчала яе ў кантэкст пошукаў кампрамісу паміж афіцыйнай і альтэрнатыўнай нарматыўнымі традыцыямі.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt;

Паводле Рамзы, сама мадэль дзвюх выразна супрацьпастаўленых граматычных сістэм патрабуе істотных агаворак. Аналіз акадэмічных граматык 1957–2007 гадоў паказвае, што многія формы, якія ў публікацыях пра два беларускія стандарты падаваліся як узаемавыключальныя, у акадэмічнай норме рэальна суіснавалі як варыянты або мелі стылістычнае размежаванне.&lt;ref name=&quot;RamzaGrammar&quot; /&gt;

Даследчыца звяртае ўвагу і на адрозненне паміж граматыкай самога Тарашкевіча і пазнейшай практыкай тарашкевіцы. Тарашкевіч у многіх выпадках падаваў паралельныя формы і пакідаў выбар моўнаму ўжытку, тады як пазнейшыя прыхільнікі альтэрнатыўнай нормы маглі прэскрыпцыйна замацоўваць толькі адзін з варыянтаў.&lt;ref name=&quot;RamzaConclusion&quot;&gt;Рамза Т. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?» // ''Rozprawy Komisji Językowej''. – 2018. – Т. LXVI. – С. 423–424.&lt;/ref&gt;

На гэтым фоне дзеясловіца можа разглядацца як адна з праяў не толькі правапіснага кампрамісу, але і больш агульнай тэндэнцыі да ўзаемадзеяння розных беларускіх нарматыўных традыцый. Рамза непасрэдна называе яе першай спробай такога паяднання, а наступнымі формамі кампраміснай практыкі лічыць неакадэмічныя моўныя курсы і навучальныя выданні, якія сумяшчаюць або паралельна падаюць элементы розных варыянтаў беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt;

== Падобныя і роднасныя з'явы ==

=== Рэкамендацыі Правапіснай камісіі ТБМ ===

Правапісная камісія ТБМ у 1993 годзе прапаноўвала часткова змяніць афіцыйную арфаграфію, у тым ліку аднавіць абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці, пашырыць ужыванне ''ў'' у запазычаннях і ўласных назвах і пашырыць аканне ў некаторых групах запазычаных слоў.&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt; Частка гэтых прапаноў была структурна блізкая да пазнейшай дзеясловіцы.

Разам з тым, паводле сведчання Пятровіча, яго ўласная правапісная практыка існавала яшчэ да працы камісіі, таму дзеясловіцу нельга лічыць простай рэалізацыяй яе рэкамендацый.&lt;ref name=&quot;Svaboda2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sauka2021&quot; /&gt;

=== Індывідуальныя змешаныя варыянты ===

Беларуская правапісная варыянтнасць не абмяжоўвалася некалькімі замкнёнымі наборамі нормаў. Івашчанка адзначаў выпадкі, калі карыстальнікі тарашкевіцы самастойна прымалі афіцыйныя напісанні часткі запазычанняў, захоўваючы іншыя рысы альтэрнатыўнай нормы.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;

Гэта адпавядае шырэйшай выснове Рамзы пра ўзаемапранікненне формаў і практычную дыфузнасць моўных варыянтаў.&lt;ref name=&quot;RamzaContinuum&quot; /&gt; Таму падобнасць асобнага тэксту да дзеясловіцы яшчэ не сведчыць пра свядомае выкарыстанне менавіта гэтай рэдакцыйнай сістэмы.

=== «Мова Нанова» ===

Рамза разглядае публічныя неакадэмічныя курсы [[Мова Нанова|«Мова Нанова»]], заснаваныя ў 2014 годзе, як наступны пасля дзеясловіцы прыклад пошуку кампрамісу паміж рознымі нарматыўнымі традыцыямі.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt; Паводле яе назіранняў, у навучальных матэрыялах курсаў сумяшчаліся граматычныя формы і словаўтваральныя мадэлі, характэрныя як для афіцыйнай нормы, так і для альтэрнатыўнай традыцыі, а сам падыход быў арыентаваны на аб'яднанне розных груп карыстальнікаў беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt;

Гэтая практыка адрозніваецца ад дзеясловіцы тым, што не ўтварала асобнага фіксаванага арфаграфічнага кодэкса. Кампраміс рэалізоўваўся на ўзроўні выбару моўных формаў і навучальнай падачы.

=== Кампрамісныя навучальныя дапаможнікі ===

Падобную, але не ідэнтычную мадэль Рамза бачыць у навучальных дапаможніках, якія паралельна апісваюць розныя нарматыўныя варыянты беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt; Прыкладам з'яўляецца кніга [[Антон Сомін|Антона Соміна]] ''Белорусский язык. Самоучитель'' (2017), у якой асноўным арыенцірам была афіцыйная норма, але паралельна падаваліся звесткі пра альтэрнатыўную традыцыю на ўзроўні фанетыкі, марфалогіі, сінтаксісу і арфаграфіі.&lt;ref&gt;Сомін А. Новы падручнік «Белорусский язык. Самоучитель»: праблемы і рашэнні // ''Мова – Літаратура – Культура: матэрыялы VIII Міжнароднай навуковай канферэнцыі''. – Мінск: РІВШ, 2016. – Ч. 2. – С. 189–193.&lt;/ref&gt;

Рамза называе такія дапаможнікі ''кампраміснымі'': яны не ствараюць трэцяй нормы, а імкнуцца паказаць карыстальніку рэальную варыянтнасць і даць магчымасць арыентавацца ў розных моўных практыках.&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt;

=== Кадыфікацыя тарашкевіцы 2005 года ===

{{Асноўны артыкул|Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)}}

Іншы кірунак развіцця прадстаўляла выдадзеная ў 2005 годзе кадыфікацыя сучаснай версіі тарашкевіцы. Яе мэтай было не паяднанне з афіцыйнай нормай, а сістэматызацыя і ўнармаванне сучаснай альтэрнатыўнай правапіснай практыкі.&lt;ref&gt;Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. ''«Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя»''. – Вільня – Менск, 2005.&lt;/ref&gt;

Такім чынам, дзеясловіца і кадыфікацыя 2005 года прадстаўлялі два розныя падыходы да беларускай правапіснай варыянтнасці пачатку XXI стагоддзя: у першым выпадку – выбарачны кампраміс паміж дзвюма традыцыямі, у другім – унармаванне асобнай альтэрнатыўнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Ivashchanka2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RamzaCompromise&quot; /&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. ''«Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя»''. – Вільня – Менск, 2005.
* Івашчанка А. «Дзеясловіца» – кампрамісны правапіс // ''Беларускія навіны''; ''Наша Ніва''. – 2008.
* Клімаў І. Двухстандартнасць беларускай літаратурнай мовы // ''Мова – Літаратура – Культура: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі''. – Мінск: БДУ, 1999. – Ч. 1. – С. 134–137.
* Клімаў І. Гісторыя складвання двух стандартаў у беларускай літаратурнай мове // ''Роднае слова''. – 2004. – № 6. – С. 41–47.
* Клімаў І. Лінгвістычная апазіцыя двух стандартаў беларускай літаратурнай мовы // ''Роднае слова''. – 2004. – № 7. – С. 14–18.
* Падлужны А. Праблемы варыянтнасці беларускай літаратурнай мовы // ''Беларуская мова ў другой палове ХХ ст.: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі''. – Мінск: БДУ, 1998. – С. 28–32.
* Рамза Т. «Кампрамісныя» дапаможнікі для самастойнага вывучэння беларускай мовы, іх плюсы і мінусы // ''Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання''. – Гомель: ГДУ, 2017. – Ч. 2. – С. 149–155.
* Рамза Т. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?» // ''Rozprawy Komisji Językowej''. – 2018. – Т. LXVI. – С. 409–432. – DOI: 10.26485/RKJ/2018/66/24.
* Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове''. – Варшава: Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 2021. – ISBN 978-83-60951-34-7.
* Сомін А. Новы падручнік «Белорусский язык. Самоучитель»: праблемы і рашэнні // ''Мова – Літаратура – Культура: матэрыялы VIII Міжнароднай навуковай канферэнцыі''. – Мінск: РІВШ, 2016. – Ч. 2. – С. 189–193.

== Гл. таксама ==

* [[Беларускі правапіс]]
* [[Тарашкевіца]]
* [[Наркамаўка|Афіцыйная правапісная норма]]
* [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Сучасная тарашкевіца, кадыфікацыя 2005 года]]
* [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]]
* [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]
* [[Сучасная беларуская літаратурная мова]]
* [[Мова Нанова]]

== Спасылкі ==

* [https://nashaniva.com/22272 Анатоль Івашчанка. «Дзеясловіца» – кампрамісны правапіс].
* [https://www.svaboda.org/a/1910183.html Барыс Пятровіч: «Дзеясловіца» заканчваецца бясслаўна] // ''Радыё Свабода''.
* [https://www.svaboda.org/a/30019533.html Барыс Пятровіч пра гісторыю дзеясловіцы, 2019] // ''Радыё Свабода''.
* [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Таццяна Рамза. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?»].

{{Беларуская мова}}

[[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Беларуская арфаграфія]]</text>
      <sha1>0eh8xapq9m3j1li31regy79ps3bjr3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ордэн Кароны Румыніі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>191719</id>
    <revision>
      <id>5197750</id>
      <parentid>2662221</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T01:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>86995</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Ro1ocr.gif]] → [[File:ROM Order of the Crown of Romania 1881 Knight BAR.svg]] vva</comment>
      <origin>5197750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="oxfe0n0l0qh66hop8va1a08024q2yp6" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;imagemap&gt;Image:ROM Order of the Crown of Romania 1881 Knight BAR.svg|60px|Ордэн Кароны Румыніі
default [[Ордэн Кароны Румыніі]] 
desc none&lt;/imagemap&gt;{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Кавалеры ордэна Кароны Румыніі|{{PAGENAME}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Дакументацыя ўзнагароды}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды:Румынія|Карона Румыніі]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oxfe0n0l0qh66hop8va1a08024q2yp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атлантызм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191928</id>
    <revision>
      <id>5197822</id>
      <parentid>5197341</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне, шаблон &quot;арфаграфія&quot; для догляду</comment>
      <origin>5197822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30299" sha1="eykmj1g7ni62eqe9tthnhhvhlhygziu" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Marshall Plan poster.JPG|міні|Амерыканскі ўрадавы плакат 1950 года, які прапагандуе [[План Маршала]].]]

'''Атланты́зм''', '''Паўночнаатлантызм''', '''Трансатлантызм''' — [[Геапалітыка|геапалітычная]] філасофія палітычнага, эканамічнага і ваеннага збліжэння дзяржаў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] пад агульнымі каштоўнасцямі [[дэмакратыя|дэмакратыі]], індывідуальнай свабоды і вяршэнства [[Закон (права)|закона]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f4f0746-209b-4259-9cc5-05d40cb733f3|загаловак=Klinke, Ian (May 1, 2018). &quot;Geopolitics and the political right: lessons from Germany&quot;. International Affairs. 94 (3): 495–514}}&lt;/ref&gt;.

Злучаныя Штаты Амерыкі ад часоў [[Дактрына Манро|Дактрыны Манро]] мала цікавіліся еўрапейскімі і сусветнымі справамі, абмяжоўваючыся інтарэсамі і канфліктамі з Мексікай і Канадай. Аднак пасля таго, як ЗША прынялі ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай,]] а прэзідэнт [[Томас Вудра Вільсан|Вільсан]] абвесціў, сваю дактрыну штаты канчаткова выйші ў шэрагі краін — сусветных візіянераў і лідараў. Перад ЗША таго часу паўстала пытанне ўкладання адносінаў з традыцыйнымі канкурэнтамі — старымі [[Каланіяльная імперыя|каланіяльнымі імперыямі]], у першую чаргу Велікабрытаніяй і Францыяй. Калі Сенат ЗША абмяркоўваў пытанне аб ратыфікацыі [[Версальскі дагавор|Версальскага дагавора]] (у рэшце рэшт ён гэтага не зрабіў), некаторыя члены Рэспубліканскай партыі ў Кангрэсе выказалі падтрымку юрыдычна абавязковаму саюзу ЗША з Вялікабрытаніяй і Францыяй як альтэрнатыве абавязацельствам [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] і асабліва абавязацельствам па Артыкулу 10 без тэрміну дзеяння; аднак прэзідэнт ЗША Вудра Вільсан ад Дэмакратычнай партыі ніколі сур’ёзна не разглядаў іх прапанову, аддаючы перавагу засяродзіцца на сваёй (у рэшце рэшт няўдалай) барацьбе за ўступленне ЗША ў Лігу Нацый.
[[Файл:President Ronald Reagan Making His Berlin Wall Speech at Brandenburg Gate West Berlin - DPLA - e5f32e4ef48546eeda83f863a08fef32.jpg|міні|Рональд Рэйган выступае перад мурам ў Берліне. 1987 г.]]
Досвед сумеснага ўдзелу амерыканскіх і канадскіх войскаў у баях поплеч з брытанскімі, французскімі і іншымі еўрапейцамі ў Еўропе супраць нацыстаў падчас сусветных войнаў кардынальна змяніў гэтую сітуацыю. Нягледзячы на ​​тое, што Злучаныя Штаты (і ў пэўнай ступені Канада) занялі больш ізаляцыянісцкую пазіцыю паміж войнамі, да моманту высадкі ў Нармандыі саюзнікі былі добра інтэграваныя ва ўсіх палітычных пытаннях. [[Атлантычная хартыя 1941]] года, абвешчаная прэзідэнтам ЗША [[Франклін Рузвельт|Франклінам Д. Рузвельтам]] і прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі [[Уінстан Чэрчыль|Уінстанам Чэрчылем]], вызначыла мэты саюзнікаў на пасляваенны свет і пазней была прынята ўсімі заходнімі саюзнікамі.

Тэорычнае абгрунтаванне атлантызму ўзнікла ў канцы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Заснавальнікам атлантызму лічыцца [[Вялікабрытанія|англійскі]] географ і геапалітык [[Хэлфард Мак-Кіндэр]]. Пасля Другой сусветнай вайны на аснове гэтай ідэі быў запушчаны [[план Маршала|план Маршала,]] а заходнееўрапейскія краіны імкнуліся пераканаць Злучаныя Штаты заставацца прыхільнымі да еўрапейскіх справаў, каб прадухіліць любую магчымую агрэсію з боку Савецкага Саюза. Стварэнне [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] і [[Бярлінскі крызіс]] прывялі да падпісання Паўночнаатлантычнага дагавора 1949 года, які заснаваў НАТА, галоўнае інстытуцыйнае наступства атлантызму, якое абавязвае ўсіх членаў абараняць іншых, і прывяло да доўгатэрміновага размяшчэння амерыканскіх і канадскіх войскаў у Заходняй Еўропе. Пасля заканчэння халоднай вайны адносіны паміж Злучанымі Штатамі і Еўропай кардынальна змяніліся і зрабілі бакі менш зацікаўленымі адзін у адным. Без рэальнай ці ўяўнай пагрозы дамінавання Савецкага Саюза ў Еўропе кантынент стаў значна меншым ваенным прыярытэтам для Злучаных Штатаў, і гэтак жа Еўропа больш не адчувала такой вялікай патрэбы ў ваеннай абароне з боку ЗША. У выніку адносіны страцілі значную частку свайго стратэгічнага значэння&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20131023071908/http://www.brookings.edu/~/media/research/files/articles/2003/6/summer%20europe%20daalder/20030601.pdf|загаловак=Daalder, Ivo (2003). &quot;The End of Atlanticism&quot; (PDF). Survival. 45 (2): 147–166. doi:10.1080/00396330312331343536. S2CID 154201721}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250913193818/https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download;jsessionid=4D4B890B7E1EF78C7E52508D28EF1C18?doi=10.1.1.393.1224&amp;rep=rep1&amp;type=pdf|title=Asmus, Ronald D. and Alexandr Vondra: &quot;The Origins of Atlanticism in Central and Eastern Europe,&quot; July, 2005 Cambridge Review of International Affairs Volume 18, Number 2, Centre of International Studies, ISSN 0955-7571 print / ISSN 1474-449X,}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку XXІ стагоддзя, калі першапачатковая прычына з’яўлення атлантызму некалькі дзесяцігоддзяў не існавала, гэта філасофія адрадзілася і набыла новае адценне ў святле [[ЗША|амерыканскай]] «[[Вайна супраць тэрарызму|Вайны супраць тэрарызму]]». З 1991 года НАТА разраслося з 16 да 26 удзельнікаў, паколькі практычна ўсе дзяржавы распалага [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] ўвайшлі ў Паўночнаатлантычны альянс. Глабальныя палітычныя змены канца 1980-х — пачатку 1990-х прывялі да таго, што філасофія атлантызму на дзяржаўным узроўні сёння вызнаецца больш у краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], тады як у [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] пачынаюць пераважаць [[Еўрапеізм|пан’еўрапейскія]] ідэі.

=== ХХІ стагоддзе ===
Сярод найбольш радыкальна атлантычна настроеных усходнееўрапейскіх дзяржаў — [[Польшча]], [[Румынія]] і (да студзеня 2010) [[Украіна]]. Першыя дзве былі нават уцягнуты ў 2004 годзе ў буйны міжнародны скандал, звязаны з «[[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтнымі турмамі ЦРУ]]».

Важнасць НАТА была пацверджана падчас прэзідэнцтва Барака Абамы, хоць некаторыя называлі яго адносна неатлантычным у параўнанні з папярэднікамі. У рамках дактрыны Абамы Вашынгтон падтрымліваў шматбаковасць з саюзнікамі ў Еўропе&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.politico.eu/article/natos-obama-problem/|загаловак=&quot;NATO's 'Obama problem'&quot;. Politico. December 10, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2009/12/the-obama-doctrine-multilateralism-with-teeth/31655/|загаловак=Good, Chris (December 10, 2009). &quot;The Obama Doctrine: Multilateralism With Teeth&quot;. The Atlantic.}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыя Абамы таксама ўвяла санкцыі супраць Расіі з еўрапейскімі і ціхаакіянскімі саюзнікамі пасля анексіі Крыма Расіяй у 2014 годзе. Пасля свайго прэзідэнцтва Абама таксама падкрэсліваў важнасць Атлантычнага альянсу падчас першай адміністрацыі Трампа, ускосна выступаючы супраць Дональда Трампа ў гэтым пытанні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/2017/05/25/530051945/as-trump-slams-nato-allies-obama-defends-international-order|title=Horsley, Scott (May 25, 2017). &quot;As Trump Slams NATO Allies, Obama Defends 'International Order'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-26672604|загаловак=&quot;Obama urges Russia to show 'respect'&quot;. BBC News.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/yes-russia-is-a-threat-to-nato-so-are-the-alliances-anti-democratic-members/|title=Kirchick, Norman Eisen and James (July 14, 2018). &quot;Yes, Russia is a threat to NATO. So are the alliance's anti-democratic members&quot;}}&lt;/ref&gt;.

У гады прэзідэнцтва Трампа напружанасць у НАТА ўзрасла ў выніку адступлення ад дэмакратыі ў Венгрыі пры былым прэм’ер-міністры [[Віктар Орбан|Віктары Орбане]] і Турцыі пры цяперашнім прэзідэнце [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпе Таіпе Эрдагане,]] а таксама каментарыяў Трампа супраць членаў НАТА і альянсу. Нягледзячы на ​​гэта, НАТА за гэты час атрымала дзве новыя краіны-члены (Чарнагорыю і Паўночную Македонію)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/to-destroy-the-liberal-world-order-trump-putin-and-the-imperiled-trans-atlantic-alliance/|title=Reinert, Ted (July 20, 2018). &quot;&quot;To destroy the liberal world order&quot;: Trump, Putin, and the imperiled trans-Atlantic alliance&quot;}}&lt;/ref&gt;. Важнасць НАТА ў Еўропе ўзрасла з-за пастаяннай пагрозы з боку расійскага ваеннага і разведвальнага апарата, а таксама нявызначанасці дзеянняў Расіі ў былых савецкіх краінах, а таксама розных пагроз на Блізкім Усходзе. Нямецка-расійскія эканамічныя адносіны сталі праблемай у атлантычных адносінах з-за «Паўночнага патоку-2», на якія прынцыпова не пагаджалася Балтыя і Польшча, сярод іншых рознагалоссяў, такіх як гандлёвыя спрэчкі паміж Злучанымі Штатамі і Еўрапейскім Саюзам (ЕС)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/06/29/us-germany-relations-decline-over-g7-nord-stream-2-defense-spend.html|title=Ellyatt, Holly (June 29, 2020). &quot;America's relationship with Germany may never be the same again, Berlin warns&quot;. CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=&quot;EU keeps its shield up in the US trade war&quot;. POLITICO. November 10, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн падкрэсліваў шматбаковасць і важнасць міжнародных саюзаў, зрабіўшы аднаўленне і ўмацаванне атлантычнага альянсу ключавым прыярытэтам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ecfr.eu/article/americans-before-allies-bidens-limited-multilateralism/|title=Dworkin, Anthony (June 9, 2021). &quot;Americans before allies: Biden's limited multilateralism&quot;. ECFR.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2024/07/05/nato-summit-biden-russia-ukraine-europe-defense-security/|title=McFaul, Michael (March 6, 2025). &quot;This NATO Summit Is a Big Win for Biden&quot;. Foreign Policy}}&lt;/ref&gt;. З пачаткам працы адміністрацыі Байдэна вышэйшыя чыноўнікі ЕС выказвалі аптымізм адносна атлантычных адносін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/biden-inauguration-joe-biden-donald-trump-europe-summits-351d484a9db78ade9aa7d8483bdfda80|title=&quot;EU sighs with relief as Biden readies to enter White House&quot;. AP NEWS. January 20, 2021}}&lt;/ref&gt;. Пасля расійскага ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года журналісты адзначылі, што расійская агрэсія прывяла да адзінага палітычнага адказу з боку ЕС,&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.npr.org/2022/03/24/1087891834/russia-invasion-ukraine-europe-eu-defense-unity|загаловак=Langfitt, Frank (March 24, 2022). &quot;Russia's invasion of Ukraine transforms Europe's political and military landscape&quot;. NPR}}&lt;/ref&gt; што зрабіла абарончую актуальнасць атлантычнага альянсу больш шырока вядомай&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.nytimes.com/2022/03/13/briefing/russia-ukraine-war-europe-superpower.html|загаловак=Lopez, German (March 13, 2022). &quot;Europe Awakens&quot;. The New York Times. ISSN 0362-4331}}&lt;/ref&gt; і павялічыла папулярнасць уступлення ў НАТА ў такіх краінах, як Швецыя і Фінляндыя. Фінляндыя ўступіла ў НАТА 4 красавіка 2023 года, а Швецыя — 7 сакавіка 2024 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/finland-set-join-nato-historic-shift-while-sweden-waits-2023-04-04/|title=Kauranen, Anne; Gray, Andrew (April 4, 2023). &quot;Finland joins NATO in historic shift, Russia threatens 'counter-measures'&quot;. Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/sweden-officially-joins-nato-ending-decades-of-post-world-war-ii-neutrality/ar-BB1jv2ZO|title=Matthew, Lee; Cook, Lorne (March 7, 2024). &quot;Sweden officially joins NATO, ending decades of post-World War II neutrality&quot;. The Assosciated Press}}&lt;/ref&gt;.

Падчас другой адміністрацыі Трампа напружанасць павялічылася яшчэ больш, калі Трамп абвесціў [[Дактрына Данро|дактрыну Донро]], у межах якой абедзьве Амерыкі павінны падначальвацца ЗША. ЗША паслядоўна западрабавала ад Даніі саступкі Грэнландыі, пачаліся мытныя войны з Мекскай і Канадай, быў выкрадзены [[Нікалас Мадура|Н. Мадура]] з захаваннем яго паплечнікаў пры ўладзе ў Венісуэлле, У студзені 2026 года, каментуючы крызіс у Грэнландыі, выкліканы прэзідэнтам ЗША Трампам і яго прапанаванай ЗША набыццём Грэнландыі, прэм’ер-міністр Бельгіі Барт Дэ Вевер заявіў, што восем дзесяцігоддзяў атлантызму могуць скончыцца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/20/trump-tariffs-over-greenland-are-an-error-says-ursula-von-der-leyen|title=Henley, Jon; Rankin, Jennifer; Wearden, Graeme; Crerar, Pippa (January 20, 2026). &quot;Europe condemns Trump's 'new colonialism' as Greenland crisis grows&quot;. The Guardian. ISSN 0261-3077}}&lt;/ref&gt;. Імкненне Трампа апанаваць Грэнландыю стварыла напружанне ў НАТА, якое ўжо знаходзілася пад ціскам пасля года крытыкі і канфрантацыйнай рыторыкі з боку яго адміністрацыі. Выступаючы на ​​Сусветным эканамічным форуме 21 студзеня, ён скіраваў некаторыя са сваіх наймацнейшых заўваг у адрас еўрапейскіх краін. У каментарыях, якія намякалі на тое, што Злучаныя Штаты неабходныя для глабальнай бяспекі і эканамічнай стабільнасці, ён заявіў: «Без нас большасць краін нават не працуюць», а таксама пажартаваў пра ўмяшанне ЗША ў Другую сусветную вайну, сказаўшы аўдыторыі, што без яе яны «ўсе размаўлялі б па-нямецку і ​​трохі па-японску»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/01/21/us/politics/trump-davos-speech-takeaways.html|title=Mendell, Erin; Bengali, Shanshank (January 21, 2026). &quot;Here's a Look at Everything (and Everyone) Trump Targeted at Davos&quot;. The New York Times}}&lt;/ref&gt;.

=== Ідэалогія ===
Атлантызм — гэта вера ў неабходнасць супрацоўніцтва паміж Паўночнай Амерыкай і Еўропай. Гэты тэрмін можа азначаць перакананне, што двухбаковыя адносіны паміж Еўропай і Злучанымі Штатамі важныя найважнейшыя за ўсё астатняе, у тым ліку ўнутрыеўрапейскае супрацоўніцтва, асабліва калі гаворка ідзе пра пытанні бяспекі. Гэты тэрмін таксама можа выкарыстоўвацца «як скарачэнне для трансатлантычнай архітэктуры бяспекі»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Dunne, Tim (2004). &quot;'When the shooting starts': Atlanticism in British security strategy&quot;. International Affairs. 80 (5): 895. doi:10.1111/j.1468-2346.2004.00424.x}}&lt;/ref&gt;. Наднацыянальная саюзная інтэграцыя Паўночнаатлантычнага рэгіёну стала цэнтрам думкі сярод інтэлектуалаў па абодва бакі Атлантыкі ўжо ў канцы 19 стагоддзя&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20131020152249/http://streitcouncil.org/uploads/PDF/Straus-%20Atlanticism%20as%20the%20core%2020th%20century%20US%20Strategy%20for%20internationalism.pdf|загаловак=Straus, Ira (June 2005). &quot;Atlanticism as the core 20th century U.S. strategy for internationalism&quot; (PDF). Streit Council. Annual Meeting of the Society of Historians of American Foreign Relations}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​тое, што ў той час гэта не было вядома як атлантызм (тэрмін быў прыдуманы ў 1950 годзе), яны распрацавалі падыход, які аб’ядноўвае як мяккую, так і цвёрдую сілу, што ў пэўнай ступені аб’яднала б абодва бакі Атлантыкі. Ідэя прывабнага саюза-«ядра» была найважнейшым элементам мяккай сілы; эмпірычным фактам гегемоннай глабальнай сілы, якую б меў такі саюз, быў элемент цвёрдай сілы. Гэты падыход у рэшце рэшт быў у пэўнай ступені рэалізаваны ў форме НАТА, Групы сямі (G7) і іншых атлантычных інстытутаў. У працяглых спрэчках паміж атлантызмам і яго крытыкамі ў 20 стагоддзі галоўным аргументам было тое, ці будзе глыбокая і фармальная атлантычная інтэграцыя прыцягваць тых, хто ўсё яшчэ знаходзіцца звонку, да імкнення далучыцца, як лічылі атлантысты, ці адштурхне астатнюю частку свету і ўвядзе іх у супрацьлеглыя саюзы. Атлантысцкая перспектыва, якая фарміравала схему адносін паміж Злучанымі Штатамі і краінамі Заходняй Еўропы пасля заканчэння Другой сусветнай вайны, была абумоўлена палітычнай мэтазгоднасцю і моцнай цывілізацыйнай сувяззю. Рэалісты, нейтралісты і пацыфісты, нацыяналісты і інтэрнацыяналісты схільныя верыць у апошняе, спасылаючыся на Варшаўскі дагавор як доказ сваіх поглядаў і разглядаючы яго як непазбежны рэальпалітычны аналаг НАТА&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Lewkowicz, Nicolas (2018). The United States, the Soviet Union and the Geopolitical Implications of the Origins of the Cold War. New York: Anthem Press. p. 63. ISBN 9781783087990}}&lt;/ref&gt;.

У цэлым, атлантызм асабліва моцны ў Злучаным Каралеўстве, [38] якое звязана са спецыяльнымі адносінамі, а таксама ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе (краіны на ўсход ад Германіі і на захад ад сумежнай тэрыторыі Расіі).[41] Існуе мноства прычын яго сілы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе: у першую чаргу погляд на Злучаныя Штаты як на альтруістычную дзяржаву, асабліва пасля Першай сусветнай вайны («Чатырнаццаць пунктаў» прэзідэнта ЗША Вільсана) і Другой сусветнай вайны (хоць і непаслядоўнай), важная роля ЗША падчас халоднай вайны (якая завяршылася геапалітычнай паразай Савецкага Саюза і канцом камуністычнага панавання), іх адносны энтузіязм у пытанні ўключэння краін рэгіёну ў атлантычныя інстытуты, такія як НАТА, і падазрэнне да намераў буйных заходнееўрапейскіх дзяржаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Asmus, Ronald; Alexandr Vondra (July 2005). &quot;The Origins of Atlanticism in Central and Eastern Europe&quot;. Cambridge Review of International Affairs. 18 (2): 203–216. CiteSeerX 10.1.1.393.1224. doi:10.1080/09557570500164439. S2CID 154888987}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя каментатары лічаць такія краіны, як Польшча і Вялікабрытанія, сярод тых, хто ў цэлым прытрымліваецца моцных атлантычных поглядаў, у той час як такія краіны, як Германія і Францыя, схільныя прасоўваць кантынентальныя погляды і моцны ЕС&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://login.microsoftonline.com/9a97c27d-b83e-4694-b353-54bdbf18ab5b/oauth2/v2.0/authorize?client_id=7846e002-7ddc-42bb-b9d6-c54b48c9744e&amp;redirect_uri=https%3A%2F%2Fbusieco.samnet.sdu.dk%2Foauth%2Fclient%2Fredirect&amp;response_type=code&amp;scope=openid%20offline_access%20email%20openid%20profile%20User.Read&amp;nonce=5foC66JI2lzxZB7IuQKfA5A&amp;code_challenge_method=S256&amp;code_challenge=dGIIRJrjWdueyIyKowKlt4zvcryUaBLDesj2YWhvnug&amp;state=000fffff6f14f97a|title=Mouritzen, Hans (May 16, 2007). &quot;Denmark's Super Atlanticism&quot;. Nordic International Studies Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=8492549|title=&quot;The new kids on the block,&quot; The Economist, 2007-01-04}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку 21 стагоддзя атлантызм, як правіла, быў крыху мацнейшым сярод палітычных правых у Еўропе (хаця існуе шмат варыяцый ад краіны да краіны) і сярод левацэнтрыстаў у Злучаных Штатах. Хоць гэты партыйны падзел не варта перабольшваць, ён існуе і ўзмацніўся з моманту заканчэння халоднай вайны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20150703174057/http://trends.gmfus.org/doc/transpaper.pdf|загаловак=Asmus, Ronald; Phillip Everts; Pierangelo Isernia (2004). &quot;Across the Atlantic and Political Aisle: The Double Divide in U.S. - European Relations&quot; (PDF). German Marshall Fund}}&lt;/ref&gt;. Трансатлантычныя гандлёвыя і палітычныя сувязі заставаліся ў асноўным моцнымі на працягу ўсёй халоднай вайны і пасля яе; аднак большай тэндэнцыяй стала кантыненталісцкая эканамічная інтэграцыя з Еўрапейскай эканамічнай зонай (ЕЭЗ) і Паўночнаамерыканскім пагадненнем аб свабодным гандлі (НАФТА), што прывяло да падзелу Атлантычнага рэгіёну на два канкуруючыя гандлёвыя блокі. Нягледзячы на ​​гэта, палітычныя каментатары не лічаць гэтыя два працэсы абавязкова супрацьлеглымі адзін аднаму, і некаторыя лічаць, што рэгіянальная інтэграцыя можа ўмацаваць атлантызм&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Croci, Osvaldo (December 2008). &quot;Not a Zero-Sum Game: Atlanticism and Europeanism in Italian Foreign Policy&quot;. The International Spectator: Italian Journal of International Affairs. 43 (4): 137–155. doi:10.1080/03932720802486498}}&lt;/ref&gt;. Артыкул 2 Паўночнаатлантычнага дагавора, дададзены Канадай, таксама спрабаваў аб’яднаць краіны на эканамічным і палітычным франтах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/canada-and-nato|title=NATO. &quot;Canada and NATO - 1949&quot;. NATO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/04/04/the-north-atlantic-treaty|title=NATO. &quot;The North Atlantic Treaty&quot;. NATO}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[НАТА]]
* [[Еўрапейскія каштоўнасці]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Геапалітыка]]
[[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]]</text>
      <sha1>eykmj1g7ni62eqe9tthnhhvhlhygziu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Братылава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192909</id>
    <revision>
      <id>5197794</id>
      <parentid>5189426</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T06:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6961" sha1="bs1vphezaygytzwdlm0hp37kjb0gzio" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Братылава
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   = Bratyłava.jpg
 |подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg    = 52 | lat_min = 8| lat_sec = 56
  |lon_dir = E|lon_deg    = 23 | lon_min = 48| lon_sec = 3
  |CoordAddon             = type:city_region:BE
  |CoordScale             = 30000
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Брэсцкі
 |сельсавет               = Чэрнінскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |дата заснавання         =
 |першае згадванне        =
 |ранейшыя назвы          =
 |статус з                =
 |плошча                  =0,6936
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        =140
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  =137
 |насельніцтва            =367 
 |год перапісу            =2026
 |шчыльнасць              =529
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 162
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 1
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |мова сайта 2            =
 |мова сайта 3            =
 |мова сайта 4            =
 |мова сайта 5            =
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
}}
'''Браты́лава'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bratylava}}, {{lang-ru|Братылово}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 8 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]).

== Гісторыя ==
Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1599 годзе шляхецкая ўласнасць.

У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Чэрні — уладання пана [[Ягміны|Ягміна]]. У 1870 годзе адносілася да Чэрнінскай сельскай грамады.

У 1905 годзе аднайменныя вёска і фальварак (250 жыхароў) у Косіцкай воласці. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]].

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 3 вяскоўцы загінулі, 1 прапаў без вестак.

8 мая 1970 года ''вёска Братылава'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 119 рэвізскіх душ (1858)
* 29 гаспадарак, 168 жыхароў (1921)
* 205 жыхароў (1959)
* 136 жыхароў (1970)
* 39 двароў, 95 жыхароў (2005)
* 99 жыхароў (2009)
* 235 жыхароў (2019)
* 137 двароў, 367 жыхароў (2026)&lt;ref&gt;[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Bratylava_(1).jpg|Вёска Братылава летам 2020г.
Bratyłava 2.jpg|Дарога ў вёсцы Братылава
Bratyłava krama.jpg|Крама Родны Кут
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чэрнінскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]]</text>
      <sha1>bs1vphezaygytzwdlm0hp37kjb0gzio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біялогія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193297</id>
    <revision>
      <id>5197541</id>
      <parentid>5196621</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5197541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1917" sha1="i6l93e677levmv8vzm3jcjz3l5vgq03" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Альхаміяда|2026-09-11T11:38:18Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Фуро|2026-09-10T16:02:00Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Гарбата кітайская|2026-09-10T12:50:59Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Амафіла пясчаная|2026-09-09T10:36:10Z|Ueschar}}
{{Новы артыкул|Рыючыя восы|2026-09-09T10:04:05Z|Ueschar}}
{{Новы артыкул|Артрыт|2026-09-09T07:57:04Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пралін|2026-09-09T07:25:15Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Арніцін|2026-09-09T07:17:59Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Архіт|2026-09-08T07:58:04Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|2026-09-08T07:14:20Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Балотная руда|2026-09-07T12:24:50Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Людміла Іванаўна Арчакова|2026-09-07T11:54:50Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ае-ае|2026-09-07T06:53:15Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ажгон|2026-09-04T12:35:31Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ацэтылхалін|2026-09-04T07:09:50Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Дэльфінавыя|2026-08-31T16:27:01Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Парасонік дробнашчытападобны|2026-08-31T10:39:29Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Парасонік грабеньчаты|2026-08-31T10:32:02Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Парасонік востралускаваты|2026-08-31T10:23:41Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i6l93e677levmv8vzm3jcjz3l5vgq03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193441</id>
    <revision>
      <id>5197538</id>
      <parentid>5196618</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+3 новых</comment>
      <origin>5197538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2438" sha1="oft7mk1zzz5wxui9kn1qpuqjmusqi5d" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Леслі Патрык Аберкрамбі|2026-09-11T08:18:20Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мікаіл Абдулаеў|2026-09-11T06:33:16Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Абдулхак Абдулаеў|2026-09-11T06:20:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Татарскі тэатр оперы і балета імя Мусы Джаліля|2026-09-10T07:19:19Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Айбек|2026-09-07T08:09:53Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аркашон|2026-09-04T08:47:16Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Варштат|2026-09-02T17:57:41Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Волкаўскія могілкі|2026-08-31T08:50:12Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці (Кліўленд)|2026-08-30T07:42:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Рыверсайд (могілкі)|2026-08-30T07:13:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Сніпішская капліца|2026-08-28T21:26:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ленінградская шаша (Масква)|2026-08-26T13:21:25Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Лукішская плошча|2026-08-25T23:44:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава|2026-08-24T12:00:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў (Бабруйск)|2026-08-24T11:06:44Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Паперня (вадасховішча)|2026-08-24T10:56:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі Павонзкі|2026-08-22T08:53:42Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Мост караля Міндоўга|2026-08-20T10:07:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Крывы горад (Вільня)|2026-08-19T12:45:59Z|M.L.Bot}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oft7mk1zzz5wxui9kn1qpuqjmusqi5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Футбол/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193443</id>
    <revision>
      <id>5197545</id>
      <parentid>5174225</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+0 новых, -1 удаленных</comment>
      <origin>5197545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1863" sha1="2rpzxp4qo4hqwjm5tp34scp3i8kayi5" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}}
{{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}}
{{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}}
{{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|2026-06-29T14:13:44Z|Sudghdjdjs}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|2026-06-29T10:25:06Z|Sudghdjdjs}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2rpzxp4qo4hqwjm5tp34scp3i8kayi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская міфалогія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194053</id>
    <revision>
      <id>5197698</id>
      <parentid>5156847</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115152" sha1="t0hbj4bmq3k71crsmds65mlwq7o1gc7" xml:space="preserve">'''Беларуская міфалогія''' — сістэма [[міф]]аў і ўяўленняў пра навакольны свет. З’яўляецца адной са [[Славянская міфалогія|славянскіх міфалогій]] і — шырэй — адной з [[Праіндаеўрапейская рэлігія|індаеўрапейскіх]]. Уключае:

* [[Язычніцтва|язычніцкую]] міфалогію [[Балты|балтаў]] (якія жылі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Старажытны свет|Старажытнасці]] і ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]);
* язычніцкую [[Славянская міфалогія|міфалогію славян]];
* павер’і беларускіх сялян, якія можна сустрэць у вёсках нават сёння. Гэта: 1) [[Беларуская народная дэманалогія|вера ў духаў]] ([[хатнік]], [[багнік]], [[лясун]], [[пушчавік]], [[мара]] і інш), 2) «[[Народная Біблія]]» — напалову язычніцкія, напалову хрысціянскія легенды пра Бога, [[Чорт]]а, [[Багародзіца|Дзеву Марыю]], [[Хрыстос|Хрыста]]; язычніцкія сюжэты спалучаюцца ў іх з хрысціянскімі імёнамі; 3) паданні аб тым, адкуль з’явіліся пэўныя рэкі, азёры, назвы гарадоў, вёсак.

У вывучэнні беларускай шэраг праблем.

* Калі [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфалогіі грэкаў]] і [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаваў]] добра вывучаны, то пра беларускую амаль нічога не вядома — дайшло вельмі мала пісьмовых звестак.
* '''Шмат фальсіфікацый і «рэканструкцый»''' — у мінулым многія даследчыкі ([[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]], [[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|Міхаіл Кацар]]) апісалі шмат сумнеўных бостваў, якіх на праўдзе ў беларускай міфалогіі ніколі не было, цяпер іх вылучаюць у асобную групу '''[[Кабінетныя багі і духі беларускай міфалогіі|«кабінетных» багоў і духаў беларускай міфалогіі]]'''.

Беларуская міфалогія прыцягвае ўвагу беларускіх творцаў — пісьменнікаў і мастакоў. Ствараюцца літаратурныя творы, натхнёныя народнымі павер’ямі («[[Жаўнер і вужалка]]» [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]], «Я, Сямён і барабашка» і іншыя).

== Крыніцы ==
Вылучаюць групы крыніц рознага часу, паходжання і верагоднасці:

* Апавядальныя крыніцы ([[летапіс]]ы, «словы», павучанні супраць [[язычніцтва]]).
* Археалагічныя матэрыялы ([[ідал]]ы, язычніцкія амулеты).
* [[Беларускі фальклор|Вусныя народныя творы]]: песні, легенды, [[Беларускія казкі|казкі]], замовы, балады, загадкі.
* Народныя павер’і пра духаў, пра ўладкаванне сусвету.
* Народная вышыўка (стылізаваныя выявы [[Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)|сусветнага дрэва]], жаночых фігур, старажытныя сімвалы жывёл, багацця, ураджаю).
* Народная архітэктура — выявы Сонца, змяі, вады, агню на [[ліштва]]х.
* Побытавыя рэчы — выявы Сонца на каўшах, [[прасніца]]х.

=== Апавядальныя крыніцы ===
Сярэднявечныя крыніцы ([[Аповесць мінулых часоў]] (у тым ліку яе асобныя спісы, як [[Радзівілаўскі летапіс]]), [[Слова пра паход Ігараў]], павучанні супраць язычніцтва) напісаныя хрысціянамі. Язычніцкую міфалогію яны апісваюць вельмі коратка і пераважна з негатыўнага боку. Ад саміх язычнікаў не дайшло пісьмовых звестак, бо славяне ў свой дахрысціянскі час не не мелі пісьменства.

=== Археалагічны матэрыял ===
* Язычніцкія ідалы (фігуркі багоў, духаў, свяшчэнных жывёл). Шэраг ідалаў адносіцца да Сярэднявечча ([[слонімскі ідал]], [[Шклоўскі ідал|шклоўскі]], [[Грабавецкі ідал|грабавецкі]], [[Даўгінаўскі ідал|даўгінаўскі]]) і мог належыць славянам ці балтам. Некаторыя каменныя крыжы сёння ўшаноўваюцца ў вёсках як хрысціянскія, але маюць чалавекападобную форму і раней былі язычніцкімі ідаламі. У [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] такія крыжы завуцца «[[каменныя дзевачкі]]» (адсюль здагадка, што калісьці яны былі звязаны з нейкім жаночым боствам).
* Рэшткі язычніцкіх капішчаў ([[Мінскае капішча]], капішча ў Верхаўлянах, [[Ходасавіцкае свяцілішча]] і іншыя).
* Амулеты, якія насілі на шыі: фігуркі коней з салярнымі арнаментамі або фігуркі сякеры, якая была звязаны з культам [[Пярун]]а.
* Прадметы побыту з язычніцкімі арнаментамі, пераважна салярнымі (грабеньчыкі, кераміка).
&lt;gallery&gt;
Shklovsky idol.jpg|Шклоўскі ідал
Bućkowski idal front.Jpg|Буцькоўскі ідал ([[Буцькі]], Пружанскі раён), магчыма, пазней на ім высечаны крыж
&lt;/gallery&gt;

=== Вусная народная творчасць ===
Народныя легенды, песні, казкі ў Беларусі пачалі запісваць толькі ў ХІХ-ХХ стагоддзях. Сярод найболей выбітных этнографаў і фалькларыстаў: [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. Дабравольскі]], [[А. Кіркор]], [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]], В. О. Невяровіч, [[А. К. Сержпутоўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманаў]], [[М. Я. Нікіфароўскі]], [[П. Шэйн]], [[Павел Пятровіч Дземідовіч|П. Дземідовіч]], [[К. П. Тышкевіч]], [[Я. Баршчэўскі]] і інш.

=== Народныя павер’і ===
Народныя вераванні ў духаў ([[лясун]], [[багнік]], [[пушчавік]], [[мара]], [[Балотнік (міфалогія)|балотнік]], [[стрыга]] і інш) маюць язычніцкае паходжанне. Таксама паводзіны і функцыі многіх багоў перанялі на сябе хрысціянскія святыя: [[Юрай|святы Юр’я]] — функцыі [[Ярыла|Ярылы]], [[Параскева Пятніца]] — функцы [[Мокаш]]ы, [[Святы Ілля (фальклор)|святы Ілля]] — функцыі [[Пярун]]а, а святыя [[Мікалай Цудатворац|Мікола]], Улас і Сцяпан — функцыі [[Вялес]]а.


== Язычніцкія багі ==
У [[Старажытны свет|Старажытнасці]] і [[Ранняе Сярэднявечча|Раннім Сярэднявеччы]] амаль усю [[Беларусь]] (акрамя [[Палессе|Палесся]]) насялялі [[балты]]. Назвы тапанімікі ([[Дзявочыя горы]], [[Мар’іна Горка]]), назва «перкуна кулька», якую давалі першабытным каменным сякерам у некаторых мясцінах Беларусі, — сведчыць, што ў балцкі час тут шанаваліся багі [[Дзіевас]], [[Маря]], [[Пяркунас]].

Увогуле сярод балцкіх багоў вядомыя [[Аўстра]] (багіня ранішняй зоркі), [[Лайма]] (багіня лёсу), [[Саўле]] (багіня сонца), [[Велс]] (бог хатняй жывёлы, багацця), [[Ашвьяняй]] (багі-блізняты, якія кіравалі калясніцай сонца), [[Вітаўтус]] (бог коней), [[Жаміта]] (багіня зямлі), [[Вакарэ]] (багіня вячэрняй зоркі) і інш. Усе яны маглі шанавацца старажытнымі балтамі Беларусі.

Са славянскімі багамі ўсё болей складана. Па крыніцах вядомы шэраг багоў усходніх славян ([[Вялес]], [[Пярун]], [[Мокаш]], [[Стрыбог]], [[Даждзьбог|Дажбог]], [[Сварог]], [[Ярыла]], [[Пераплут]] і іншыя) і заходніх ([[Белбог]], [[Чарнабог]], [[Яравіт]], [[Святавіт]], [[Ругевіт]], [[Трыглаў]], [[Провэ]] і іншыя). Але невядома дакладна, якіх багоў менавіта шанавалі на тэрыторыі Беларусі.

Паводле [[Дзмітрый Скварчэўскі|Дзмітрыя Скварчэўскага]], у Беларусі засталіся сляды (тапаніміка, паданні, назвах святаў) толькі двух славянскіх багоў — [[Вялес]]а і [[Пярун]]а, яшчэ, магчыма, [[Ярыла|Ярылы]]. Назвы Мокашава балота, Мокіш могуць быць слядамі культа багіні [[Мокаш]]. Акрамя таго, у замовах, прыказках, легендах, павер’ях засталося шмат персанажаў, якім маглі адпавядаць язычніцкія багі: [[Зара-Зараніца]], [[Маці-Зямля]], [[Увасабленне|увасабленні]] [[Сонца (беларуская міфалогія)|Сонца]], Месяца, багіня Доля (або Тры Долі). Але невядома, як звалі гэтых персанажаў у язычніцкі час, як выглядаў іх культ.

=== Вялес ===
{{main|Вялес}}
Бог хатняй жывёлы, палявання, багацця. Таксама бог смерці, замагільнай краіны, бог [[Зіма|зімы]]. Пасля прыходу хрысціянства яго функцыі перанялі: [[Мікалай Цудатворац|святы Мікола]] (як верылі ў народзе, ён даглядае коней), [[Юрай|святы Юр’я]] (які ахоўвае кароў), святы Сцяпан, [[Улас (фальклор)|святы Улас]] і іншыя. У Беларусі Вялес быў звязаны з культам камянёў. Ёсць меркаванне, што яму даўней былі прысвечаны камяні, сёння вядомыя пад назвамі Вол, Валы, Быкі, шматлікія Чортавы камяні, [[Сцёп-камень]], магчыма, [[Камень-кравец]] і інш&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Родныя вобразы. Вялес |url=http://rv-blr.com/dictionary/show/712 |accessdate=23 красавіка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180507022153/http://rv-blr.com/dictionary/show/712 |archivedate=7 мая 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Пярун ===
{{main|Пярун}}
Бог маланак і грому, ахоўнік князя і дружыны. Роднасці такім індаеўрапейскім багам, як [[Індыя|індыйскі]] [[Парджанья]], [[Хеты|хецкі]] [[Пірва]]. У [[Пракопій Кесарыйскі|Пракопія Кесарыйскага]] (6 ст.) згадваецца як вярхоўны бог [[Славяне|славян]]&lt;ref&gt;’’[[Пракопій Кесарыйскі]].'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_p/prkp3goty14.html Вайна з готамі. Кніга VII (кніга III Вайны з готамі)]&lt;/ref&gt;. Узначальвае [[Кіеўскі пантэон]], які князь [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімір]] пабудаваў у 980 годзе. Пасля прыходу хрысціянства яго рысы і функцыі пераняў святы [[Ілья (прарок)|Ілля-прарок]]. Як верылі ў народзе, ён рухаўся па небе на калясніцы і кідаў стрэлы-маланкі, каб біць імі чарцей&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4453 Родныя вобразы. Пярун]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Слова «пярун» і цяпер ёсць у [[Беларуская мова|беларускай мове]] як сінонім [[Маланка|маланкі]]. Знаходзячы каменныя сякеры, зробленыя [[Каменны век на Беларусі|першабытнымі людзьмі]], сяляне лічылі іх стрэламі Пяруна, якія той кідае на зямлю ў выглядзе маланак. Іх выкарыстоўвалі ў народнай магіі.

Як багі-грамабоі іншых [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх народаў]], Пярун выступае як змагар са змеем. У паданні пра [[Змееў камень]] ён [[Лукомскі цмок|забівае цмока]], пасля чаго пачынаюцца жудасныя дажджы, якія пагражаюць затапіць увесь свет. Гэта пераклікаецца з [[Індыя|індыйскім]] міфам пра бога-грамабоя [[Індра|Інду]] і яго ворага — змею [[Врытра|Врытру]], які трымае ў палоне воды, выклікаючы засуху. Калі ж Індра забівае яго, воды вызваляюцца, і пачынаюцца дажджы.

=== Мокаш ===
{{main|Мокаш}}
Багіня, вобраз якой навукоўцы звязваюць з [[ткацтва]]м, жаночымі рамёствамі ў цэлым, а таксама з ураджаем. Невядома, ці ўшаноўвалася яна на тэрыторыі Беларусі. Адзінкавыя прыклады тапанімікі (Мокашава балота, Мокіш) Зміцер Скварчэўскі лічыць недастатковай аргументацыяй&lt;ref&gt;[http://budzma.by/news/recenziya-na-knihu-yazychnictva-starazhytnykh-byelarusaw.html Рэцэнзія на кнігу «Язычніцтва старажытных беларусаў»]&lt;/ref&gt;. В. В. Іванаў і У. Н. Тапароў лічылі, што Макош была жонкай бога [[Пярун]]а, якую той ратаваў ад Змея{{sfn|Иванов, Топоров|1983|с=}}. Пасля прыходу хрысціянства функцыі Мокашы пераняла святая [[Святая Параскева|Параскева Пятніца]], якая таксама ахоўвала жанчын, што займаюцца прадзеннем і [[ткацтва]]м&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3533 Родныя вобразы. Мокаш]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Сумнеўныя багі ==

=== Доля (тры Долі) ===
{{Асноўны артыкул|Доля (міфалогія)}}
Багіня Доля не згадваецца ў пісьмовых крыніцах, але сляды яе культа шырока прадстаўлены ў вуснай творчасці, перадусім у [[Замовы|замовах]]. Часта выступае не як адзіная асоба, а ў выглядзе трыяды жаночых персанажаў («тры дзявіцы», «тры панны», «тры Дзевы Марыі»).
* «На сінім моры дуб зялёны, сядзіць тры дзявіцы. Адна віна варыць, другая ўрок знімая, a трэцяя на сіня мора адпраўляя…».
* « На моры, на акіяне стаіць дуб, пад тым дубам тры дзявіцы. То ж не дзявіцы — родныя сястрыцы…»
* «…пайду на сіняе мора. На сустрэчу мне тры родных сястрыцы: першая Мар’я, другая Дар’я, трэцяя Варвара».
* «…пайду я ў чыстае поле. Там сустрэну тры дзевіцы-красавіцы. Яны ідуць, залатыя замкі нясуць, — сярэбраныя ключы нясуць…»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Замовы / Уклад., сістэм. тэкстаў, уступ. арт. і камент.3-26Г А. Барташэвіч; Рэдкал.: А. С. Фядосік (гал. рэд.) і інш.— Мн.: Навука і тэхніка,1992.—597&lt;/ref&gt;.

Як заўважае [[Зміцер Скварчэўскі]], яны аналагічныя такім багіням, як [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскія]] [[норны]] (якія таксама сядзяць пад дрэвам і ткуць — у дадзеным выпадку нітку жыцця кожнага чалавека), [[Старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскія]] [[мойры]], рымскія паркі, [[Літоўская міфалогія|літоўскай]] багіні [[Даля]].

Магчыма, у кожнай з трох Доляў было сваё імя. Імаверныя функцыі багінь: вызначэнне лёсу чалавека, лекаванне ад хваробаў&lt;ref&gt;[https://zmicierbielapol.livejournal.com/181415.html Містэрыя крыві і глебы. Доля (тры Долі)]&lt;/ref&gt;.

=== Маці-Зямля ===
{{main|Маці-Зямля (беларуская міфалогія)}}

=== Персаніфікацыі Сонца, Месяца, Зорак ===
* [[Сонца (беларуская міфалогія)|Сонца]]. У Кіеве ў 980 г. стаяў ідал [[Даждзьбог|Дажбога]] — як мяркуецца, бога Сонца. Але ў Беларусі не знойдзена ніводнай згадкі пра гэтага бога. Таму невядома, якое боства адказвала за Сонца ў беларускіх славян. Балтам жа была характэрна Саўле — сонечная багіня. У беларускіх [[Калядныя песні|калядных песнях]] Сонца — жанчына і з’яўляецца жонкай [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], а зоркі — іх дзеці. У казках Сонца — мужчынскі вобраз. У [[Беларускія казкі|казках]] «Залатое пяро», «Тром-Сын Бязыменны» герой прыходзіць у палац, дзе жыве само Сонца, і тое адкрывае яму таемныя веды. Там жа высвятляецца, што Сонца кахае марскую дзяўчыну (у розных казках яе завуць Настасея-Прыгажуня, Дзеўка-Паланянка), якая плавае на лодцы па моры.
* Месяц. У калядных песнях Месяц апісаны як муж Сонца, «бацька» нябеснай сям’і.
{{Цытата|
: Яснае сонца — то жонка яго, 
:Ясны месяц — то сам гаспадар, 
:Што дробныя звёзды — то дзеткі яго, 
:Што цёмная хмарка — то жыта яго…
&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Зімовыя песні. Рэд. М.Я. Грынблат. Мінск: Навука і тэхніка, 1975. 736 с. (БНТ)&lt;/ref&gt;.}}
[[Літоўская міфалогія|Літоўцам]] характэрны міф, дзе Месяц (Mėnuo) і Сонца (Saulė) — муж і жонка. Але аднойчы Месяц закахаўся ў ранішнюю зорку (Aušrinė), за што бог Пяркунас пакараў яго: з таго часу Месяц расце і змяншаецца. У старажытных беларусаў, відаць, быў падобны міф. Яго рэха ёсць у народных песнях:
{{Цытата|
:Ходзіць, паходзіць месяц па небу, 
:Кліча ж, пакліча зару з сабою: 
:– Хадзем жа, зара, гдзе ж госпад жыве…
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57412/1/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%87%D1%83%D0%BA.%20%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D1%8F%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D1%81%D1%8F%D0%BC%27%D1%96%20_%D1%9E%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%8B.pdf |title=Аляксандр Васільчук. Матыў нябеснай сям’і ў беларускім фальклоры |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=20 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020203020/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57412/1/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%87%D1%83%D0%BA.%20%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D1%8F%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D1%81%D1%8F%D0%BC%27%D1%96%20_%D1%9E%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%8B.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.}}
Гэты міф, магчыма, народжаны рэальнай [[Астраномія|астранамічнай]] з’явай: раніцай ці вечарам, калі Сонца або яшчэ не ўзыйшло, або заходзіць, адбываецца збліжэнне на небе Месяца і ранішняй (ці вячэрняй) зары.
Месяц мог быць адным з найболей старажытных багоў. У адной замове сказана, нібы ён існаваў у самым пачатку свету: «…як начынаўся свет, было на свеці тры царыкі: первы царык — зялёны дуб у полі, другі царык — белы камень на моры, трэці царык — шырокі месяц на небі»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.
* [[Зара-Зараніца]]. Згадваецца ў народных замовах, дзе лечыць ад хвароб, ратуе ад злых чараўнікоў: «Зара-зараніца, божжа памашніца, і Прачыстая маці, памажы памагаці…» (пачатак замовы ад зубнога болю)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Магчыма, да прыходу [[хрысціянства]] была багіняй.

=== Ярыла ===
[[Ярыла]] не згаданы ў сярэднявечных крыніцах, але фігуруе ў асобных рэгіянальных народных песнях і веснавых святах 18-19 стагоддзяў. У. Тапароў і Вяч. Іванаў лічылі, што гэты персанаж — рэха старажытнага бога вясны, прыроды і ўрадлівасці. З іншага боку ёсць думка, што гэта проста позні фальклорны вобраз. У Беларусі часта змешваўся з вобразам [[Юрай|святога Юр’я]], які, як і Ярыла, адказваў за вясну, цеплыню, а таксама даглядаў кароў і кіраваў ваўкамі. У народных песнях згадваецца як Юр’я, Юрыла…
{{Цытата|
:Падай, Юрыла, ключы і замкі
:Адамкнуці красну вясну,
:Красну вясну, цёпла лецейка,
:Цёпла лецейка, спела жыцейка!
&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.&lt;/ref&gt;.}}

=== Спарыш ===
[[Спарыш]] — персанаж, звязаны з добрым ураджаем. Павел Шэйн лічыў яго язычніцкім богам, аналагічным [[Балты|балцкаму]] [[Юміс]]у, аднак Д. Краўчанка з гэтым не згодны. «Спарышам» у Беларусі звалі падвоены каласок ці падвоенае зерне. Нейкі персанаж з імем Спарыш згадваецца ў народных песнях:
{{Цытата|
:Прыспары мне, Спарыш,
:І ў доме, і ў полі,
:І ў гумне, і ў двары,
:І ў клеці, і ў печы,
:І ў клеці карабом,
:І ў печы шрагом...
&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/5493 Родныя вобразы. Спарыш].&lt;/ref&gt;}}

=== Яшчар ===
[[Яшчар (бог)|Яшчар]] -- персанаж з такім імем згадваецца ў беларускай народнай гульні. Ён сядзіць на залатым крэсле і абірае сабе нявесту.{{Цытата|
:Сядзі, сядзі Яшчар,
:Гэй нам гэй!
:У залатым крэсле,
:У ляскавым кусце.
:Гарэшкі тлушча.
:Бяры сабе жонку.
:Каторую хочаш...
&lt;ref&gt;[http://galinaartemenko.livejournal.com/30752.html Гульня &quot;Яшчар&quot;]&lt;/ref&gt;.}}
Археолаг [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Барыс Рыбакоў]] меркаваў, што Яшчар — старажытны язычніцкі бог, а выбар нявесты ў гульні — гэта рэха выбару дзяўчыны дзеля прынясення ў ахвяру дадзенаму богу. Але многія даследчыкі лічаць гіпотэзу слабай. Былі спробы разглядваць персанажа народнай гульні як духа-продка, прашчура.

== Кабінетныя багі ==
{{Асноўны артыкул|Кабінетныя багі і духі беларускай міфалогіі}}
Кабінетныя боствы — персанажы, якіх, хутчэй за ўсё, ніколі не было ў рэальнай старажытнай міфалогіі. Даследчыкі або выдумалі іх, або памылкова рэканструявалі, няправільна зразумеўшы фальклорныя запісы&lt;ref&gt;[http://www.belhistory.eu/maksim-znak-mify-mifalogiya-i-mifolagi/ Максім Знак. Міфы, міфалогія і міфолагі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624170907/http://www.belhistory.eu/maksim-znak-mify-mifalogiya-i-mifolagi/ |date=24 чэрвеня 2016 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Жытняя баба]] — быццам бы багіня ўрадлівасці. Прапанавана [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскім]]. Няма падстаў меркаваць, што такі персанаж існаваў. «Бабай» у народзе звалі апошні зжаты сноп, які апраналі ў жаночую кашулю і хустку.
* [[Жыцень]] — прапанаваны П. Шпілеўскім як бог восені, ураджаю. Хутчэй за ўсё гэта памылкова зразумелы вобраз палевіка — духа палёў.
* [[Жэўжык]] — прапанаваны П. Шпілеўскім апякун рэк.
* [[Талака, багіня|Талака]] — гэтак звалася добраахвотная калектыўная праца сялян. П. Шпілеўскі вырашыў, што гэтае імя насіла багіня.
* [[Лазавік (міфалогія)|Лазавік]] — такі персанаж існаваў, але гэта быў дух, што жыў у лазе ля балота. П. Шпілеўскі памылкова апісаў яго як бога.
* [[Пасвіст]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бажок. Магчыма, выклікаў дрэннае надвор’е.
* [[Дзявоя]] — прапанаваная П. Шпілеўскім багіня дзявоцтва, апякунка незамужніх дзяўчын.
* [[Зюзя]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бог зімы. Барадаты, з булавой, б’ючы якой па пнях выклікаў мароз. Магчыма, існаваў не бог, а дух з падобнымі функцыямі.
* [[Жыжаль]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бог агню, які быццам бы жыў пад зямлёю. На самой справе «жыжам» матулі звалі агонь у размове з маленькімі дзецьмі.
* [[Паляндра]] — прапанаваная П. Шпілеўскім багіня смерці.
* [[Любмел]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бог шлюбу.
* [[Знічка]] — паводле П. Шпілеўскага, ахоўніца магільнікаў, гаспадыня магільных духаў. Уяўлялася як хударлявая, тонкая бледная дзяўчына.
* Цёця — прапанаваная П. Шпілеўскім багіня ўраджаю і шлюбу.
* Лёля — спрэчная багіня веснавога абуджэння і кахання. Сцвярджалася, што ўяўлялі яе прыгожай, высокай і маладой дзяўчынай, апранутай у белую сукенку з вянком палявых кветак на галаве, яна быццам была вельмі шчодрая, кожнай вясною давала дзяўчатам вянкі, якія тыя захоўвалі да наступнай вясны.
* [[Бялун]] — прапанаваны А. Кіркорам вярхоўны бог, стваральнік свету, тоесны Белбогу. Пра слабасць гэтай гіпотэзы піша Максім Знак. Найхутчэй Бялун — змешванне рысаў двух духаў — палевіка і ахоўніка скарбаў.
* [[Шчадрэц]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бог балявання, бяседы.
* [[Лада (міфалогія)|Лада]] — быццам бы багіня вясны, шлюбу і кахання. Сёння большасць даследчыкаў сумняваецца ў існаванні такой багіні ў славянскіх міфалогіях.
* [[Купала]] — персаніфікацыя свята Купалле; некаторыя даследчыкі лічылі его богам.
* [[Каляда]] — персаніфікацыя свята Каляды.

== Стварэнне свету (касмагонія) ==
Паколькі аб беларускай міфалогіі вельмі мала звестак, міф аб стварэнні свету не захаваўся. Яго фрагменты засталіся ў паданнях, песнях і казках, якія пачалі запісваць усяго 160—100 гадоў назад.

=== Агульныя індаеўрапейскія матывы ў народных песнях і паданнях ===
У адным паданні ([[Віцебская вобласць|Віцебшчына]]) спачатку не было зямлі, паўсюль стаяла «мёртвая вада», а пасярод яе — камень. [[Пярун]] пачаў кідаць маланкі па гэтым камні. Адскочылі тры «яскаркі» — жоўтая, белая і чырвоная. Яны трапілі ў першароднае мора. Тое ўскаламуцілася, зямля аддзялілася ад вады, утварылася суша, на якой завялося ўсё жывое, у тым ліку першы чалавек — Бай.

Матыў, калі агонь (ці іскры) падаюць на першародную ваду, і нараджаецца зямля, характэрны [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскім]] міфалогіям. У індыйскім міфе [[Агні]] (бог агню) пралівае сваю полымя на воды, ад чаго нараджаюцца зямля і неба. У іншым міфе [[Індыя|Індыі]] сонечны бог [[Вішну]] пралівае на ваду сваё семя; у вадзе нараджаецца яйка, з якога вылупляецца бог [[Брахма]]. Верхняя палова яйка робіцца небам, ніжняя — зямлёй. У [[Скандынаўская міфалогія|скандынаўскім міфе]] вогненная іскра сагравае каменную глыбу, і з яе вылупляецца велікан [[Імір]]. Пазней багі забіваюць яго, з цела гіганта яны будуюць зямлю, з крыві — рэкі і мора, з чэрапа — нябесны купал.

Гэты матыў сустракаецца і ў беларускіх калядных песнях.

{{Цытата|
:Ліпка ў чыстым полі стаяла
:І свечка гарэла,
:Іскра пала і мястэчка стала.
&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Зімовыя песні. Рэд. М.Я. Грынблат. Мінск: Навука і тэхніка, 1975. 736 с. (БНТ)&lt;/ref&gt;.}}

У адных індаеўрапейскіх міфах зямля і неба адразу нараджаюцца ў першародных водах, у іншых там нараджаецца персанаж (магутны бог, велікан, першачалавек), які пазней гіне, і з яго цела ўтвараюцца зямля, рэкі, камяні… Старажытным беларусам мог быць уласцівы другі варыянт. Так ці інакш, у песнях захавалася шмат матываў, дзе гіне нейкі персанаж, і ўсё наваколле ўтвараецца з яго цела, крыві, рук, ног, вачэй. У адной баладзе дзяўчына ўтапілася ў рацэ, і яе цела як бы «ператварылася» ў навакольны краявід:

{{Цытата|
:…Ты не еш, брацец, рыбы-бялугі, 
:Рыба-бялуга – да то цела маѐ.
:Не пей, брацец, з мора вады,
:А ў моры вада – да то кроў мая.
:Ты не еш брацец, ты малініцы,
:А малініца – да то губы мае.
:Ты не еш брацец, ты смародзіны,
:А смародзіна – да то глазы мае.
:Не збівай, брацец, зямчужнай расы, 
:Зямчужная раса – да то слѐзы мае. 
:Не тапчы брацец, шалковай травы, 
:Шалкова трава – то каса мая.
&lt;ref&gt;Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. С. 560.&lt;/ref&gt;.}}

Яшчэ ёсць баладны сюжэт, дзе малады хлопец ператвараецца ў явар (ці ў гару), яго валасы — у траву, пояс — у сцежку, хустка — у рэчку і г.д. Падобны матыў мы бачым:
* у індыйскім міфе, дзе велікан [[Пуруша]] быў прынесены ў ахвяру; з яго ног атрымалася зямля, з галавы — неба, з вока — сонца&lt;ref&gt;Гурскі А. І. Пазаабрадавая паэзія / А. І. Гурскі, Г. А. Пятроўская, Л. М. Салавей; навук. рэд. А. С. Фядосік. Мінск: Беларус. навука, 2002. 564 с. (Беларус. фальклор: жанры, віды, паэтыка; Кн.3)&lt;/ref&gt;;
* у літоўскім паданні, дзе Бог адсек галаву анёлу; з галавы атрымаўся Месяц, з цела — высокі прыгорак, з крыві — рэкі і азёры, з касцей — камяні.

=== Сюжэт «нырэц за зямлёй» ў беларускіх легендах ===
Апісаныя вышэй матывы характэрныя індаеўрапейскім народам. Матыў «нырэц за зямлёй» характэрны, у прыватнасці, фіна-уграм&lt;ref&gt;[http://www.witchmirror.ru/Mif/Finnoygr/all_born.html Сотворение мира в финно-угорской мифологии]&lt;/ref&gt;.
 
У Беларусі сустракаюцца паданні, паводле якіх спачатку быў акіян, без сушы. [[Чорт]] нырнуў углыб і прынёс з дна пяску, каб Бог пабудаваў сушу.

У адным паданні Бог ішоў па вадзе. Бачыць: плыве пузыр. Бог пытае: «Хто ты?». «Бог», — адказвае нехта з пузыра. — «Хто ж тады я?» — «А ты — над багамі Бог». Бог разарваў пузыр, адтуль вылез Чорт. Па загадзе Бога ён нырнуў у першародны акіян і прынёс пяску. Бог пабудаваў сушу. Але частку пяску Чорт схаваў за шчаку. Не вытрываўшы, ён урэшце пачаў плявацца тым пяском, утвараючы на маладой сушы горы і балоты&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/culture/belarusion-culture-tradition.html?page=7 Беларуская культурная традыцыя]&lt;/ref&gt;.

Хрысціянскія імёны з’явіліся ў персанажаў даволі позна. Сам сюжэт язычніцкі. Ён характэрны многім народам [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У [[Мардва|мардоўскім]] міфе за зямлёй нырае шайтан, а сушу з пяску будуе сонечны бог [[Чам-паз]]. У [[Ненцы|ненцаў]] гэта птушка люры і бог [[Нум]] адпаведна, у [[мансі]] — падземны бог Куль-Атыр і нябесны бог Нум-Торум… У міфе [[Сіў|індзейцаў сіў]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Дакота]]) за пяском нырае андатра, а сушу будуе павук Іктомі. Як лічыць [[Юрый Бярозкін]], «міф пра нырца» узнік у [[Каменны век|Каменным веку]], у Паўднёвай [[Азія|Азіі]]. І адтуль разам з першабытнымі міграцыямі быў разнесены па [[Еўразія|Еўразіі]] і трапіў у Паўночную Амерыку&lt;ref&gt;[http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2007/324/10.pdf КОСМОГОНИЧЕСКИЕ СЮЖЕТЫ «НЫРЯЛЬЩИК ЗА ЗЕМЛЕЙ» И «ВЫХОД ЛЮДЕЙ ИЗ ЗЕМЛИ»]&lt;/ref&gt;.

=== Асілкі ===
У міфах многіх індаеўрапейскіх народаў да людзей Зямлю насялялі вяліканы, часты варожыя багам (грэчаскія [[тытаны]], скандынаўскія [[хрымтурсы]], індыйскія [[асуры]]). У Беларусі асколкі падобнага міфа захаваліся ў народных паданнях. Яны сцвярджаюць, што раней на зямлі жылі вяліканы («асілкі»), якія ростам былі як дрэвы ў лесе. Яны пракапалі азёры і рэкі, насыпалі горы, раскідалі [[валун]]ы па зямлі. Лютыя і дзікія, яны крыўдзілі жывёл, валілі дрэвы, кідалі камні ў неба, за што і былі знішчаны.

[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. Федароўскі]] прыводзіць паданне, быццам нейкі час па зямлі хадзіў апошні асілак. Вялікан быў стары і сляпы, і таму насіў на плячах простага чалавека: той казаў яму, куды ісці. Але аднойчы асілак зачапіўся за прыгорак, упаў і разбіўся на кавалкі.

Паводле аднаго з паданняў, цяперашнія людзі былі б тым асілкам ростам па калена. А пазней будуць жыць зусім дробныя людзі, якія будуць ужо па калена цяперашнім&lt;ref&gt;Лобач В. А. Волаты ­и асілкі в легендах и преданиях Витебщины // Живая старина, № 3, 2014, М. Центр культурных стратегий и проектного управления — с. 24-28&lt;/ref&gt;.

=== Стварэнне людзей ===
[[Файл:5.díl html m7f5788f4.png|міні|180px|Кветка [[Мар’яннік]], таксама вядомая ў народзе як «браткі», «брат-сястрыца».]]
Язычніцкі міф пра стварэнне чалавека не захаваўся, але захаваліся яго магчымыя сляды ў фальклоры.

У беларускіх баладах і купальскіх песнях папулярны сюжэт: дзяўчына і хлопец закахаліся і ажаніліся; а потым, зразумеўшы, што яны — родныя сястра і брат, вырашаюць з гора ператварыцца ў кветку мар’яннік. З брата атрымаліся жоўтыя пялёсткі, з сястры — сінія.
{{Цытата|
:Пойдзем, братка, гарою,  
:Рассеемся травою.
:На браточку — сіні цвет, 
:На сястрыцы жоўценькі. 
:Будуць дзеці цвяты рваць,
:Будуць нас успамінаць… 
&lt;ref&gt;Балады. У 2-х кнігах, кн. 1 / Уклад., сістэматызацыя, уступ, артыкул і камент. Л.М. Салавей; Уступ,артыкул, уклад, і сістэматызацыя напеваў Т.А. Дубковай; Рэд. К.П. Кабашнікаў, В.І. Ялатаў. — Мн.: «Навука і тэхніка», 1977. — 784 с. (АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. Беларус. нар. творчасць). —49,0 др. арк.&lt;/ref&gt;}}
У гэтых песнях можа быць схаваны старажытны міфалагічны сюжэт. Брат («жоўты цвет») можа сімвалізаваць агонь і жыццё, а сястра («сіні цвет») — ваду і смерць&lt;ref&gt;Мадлевская Е. Л. Русская мифология. Энциклопедия. — СПб.: Мидгард, 2005. — 778 с.&lt;/ref&gt;.

Магчыма, гэты сюжэт — рэшта старажытнага індаеўрапейскага міфа. Яго рэха захавалася, напрыклад, у іранскім міфе. Бог [[Ахура Мазда]] стварыў першага чалавека, якога звалі [[Гаямард]]. Калі ён памёр, на тым месцы вырасла расліна рэвень. Праз 40 гадоў рэвень раздзяліўся, і з яго ўватыраліся два блізняты: брат Маш’я і сястра Маш’яна. У 15 гадоў яны ажаніліся, і ад іх дзяцей пайшоў увесь род чалавечы&lt;ref&gt;Сяргей Санько. Дуалістычныя касмагоніі і беларускія рэфлексы індаеўрапейскай блізнячай міфалогіі // Druvis, № 3, 2008&lt;/ref&gt;.

Сустракаюцца іншыя паданні, дзе Бог лепіць чалавека з гліны. У адным з іх [[Адам]] і [[Ева]] былі злеплены і пакладзены сушыцца. А каб да іх не дабраўся Чорт, Бог паставіў стварыў [[Сабака свойскі|сабаку]]. Сабака ў той час быў зусім голы, без поўсці. Хітры Чорт напусціў холад, каб сабака задрыжаў, а потым пакрыў яго футрам. Сабака падабрэў і пусціў Чорта да людзей, які іх адразу апаганіў. З таго часу людзі грэшныя.

Падобныя паданні сустракаюцца ў большасці славянскіх народаў. Як мяркуе Ю. Е. Бярозкін, у гэтым міфе хрысціянскія толькі імёны, а сюжэт узыходзіць да старажытнага індаеўрапейскага міфа, які ўзнік яшчэ ў Бронзавым Веку. Выглядаў ён меркавана так. Спачатку нябесны бог зляпіў людзей з гліны і паклаў сушыцца. Але конь разбіў гліняныя фігуркі, разумеючы, што аднойчы людзі запрагуць яго ў воз. Тады нябесны бог зляпіў людзей нанова і гэтым разам паставіў вартаваць сабаку&lt;ref&gt;''Березкин Ю. Е.'' [http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-210-4/978-5-88431-210-4_01.pdf Собака и лошадь: к реконструкции древней мифологии евразийских степей] // Зографский сборник, вып. 3. СПб.: МАЭ РАН, 2013. С. 5-37.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне свету (касмалогія) ==
Як старажытныя народы Беларусі апісвалі сусвет, невядома. Рэшткі міфічнай касмалогіі захаваліся ў позніх павер’ях, паданнях, песнях, казках і замовах. Яны малююць наступную карціну.

* Зямля плоская і стаіць на рыбе, якая плавае ў сусветным акіяне. У некаторых павер’ях зямлю трымаюць два, тры ці чатыры кіты. Калі яны паварушацца, зямля патоне ці згарыць у агні, бо ў сярэдзіне яе зіхаціць полымя&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;Зямля стаіць пасярод свету… Беларускія народныя прыкметы і павер’і / уклад., прадм., пераклад, бібл. У. Васілевіча. — Кн. 1. — Мінск: Беларусь, 2010. — 574 с.&lt;/ref&gt;.
* У цэнтры плоскай зямлі стаіць чароўная гара.
* На гары расце [[Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)|Сусветнае дрэва]]. З-пад каранёў яго выцякаюць магічныя рэкі, а ў галінах жывуць чароўныя птушкі.
* Усяго існуе сем нябёс, мы бачым толькі ніжняе. На верхнім жыве Бог&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;.
* [[Вясёлка (беларуская міфалогія)|Вясёлка]] высмоктвае ваду з зямлі і дастаўляе на неба, адкуль тая зноў праліваецца дажджом. Вясёлка можа зацягнуць у сябе чалавека, які блізка да яе падбярэцца. Таму, пабачыўшы вясёлку, сяляне часта заганялі ў хату дзяцей&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;.
* [[Вецер (беларуская міфалогія)|Вецер]] — вялізны тоўсты чалавек з гусінай дзюбай замест рта, з якой ён моцна дзьмухае&lt;ref&gt;Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл.&lt;/ref&gt;.
* Пад зямлёй таксама жывуць людзі, але слабыя і кволыя, бо там няма сонца. Яшчэ там шмат рэк і азёр, вада якіх магла б затапіць зямлю&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;.

=== Сусветная гара ===
Сусветная гара знаходзіцца ў цэнтры плоскай Зямлі; яе вяршыню насяляюць багі, духі, звышнатуральныя істоты. Падобныя вобразы ёсць у многіх індаеўрапейскіх міфалогіях (гара Алімп у грэкаў, гара Меру у індыйцаў і інш). Якой сусветная гара паўставала ў беларускай язычніцкай міфалогіі, невядома. Але пазнейшыя замовы, казкі, песні надзяляюць яе рознымі рысамі:

* У казках і замовах яна завецца па-рознаму: Вогненная, Кіпучая, Багарнейская, Крышталёвая, Сіяньская, Падвоблачная, Залатая…
* З яе вяршыні сцякаюць рэкі. У калядных песнях Бог (або [[Салавей звычайны|салавей]], [[Сокалападобныя|сокал]]) раняе слязу на вяршыню гары, і ад яе цячэ рака.
* У казках з гары сцякаюць чароўныя крыніцы жывучай і гаючай вады. Ад першай мёртвы ажывае, ад другой зарастаюць любыя раны. У замовах з-пад гары цякуць магічныя рэкі (малочная, крывяная і вадзяная) або лекавыя крыніцы («…стаіць гара высокая, там растуць дубы вячыстыя… там бяжыць вада цудоўная.»).
* Простаму смяротнаму не пад сілу дабрацца да чароўнай гары. У казках па жывую ваду пасылаюць крумкача ці воўка.
* Гару часта атачае вогненная рака («Ехаў [[Ісус Хрыстос|Cyc Хрыстос]] з Сіяньскія гары на сівом кані, чараз агнянную раку…»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;)
* На вяршыні гары стаіць прастол ці багаты ложак, на якім сядзіць то [[арханёл]] [[Міхаіл (архістратыг)|Міхаіл]], то [[Хрыстос]], то [[Багародзіца|Дзева Марыя]], то [[Юрай|святы Юр’я]]. Магчыма, у язычніцкай міфалогіі вяршыня гары было жытлом багоў. У адной замове «жыхар» вяршыні мае таямнічыя, не хрысціянскія рысы: на Сіяньскай гары стаіць хатка, у якой жыве «дзедзька-лябедзька» імем Аўдзейка, з жалезнай пугай; ён лекуе хваробы. У іншай замове на гары жыве маленькі старэнькі дзядок. Гэта пераклікаецца з [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі грэкаў]], дзе багі жылі на гары [[Алімп]].
* У некаторых паданнях [[Пекла]] з грэшнікамі знаходзіцца ўнутры гары. Магчыма, менавіта ў гары месцілася язычніцкая краіна мёртвых.
* У калядных песнях на вяршыні гары жывуць Сонца, Месяц і зоркі.
{{Цытата|
:Залата гара,
:А на той гарэ
:Церамок стаіць,
:А ў тым церамку
:Тры ваконечкі.
:Адно ваконца —
:Яснае сонца,
:Другое ваконца —
:Дробныя звёзды,
:Трэцяе ваконца —
:Ясны месяц. 
&lt;ref&gt;Зімовыя песні. – Мн., БНТ, 1972.&lt;/ref&gt;.}}

=== Сусветнае дрэва ===
{{main|Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)}}
Сусветнае дрэва, імаверна, знаходзіцца на вяршыні сусветнай гары. У казках яно фігуруе як [[дуб]], у замовах — як «явар зялёны», «дуб-старадуб», «іва зялёная», «ліпа Матруна», «ліпавы куст», «вярба» ці ўвогуле «два дубочкі», «дванаццаць дубоў».

У розных [[Замовы|замовах]] згадваюцца розныя рысы і дэталі, звязаныя з сусветным дрэвам:
* У дуба то сем, то дванаццаць вялізных галін («какатоў»). Часам ён увогуле без карэння, без галля ці карэннем уверх, галінамі ўніз.
* Ля дуба жывуць «тры дзявіцы», якія шыюць, ткуць, прадуць і лекуюць розныя хваробы. У іншых замовах замест іх — «баба без зуба», «старая бабка», якая забірае хваробы. У адной замове з явара выходзяць «сем дзевак».
* Ля дрэва стаіць прастол, а на ім сядзіць Гасподзь Бог (або [[Ісус Хрыстос|Іісус Хрыстос]]).
* На дрэве жыве «сізы арол» з залатой дзюбай, срэбранымі кіпцюрамі. Дзюбай ён вымае з цела людзей хваробы і нясе ў дальнія горы, у балоты…
* У галінах жыве арол (ці сарокі, вароны, крумкачы) без крылаў, без ног, без пер’я.
* Некаторыя замовы просяць святога Абрама і святога Адама узяць у чалавека хваробу і занесці «у сухі дуб», «дзе вецер не вее, дзе сонца не грэе».
* На галінах сядзіць шмат птушак, галоўная з іх — крумкач з меднымі крыламі, жалезнымі кіпцюрамі, стальной дзюбай.
* Ля дуба стаіць прыгожы багаты ложак, на ім ляжыць «магучы багатыр сівы воўк», уладар над усімі ваўкамі.
* Пад камянем ля дуба жыве [[Шкурапея|Змяя-Шкурапея]], над усімі змеямі гаспадыня. У адной замове на вярбе стаіць ложак, у тым ложку — «красная дзявіца Васіліса», якую слухаюцца ўсе змеі.

Сусветнае дрэва сустракаецца ў многіх міфалогіях. Скандынавы верылі ў ясень [[Ігдрасіль]], у галінах якога знаходзяцца [[Сонца]], [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] і [[Зорка|зоркі]], а карані сыходзяць у падземную краіну мёртвых. Падобныя дрэвы характэрны традыцыям многіх [[Шаманізм|шаманскіх]] народаў. Сусветнае дрэва — касмічная вось, якая пранізвае і злучае 3 ярусы: неба, свет людзей і падзямелле. Магчыма, героі старажытных беларускіх міфаў узбіраліся па ім на неба, да багоў. Блізкія матывы захаваліся ў шаманізме сібірскіх народаў. У беларускай казцы дзед узбіраецца на неба па гарохавым дрэве, якое вырасла да самых аблокаў. Ён знаходзіць там хатку, якая ўся зроблена з ежы: печ з тварагу, сцены блінамі абклеены і г.д. У хаце жывуць тры казы: аднавокая, двухвокая і трохвокая. Часам на вяршыні сусветнага дрэва героя чакае магутны вораг. У беларускай казцы «Таратурка» герой узлазіць на вялізную сасну, на якой жыве «дзядок з нагаток — барада з лакаток», які забівае людзей з «пушкі-пасвістушкі».

=== Вырай ===
{{main|Вырай}}
Вырай — чароўная краіна на поўдні, ля самага сонца. Там вечны дзень і вечнае лета. У Вырай адлятаюць птушкі на зіму. Дарогу туды ім паказвае [[Млечны Шлях]], які беларусы ў даўніну звалі «Гусіная Дарога». Яшчэ ў Вырай адлятаюць душы памерлых людзей.

== Духі, дэманы, пачвары ==
{{main|Беларуская народная дэманалогія}}

=== Духі лесу ===
* [[Лясун]] — старац з бледным тварам. Кіруе ваўкамі, нібы пастух&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3103 Лясун]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;. З завостранай галавой, «як усе нячысцікі», часта з адным вокам.
* [[Пушчавік]] — найболей злосны лясны дух. Вялікан, вышэйшы за дрэвы ў лесе&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4393 Пушчавік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191029074933/http://rv-blr.com/dictionary/show/4393 |date=29 кастрычніка 2019 }} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Гаёвы Дзед]] (Гаюн) — гаспадар гаёў. Галава чалавечая, а цела — мядзвежае, пакрытае поўсцю. Строгі, назірае за лесам&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/932 Гаёвы Дзед]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Гаёўкі]] — прыгожыя дзяўчыны, але на зіму ўсё іх цела, акрамя галавы, зарастае звярынай поўсцю. Добрыя істоты, іх любіць усё жывое&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/802 Гаёўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220311080420/http://rv-blr.com/dictionary/show/802 |date=11 сакавіка 2022 }} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Зазоўка]] — прыгожая дзяўчына, не носіць адзення, заманьвае людзей у лясны гушчар&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/1742 Зазоўка]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Вужалкі]] — дочкі Вужынага Цара. Дзяўчыны са змяінымі хвастамі замест ног. Іх заўсёды ахоўвала шмат змей — слуг Вужынага Цара&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/622 Вужалкі]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.

=== Духі балота ===
 
* [[Балотнік (міфалогія)|Балотнік]] — тоўсты, без вачэй, брудны. Заманьвае да сябе людзей. У адрозненні ад іншых дэманаў, нават не баіцца маланак&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/104 Балотнік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Багнік]] — жыве ў багнах, ніколі не выходзіць на паверхню. Яшчэ бруднейшы, чым Балотнік. Баіцца асушэння балот, або калі гараць тарфянікі&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/99 Багнік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Аржавень]] — тоўсты, брудна-руды, з тонкімі нагамі. Жыве ў балотах з іржавымі плямамі з-за растворанай у вадзе жалезнай руды&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/79 Аржавень]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Лазавік (міфалогія)|Лознік]] (Лазавік) — маленькі дзядок з адным вокам на ілбе, пасярэдзіне. Жыве ў хатцы ў лазе ля балот. Калі чалавек тоне ў балоце, то ратуецца, хапаючыся за лазу. Лічыцца, што гэта яму дапамог Лознік&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/2993 Лазавік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.

=== Духі рэк, азёр ===
[[Файл:Kazimierz Alchimowicz Water nymph.jpg|міні|[[Казімір Альхімовіч]]. [[Свіцязянка (карціна Казіміра Альхімовіча)|Свіцязянка]], 1898—1900.]]
* [[Русалка|Вадзяніцы]] (русалкі) — прыгожыя дзяўчыны, якія жылі ў рэказ і азёрах, заманьвалі туды людзей і тапілі. На Русальны тыдзень выходзілі з вады, сяліліся ў палях, сярод жыта. Лічылася, нібы зямля, дзе русалкі бегалі, набывае вялікую ўрадлівасць, дае добрыя ўраджаі (што звязвае іх з культам старажытных багінь урадлівасці). У канцы Русальнага тыдня трэба было правесці русалак назад у рэкі і азёры, выгнаць з палёў. Людзі ішлі працэсіяй і спявалі адмысловыя песні.
{{Цытата|
:Правяду русалачку да бору, 
:А сама вярнуся дадому, 
:Штоб русалачка па жыту не хадзіла 
:Да нашага жыцечка не ламіла…
&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4853 Родныя вобразы. Русалкі.]&lt;/ref&gt;}}
* [[Вадзянік]] — уладар рэк і азёр. Выглядаў то як стары дзед з доўгай барадой, то як гарбаты дзед з нагамі каровы і хвастом&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/162 Вадзянік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Азярніцы]] — жывуць у возеры Чорнае, ля в. Брусы. Жанчыны з цёмнай скурай і зялёнымі валасамі. Замест крыві ў іх вада. Зацягвалі людзей у возера.
* [[Баламуцень]] — вадзяны дух. Галава як жбан, вялізны жывот, тонкія рукі і ногі. Любіць жанчын, крадзе іх і забірае да сябе ў ваду.

=== Духі хаты, поля, урадлівасці ===
 
* [[Хатнік]] — увасабленне памерлых продкаў.
* [[Хлеўнік]] — дух, які жыве ў хляве. Даглядае коней і кароў (лашчыць, чысціць, корміць). Калі жывёла яму не падабаецца, можа крыўдзіць яе, выдзіраць валасы, кудлаціць грыву. Любіць кароў і коней, менш — авечак і зусім не любіць свіней і коз&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6103 Хлеўнік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Пуннік]] — жыве ў пуні (будынку, дзе захоўвалі сена). Маленькі чалавечак, калматы, больш падобны на бярэмак сена. Пужае дзяцей&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4383 Пуннік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Хут]] — дух; атрымаўся з душы маленькага дзіцяці, якога калісьці забіла маці. Вясёлы, любіць шкодзіць. На Купалле, на вяселле, на Троіцу яму ставілі яечню, кажучы: «Хут, хут, ідзі сюды, дам яечаньку, абарачаньку!». Калі яго карміць, Хут будзе прыносіць шчасце і дабрабыт, цягаць у дом грошы са схаваных кладаў&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6143 Хут]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Сёрбай]]
* [[Ёўнік]] — дух, жыве ў ёўні, у печы ці на печы. Увесь чорны ад дыму, з пылаючымі, нібы вуголлі, вачыма. Даглядае печ, але, раззлаваўшыся, можа спаліць хату&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/1512 Ёўнік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Раёк (Беларуская міфалогія)|Раёк]] (Рай) — відаць, прыносіў багацце, дабрабыт. Згаданы ў песнях («Ішоў Раёк, // Ішоў у наш дварок…»). У абрадах і песнях людзі запрашалі яго ў свой двор&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4703 Раёк]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Пячурнік]]
* [[Лазнік]]

=== Духі хваробы, смерці, бедстваў ===
* [[Белая Баба]] — смерць. Маладая жанчына ў белым адзенні. Адкідвае вэлюм, паказваючы свой мёртвы твар з заплюшчанымі вачыма, што прадказвае чалавеку хуткую смерць&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/5343 Белая Баба (Смерць)]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Чорная Баба]] — увасабленне смерці. «Мятла» (магчыма, віхор) з’яўляецца ў небе і ператвараецца ў Чорную Бабу. Калі яна намалюе крыжык на дзвярах — у той хаце ўсе памруць.
* [[Кадук]]
* [[Мара]] — паводле розных павер’яў, то страшная жанчына, то злы калматы карлік, які душыць людзей у сне. Калі прачнуцца — Мара знікне.
* [[Начніцы]] — жанчыны, якія пужалі дзяцей і давалі ім выпіць малака са сваіх грудзей (але то было не малако, а атрута). Ноччу лазалі па дрэвах і высмоктвалі птушыныя яйкі&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3643 Начніца]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Апівень]] — маленькі нячысцік, хаваецца на застоллях і прымушае людзей выпіць паболей. Убачыць яго можна толькі ў добрым падпітку.
* [[Паморак]] — меў выгляд то старой бабы, то калматага дзеда з адным вокам, то маладой жанчыны, то сабакі ці ката. Прасіў селяніна правезці яго на возе да вёскі ці пераправіць праз раку. А калі сяліўся ў вёсцы, там пачыналі паміраць людзі і жывёлы.
* [[Змора]]
* [[Падвей]] — чароўны віхор (вецер), які можа скруціць чалавеку галаву, руку ці нагу. Звычайны падвей выклікалі чараўнікі&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3823 Падвей]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Касны]]

=== Духі, небяспечныя для дзяцей ===
* [[Жалезная баба]] — жанчына нізенькага росту, з вялізнымі жалезнымі грудзямі. Дзяцей, якія ходзяць у поле, хапае жалезным круком і таўчэ ў жалезнай ступе.
* [[Жалезны чалавек (міфалогія)|Жалезны чалавек]] — жалезны асілак, жыве ў лесе ці на балоце, ахоўвае свае ўладанні.
* [[Хапун]] — дзядок, які лётаў і краў дзяцей. Ніхто не мог ўцячы, ніхто не ведаў дарогі да Хапунова жытла. А калі скрадзеныя дзеці вырасталі, яны самі рабіліся хапунамі, у іх вырастала барада па калена.
* [[Стрыга]] — высокая страшная жанчына. Крадзе чужое дзіця а замест яго пакідае маленькага плаксівага нячысціка.
* [[Цыгра]]

=== «Каралі» жывёл ===
* [[Шкурапея|Змяя-Шурапея]] — уладарка ўсіх [[Змяя|змей]]. Калі кагосьці кусала змяя, яе прасілі ў замовах вылекаваць хворага. Паводле замоў, жыла ля [[Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)|Сусветнага дрэва]], у цэнтры свету.
* [[Вужыны Цар]] (Вужыны Кароль) — вялізная змяя з залатой каронай. Восенню вядзе ўсіх вужоў у змяіны Вырай.
* [[Варгін]]
* [[Рыбін Цар]] — уладар усіх рыб, які пераганяе касякі з аднаго возера ў другое. Ніхто яго не бачыў і не ведае, як ён выглядае.

=== Нячысцікі ===
 
* [[Пякельнікі]] — чэрці, маюць выгляд напалову казіны, напалову сабачы. Палілі грэшнікаў у Пекле гарачай смалой і серай, якая лілася з іх ноздраў. Камяні, якія яны глыталі, адразу расплаўляліся.
* [[Хіхітун]] хаваецца ў чалавека за спінай. Калі з ім павінна здарыцца бяда, хіхітут тоненька смяецца: «Хі-хі, хі-хі…». Калі ў гэты момант рэзка абярнуцца, яго можна ўбачыць.
* [[Шэшачкі]] — маленькія гарэзлівыя чорцікі, не злыя, але часта робяць дробную шкоду.
* [[Прахі]]
* [[Паветрыкі]] — нячысцікі, якія лётаюць роем і дзеля забавы забіваюць людзей або жывёл. Паводле розных аповедаў, жывуць ці то ў паветранай вышыні, ці то ў багнах, ці то ў балотах&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/82175.html slounik.org: Паветрыкі]&lt;/ref&gt;.
* [[Кладнік]]
* [[Шатаны]] — хмурыя, гультаяватыя чэрці. Рэдка шкодзяць, любяць адзіноту, бесталкова швэндаюцца па свеце&lt;ref&gt;Чароўны свет: з беларускіх міфаў, паданняў і казак / рэд. Г. П. Пашкоў; маст. В. П. Славук — Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П.Броўкі, 2008&lt;/ref&gt;.

== Ведзьмы і чараўнікі ==

=== Ведзьмы, чараўніцы ===
Лічылася, што жаночая магія слабейшая за мужчынскую.
* Ведзьмы выглядалі або як вельмі прыгожыя дзяўчыны, або як жудасныя старыя бабы, з лішнім радам зубоў, з лішнімі пальцамі на руках ці нават з хвастом. Некаторыя ведзьмы захоўвалі вечную маладосць з дапамогай адвару з сэрца лісы і печані коткі.
* Ведзьма магла ператварыцца ў жабу (каб высмоктваць малако ў чужых кароў), у чорную котку, ласку, кабылу ці ў вогненнае кола (якое само кацілася па зямлі).
* Магла ператварыць іншага чалавека ў воўка, крумкача, сабаку, вераб’я.
* Магла лётаць па небена лаўцы, на веніку або на казле, на ваўку, на мядзведзі. Ведзьмы з ваколіц Мсціслава ператвараліся ў крылатых жывёл і ляцелі на Лысую гару, што знаходзіцца паблізу.
* У Рэчыцы верылі: засуху наганяюць ведзьмы. Яны зачыняюць дождж у гаршках і не пускаюць яго да людзей &lt;ref&gt;Васілевіч, У. Зямная дарога ў вырай: беларускія народныя прыкметы і павер’і / У. Васілевіч / уклад., прадм., перакл. у паказ. У. Васілевіча. — Кніга 3. — Мінск: Беларусь, 2010. — 717 с.&lt;/ref&gt;.
* На [[Купалле]] ведзьмы ўвогуле рабіліся асабліва магутнымі: знішчалі ўраджаі, псавалі кароў. Таму ў купальскім агні часта спальвалі саламяную фігуру ў выглядзе «ведзьмы», каб пазбавіць сапраўдных ведзьмаў магічнай сілы. Гэта адлюстравана ў купальскіх песнях.
{{Цытата|
:Кладзіце агні вялікія,
:Божа наш!
:Паліце ведзьму лятучую,
:Каб яна па полі не лятала,
:Каб яна заломаў не ламала,
:Каб яна па хлявах не хадзіла... 
&lt;ref&gt;[http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r11p21.html Мясцовы фальклор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180601001735/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r11p21.html |date=1 чэрвеня 2018 }} // Сайта &quot;Край Магілёўскі. Культура. Мастацтва. Літаратура&quot;&lt;/ref&gt;}}

=== Чараўнікі, калдуны ===
Чараўнікі і калдуны, у адрозненні ад ведзьмаў, кіравалі сіламі прыроды: выклікалі ваўкоў, змей, пчол, разганялі хмары, насылалі град. Паводле легенды, чарадзей Рымар, калі яго дзеці патапіліся ў возеры, з гора накрыў крыніцу патэльняй, а сам ператварыўся ў валун, які яе прыдушыў. Крыніца перасохла, а разам з ёю і возера.

Як паведамляе фалькларыст А. Шлюбскі, чараўнікі звычайна высокія, маўклівыя людзі, фізічна дужыя, з вялікай сям’ёй, паважаныя ў народзе &lt;ref&gt;Шлюбскі А. Л. Матар’ялы да вывучэньня фольклёру і мовы Віцебшчыны. Ч.11. Менск: Выданьне інстытуту беларускае культуры у Менску, 1928.&lt;/ref&gt;.

== Ваўкалакі ==

== Іншыя міфічныя вобразы ==

=== Зачараваныя князёўны ===
{{main|Зачараваныя князёўны}}
Дзяўчыны, часта каралеўскага, княжацкага ці панскага роду, чый палац быў паглынуты зямлёю ці затоплены возерам шмат стагоддзяў назад. Сама яна з таго часу блукае па месцы трагедыі, нібы прывіды.

=== Папараць-кветка ===
{{main|Папараць-кветка}}
[[Файл:Kupalle_%28silver_coin%29r.gif|thumb|Папараць-кветка на памятнай манеце [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]]]]
Чароўная кветка, якая быццам бы з’яўляецца на папараці ў [[Купалле|Купальскую ноч]]. Хто знойдзе яе, пачне разумець мову жывёл і раслін, бачыць у зямлі схаваныя клады. Папараць-кветку ахоўвала нячыстая сіла&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3993 Папараць-кветка]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.

=== Цмок ===
{{main|Цмок}}
[[Файл:Pokatigoroshek (silver) rv.gif|thumb|left|Цмок на памятнай манеце «Пакацігарошак» [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]].]]
Цмок (смок) — вялізны змей, часта шматгаловы.
* У народных баладах і некаторых казках («Медзяны воўк») людзі плоцяць цмоку «даніну» — аддаюць дзяўчын, якіх той з’ядае. У баладах цмока забівае [[Юрай|святы Юр’я]]. У казцы «Медзяны воўк» «смок» частуе хлопца Іваньку вадой, якая змяньшае сілу, а сам збіраецца піць тую, якая сілу павялічвае. Але дзяўчына, якую «смок» думае з’есці, мяняе бочкі месцамі. І ў выніку памацнелы Іванька збівае аслабеламу «смоку» ўсе 12 галоў.
* У іншай групе казак цмок (ці «смок») жыве за вогненай ракой, праз якую пераязджае па мосце. Герой пачаргова перамагае трох цмокаў, у якіх па 6, 9 і 12 галоў.
* Паводле фалькларыста [[Міхал Федароўскі|М. Федароўскага]], цмок — найстарэйшы звер у свеце. Жыве ці то ў лесе, ці то ў небе на аблоках. Кіпцюры ў яго нібы сярпы, і ён можа каго заўгодна пасекчы імі, як мячом&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/82196.html slounik.org: Цмок]&lt;/ref&gt;.
* Часта цмок апісваецца як маленькая шкодная змяя. У [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] верылі, што цмок — «вужака», які прабіраецца ноччу да каровы ў [[хлеў]] і п’е яе [[малако]]. Трэба злавіць цмока ноччу і пасекчы лапатай, як звычайную змяю.
* Яшчэ верылі, нібы, калі знайсці яйка, якое знёс чорны певень, і вынасіць яго пад пахай, з яйка вылупіцца цмок. Ён будзе шукаць клады і насіць золата свайму гаспадару.

=== Багатыркі, асілкі ===

=== Скарбы і іх ахоўнікі ===

== Культ жывёл і раслін ==

=== Птушкі ===
* [[Белы бусел|Бусел]]. Калі побач жыве бусел, то ў хаце будуць багацце, радасць і шчасце. Паводле паданняў, бусел — былы чалавек, таму ў яго ёсць хрысціянская душа. Аднойчы Бог сабраў у мех усіх [[Жабы|жаб]], [[Змеі|змей]] і іншую брыдоту і загадаў чалавеку утапіць іх у рацэ. Але чалавек не вытрымаў і развязаў мех. Гады распаўзліся па зямлі. За тое Бог ператварыў чалавека ў бусла: будзеш птушкай, пакуль усіх змей ды жаб зноў не паловіш. Бусел звязаны і са смерцю, з краінай мёртвых. У казках ён адносіць чалавека-калеку да мора (па сутнасці, у зону мёртвых); вада таго мора лечыць любыя раны, але чалавеку вельмі цяжка вярнуцца адтуль назад.
* [[Лебедзь]] у міфалогіі і фальклоры — сімвал прыгажосці, хараства, але разам з тым жалобы, трагедыі, смерці.
* [[Певень]] — светлая птушка, увасабленне жыцця, сонца, шчасця і дабрабыту.
* [[Ластаўкавыя|Ластаўка]] — як і бусел, «святая», «чыстая» птушка. У народзе лічылі, быццам ластаўкі не адлятаюць на зіму ў Вырай, а зімуюць у мёрзлай вадзе, а вясною зноў адтайваюць.
* [[Зязюля звычайная|Зязюля]]. Лічылі, нібы зязюля ў дзень Пятра (12 ліпеня) ператвараецца ў каршуна. У народзе казалі: «Да Пятра куе, а пасля Пятра курэй дзярэ».
[[Файл:Alauda arvensis 2.jpg|міні|210px|[[Жаўрук палявы]]]]
* [[Жаваранкавыя|Жаўрук]] (жаўранак). Лічылася, што ён прылятае з Вырая першым, што ён прыносіць вясну. У адной з песень ён кажа, што прагоніць зіму:
{{Цытата|
:— А я тыя крыгі крыламі разаб'ю, 
:А я тыя марозы нагамі растапчу».
&lt;ref&gt;Гілевіч, 1974, с. 68. Зап. Н. Лабуда ў в. Бакуны Пружанскага р. ад Пстыга.&lt;/ref&gt;}}

=== Звяры ===
* [[Воўк]] звязаны замагіллем. У казках ён можа бегаць туды, куды зачынены ход смяротным — напрыклад, на край свету, дзе цячэ крыніца жывой вады. У чарадзейных казках воўк — хітры і мудры, у казках пра жывёл — дурны: яго падманваюць то [[Лісы|ліса]], то [[вол]]. У народзе воўка часта звалі «люты». У яго гонар месяц [[люты]] атрымаў сваю назву{{няма АК|17|05|2023}}.
* [[Заяц]]
* [[Каза]] — сімвал багацця і добрага ўраджаю. Таму на [[Каляды]] нехта апранаўся казой і танцаваў. Паводле каляднай песні,
{{Цытата|
:Дзе каза ходзіць — там жыта родзіць. 
:Дзе каза нагой — там жыта капой. 
:Дзе каза хвастом — там жыта кустом.
&lt;ref&gt;Кухаронак, Т.І. Маскі ў каляднай абраднасці беларусаў / Т.І. Кухаронак – Мінск: Ураджай, 2001.&lt;/ref&gt;}}

Але ў казках каза ці казёл — часта злы і хітры персанаж. У казцы «Козы» казёл-барада адбірае ў лісы яе хату, усіх пужае і нікога не пушчае. Урэшце пеўнік праганяе казла жалезнай касой.

=== Насякомыя, паўзуны і іншыя ===
* [[Пчала]]. Паводле падання, пчолы ўтварыліся са слёз дзяўчыны, якая плакала, седзячы на камні сярод сіняга мора. Пчала лічыцца свяшчэннай, «божай» істотай. У казцы «Каваль» пчолка прыводзіць героя на чароўную гару, з вяршыні якой л’ецца жывая вада. У народных песнях яе заклікалі ўзяць залатыя ключы і адамкнуць лета, каб яно прыйшло на зямлю.
{{Цытата|
:Ты пчолка ярая,
:Ты вылецець за мора…
:Ты вынесі ключыкі,
:Ключыкі залатыя…
:Адамкні лецейка,
:Лета цёплае…
&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.&lt;/ref&gt;}}
* [[Вуж]]. У некаторых павер’ях вужы — добрыя істоты, яны быццам прыносяць поспех і багацце.
* [[Жаба]]. Лічылася, нібы «жабін яд» мацнейшы за змяіны, але жабы ніколі не кусаюць чалавека. А калі якая ўкусіць, то іншыя жабы яе разарвуць. Яшчэ лічылася, што ў жаб ператвараюцца ведзьмы.

=== Дрэвы ===
Дрэвы ў беларускай культуры дзяліліся на «жаночыя» (ліпа, бяроза, каліна, вярба) і «мужчынскія» (дуб, явар), а таксама на «нячыстыя», звязаныя са злымі духамі і няшчасцямі (альха, вярба, елка) і «чыстыя», якія прыносілі здароўе, шчасце (сасна).
* [[Дуб]]. Свяшчэннае дрэва, звязанае з богам Пярунам. Многія дубы ў Беларусі лічыліся святымі (ці магічнымі) і мелі імёны: Асілак, Святы дуб, Добра дуб, Стары дуб, Перкуноў дуб, Вітаўтаў дуб&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/1442 Дуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190418035612/http://rv-blr.com/dictionary/show/1442 |date=18 красавіка 2019 }} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Елка]] (яліна) — нячыстае, негатыўнае дрэва, якое расце ў сырых, цёмных мясцінах&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/1492 Елка]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Хвоя]] (сасна) — шчаслівае, святое дрэва. Згадваецца ў [[Замовы|замовах]]: «Стаіць у бару сасна, усяму бору прыкрасна. Пад тою сасной залаты тын, пад тым тынам залатое крэсла. А ў тым крэслі сам Гасподзь Сус Хрыстос сядзіць…»&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6073 Хвоя]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Явар]]. Згадваецца ў народных замовах як магічнае дрэва. У баладах хлопец-герой, якога пракляла маці, ператвараецца ў явар. У легендах і казках явар вырастае на магіле забітага героя. У казцы «Блізняткі» злая ведзьма забіла двух маленькіх хлопчыкаў. Але на іх магілах выраслі два явары. Ведзьма зрубіла і спаліла іх. Але авечка злізала попел і нарадзіла двух хлопчыкаў — тых самых блізнят&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6713 Явар]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Яблыня]]. Фігуруе ў замовах як магічнае дрэва. У казках на яблынях растуць чароўныя залатыя яблыкі, што лечаць хваробы, вяртаюць маладосць&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6703 Яблыня]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Арэх]] (ляшчына) — святое дрэва, у якое, паводле павер’яў, ніколі не б’е маланка. Беларусы лічылі, быццам арэх таксама цвіце, але ніхто не бачыў яго кветак, бо з’яўляюцца яны толькі ноччу ў Чысты Чацвер. Хто сарве такую кветку — знойдзе клад.

=== Кветкі, травы ===
[[Файл:Cowslips (8702614438).jpg|міні|210px|Кветка [[Першацвет веснавы]]]]
* [[Першацвет веснавы]]. Кветка, вядомая ў народзе яшчэ як «залатыя ключыкі». У юраўскіх песнях сустракаліся такімі заклікі:
{{Цытата|
:Юр’я, вазьмі ключыкі,
:Юр’я, ідзі ў поле,
:Юр’я, адамкі зямліцу,
:Юр’я, выпусці расіцу…
&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.&lt;/ref&gt;}}
Кветка першацвет як раз і лічылася тымі «залатымі ключыкамі», якімі святы [[Юрай|Юр’я]] (хрысціянскі заменнік бога [[Ярыла|Ярылы]]) «адмыкае» зямлю, каб прыйшла вясна. Відаць, павер’е ўзнікла з-за таго, што першацвет вясною цвіце раней за іншыя кветкі.

== Чароўныя горы, крыніцы, камні ==

=== Лысыя горы ===
Свая Лысая гара ёсць амаль у кожнай акрузе Беларусі&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Дучыц Л., Клімковіч І. Сакральная геаграфія Беларусі. Мінск: Літ. і маст., 2011. — 384 с.&lt;/ref&gt;. Акрамя іх ёсць назвы Лысуха, Лыска, Лыскагор.
* Паводле павер’яў, ведзьмы і ведзьмары збіраюцца ноччу на Лысай гары ў Старым Капылі на «шабаш» — вядзьмарскі пір.
* У Петрыкаве верылі, нібы ведзьмы ладзяць шабаш на [[Купалле]] на Лысай гары ля Прыпяці.
* У наваколлі [[Мсціслаў|Мсціслава]] сяляне лічылі, што ведзьмы робяцца крылатымі пачварамі і ляцяць на Лысую гару ля вёскі Кокатава (за 14 вёрст ад Мсціслава)
* У [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] ёсць гара без назвы, але імя «Лысая Гара» носіць [[Лысая Гара (Мінскі раён)|бліжняя вёска]]. Калісьці даўно на гары рос ясень. Побач з ім гулялі хлопец Янка і яго дзяўчына Марыйка. Раптам з галін высунулася белая рука: «Ідзі, ідзі, Марыйка, да нас у карагод». І сілай паднялі дзяўчыну на дрэва. Тады раззлаваны Янка адным рыўком сцягнуў уніз цэлую зграю [[ведзьма]]ў і ведзьмароў.
* На некаторых Лысых гарах у купальскую ноч танцуюць вакол агня не ведзьмы, а [[Чорт|чэрці]] (прычым ляцяць туды на качэргах, лапатах, веніках ці ступах).
* Унутры некаторых гор быццам былі схаваны заклятыя клады, залатыя карэты, на некаторых нібы калісьці стаяў храм, які аднойчы праваліўся пад зямлю.

=== Дзявочыя і Бабіны горы ===
У Беларусі шмат узгоркаў з назвамі Дзявочая гара, Дзявіч-гара, Дзеўчына-гара, Паненская гара, Бабіна гара, Баб’я горка… З імі часта звязаны паданні.

* У Дзявочай гары (ля в. Дуброва, [[Маладзечанскі раён]]) жыўцом закапалі дзяўчыну, па віне якой забілі адзін аднаго два хлопцы. Абодвух пахавалі побач. На магіле дзяўчыны вырасла бярозка, на магілах хлопцаў дубы.
* Дзеўчына гара ля в. [[Малыя Гарадзяцічы]] ([[Любанскі раён]]). Казалі, нібы аднойчы ў вёску прыйшлі старцы, а разам з імі падарожнічала невядомая дзяўчына. Раптам яна памерла, і яе пахавалі на гары. Яшчэ, паводле ўспамінаў сялян, раней на вяршыні гары пакідалі кавалкі хлеба.
* Паненская гара на ўскраіне [[Лагойск]]а. Паданне кажа, нібы магутны князь загадаў дзяўчыне выйсці за яго замуж. Калі яна адмовілася, яе скінулі з гары, якую з таго часу і сталі зваць Паненскай.

=== Крыніцы ===
[[Файл:Блакітная крыніца 22.JPG|240px|thumb|left|Крыніца Сіні Калодзеж]]
Многія крыніцы лічыліся ў народзе лекавымі. Большасць з іх імела ў народзе свае назвы: Святая, Царкавішча, Тройцына, Кіпяток, Дзявічы Калодзеж, Равучы калодзеж, Мядзвежая крыніца, Студзянец, Княжы Калодзеж, Езус&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;. Яшчэ крыніца — як бы «дзверы» у іншасвет, у замагілле: у казцы «Аб ведзьме, якая сына жаніла» [[Чорт|чэрці]] вылазяць з крыніцы. Многія крыніцы звязаны з жаночымі персанажамі.
* Крыніца [[Блакітная крыніца|Сіні Калодзеж]], паводле падання, утварылася так. Жыла дзяўчына Кацярына, і за яе паспрачаліся два хлопцы: Сцяпан і Марка. Марка выйграў спрэчку: кінуў вялізны камень далей, чым Сцяпан. Але Кацярына, якая ненавідзела Марка, ударылася аб зямлю і ператварылася ў крыніцу&lt;ref&gt;Рассказы о воде: Белорусские крыницы. — Мн.: Наука и техника, 1981. — 119 с.:ил.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/58/Волаты,_асілкі,_багатыры….html Pawet: Волаты, асілкі, багатыры]&lt;/ref&gt;.
* Паводле іншага падання пра Сіні Калодзеж, аднойчы ляснік Шэпіт пабачыў ля крыніцы русалку. Ён захацеў схаваць яе адзенне, а саму яе схапіць. Але русалка сказала: «А, Шэпіт, будзе ў твой род патопа». І знікла. А менш чым праз год дачка лясніка ўтапілася ў рацэ Сож.
* Яшчэ ў адным паданні дачка князя закахалася ў хлопца з вёскі. Князь зрабіў так, каб хлопец знік без следу: ніхто яго больш не бачыў. Тады дзяўчына сышла з палаца і знікла, а праз час у ваколіцах знайшлі чароўную крыніцу, якая лекавала хваробы.
* Крыніца ля в. Санюкі (Ельскі раён) утварылася са слёз дзяўчыны, якая заблукала ў лесе.

Некаторая крыніцы вядомыя як Пятнічныя, што адсылае да імя святой [[Святая Параскева|Параскевы Пятніцы]], а праз яе — да язычніцкай багіні [[Мокаш]]ы.

=== Валуны ===
Культ свяшчэнных валуноў з’явіўся яшчэ ў Каменным Веку і дайшоў да нашых дзён. Усяго ў Беларусі каля 300 сакральных валуноў&lt;ref&gt;[https://www.mogilev.by/histor/74215-kultavyya-kamyan-belarus.html Культавыя камяні Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923162241/http://www.mogilev.by/histor/74215-kultavyya-kamyan-belarus.html |date=23 верасня 2017 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Вароніна. Чортаў камень (Кравец) (05).jpg|220px|міні|злева|[[Чортаў камень (Кравец)|Чортаў камень]]. Паводле легенды, калі чалавек прыносіў да яго манету (пятак), то чорт, які жыў пад камянем, за адну ноч шыў чалавеку адзенне&lt;ref&gt;[http://senno1442.blog.tut.by/2012/09/05/raslinny-i-zhyvyolny-svet/ Помнікі прыроды і Ахоўваемыя тэрыторыі]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.]]
* [[Камень-кравец|Камні-краўцы]]. У даўніну быццам бы маглі шыць адзенне: чалавек клаў на яго манету, а раніцай забіраў гатовую вопратку. Часам адзенне шыў змей (цмок) ці чорт, які жыў унутры камня. Але аднойчы да такога камня прыходзіў ліхі чалавек і жартоўна казаў: «Пашый мне ні тое, ні сёе». Раніцай на камні ляжала невядомая вопратка, дзе і рукавы, і іншыя дэталі былі пераблытаны. І пасля гэтага камень страчваў чароўную якасць&lt;ref&gt;Бяздоннае багацце : легенды, паданні, сказы / складальнік А. І. Гурскі. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990, с 223—224&lt;/ref&gt;.
* [[Камяні-следавікі]]. У Беларусі іх каля сотні. Невялічкія ямачкі на адных зрабіла прырода, на іншых — старажытныя людзі яшчэ ў Каменным і Бронзавым веку (хутчэй за ўсё каб збіраць дажджавую ваду, якая лічылася свяшчэннай). Славяне, якія прыйлі ў Беларусь, сталі лічыць гэтыя камяні святымі. Паводле паданняў, на адных сляды зрабілі дзяўчыны-багатыркі, а ямачкі на іншых камянях вядомыя як Божы След, След Дзевы Марыі, След Іісуса Хрыста, След Святога Мікалая, а часам — Чортаў След, Чортава Ступень&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;.
* [[Чортавы камяні]]. У Беларусі іх каля 30. Ляжаць або ў балотах і глухіх месцах, або пры дарогах. Сустракаюцца паданні, нібы Чорт хацеў заваліць дзверы царквы камнем, але, спужаўшыся крыку пеўня, кінуў валун у яго цяперашнім месцы. На многіх з камянёў ёсць сляды. У паданні (в. Вялец, Глыбоцкі раён) чорт нібы танцаваў на камні, і там засталіся сляды.
* Божыя (святыя) камяні. Іх каля 10.
* Акамянелыя людзі (каля 20). Камень у Лельчыцкім раёне — дзяўчына, што скамянела, калі яе пракляла маці. Князь-камень каля Бярозаўшчыны — скамянелы злы князь, якога пракляў народ. Шматлікія валуны лічацца сялянамі, якія аралі зямлю на валах у Вялікдзень, за што разам з валамі і ператварыліся ў камні.
* Акамянелыя жывёлы (каля 10).
* Валуны-гойбіты, якія лекавалі хваробы (каля 20).
І іншыя.

== Гл. таксама ==
* [[Беларускі фальклор]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларуская міфалогія}}
** Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько, І. Клімковіч. — Мінск: Беларусь, 2006. — 599 с.
** Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл.
* Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.
* ''Васілевіч У.'' Зямная дарога ў Вырай. Беларускія народныя прыкметы і павер’і. — Мінск : Беларусь, 2010.- 717 с. : іл.
* ''[[Ігар Рыгоравіч Вуглік|Вуглік, І. Р.]]'' Міфалогія беларусаў : навучальна-метадычны дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : Сучасныя веды, 2005. — 151 с.
* {{кніга |аўтар=[[Вячаслаў Усеваладавіч Іваноў|Иванов В. В.]], [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]] |частка=К реконструкции Мокоши как женского персонажа в славянской версии основного мифа |спасылка=http://www.drevnosti.org/images/Books/ivanov-topor-makosh.djvu |загаловак=Балто-славянские исследования. 1982 |адказны= |месца=М. |выдавецтва=Индрик |год=1983 |старонкі=175—187 |старонак= |ref=Иванов, Топоров |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906172205/http://drevnosti.org/images/Books/ivanov-topor-makosh.djvu |archivedate=2013-09-06 |мова=ru}}
* ''Казакова, І. В.'' Беларускі фальклор: вучэбны дапаможнік/ І. В. Казакова. — Мінск: выдав. Цэнтр БДУ, 2007. — С.10-25
* ''Кацар М. С.'' Беларускі арнамент. Ткацтва, вышыука / пер. з рус. мовы, літ. апрац. і навук. рэд. [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]. — 2-е выд. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2009. — 223 с.: іл.
* ''Крук Я.'' Сімволіка беларускай народнай культуры. Мінск : Беларусь, 2011. — 430 с: іл.
* ''Малашук І. М.'' Сонца ў эпічных жанрах вуснапаэтычнай творчасці / І. М. Малашук // Гістарычны альманах. — 2002. — № 8
* ''Малашук, І. М.'' Архетып сонца ў беларускім фальклоры / І. М. Малашук — Мінск: Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы НАН Беларусі, 2003, — С.10-14
* Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне / Укладальнік: Уладзімір Васілевіч. — Мн: БелЭн, 1994. ISBN 5-85700-162-5.
* ''Новак В. С.'' Міфалагічныя ўяўленні беларусаў / пад рэдакцыяй В. С. Новак — Мн.: «Право и экономика», 2010
* ''Пашкоў, Г. П.'' Беларускі фальклор: Энцыклапедыя. Т. 2 /Г. П. Пашкоў. — Мінск: БелЭн, 2006. — 832 с
* {{Артыкул|url=https://ethnoby.org/artykuly/3062586068|загаловак=Усе багі раду радзяць і суды судзяць: да рэканструкцыі канцэпцыі пантэона ў беларускай міфалогіі|год=2025|месца=Мінск|выданне=Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні: сб. навуковых пр.|выдавецтва=Беларуская навука|аўтар=[[Дзмітрый Скварчэўскі|Скварчэўскі Д.]]|выпуск=12|старонкі=77-109|doi=10.29235/2411-2763-2025-12-77-109|access-date=2025-10-12}}
* Стаіць зямля пасярод свету… Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн.1. / Укладальнік У. Васілевіч. -- Мн., 1996.

== Спасылкі ==
* [http://rv-blr.com/demo/glava/3472 Родныя вобразы]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.mifijslavyan.ru/categories/1.htm Міфы Беларусі на сайце «Мифология славян»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818211159/http://www.mifijslavyan.ru/categories/1.htm |date=18 жніўня 2014 }}
* [http://knowledge.allbest.ru/religion/2c0a65625a3bd78a5c53a89521316d37_0.html Беларуская міфалогія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140901124940/http://knowledge.allbest.ru/religion/2c0a65625a3bd78a5c53a89521316d37_0.html |date=1 верасня 2014 }}
* [http://coolreferat.com/%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D1%87%D0%BDi%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81i Беларуская міфалогія]
* [http://prajdzisvet.livejournal.com/31921.html Беларускія міфічныя істоты. Ілюстрацыі беларускага мастака Валерыя Славука] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161127120604/http://prajdzisvet.livejournal.com/31921.html |date=27 лістапада 2016 }}

{{Беларусы}}
{{Беларуская міфалогія}}

[[Катэгорыя:Беларуская міфалогія| ]]</text>
      <sha1>t0hbj4bmq3k71crsmds65mlwq7o1gc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агенор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194858</id>
    <revision>
      <id>5197432</id>
      <parentid>4405851</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4130" sha1="835hm7egdydxiz95upnjeuhxdxvaku4" xml:space="preserve">{{Міфалагічны персанаж
 |Імя                    =
 |Арыгінальнае напісанне =
 |Тлумачэнне імя         =
 |Тып                    =
 |Міфалогія              =
 |Пол                    =
 |Перыяд жыцця           =
 |Выява                  = 
 |Памер                  = 
 |Подпіс                 = 
 |Імя на іншых мовах     =
 |Грэцкае напісанне      = 
 |Лацінскае напісанне    =
 |У іншых культурах      =
 |Мясцовасць             =
 |Занятак                =
 |Паходжанне             =
 |Згадванні              =
 |Дынастыя               =
 |Бацька                 =
 |Маці                   =
 |Брат                   =
 |Сястра                 =
 |Муж                    =
 |Жонка                  =
 |Дзеці                  =
 |Месца пахавання        =
 |Звязаныя паняцці       =
 |Звязаныя персанажы     =
 |Звязаныя падзеі        =
 |Атрыбуты               =
 |Характэрныя рысы       =
 |Вахана                 =
 |Мантра                 =
 |Вікісховішча           =
}}
{{іншыя значэнні}}
'''Агено́р''' ({{lang-grc|Ἀγήνωρ}} — «мужны») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі&lt;ref&gt; Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.35; Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.56; Гл. Паўсаній. Апісанне Элады III 15, 8; V 25, 12. &lt;/ref&gt; цар Ціра ў Фінікіі, сын [[Пасейдон]]а і [[Лівія, багіня|Лівіі]]&lt;ref&gt; Гігін. Міфы 157 &lt;/ref&gt;, брат-блізня [[Бел, цар, міфалогія|Бела]] (або сын Бела&lt;ref&gt; Нон. Дзеянні Дыяніса III 301 &lt;/ref&gt;), яго жонка [[Тэлефаса]], дзеці [[Кадм]], [[Фенікс (сын Агенора)|Фенікс]], [[Еўропа (міфалогія)|Еўропа]] і [[Кілік (міфалогія)|Кілік]];&lt;ref&gt; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка II 1, 4; III 1, 1 &lt;/ref&gt;; або дзеці Кадм, [[Фасас, міфалогія|Фасас]], [[Цэфей|Кефей]], Кілік, Фенікс, Еўропа, [[Фіней]]&lt;ref&gt; Схолии к Еврипиду. Финикиянки 217 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.211 &lt;/ref&gt;.

Заснаваў стабрамныя [[Фівы (Егіпет)|Фівы]]&lt;ref&gt; Нон. Дзеянні Дыяніса IV 265 &lt;/ref&gt;, пасля чаго выдаліўся ў Фінікію. Яго палац у Ціры згадвае Нон&lt;ref&gt; Нон. Дзеянні Дыяніса XL 366 &lt;/ref&gt;. [[Карфаген]] завуць «горадам Агенора»&lt;ref&gt; Вергілій. Энеіда I 338 &lt;/ref&gt;. Называецца часам царом Фракіі&lt;ref&gt; Этимологик Гудианов // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.223 &lt;/ref&gt; як бацька [[Фіней, сын Агенора|Фінея]]&lt;ref&gt; Апалоній Родаскі. Арганаўтыка II 177; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка I 9, 21 &lt;/ref&gt;.

Калі [[Зеўс]] выкраў Еўропу, Агенор разаслаў сыноў на пошукі, забараніўшы ім вяртацца без сястры. Пошукі былі безвыніковымі, і юнакі рассяліліся па розных краінах.

{{зноскі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]]
[[Катэгорыя:Блізкі Усход у старажытнагрэчаскай міфалогіі]]</text>
      <sha1>835hm7egdydxiz95upnjeuhxdxvaku4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэлефаса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194859</id>
    <revision>
      <id>5197440</id>
      <parentid>4461868</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3255" sha1="h011wh02aznfckziqqvadmely4q5a0t" xml:space="preserve">{{Міфалагічны персанаж
 |Імя                    =
 |Арыгінальнае напісанне =
 |Тлумачэнне імя         =
 |Тып                    =
 |Міфалогія              =
 |Пол                    =
 |Перыяд жыцця           =
 |Выява                  = 
 |Памер                  = 
 |Подпіс                 = 
 |Імя на іншых мовах     =
 |Грэцкае напісанне      = 
 |Лацінскае напісанне    =
 |У іншых культурах      =
 |Мясцовасць             =
 |Занятак                =
 |Паходжанне             =
 |Згадванні              =
 |Дынастыя               =
 |Бацька                 =
 |Маці                   =
 |Брат                   =
 |Сястра                 =
 |Муж                    =
 |Жонка                  =
 |Дзеці                  =
 |Месца пахавання        =
 |Звязаныя паняцці       =
 |Звязаныя персанажы     =
 |Звязаныя падзеі        =
 |Атрыбуты               =
 |Характэрныя рысы       =
 |Вахана                 =
 |Мантра                 =
 |Вікісховішча           =
}}
'''Тэлефаса''' ({{lang-grc|Τηλέφασσα}} — далёка бачная або «тая, што далёка свеціць») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі жонка [[Агенор]]а, маці [[Еўропа (міфалогія)|Еўропы]], [[Кадм]]а, [[Фенікс (сын Агенора)|Фенікса]] і [[Кілік (міфалогія)|Кіліка]]&lt;ref&gt; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 1, 1; 4, 1.7 &lt;/ref&gt; (або жонка [[Фенікс (сын Агенора)|Фенікса]], маці Еўропы&lt;ref&gt; Мосх. Еўропа, арт.40 &lt;/ref&gt;).

Па Мосху, яе маці [[Лівія, міфалогія|Лівія]] падарыла ёй залаты кошык для кветак працы [[Гефест]]а, а яна падарыла яго Еўропе.

Разам з сынамі яна адправілася на пошукі Еўропы і пасялілася з Кадмам ў [[Фракія|Фракіі]], дзе і памерла і была пахавана&lt;ref&gt; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 4, 1 &lt;/ref&gt; (або яна памерла на востраве [[Фасас]]&lt;ref&gt; Стефан Византийский. Этника // Молчанов А. А. Социальные структуры и общественные отношения в Греции II тыс. до н. э. М., 2000. С.103 &lt;/ref&gt;).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Телефасса}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]]
[[Катэгорыя:Блізкі Усход у старажытнагрэчаскай міфалогіі]]
[[Катэгорыя:Фракія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі]]</text>
      <sha1>h011wh02aznfckziqqvadmely4q5a0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фенікс (сын Агенора)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194860</id>
    <revision>
      <id>5197446</id>
      <parentid>4584635</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Апісанне */</comment>
      <origin>5197446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4365" sha1="nv0mtc2y3c4y7hernylpjuywoso23xa" xml:space="preserve">{{значэнні|Фенікс}}
{{Міфалагічны персанаж
 |Імя                    =
 |Арыгінальнае напісанне =
 |Тлумачэнне імя         =
 |Тып                    =
 |Міфалогія              =
 |Пол                    =
 |Перыяд жыцця           =
 |Выява                  = Phoenix-Agenor filius.jpg
 |Памер                  = 
 |Подпіс                 = Партрэт са зборніка біяграфій&lt;br /&gt;[[Promptuarii Iconum Insigniorum]] (1553)
 |Імя на іншых мовах     =
 |Грэцкае напісанне      = 
 |Лацінскае напісанне    =
 |У іншых культурах      =
 |Мясцовасць             =
 |Занятак                =
 |Паходжанне             =
 |Згадванні              =
 |Дынастыя               =
 |Бацька                 =
 |Маці                   =
 |Брат                   =
 |Сястра                 =
 |Муж                    =
 |Жонка                  =
 |Дзеці                  =
 |Месца пахавання        =
 |Звязаныя паняцці       =
 |Звязаныя персанажы     =
 |Звязаныя падзеі        =
 |Атрыбуты               =
 |Характэрныя рысы       =
 |Вахана                 =
 |Мантра                 =
 |Вікісховішча           =
}}
'''Фе́нікс''' або '''Фо́йнікс''' або '''Фойнік''' ({{lang-grc|Φοῖνιξ}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі&lt;ref&gt;Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.560, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.3. С.82&lt;/ref&gt; заснавальнік [[Фінікія|Фінікіі]] (фінікійскага царства).

== Апісанне ==

Паводле Гамера, бацька [[Еўропа (міфалогія)|Еўропы]]&lt;ref&gt;Гамер. Іліяда XIV 321&lt;/ref&gt;. Паводле паэта Асія, быў жанаты з Перымедай, іх дочкі [[Астыпалея]] і Еўропа&lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады VII 4, 1&lt;/ref&gt;. Па найбольш распаўсюджанай версіі, Фенікс — сын цара [[Агенор]]а&lt;ref&gt;Еўрыпід. Фрыкс 2, фр.819 Наўк&lt;/ref&gt; і [[Тэлефаса|Тэлефасы]] (або Дамно), брат [[Еўропа, міфалогія|Еўропы]], [[Кадм]]а і [[Кілікс]]а&lt;ref&gt;Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 14, 4&lt;/ref&gt; (або сын [[Бел, цар, міфалогія|Бела]], дзядзька Кадма&lt;ref&gt;Нон. Дзеянні Дыяніса III 301&lt;/ref&gt;). Бацька [[Адоніс]]а (паводле Гесіёда&lt;ref&gt;Гесіёд. Пералік жанчын, фр.139 М.-У.&lt;/ref&gt;). Жонка Касіяпея, дачка Карма&lt;ref&gt;Антанін Ліберал. Метамарфозы 40, 1&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Псеўда-Апаладор]]а, сын [[Фінікія|фінікійскага]] цара [[Агенор]]а і [[Тэлефаса|Тэлефасы]], брат [[Кадм]]а, [[Кілік]]а і [[Еўропа|Еўропы]]. Пасля выкрадання Еўропы [[Зеўс]]ам, Агенор адправіў сыноў на яе пошукі. Пераканаўшыся ў немагчымасці знайсці сястру, браты аселі ў розных краінах, заснаваўшы царскія дынастыі. Фенікс, пасяліўся ў Фінікіі&lt;ref&gt;Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 1, 1&lt;/ref&gt;. Або адправіўся ў Афрыку і застаўся там, з-за чаго афрыканцы завуцца пунійцамі&lt;ref&gt;Гігін. Міфы 178&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]]
[[Катэгорыя:Блізкі Усход у старажытнагрэчаскай міфалогіі]]
[[Катэгорыя:Эпанімы]]</text>
      <sha1>nv0mtc2y3c4y7hernylpjuywoso23xa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197447</id>
      <parentid>5197446</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Апісанне */</comment>
      <origin>5197447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4366" sha1="crb5cdk7uegtgchhjsedzzk4sa3i4y7" xml:space="preserve">{{значэнні|Фенікс}}
{{Міфалагічны персанаж
 |Імя                    =
 |Арыгінальнае напісанне =
 |Тлумачэнне імя         =
 |Тып                    =
 |Міфалогія              =
 |Пол                    =
 |Перыяд жыцця           =
 |Выява                  = Phoenix-Agenor filius.jpg
 |Памер                  = 
 |Подпіс                 = Партрэт са зборніка біяграфій&lt;br /&gt;[[Promptuarii Iconum Insigniorum]] (1553)
 |Імя на іншых мовах     =
 |Грэцкае напісанне      = 
 |Лацінскае напісанне    =
 |У іншых культурах      =
 |Мясцовасць             =
 |Занятак                =
 |Паходжанне             =
 |Згадванні              =
 |Дынастыя               =
 |Бацька                 =
 |Маці                   =
 |Брат                   =
 |Сястра                 =
 |Муж                    =
 |Жонка                  =
 |Дзеці                  =
 |Месца пахавання        =
 |Звязаныя паняцці       =
 |Звязаныя персанажы     =
 |Звязаныя падзеі        =
 |Атрыбуты               =
 |Характэрныя рысы       =
 |Вахана                 =
 |Мантра                 =
 |Вікісховішча           =
}}
'''Фе́нікс''' або '''Фо́йнікс''' або '''Фойнік''' ({{lang-grc|Φοῖνιξ}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі&lt;ref&gt;Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.560, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.3. С.82&lt;/ref&gt; заснавальнік [[Фінікія|Фінікіі]] (фінікійскага царства).

== Апісанне ==

Паводле Гамера, бацька [[Еўропа (міфалогія)|Еўропы]]&lt;ref&gt;Гамер. Іліяда XIV 321&lt;/ref&gt;. Паводле паэта Асія, быў жанаты з Перымедай, іх дочкі [[Астыпалея]] і Еўропа&lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады VII 4, 1&lt;/ref&gt;. Па найбольш распаўсюджанай версіі, Фенікс — сын цара [[Агенор]]а&lt;ref&gt;Еўрыпід. Фрыкс 2, фр.819 Наўк&lt;/ref&gt; і [[Тэлефаса|Тэлефасы]] (або Дамно), брат [[Еўропа (міфалогія)|Еўропы]], [[Кадм]]а і [[Кілікс]]а&lt;ref&gt;Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 14, 4&lt;/ref&gt; (або сын [[Бел, цар, міфалогія|Бела]], дзядзька Кадма&lt;ref&gt;Нон. Дзеянні Дыяніса III 301&lt;/ref&gt;). Бацька [[Адоніс]]а (паводле Гесіёда&lt;ref&gt;Гесіёд. Пералік жанчын, фр.139 М.-У.&lt;/ref&gt;). Жонка Касіяпея, дачка Карма&lt;ref&gt;Антанін Ліберал. Метамарфозы 40, 1&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Псеўда-Апаладор]]а, сын [[Фінікія|фінікійскага]] цара [[Агенор]]а і [[Тэлефаса|Тэлефасы]], брат [[Кадм]]а, [[Кілік]]а і [[Еўропа|Еўропы]]. Пасля выкрадання Еўропы [[Зеўс]]ам, Агенор адправіў сыноў на яе пошукі. Пераканаўшыся ў немагчымасці знайсці сястру, браты аселі ў розных краінах, заснаваўшы царскія дынастыі. Фенікс, пасяліўся ў Фінікіі&lt;ref&gt;Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 1, 1&lt;/ref&gt;. Або адправіўся ў Афрыку і застаўся там, з-за чаго афрыканцы завуцца пунійцамі&lt;ref&gt;Гігін. Міфы 178&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]]
[[Катэгорыя:Блізкі Усход у старажытнагрэчаскай міфалогіі]]
[[Катэгорыя:Эпанімы]]</text>
      <sha1>crb5cdk7uegtgchhjsedzzk4sa3i4y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кілік (міфалогія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194862</id>
    <revision>
      <id>5197444</id>
      <parentid>4432647</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3261" sha1="rl3kuego6ocanalmzkj30c4tp63mycx" xml:space="preserve">{{Міфалагічны персанаж
 |Імя                    =
 |Арыгінальнае напісанне =
 |Тлумачэнне імя         =
 |Тып                    =
 |Міфалогія              =
 |Пол                    =
 |Перыяд жыцця           =
 |Выява                  = 
 |Памер                  = 
 |Подпіс                 = 
 |Імя на іншых мовах     =
 |Грэцкае напісанне      = 
 |Лацінскае напісанне    =
 |У іншых культурах      =
 |Мясцовасць             =
 |Занятак                =
 |Паходжанне             =
 |Згадванні              =
 |Дынастыя               =
 |Бацька                 =
 |Маці                   =
 |Брат                   =
 |Сястра                 =
 |Муж                    =
 |Жонка                  =
 |Дзеці                  =
 |Месца пахавання        =
 |Звязаныя паняцці       =
 |Звязаныя персанажы     =
 |Звязаныя падзеі        =
 |Атрыбуты               =
 |Характэрныя рысы       =
 |Вахана                 =
 |Мантра                 =
 |Вікісховішча           =
}}
{{значэнні|Кілік}}
'''Кілік''' ({{lang-grc|Κίλιξ}}) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Сын [[Агенор]]а&lt;ref name=&quot;Герадот. Гісторыя VII 91&quot;&gt;Герадот. Гісторыя VII 91 &lt;/ref&gt; і [[Тэлефаса|Тэлефасы]] (або [[Фенікс (сын Агенора)|Фенікса]] і [[Касіяпея (міфалогія)|Касіяпеі]]&lt;ref&gt; Гесіёд. Пералік жанчын, фр.138 М.-У. &lt;/ref&gt;). Або сын Агенора, брат [[Кадм]]а&lt;ref&gt; Нон. Дзеянні Дыяніса II 685 &lt;/ref&gt;.

Адправіўся на пошукі [[Еўропа (міфалогія)|Еўропы]], але беспаспяхова. Назваў заваяваную ім зямлю ў вобласці ракі Пірама [[Кілікія]]й&lt;ref&gt; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 1, 1-2; Гігін. Міфы 178 &lt;/ref&gt;. Раней яе жыхары зваліся гіпахеі&lt;ref name=&quot;Герадот. Гісторыя VII 91&quot;/&gt;. Паводле [[Еўгемер]]а, гэта кіраўнік Кілікіі, пераможаны [[Зеўс]]ам&lt;ref&gt; Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка VI, фр.1 &lt;/ref&gt;. Яго дзецьмі завуць [[Фасас, міфалогія|Фасаса]] і [[Фіва, дачка Кіліка|Фіву]]&lt;ref&gt; Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.330&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]]
[[Катэгорыя:Эпанімы]]
[[Катэгорыя:Малая Азія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі]]
[[Катэгорыя:Кілікія]]</text>
      <sha1>rl3kuego6ocanalmzkj30c4tp63mycx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генерал-губернатар Барбадаса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203240</id>
    <revision>
      <id>5197494</id>
      <parentid>5185053</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс генерал-губернатараў Барбадаса */</comment>
      <origin>5197494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7123" sha1="j5pl8sum8rndiqmittu49yhrz5dncbe" xml:space="preserve">{{Дзяржаўная пасада
|пасада             = Генерал-губернатар Барбадаса
|арыгінальная назва = &lt;small&gt;Governor-General of Barbados&lt;/small&gt;
|краіна                = 
|эмблема               = Flag of Barbados.svg
|шырыня эмблемы        = 150 px
|подпіс эмблемы       = 
|цяперашні              = [[Эліят Белгрэйв|Сэр Эліят Белгрэйв]]
|прызначаны              = {{дата падзеі|1|6|1996}}
|партрэт               = 
|шырыня партрэта       = 
|подпіс партрэта      = 
|узначальвае           = 
|форма звароту       = 
|рэзідэнцыя            = 
|намінуецца          = 
|прызначаецца           = Кароль Злучанага Каралеўства
|тэрмін паўнамоцтваў       = 
|зарплата              = 
|з'явілася             = {{дата падзеі|29|11|1966}}
|скасавана            = 
|першы                = [[Джон Мантэгю Стоу|Сэр Джон Мантэгю Стоу]]
|апошні             = 
|сайт                  = http://www.barbados.gov.bb/gg.htm
}}
'''Генерал-губернатар Барбадаса''' ({{lang-en|Governor-General of Barbados}}) — прадстаўнік манарха [[Барбадас]]а. Паколькі манарх не можа знаходзіцца ва ўсіх [[Каралеўствы Садружнасці|Каралеўствах Садружнасці]], яна прызначае прадстаўнікоў для выканання сваіх абавязкаў у якасці каралевы Барбадаса. Генерал-губернатары нясуць адказнасць за прызначэнне [[Спіс прэм'ер-міністраў Барбадаса#Прэм'ер-міністры Барбадаса з 1966 года|прэм’ер-міністра]], а таксама іншых Міністраў Урада пасля кансультацый з прэм’ер-міністрам.

== Спіс генерал-губернатараў Барбадаса ==

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=2 cellspacing=2
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! !! Імя !! Партрэт !! Заняў пасаду !! Пакінуў пасаду
|-
|1-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Джон Мантэгю Стоу||en|John Montague Stow}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|29|11|1966}} || {{дата падзеі|18|5|1967}}
|-
|2-гі || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Арлі Уінстан Скот||en|Arleigh Winston Scott}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|18|5|1967}} || {{дата падзеі|9|8|1976}}&lt;ref name=Bar1&gt;Памёр на пасадзе генерал-губернатара&lt;/ref&gt;
|-
| || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Уільям Рэндальф Дуглас||en|William Randolph Douglas}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|9|8|1976}} || {{дата падзеі|17|11|1976}}
|-
|3-ці || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Дэйтан Лайл Уорд||en|Deighton Lisle Ward}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|17|11|1976}} || {{дата падзеі|9|1|1984}}&lt;ref name=Bar1/&gt;
|-
| || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Уільям Рэндальф Дуглас||en|William Randolph Douglas}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы,&lt;br /&gt;другі тэрмін)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|10|1|1984}} || {{дата падзеі|24|2|1984}}
|-
|4-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Х'ю Спрынгер||en|Hugh Springer}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|24|2|1984}} || {{дата падзеі|6|6|1990}}
|-
|5-ы || [[Сэр#Тытул|Дама]] {{нп3|Ніта Бэрау||en|Nita Barrow}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|6|6|1990}} || {{дата падзеі|19|12|1995}}&lt;ref name=Bar1/&gt;
|-
| || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Дэніс Уільямс||en|Denys Williams}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|19|12|1995}} || {{дата падзеі|1|6|1996}}
|-
|6-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] [[Кліфард Хасбэндс]] || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|6|1996}} || {{дата падзеі|21|10|2011}}
|-
| || {{нп3|Эліят Белгрэйв||en|Elliott Belgrave}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|11|2011}} || {{дата падзеі|30|5|2012}}
|-
| || [[Сандра Мейсан]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|30|5|2012}} || {{дата падзеі|1|6|2012}}
|-
|7-ы || [[Эліят Фіцрой Белгрэйв]] || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|6|2012}} || на пасадзе
|}

== Гл. таксама ==
* [[Прэм'ер-міністр Барбадаса]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.rulers.org/rulb1.html#barbados Спіс генерал-губернатараў Барбадаса на ''rulers.org''] {{ref-en}}
* [http://www.worldstatesmen.org/Barbados.html Спіс генерал-губернатараў Барбадаса на ''worldstatesmen.org''] {{ref-en}}

{{Генерал-губернатары Садружнасці}}

[[Катэгорыя:Палітыка Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Генерал-губернатары Барбадаса|*]]
[[Катэгорыя:Спісы:Барбадас]]</text>
      <sha1>j5pl8sum8rndiqmittu49yhrz5dncbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197496</id>
      <parentid>5197494</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс генерал-губернатараў Барбадаса */</comment>
      <origin>5197496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7109" sha1="e6v2h6a5uk9tjfqpp4nisa6s0mwcigk" xml:space="preserve">{{Дзяржаўная пасада
|пасада             = Генерал-губернатар Барбадаса
|арыгінальная назва = &lt;small&gt;Governor-General of Barbados&lt;/small&gt;
|краіна                = 
|эмблема               = Flag of Barbados.svg
|шырыня эмблемы        = 150 px
|подпіс эмблемы       = 
|цяперашні              = [[Эліят Белгрэйв|Сэр Эліят Белгрэйв]]
|прызначаны              = {{дата падзеі|1|6|1996}}
|партрэт               = 
|шырыня партрэта       = 
|подпіс партрэта      = 
|узначальвае           = 
|форма звароту       = 
|рэзідэнцыя            = 
|намінуецца          = 
|прызначаецца           = Кароль Злучанага Каралеўства
|тэрмін паўнамоцтваў       = 
|зарплата              = 
|з'явілася             = {{дата падзеі|29|11|1966}}
|скасавана            = 
|першы                = [[Джон Мантэгю Стоу|Сэр Джон Мантэгю Стоу]]
|апошні             = 
|сайт                  = http://www.barbados.gov.bb/gg.htm
}}
'''Генерал-губернатар Барбадаса''' ({{lang-en|Governor-General of Barbados}}) — прадстаўнік манарха [[Барбадас]]а. Паколькі манарх не можа знаходзіцца ва ўсіх [[Каралеўствы Садружнасці|Каралеўствах Садружнасці]], яна прызначае прадстаўнікоў для выканання сваіх абавязкаў у якасці каралевы Барбадаса. Генерал-губернатары нясуць адказнасць за прызначэнне [[Спіс прэм'ер-міністраў Барбадаса#Прэм'ер-міністры Барбадаса з 1966 года|прэм’ер-міністра]], а таксама іншых Міністраў Урада пасля кансультацый з прэм’ер-міністрам.

== Спіс генерал-губернатараў Барбадаса ==

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=2 cellspacing=2
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! !! Імя !! Партрэт !! Заняў пасаду !! Пакінуў пасаду
|-
|1-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Джон Мантэгю Стоу||en|John Montague Stow}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|29|11|1966}} || {{дата падзеі|18|5|1967}}
|-
|2-гі || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Арлі Уінстан Скот||en|Arleigh Winston Scott}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|18|5|1967}} || {{дата падзеі|9|8|1976}}&lt;ref name=Bar1&gt;Памёр на пасадзе генерал-губернатара&lt;/ref&gt;
|-
| || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Уільям Рэндальф Дуглас||en|William Randolph Douglas}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|9|8|1976}} || {{дата падзеі|17|11|1976}}
|-
|3-ці || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Дэйтан Лайл Уорд||en|Deighton Lisle Ward}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|17|11|1976}} || {{дата падзеі|9|1|1984}}&lt;ref name=Bar1/&gt;
|-
| || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Уільям Рэндальф Дуглас||en|William Randolph Douglas}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы,&lt;br /&gt;другі тэрмін)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|10|1|1984}} || {{дата падзеі|24|2|1984}}
|-
|4-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Х'ю Спрынгер||en|Hugh Springer}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|24|2|1984}} || {{дата падзеі|6|6|1990}}
|-
|5-ы || [[Сэр#Тытул|Дама]] {{нп3|Ніта Бэрау||en|Nita Barrow}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|6|6|1990}} || {{дата падзеі|19|12|1995}}&lt;ref name=Bar1/&gt;
|-
| || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Дэніс Уільямс||en|Denys Williams}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|19|12|1995}} || {{дата падзеі|1|6|1996}}
|-
|6-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] [[Кліфард Хасбэндс]] || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|6|1996}} || {{дата падзеі|21|10|2011}}
|-
| || [[Эліят Фіцрой Белгрэйв]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|11|2011}} || {{дата падзеі|30|5|2012}}
|-
| || [[Сандра Мейсан]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(часовы)&lt;/small&gt; || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|30|5|2012}} || {{дата падзеі|1|6|2012}}
|-
|7-ы || [[Эліят Фіцрой Белгрэйв]] || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|6|2012}} || на пасадзе
|}

== Гл. таксама ==
* [[Прэм'ер-міністр Барбадаса]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.rulers.org/rulb1.html#barbados Спіс генерал-губернатараў Барбадаса на ''rulers.org''] {{ref-en}}
* [http://www.worldstatesmen.org/Barbados.html Спіс генерал-губернатараў Барбадаса на ''worldstatesmen.org''] {{ref-en}}

{{Генерал-губернатары Садружнасці}}

[[Катэгорыя:Палітыка Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Генерал-губернатары Барбадаса|*]]
[[Катэгорыя:Спісы:Барбадас]]</text>
      <sha1>e6v2h6a5uk9tjfqpp4nisa6s0mwcigk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ілірый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205833</id>
    <revision>
      <id>5197472</id>
      <parentid>4404667</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3001" sha1="bunkzidl75dapmif5b4q3j9h6o2so11" xml:space="preserve">{{Міфалагічны персанаж
 |Імя                    =
 |Арыгінальнае напісанне =
 |Тлумачэнне імя         =
 |Тып                    =
 |Міфалогія              =
 |Пол                    =
 |Перыяд жыцця           =
 |Выява                  = 
 |Памер                  = 
 |Подпіс                 = 
 |Імя на іншых мовах     =
 |Грэцкае напісанне      = 
 |Лацінскае напісанне    =
 |У іншых культурах      =
 |Мясцовасць             =
 |Занятак                =
 |Паходжанне             =
 |Згадванні              =
 |Дынастыя               =
 |Бацька                 =
 |Маці                   =
 |Брат                   =
 |Сястра                 =
 |Муж                    =
 |Жонка                  =
 |Дзеці                  =
 |Месца пахавання        =
 |Звязаныя паняцці       =
 |Звязаныя персанажы     =
 |Звязаныя падзеі        =
 |Атрыбуты               =
 |Характэрныя рысы       =
 |Вахана                 =
 |Мантра                 =
 |Вікісховішча           =
}}
'''Ілірый''' (Ілірык, {{lang-grc|Ἰλλύριος}}) — персанаж [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]].

Сын [[Кадм]]а і [[Гармонія (міфалогія)|Гармоніі]]&lt;ref&gt; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 5, 4; Примечания Н. А. Чистяковой в кн. Аполлоний Родосский. Аргонавтика. М., 2001. С.210 &lt;/ref&gt;. Каля ракі Ілірык дзіця абвіла змяя, надаўшы яму сілу&lt;ref&gt; Веронские схолии к Вергилию. Энеида I 248 // Маяк И. Л. Рим первых царей. М., 1983. С.76 &lt;/ref&gt;. Паводле іншай версіі, сын [[Паліфем|Паліфема]] і [[Галатэя (нерэіда)|Галатэі]], [[эпанім]] ілірыйцаў, у яго былі сыны [[Энхелей]], [[Аўтарыей]], [[Дардан]], Майд, Таўлант, Перэб, дочкі Парто, Даарто, Дасаро і іншыя&lt;ref&gt; Апіян. Рымская гісторыя X 2 &lt;/ref&gt;. Дзеці Ілірыя далі свае імёны найбуйнейшым [[Ілірыйцы|ілірыйскім]] плямёнам.

{{зноскі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]]
[[Катэгорыя:Балканы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі]]
[[Катэгорыя:Эпанімы]]
[[Катэгорыя:Ілірыя]]</text>
      <sha1>bunkzidl75dapmif5b4q3j9h6o2so11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бульбафілум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206326</id>
    <revision>
      <id>5197825</id>
      <parentid>4348014</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T09:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3251" sha1="i4nnthpnmz57wqfc35lzxm6tlmywz6z" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Bulbophyllum auratum (as Cirrhopetalum auratum) - Edwards vol 29 (NS 6) pl 61 (1843).jpg
 |image title       = Bulbophyllum auratum
 |image descr       = ''[[Bulbophyllum auratum]]''. [[Батанічная ілюстрацыя]] з ''Edwards's Botanical Register'' (1843).
 |regnum            = Расліны
 |rang              = Род
 |latin             = Bulbophyllum
 |author            = [[Thouars]] (1822), [[nom. cons.]] 
 |syn               = 
 |typus             = {{Bt-latbel|Bulbophyllum nutans|aut=([[Thouars]]) [[Thouars]]|}} 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Bulbophyllum
 |commons           = Category:Bulbophyllum
 |grin              = 1786
 }}
[[Файл:Bulbophyllum lobbii Orchi 25.jpg|thumb|right|250px|''Bulbophyllum lobbii'']]
'''Bulbophyllum''' — [[род]] шматгадовых [[трава|травяністых]] раслін сямейства [[Архідныя]].

Адзін з найбольш шматлікіх родаў сямейства Архідныя.

== Назва ==

[[Абрэвіятура]] родавай назвы ў прамысловым і аматарскім [[кветкаводства|кветкаводстве]] — '''Bulb.'''&lt;ref name=&quot;al&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.orchidsaustralia.com/download_abbrevtab.pdf |title=Alphabetical list of standard abbreviations of all generic names. occurring in current use in orchid hybrid registration as at 31st December 2007 |access-date=25 жніўня 2014 |archive-date=10 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910111436/http://www.orchidsaustralia.com/download_abbrevtab.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Экалогія ==

[[Эпіфіт]]ы, радзей [[літафіт]]ы або наземныя расліны. Распаўсюджаныя ў трапічнай частцы [[Азія|Азіі]], у [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай]], [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай]] і [[Паўночная Амерыка|паўночнай Амерыцы]].

== Некаторыя віды ==

* {{bt-latbel|Bulbophyllum ornatissimum|Бульбафілум найпрыгажэйшы}}
* {{bt-latbel|Bulbophyllum putidum|}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Черевченко Т. М.'' Тропические и субтропические орхидеи — Киев: Наукова думка, 1993.
* Siegerist, Emly S.: Bulbophyllums and their allies: a grower's guide. — Portland, Or.: Timber Press, 2001. — 251. ISBN 0-88192-506-3.
== Спасылкі ==
* [http://www.orchidspecies.com Видовые очерки и фотографии на сайте Internet Orchid Species Photo Encyclopedia]{{ref-en}}
* [http://www.tropicos.org/name/40033093 Таксономия на сайте Tropicos]{{ref-en}}
* {{Плантарыум|92554|Бульбофиллум}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Пакаёвыя расліны]]
[[Катэгорыя:Эпідэндравыя]]</text>
      <sha1>i4nnthpnmz57wqfc35lzxm6tlmywz6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барбароў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206965</id>
    <revision>
      <id>5197474</id>
      <parentid>5045433</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14379" sha1="a7kd1dhyyxf6ufp8h182noeul5xem1d" xml:space="preserve">{{значэнні|тып=тапонім|Барбароў (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = аграгарадок
 |беларуская назва        = Барбароў
 |першае згадванне        = 1509
 |ранейшыя назвы          = Бабічы 
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Мазырскі
 |сельсавет               = Барбароўскі
}}
'''Барбаро́ў'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Barbaroŭ}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911g0039486&amp;q_id=9259587|title=Решение Мозырского районного Совета депутатов от 22 февраля 2011 года № 66 &quot;О преобразовании некоторых населённых пунктов Мозырского района в агрогородки&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20231105103803/https://etalonline.by/document/?regnum=d911g0039486&amp;q_id=9259587|archive-date=5 лістапада 2023|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], на рацэ [[Прыпяць]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Барбароўскі сельсавет|Барбароўскага сельсавета]].

Размешчаны за 27 км на паўднёвы захад ад чыгуначнай станцыі [[Міхалкі (станцыя)|Міхалкі]] (лінія [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]] — [[Оўруч (станцыя)|Оўруч]]), на аўтамабільнай дарозе [[Мазыр]] — [[Нароўля]]. Рачная прыстань.

Барбароў (Бабічы) — даўняе сяло, пазней [[мястэчка]] [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Мазыршчыны]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Бабіца на мапе 1613 г.jpg|thumb|left|Babica на карце ВКЛ 1613 г. (фрагмент).|225x225пкс]]Першы пісьмовы ўспамін пра Бабічы датуецца 1509 годам, калі вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Жыгімонт Стары]] падараваў сяло Аляксандру Багданавічу Гоцкаму «на вечнасць» &lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 8 (1499—1514). / A. Baliulis ir kt.- Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995. С. 339&lt;/ref&gt;. У апісанні Мазырскага замка 1552 года сказана, што ў Загальскай нядзелі{{efn-ua|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Мазырская воласць, як даводзілася несці замкавую службу, выконваць работы на карысць замка. Па нядзелях размяркоўваліся і плацёжныя павіннасці, гл.: Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский — Т. 1: Литовский период. — Одесса, 1912. С. 185, 189—190.|}} 30 чалавек сяла Бабічы, якое належала князю Збаражскаму, вось ужо 20 гадоў, як перасталі выконваць замкавыя павіннасці&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России. Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 644&lt;/ref&gt;. 7 мая 1607 года князь [[Януш Збаражскі]], ваявода брацлаўскі, падаў скаргу ў кіеўскі гродскі суд на панства [[Лукаш Сапега|Лукаша]] і Зофію з Кмітаў Сапегаў, уладальнікаў Чарнобыльскіх добраў{{efn-ua|Ім належаў і бліжэйшы да Бабічаў маёнтак Антонаў на рацэ Славечне, таксама пазначаны на карце Вялікага Княства Літоўскага 1613 года, гл.: Archiwum domu Sapiehów. T. I. Listy z lat 1575 – 1606. / Opracował dr. A. Prochaska. – Lwów,1892. S. 231, 305, 484 – 486|}}, за абрабаванне яго бабіцкіх падданых і невыкананне дэкрэту аб пакаранні вінаватых&lt;ref&gt;Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 104&lt;/ref&gt;. Паселішча Бабіца прысутнае і на карце [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 1613 года.

Назва Барбароў маёнтку і мястэчку [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] нададзена ў гонар ягонай жонкі Барбары з Ракіцкіх. Апісваючы паселішчы Беларускага Палесся, [[Адам Кіркор]] зазначыў наяўнасць у мястэчку руінаў вялікага замка з вежамі, валамі і равамі&lt;ref&gt;Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении. Литовское и Белорусское Полесье. Репринтное воспроизведение издания 1882 года. — Минск: БЭ, 1993. С. 381&lt;/ref&gt;. Замест струхлелай у [[1779]] годзе тут збудавалі новую драўляную на цагляным падмурку Успенскую царкву (згарэла ад удару маланкі ў [[1896]] годзе).

[[Файл:Барбароў на пляне Гэнэральнага межаваньня Рэчыцкага павету 1797 г.jpg|thumb|left|Мястэчка Барбароў альбо Бабічы на схематычным плане Рэчыцкага павета 1800 г.|236x236пкс]]У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Барбароў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Маёнтак, сканфіскаваны ў стражніка польнага літоўскага [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) за ўдзел у паўстаннні 1794 года, перададзены Якаву Сіверсу, з [[1808]] ва ўладанні Андрэя фон Гольста, у 1826 г. маёнтак канчаткова быў набыты спадчыннікамі [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] і перайшоў па спадчыне ў валоданне яго старэйшага сына [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (1796—1888). Станам на [[1795]] у Барбарове было 85 двароў, на [[1834]] — 91 двор. У [[1821]] адкрылася школа для дзяцей сялян. На [[1833]] існавалі карчма, 4 вадзяныя млыны і паромная пераправа. У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] на беразе ракі сфарміравалася сядзіба — палац (не захаваўся), флігель і пейзажны парк (5 дзесяцінаў). Мелася капліца. У [[1863]] адкрылася школа, якая размяшчалася ў сялянскай хаце. Праз мястэчка праходзілі гасцінцы з [[Міхалкі (Мазырскі раён)|Міхалкаў]] у [[Чарнобыль]] і [[Хойнікі]]. Паводле вынікаў перапісу ([[1897]]) — 108 двароў, хлебазапасны магазін, 2 крамы. Побач знаходзіліся аднайменныя фальваркі (16 двароў) і сядзіба з броварам. Акрамя земляробства і сплава лесу жыхары займаліся бандарным рамяством.

[[1 студзеня]] [[1919]] згодна з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі Барбароў увайшоў у склад [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала мястэчка разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] Барбароў вярнулі [[БССР]], дзе ён стаў цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на [[2004]] тут было 102 гаспадаркі.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot; caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot;&gt;
Выява:Barbaroŭ, Horvat. Барбароў, Горват (1901-17) (2).jpg|[[Барбароўская сядзіба|Сядзіба]], брама
Выява:Barbaroŭ, Horvat. Барбароў, Горват (1901-17).jpg|[[Барбароўская сядзіба|Палац]]
Выява:Barbaroŭ, Horvat. Барбароў, Горват (1901-17) (3).jpg|[[Барбароўская сядзіба|Палац]], інтэр’ер
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
* '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1897]] — 584 чал. у ''мястэчку Барбароў'', 82 чал. у ''фальварках''
* '''[[XX стагоддзе]]''': [[1959]] — 520 чал.
* '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2004]] — 261 чал.&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}&lt;/ref&gt;

== Інфраструктура ==
У вёсцы працуюць базавая школа, дашкольная ўстанова, фельчарска-акушэрскі пункт, дом культуры, бібліятэка, пошта.

== Забудова ==
Планаванне складаецца з простай, бессістэмна забудаванай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Жылыя дамы драўляныя, сядзібнага тыпу.

== Славутасці ==
* Парк (1840-я)
* [[Барбароўская сядзіба|Фрагменты сядзібна-паркавага комплексу Горватаў]] (XIX ст.) — {{ГККРБ 4|313Г000518}}
** Фігель, вул. Ленінская, 84 (інв. №330/С-8595)
** Парк
** Мосцік
** Уязная брама, вул. Мацапуры М.Я.

=== Страчаная спадчына ===
* Капліца (XIX ст.; каталіцкая)
* Палац Горватаў (XIX ст.)
* [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы, Барбароў|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ([[1779]]; грэка-каталіцкая)

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Яфрэмавіч Мацапура]] (1908—1972) — беларускі навуковец у галіне механізацыі і электрафікацыі сельскай гаспадаркі
* [[Мікалай Макаравіч Пятрэнка]] (1919—1997) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар, педагог

== Заўвагі ==
{{Notelist-ua}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}
* ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121.
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|105|Barbarów}}
* ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Барбароўскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Барбароўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Мазырскага раёна]]
[[Катэгорыя:Барбароў| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Горваты]]
[[Катэгорыя:Гольсты]]
[[Катэгорыя:Сіверсы]]</text>
      <sha1>a7kd1dhyyxf6ufp8h182noeul5xem1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўночная Атлантыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210059</id>
    <revision>
      <id>5197489</id>
      <parentid>5197356</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5197489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="s9449g1fz2qk2ji24uylcqaa0vx4yr8" xml:space="preserve">{{Мора
|Тып = частка акіяна}}
'''Паўночная Атлантыка''' — устойлівая назва для паўночнай часткі [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]].

Размяшчаецца паміж кантынентамі [[Паўночная Амерыка]] і [[Еўразія]] прыкладна да паралелі 20' паўночнай шыраты. На поўначы абмежавана па мерыдыяне ўсходніх астравоў архіпелага [[Шпіцберген]]. Шырыня Паўночнай Атлантыкі вагаецца ад 3500 да 6400 км. Да басейна Паўночнай Атлантыкі адносяць [[Міжземнае мора]] і ўмоўна [[Чорнае мора|Чорнае]], [[Азоўскае мора|Азоўскае]] і [[Каспійскае мора|Каспійскае]] моры.

У тэктанічным плане Паўночная Атлантыка прадстаўлена падводнай ускраінай мацерыкоў, акіянскім ложам і сярэдзінна-акіянічным хрыбтом. Нафтагазаноснасць звязана з першай геатэктурай акіянскага дна.

Воды Паўночнай Атлантыкі з'яўляюцца асноўным пастаўшчыком цяпла ў [[Паўночны Ледавіты акіян]] праз цёплае [[Паўночна-Атлантычнае цячэнне]]&lt;ref name=&quot;sciencecompulentaru_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;riaru_1&quot; /&gt;.

Паўночная Атлантыка — адзін з самых актыўных для суднаходства і рыбалоўства раёнаў [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]]&lt;ref name=&quot;geo1septemberru_1&quot; /&gt;.

Сярод дзяржаў Паўночнай Атлантыкі быў сфарміраваны ваенны блок [[НАТА]].

== Гл. таксама ==
* [[Атлантычны акіян]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|refs=

&lt;ref name=&quot;sciencecompulentaru_1&quot;&gt;{{cite web |url=http://science.compulenta.ru/590400/ |title=Паўночная Атлантыка награвае Арктыку |publisher=[[Кампустужка]] |date=2011-01-28 |description=Павышэнне тэмпературы паўночнай часткі Атлантычнага акіяна ўзмацніла пацяпленне ў Арктыцы |lang=ru |accessdate=2012-10-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110402212154/http://science.compulenta.ru/590400/ |archivedate=2 красавіка 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;riaru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/arctic_news/20110128/327376153.html|title=Вада ў Паўночнай Атлантыцы нагрэлася да двухтысячагадовага рэкорду|publisher=[[РІА Навіны]]|date=2011-01-28|description=Тэмпература вады ў Паўночнай Атлантыцы ўплывае на стан усяго Паўночнага Ледавітага акіяна|lang=ru|accessdate=2012-10-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRvAHcZN?url=http://www.ria.ru/arctic_news/20110128/327376153.html|archivedate=16 кастрычніка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;geo1septemberru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://geo.1september.ru/view_article.php?id=200200306|title=Мировое морское судоходство|publisher=[[Первое сентября (издательский дом)]]|author=В.П. Максаковский|description=Очерк из нового издания книги «Географическая картина мира»|lang=ru|accessdate=2012-10-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BWgrRyL3?url=http://geo.1september.ru/view_article.php?id=200200306|archivedate=19 кастрычніка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Акіяны}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Атлантычны акіян]]</text>
      <sha1>s9449g1fz2qk2ji24uylcqaa0vx4yr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фракійская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213632</id>
    <revision>
      <id>5197692</id>
      <parentid>5028749</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36582" sha1="kv5r217mxjdukd3qj6fugcliwtcbanh" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Мова       
|імя                = Фракійская мова
|саманазва    = 
|краіны          = [[Фракія|Фракіі]] (суч. [[Балгарыя]], [[Паўночная Македонія]], еўрапейская частка [[Турцыя|Турцыі]], паўднёвы ўсход [[Румынія|Румыніі]], пэўныя рэгіёны [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Сербія|Сербіі]])
|рэгіёны                    = Усходняя Еўропа
|катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]]
|класіфікацыя              = [[Індаеўрапейская сям'я]]
: «[[Палеабалканскія мовы]]»
|афіцыйная мова          = 
|рэгулюе                = 
|Код па ISO 639-1          = 
|Код па ISO 639-2(B)       = 
|Код па ISO 639-2(T)       = txh
|Код па SIL                = 
}}
'''Фракі́йская мова''' — адна з моў [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай]] сям'і моў, у старажытныя часы распаўсюджаная на поўдні [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў гістарычным рэгіёне [[Фракія]], які ахопліваў сучасныя [[Балгарыя|Балгарыю]], [[Паўночная Македонія|Паўночную Македонію]], еўрапейскую частку [[Турцыя|Турцыі]], а таксама паўднёвы ўсход сучаснае [[Румынія|Румыніі]] (Дабруджа) і некаторыя часткі [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Сербія|Сербіі]]; была распаўсюджана сярод гістарычнага этнасу [[фракійцы|фракійцаў]]. Раннім [[Сярэднявечча]]м датуецца смерць мовы.

Даведзены індаеўрапейскі характар мовы, аднак не ўсталяваная яе дакладная класіфікацыя сярод індаеўрапейскіх моў. Як і іншыя падобныя старажытныя мовы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвостраву]], фракійская мова часта аб'ядноўваецца пад паняццям ''[[палеабалканскія мовы]]'', які не з'яўляецца генетычным аб'яднаннем і ўключае толькі шэраг некласіфікаваных індаеўрапейскіх моў рэгіёна.

Мова вядомая толькі дзякуючы досыць абмежаванаму корпусу пісьмовых помнікаў, які ўключае ў сябе серыю [[Глоса (лексікаграфія)|глосаў]] у старажытнагрэчаскіх крыніцах і некалькі надзвычай кароткіх надпісаў. [[Граматыка]] мовы дагэтуль не рэканструяваная, часам да фракійскай мовы адносяць словы няяснай этымалогіі [[балгарская мова|балгарскай]] і [[румынская мова|румынскай]] моў.

== Гісторыя ==
Фракійцы згадваюцца ўжо ў часы [[Гамер]]а як саюзнікі траянцаў, пазней сведчанні [[Герадот]]а згадвалі фракійцаў як другі паводле колькасці народ пасля індыйцаў. У [[V стагоддзе|V ст.]] да н.э. фракійцам удалося стварыць уласную дзяржаву, якая, аднак ужо ў наступным стагоддзі была заваявана македонцамі. Пачынаючы з [[II стагоддзе|II ст.]] да н.э. Фракію пачынаюць паступова заваёўваць [[Старажытны Рым|рымляне]].

Прыкладна не пазней за [[V стагоддзе|V ст.]] н.э. большасць фракійцаў зведала раманізацыю або элінізацыю (моўную [[культурная асіміляцыя|асіміляцыю]] з пераходам на лаціну або грэчаскую мовы). Іншыя звесткі падаюць поўнае выцясненне фракійскай мовы на перыяд [[VI стагоддзе|VI ст.]] н.э., што адбывалася дыялектамі [[славяне|славян]], якія на той час перасяліліся ў Фракію. У якасці доказу на карысць асіміляцыі фракійцаў славянамі, а не ранейшымі грэкамі, разглядаецца тое, што назва балгарскага [[Плоўдзіў|Плоўдзіву]] ўзыходзіць да фракійскага ''Pulpuldeva'', а не да старажытнагрэчаскага Φιλιππούπολις&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.|частка = |загаловак = Encyclopedia of Indo-European culture|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = London|выдавецтва = Fitzroy Dearborn Publishers|год = 1997|том = |старонкі = 575-576|старонак = |серыя = |isbn = 9781884964985|тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Некаторыя лінгвісты таксама дапускаюць мажлівасць існавання фракійскага субстрату ў румынскай мове.

== Класіфікацыя ==
На цяперашні час агульнапрызнаным з'яўляецца індаеўрапейскі характар фракійскай мовы, аднак не ўсталяванае яе дакладнае месца сярод іншых моў гэтай сям'і.

Адной з найбольш распаўсюджаных гіпотэзаў класіфікацыі фракійскай мовы адносна іншых індаеўрапейскіх з'яўляецца гіпотэза аб утварэнні асобнай галіны з фракійскай і [[дакійская мова|дакійскай]] моў (апошняя была ў асноўным распаўсюджаная да раманізацыі сучаснае [[Румынія|Румыніі]] і [[Малдова|Малдовы]] на тэрыторыі гэтых сучасных краін). Раней таксама ставіліся спробы па выяўленні асаблівых сувязяў між фракійскай мовай і іншай індаеўрапейскай мовай няяснай класіфікацыі — [[фрыгійская мова|фрыгійскай]], аднак на цяперашні час гіпотэза аб фрака-фрыгійскіх сувязях у асноўным адхіленая&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = C. Brixhe.|частка = |загаловак = Ancient languages of Asia Minor|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Cambridge University Press|год = 2008|том = |старонкі = 3ff|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Існуюць таксама гіпотэзы аб паходжанні фракійскай мовы як даччыннай мовы адносна дакійскай.

Прадстаўленыя таксама гіпотэзы аб фрака-[[ілірыйскія мовы|ілірыйскіх]] сувязях і гіпотэзы, паводле якіх фракійская мова з'яўлялася асобнай галіной у складзе індаеўрапейскай сям'і моў (для параўнання, падобная класіфікацыя прынятая для [[Албанская мова|албанскай]] і [[армянская мова|армянскай]] моў). Высоўваюцца гіпотэзы, паводле якіх мяркуецца пра паходжанне Албанскай мовы з ілірыйскай мовы з фракійскім уплывам або непасрэдна з фракійскай. На думку балгарскага лінгвіста У. Георгіева, дакійская, фракійская і Албанская мова ўтвараюць уласную галіну ў складзе індаеўрапейскіх моў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Vladimir Gheorghiev.|частка = |загаловак = Raporturile dintre limbile dacă, tracă şi frigiană|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Studii Clasice|месца = |выдавецтва = |год = 1960|том = II|старонкі = 39-58|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;.

Тым не менш, у сувязі з вельмі маленькай ступенню пісьмовай фіксацыі дакійскай, ілірыйскай і фрыгійскай моў дадзеныя гіпотэзы з'яўляюцца малаабгрунтаванымі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Bičovský J.|частка = |загаловак = Vademecum starými indoeuvropskými jazyky|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Praha|выдавецтва = Nakladatelství Univerzity Karlovy|год = 2009|том = |старонкі = 248|старонак = |серыя = |isbn = 978-80-7308-287-1|тыраж = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fortson&gt;{{Кніга|аўтар = Fortson B.|частка = |загаловак = Indo-European language and culture. An Introduction|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Padstow|выдавецтва = Blackwell Publishing|год = 2004|том = |старонкі = 404|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Іншыя пункты гледжання адмаўляюць гэтыя гіпотэзы паводле іншых крытэраў: так, гіпотэза фрака-ілірыйскіх сувязяў крытыкуецца ў сувязі з мажлівым узаемным уплывам дзвюх моў&lt;ref&gt;Hemp, Georgiev, et al.&lt;/ref&gt;.

Пастулююцца сувязі меркаванае фрака-дакійскай галіны з Албанскай, старажытнагрэчаскай або [[балтыйскія мовы|балтыйскімі]]&lt;ref&gt;Holst (2009):66.&lt;/ref&gt; мовамі. Прапаноўваліся гіпатэтычныя сувязі фракійскай мовы з іншай палеабалканскай мовай, [[пеанійская мова|пеанійскай]], што, аднак, таксама з'яўляецца сумніўным праз слабую зафіксаванасць апошняй.

Румынскім лінгвістам С. Алцяну была высунутая гіпотэза, паводле якой дакійская і фракійская мова першапачаткова з'яўляліся «[[кентум]]нымі» мовамі, пасля чаго абедзве мовы зазналі сатэмізацыю&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Olteanu S.|загаловак=The TDM Palatal|арыгінал=|спасылка=http://soltdm.com/langtdm/phon/palatala_e.htm|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415071051/http://soltdm.com/langtdm/phon/palatala_e.htm|archivedate=15 красавіка 2009}}&lt;/ref&gt;.

На падставе пэўных паралеляў у тапаніміцы высоўвалася гіпотэза аб збліжэнні з фракійскай мовай балтыйскіх моў, на карысць чаго выступаў, у прыватнасці, Э. Палямэ&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Polomé, Edgar Charles.|частка = 1|загаловак = Balkan Languages (Illyrian, Thracian and Daco-Moesian)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Cambridge Ancient History|месца = |выдавецтва = |год = 1982|том = III|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Гіпотэзы цесных генетычных сувязяў між балтыйскімі мовамі і фракійскай, ілірыйскай і шэрагам іншых моў Балканаў прытрымліваўся савецкі даследчык балтыйскіх моў У. Тапароў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Топоров В. Н.|частка = Балтийские языки|загаловак = Лингвистический энциклопедический словарь|арыгінал = |спасылка = http://philology.ru/linguistics3/toporov-90c.htm|адказны = |выданне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = |год = 1990|том = |старонкі = 64|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;.

== Даследаванне ==
На цяперашні час у распараджэнні даследчыкаў знаходзіцца мала сведчанняў фракійскай мовы, асноўныя захаваныя пісьмовыя помнікі мовы ўяўляюць сабою кароткія фразы з некалькіх словаў, дэшыфроўка якіх не можа быць цалкам дакладнай. Некаторыя з гэтых сведчанняў могуць адлюстроўваць уласныя імёны або магічныя формулы&lt;ref&gt;Olteanu et al.&lt;/ref&gt;. Фракійская мова запісвалася [[грэчаскі алфавіт|грэчаскім алфавітам]], вядомыя [[лацінскі алфавіт|лацінскія]] надпісы пазнейшых перыядаў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Bičovský J.|частка = |загаловак = Vademecum starými indoeuvropskými jazyky|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Praha|выдавецтва = Nakladatelství Univerzity Karlovy|год = 2009|том = |старонкі = 249|старонак = |серыя = |isbn = 978-80-7308-287-1|тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Першыя помнікі фракійскай мовы ўзыходзяць да [[V стагоддзе|V ст.]] да н.э., існуе 80-90 глосаў у Гесыхіюса і Фоцыя, з якіх каля 30 лічацца дакладна фракійскімі&lt;ref name=fortson/&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.|частка = |загаловак = Encyclopedia of Indo-European culture|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = London|выдавецтва = Fitzroy Dearborn Publishers|год = 1997|том = |старонкі = 576|старонак = |серыя = |isbn = 9781884964985|тыраж = }}&lt;/ref&gt;.

Захаваныя [[лексема|лексемы]] фракійскай мовы сведчаць на карысць прыналежнасці фракійскай мовы да індаеўрапейскай сям'і моў, пры гэтым у іх складзе фракійская належала да г.зв. «[[сатэм]]ных» моў — моў, у якіх [[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскія]] палатальныя зычныя далі рэфлексы ў выглядзе свісцячых (да сатэмных індаеўрапейскіх моў адносяцца, напрыклад, [[славянскія мовы]]). Акрамя вышэйзгаданых сведчанняў, звесткі пра фракійскую мову адшукваюцца дзякуючы асабістым імёнам, [[тапаніміка|тапонімам]] (у тым ліку аронімам і гідронімам), назвам раслін, імёнам божастваў і невялікім корпусам лексемаў, якія прыводзіліся ў [[старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскіх]] тэкстах як спецыфічна фракійскія&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Duridanov, Ivan.|частка = |загаловак = The Language of the Thracians|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Шэраг іншых лексемаў прасочваецца ў старажытнагрэчаскіх тэкстах, дзе гэтыя лексемы не памянёныя ў якасці фракійскіх, або праз мясцовыя тапонімы і ўласныя імёны. Ніжэй прыведзеныя некаторыя ўзоры фракійскіх лексемаў, атрыманыя праз уласныя імёны, або знойдзеныя непасрэдна з улікам кагнатаў (роднасных словаў аднаго паходжання) іншых індаеўрапейскіх моў і пералікам [[Субстрат (мовазнаўства)|субстратных]] словаў сучасных моў рэгіёна. Некаторыя з гэтых лексемаў могуць мець неіндаеўрапейскае паходжанне.

{|border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! !! Зафіксаваная форма !! Пераклад !! Этымалогія !! Кагнаты
|-
| alopekis || || крышка, вечка ||  ||
|-
| asa || || [[бесы|бесійская]] назва падбелу ||  ||
|-
| aspios, esvas, asbe-, || || конь || [[праіндаеўрапейская мова|PIE]] ''*h₁éḱwos''|| {{lang-sa|áśva-}} (тое ж), [[авестыйская мова|авест.]] ''aspa'', (тое ж), {{lang-os|jäfs}}, [[пруская мова|пруск.]] ''aswinan'' «кабылінае малако», {{lang-lt|ašvíenis}} «жарабец», дыял. ''ešvà'' «кабыла».
|-
| bolinthos || || бык || PIE ''*bʰel-'', «набухаць» || {{lang-en|bull}} «бык», {{lang-sq|buall}}, тое ж (дыскусійна)
|-
|bria || || мястэчка || PIE ''*wriyeh₂'' або ''*gʷer-'' «моцны» ||  [[мікенская мова|мікенск.]] ''rijo'' «мыс», {{lang-bg|рид}}, тое ж, [[тахарскія мовы|тах. А.]] ''ri'', [[тахарскія мовы|тах. B]] ''rīye'' «мястэчка»; {{lang-el|barus}} «моцны».
|-
|bríloun || || цырульнік || PIE ''*bʰrī-l-'' || [[стараславянская мова|ст.-слав.]] ''briti'' «галіць», {{lang-sga|brissim}} «разбураю», {{lang-la|friare}} «церці, крышыць», альб. ''brej'', ''brêj'' «грызьці», санскр. ''bhrīn.anti'' «шкодзяць», лет. ''briauna'' «вастрыё [нажа]».
|-
|bríza || || пшаніца, жыта || 1) PIE ''*wrīǵʰ-'' або ''*breǵʰ-'' || баўг. ''brica'' (назва гатунку зерневай расліны), санскр. ''vrīhis'' «рыс», {{lang-no|brok}} (назва віду травы).
|-
|brynchos || || назва музычнага інструменту || PIE ''*bʰrm-kos'' || {{lang-grc|phórmynx}} (у эалійскім дыялекце); [[старажытнанямецкая мова|ст.-ням.]] ''brumme'' «дуда»&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Hermann Fischer, Adelbert von Keller, Wilhelm Pfleiderer.|частка = |загаловак = Schwäbisches Wörterbuch|арыгінал = |спасылка = http://books.google.si/books?id=h0Y_AAAAMAAJ&amp;hl=ru|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = H. Laupp|год = 1994|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;, баўг. ''brămči'' «звон», {{lang-ro|broancă}} «струнны інструмент», лет. ''braukyti'' «шчыпаць [струны інструменту]»|-
|-
|brytos, bryton, brutos, bryttion || || ячменевае піва || PIE ''*bʰrūto-'' || анг. ''broth'' «пахлёбка»; [[сярэдневерхненямецкая мова|сяр.-верх.-ням.]] ''briu'', альб. ''bruz'' «сіні, блакітны», ''brumë'' «цеста», {{lang-cy|brwd}} «бровар», лац. ''defrutum'' «звараны», стар.-грэчаск. ''apéphrysen'' «бурліць», санскр. ''bhurati'' «дрыжыць».
|-
|deiza, disza, diza, dizos || || умацаванае паселішча || PIE ''*dʰeigʰ-'' «мясіць гліну» || стар.-грэчаск. ''teichos'' «сцяна», авест. ''daeza'' (тое ж), анг. ''dough'' «цеста».
|-
| dinupula, ''*sinupyla'' (рэканструяваная форма) || || дзікі гарбуз || || лет. ''šúnobuolas'' (тое ж), альб. ''thënukël'' «кізіл», баўг. ''dinja'' «дыня», {{lang-pl|dynia}} «гарбуз».
|-
| embades || || боты ||  || альб. ''mbath'' (тое ж), ст.-верх.-ням. ''ambahte'' «староста».
|-
| génton || || мяса || PIE ''*gʷʰento-'' «біць, рэзаць» || лац. ''fendere'' «біць, штурхаць», {{lang-ang|gūth}} «баявы», альб. ''gjuaj'' «пераследваць, паляваць», вал. ''gwannu'' «закалоць», стар.-грэчаск. ''theínein'' «біць, забіваць», {{lang-hy|ganem}} «б'ю», санскр. ''hánti'' «б'е, забівае», ''hatyá'' (тое ж), [[гецкая мова|гецк.]] ''kuenzi'' «б'е», ст.-слав. ''žętva'' «ураджай, жніво, ужынак», ''žęteljĭ'' «жнец».
|-
| germe || || «цёплы» || PIE ''*gʷʰer-'', тое ж || стар.-грэчаск. ''thermos'' (тое ж), лац. ''formus'' (тое ж), {{lang-hi|gharam}} «цёплы, гарачы», {{lang-fa|gærm}} «цёплы», пруск. ''gorme'' «цеплыня», альб. ''zjarm'', ''zjerm'' (мн. л., дыял.), ''zjermë'', ''zjarme'' «агонь», лет. ''garmėti'' «акунуцца, апусціцца».
|-
| kalamindar || || [[платан]] || ||
|-
| kemos || || назва віду фруктовага дрэва || ||
|-
| ktistai (мн. л.) || || людзі ва ўстрыманні, манахі || ||
|-
| manteia || || шаўкавіца (дыскусійна) || || [[ілірыйскія мовы|ілірыйск.]] ''mantía'', альб. ''mandë'' (гескі дыялект), альб. ''mën'', ''man'' «ягада, шаўкавіца».
|-
| mendruta || || [[мёзы|мёзская]] назва бурака або чамярыцы чорнай || ||
|-
| mezēnai (а таксама атрыманае ''mezēna'')|| || «вершнік, конь» адпаведна ||  || альб. ''mëz'' «жарабя», рум. ''mânz'' (тое ж), [[месапская мова|месапск.]] ''Menzana''.
|-
| para, pera, peron || || мястэчка || || санскр. ''pura'' «горада, горад», альб. ''pjerr'' «згінаць, схіляць», пруск. ''pera'' «сукупнасць», ''peroni'' «грамада», лет. ''pilis'' «замак».
|-
| rhomphaia || || дзіда, меч (пазнейшае) || || альб. ''rrufë'', ''rrufeja'' «пярун, маланка, бліскавіца», баўг. ''roféja'', ''rufija'' (дыял., тое ж), лац. ''rumpere'' «разбіваць, ірваць», ст.-анг. ''reofan'' (тое ж).
|-
| sica || || назва кароткай колючай зброі, таксама згадваецца як ілірыйская лексема || PIE ''*sek-'' «рэзаць» || альб. ''thikë'' (тое ж, ранейшая рэканструяваная форма — ''*sica''), лац. ''secula'' «серп», ст.-анг. ''sagu'' «піла», арм. ''şiş'' «кінжал, шампур», польск. ''siekać'' «сячы», лет. ''seikėti'' «мерыць».
|-
| skálmē || || нож, меч || PIE ''*skolmeh₂'' || [[старажытнаскандынаўская мова|ст.-сканд.]] ''skalm'' «нож, кароткі меч», альб. ''shkallmë'' «меч, нож».
|-
| skárke || || манета || PIE ''*skerg-'' «звінець, бражджаць» || ст.-сканд. ''skark'' «шум», санскр. Sanskrit ''kharjati'' «рыпець», лет. ''skarda'' «волава».
|-
| spinos || || від камянёў || || альб. ''finjë'' (&lt; пр.-альб. ''*spinā'') «мыльная пена»
|-
| titha || з выразу ''Diana Germe'''titha''''' «Дыяна цеплагрудая» || грудзі (некаторыя этымалогіі) || || стар.-грэчаск. ''titthos'' (тое ж), лац. ''*titia'' (тое ж), альб. ''thitha'' «саскі», баўг. ''tsitsa'' (тое ж), рум. ''ţâţă'' (тое ж)
|-
| torelle || || плач || || альб. ''torrë'' «дурны» (гескі дыялект)
|-
| zalmós, zelmis || || скура || PIE ''*ḱelm-, *ḱolm-'' || {{lang-de|helm}} «шлем», альб. ''thelmë'' «ануча, павязка», лет. ''šálmas'', пруск ''salmis'' «шлем», ст.-слав. ''šlĕmъ'' (тое ж), санскр. ''śárman'' «вечка, крышка»
|-
| zeira, zira || || назва віду вопраткі || ||
|-
| zelas || || віно || PIE ''*ǵʰēlo-'' || [[старажытнамакедонская мова|ст.-макед.]] ''kalithos'' (тое ж), санскр. ''hālā'' (назва віду алкагольнага напою), альб. ''dhallë'' «кіслае малако», стар.-грэчаск. ''khális'' «віно», {{lang-be|зелле}}, {{lang-ru|зелье}} (тое ж)
|-
| zetraía || || гаршчок || PIE ''*ǵʰeutr-'' || стар.-грэчаск. ''khútra'' «міска»
|-
| zibythides || || арыстакратыя || || лет. ''žibut'' «светлы», баўг. ''šibam'' «біць, хвастаць», альб. ''thupër'', геск.''thupën'' «палка».
|-
|}

Іншай важнай крыніцай фракійскіх лексемаў лічацца археалагічныя сведчанні апісанняў г.зв. фракійскага вершніка — персанажа фракійскага эпасу, якія адшукваюцца па ўсёй Фракіі. На падставе існых дадзеных, а таксама кагнатаў іншых індаеўрапейскіх моў, мяркуецца, што ў фракійскай мове значэнне «конь», хутчэй за ўсё, перадавалася словам ''mezēna'' (&lt; PIE *mend-); акрамя таго, большасць даследчыкаў фракійскай мовы прыходзяць да высновы аб існаванні ў мове сінанімічных формаў ''aspios'', ''esvas'', ''asb-'', якія ўзыходзяць да PIE *ekwo і, зыходзячы з адпаведнасці свісцячага фракійскага праіндаеўрапейскай палатальнай, сведчаць на карысць існавання ў гэтай мове сатэмізацыі — гэтыя формы атрыманыя праз старажытныя пісьмовыя сведчанні ''Outaspios'' і ''Utaspios'', якія, імаверна, з'яўляліся часткай тэкстаў адпаведнае тэматыкі. На падставе праіндаеўрапейскага *ud- і некаторых іншых фракійскіх элементаў фармант ''Ut-'' трактуецца са значэннем «наверх, дагары»&lt;ref&gt;Georgiev, Olteanu et al.&lt;/ref&gt;. У сваю чаргу, значэнне іншых лексемаў можа хістацца (напрыклад, дыскусійнае значэнне выразу ''Germetitha'') або не з'яўляцца кагнатамі іншым індаеўрапейскім мовам нягледзячы на зненшяе падабенства лексемы.

Сярод захаваных урыўкаў тэкстаў або фразаў у распараджэнні сучасных лінгвістаў знаходзіцца толькі чатыры надпісы, якія могуць быць ідэнтыфікаваныя як фракійскія. Адным з узораў гэтага выразу з'яўляецца выраз, адчаканены на залатым кольцы грэчаскім алфавітам, кальцо было знойдзенае ў Балгарыі ў [[1912]] годзе і было вырабленае меркавана ў [[V стагоддзе|V ст.]] да н.э. У лацінскай транслітарацыі надпіс мае выгляд ''rolisteneas''/''nerenea''/''tiltean''/''ēsko''/''ara''/''zea''/''domean''/''tilezupta''/''miē''/''era''/''zēlta'', балгарскім даследчыкам Дзімітрам Дэчавым ён быў дэшыфраваны як «Я Ролістэнеас, сын Нерэнеаса; Тылезыпта, жанчына з Аразіі, пахавала мяне». Пазней Х. Спірыдэсам падзел словаў у сказе быў аспрэчаны: на яго думку, парадак словаў складаўся паводле бустрафедону (старажытнагрэчаскі спосаб запісу, калі парадак запісу слова чаргуецца ў залежнасці ад цотнасці: напрыклад, першы радок злева направа, другі — наадварот) і, такім чынам, прадстаўляў сабою выраз ΡΟΛΙΣ / ΤΕΝΕΑΣΝ / ΛΙΤΑ / ΕΝΕΠΕ / ΤΕΑΝΗΣ / ΚΟΑΜ / ΟΔΑΕΖ / ΑΡΕΑΝ / ΤΙΑ / ΕΖΥΕΗΙ / ΜΑΤΕΡΑ / ΖΗΛΤΑ, які трактуецца як «Места людзей з Тэа, накіраваных да Арэі, вышэйшай жрыцы Кабейры, якая прывяла нас да Тэа, дзе мы сталі насельнікамі горада віна».

Другі надпіс быў знойдзены ў [[1965]] годзе паблізу вёскі Кёлмен (паўднёвы ўсход Балгарыі) і датуецца [[VI стагоддзе|VI ст.]] да н.э. Надпіс складаецца з 56 сімвалаў грэчаскага алфавіта і верагодна з'яўляецца надпісам з надмагілья. Надпіс транслітаруецца як ''ebar''. ''zesasn ēnetesa igek''. ''a'' / ''nblabaēgn'' / ''nuasnletednuedneindakatr''. ''s''.

Іншы надпіс быў знойдзены ў Дуванлі (цэнтральная Балгарыя), гэты надпіс таксама адчаканены на кольцы і ўзыходзіць да [[V стагоддзе|V ст.]] да н.э. Надпіс адчаканены вакол выявы вершніка, пры гэтым з усяго 21 сімвалу дакладнай ідэнтыфікацыі паддаюцца толькі шаснаццаць. Надпіс мае выгляд ''ēuziē…..dele'' / ''mezēnai'' і трактуецца як «Вершнік Эўзі абараняе».

Сведчанні захаваных фракійскіх пісьмовых помнікаў адлюстроўваюць поўнае захаванне ў фракійскай мове праіндаеўрапейскіх ''*i'', ''*e'', ''*a'', ''*u'', ''*ī'', ''*ē'', ''*ā'', ''*ō'', ''*ū'' і пераход праіндаеўрапейскіх ''*o'', ''*ə'' ў ''a''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Дуриданов И.|частка = |загаловак = Езикът на траките|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = София|выдавецтва = Наука и изкуство|год = 1976|том = |старонкі = 24|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = Crossland, R. A.; Boardman, John.|частка = 3|загаловак = Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = The Cambridge Ancient History|месца = |выдавецтва = Cambridge University Press|год = 1982|том = 1|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-0-521-22496-3|тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар = I. I. Russu.|частка = |загаловак = Limba Traco-Dacilor|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Bucharest|выдавецтва = |год = 1967-1969|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар = J. H. Holst.|частка = |загаловак = Armenische Studien|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Wiesbaden|выдавецтва = |год = 2009|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{артыкул|аўтар=Paul Kretschmer.|загаловак=Glotta|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Zeitschrift für griechische und lateinische Sprache|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1915|выпуск=|том=|нумар=7|старонкі=|isbn=}}
* {{Кніга|аўтар = Polomé, Edgar Charles.|частка = 1|загаловак = Balkan Languages (Illyrian, Thracian and Daco-Moesian)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Cambridge Ancient History|месца = |выдавецтва = |год = 1982|том = III|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар = V. I. Georgiev.|частка = |загаловак = Introduction to the History of the Indo-European Languages|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Sofia|выдавецтва = |год = 1981|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{артыкул|аўтар=V. I. Georgiev.|загаловак=The Genesis of the Balkan Peoples|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=The Slavonic and East European Review|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1966|выпуск=44|том=|нумар=103|старонкі=|isbn=}}

== Спасылкі ==
* [http://soltdm.com/index.htm Збор публікацый пра фракійскую мову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071113100711/http://soltdm.com/index.htm |date=13 лістапада 2007 }}{{ref-en}}, Sorin Olteanu's Thraco-Daco-Moesian Languages Project (TDML)
* [http://www.wordgumbo.com/ie/cmp/thra.htm Збор фракійскіх лексемаў з кагнатамі іншых індаеўрапейскіх моў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150729063945/http://www.wordgumbo.com/ie/cmp/thra.htm |date=29 ліпеня 2015 }}{{ref-en}}, wordgumbo

[[Катэгорыя:Палеабалканскія мовы]]
[[Катэгорыя:Фракійцы]]</text>
      <sha1>kv5r217mxjdukd3qj6fugcliwtcbanh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Уладзіміравіч Калаур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218761</id>
    <revision>
      <id>5197782</id>
      <parentid>5127499</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прозвішча */</comment>
      <origin>5197782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6396" sha1="k131itwd8uyf4y9saidkjh4sza74pg9" xml:space="preserve">{{ДД}}
{{цёзкі2|Калаур}}
'''Павел Уладзіміравіч Калау́р'''&lt;ref&gt;[http://nbrb.by/bel/today/Board/biography.asp?id=22 Калаур Павел Уладзіміравіч]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://belta.belta.by/by/all_news/economics/Kalaur-pryjarytetnaj-zadachaj-zjaljaetstsa-zabespjachenne-fnansavaj-stablnasts_i_95514.html Калаур: прыярытэтнай задачай з’яўляецца забеспячэнне фінансавай стабільнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150104135635/http://belta.belta.by/by/all_news/economics/Kalaur-pryjarytetnaj-zadachaj-zjaljaetstsa-zabespjachenne-fnansavaj-stablnasts_i_95514.html |date=4 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt; (часам ''Калавур''&lt;ref&gt;[http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=43845 Павел Калавур ўзначаліць ААТ «Белзнешэканамбанк»]&lt;/ref&gt;; нар. {{ДН|14|8|1962}}, [[Белавуша]], [[Столінскі раён]]) — беларускі банкір, старшыня праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь з [[27 снежня]] [[2014]] года па 10 сакавіка 2025 года.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 14 жніўня 1962 года ў Столінскім раёне Брэсцкай вобласці.

Скончыў Пінскі ўлікова-крэдытны тэхнікум (сёння — [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт]]) у 1980 годзе па спецыяльнасці «Улік у ашчадных касах». У 1985 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя Куйбышава (сёння — [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]]) па спецыяльнасці «Фінансы і крэдыт». У 2001 годзе абараніў дысертацыю на суісканне навуковай ступені кандыдата эканамічных навук, тэма дысертацыі — «Манетарны саюз Беларусі і Расіі: эканамічныя перадумовы і наступствы».

Працаваў у [[Стоўбцы|Стаўбцоўскім]], [[Беразіно|Беразінскім]], [[Валожын]]скім аддзяленнях Дзяржбанка СССР — спачатку эканамістам, пасля намеснікам кіраўніка і кіраўніком адпаведна (1985—1987). З 1988 года кіраваў Валожынскім аддзяленнем Аграпрамбанка СССР, а пасля яго рэструктурызацыі — кіраўніком адпаведнага аддзялення Белаграпрамбанка (да 1993). У 1993—1999 быў намеснікам старшыні праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь, у 1999—2010 — першым намеснікам старшыні. У 2010—2014 кіраваў [[Белзнешэканамбанк]]ам.

27 снежня 2014 года прызначаны старшынёй праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[http://belta.belta.by/by/all_news/president/Pavel-Kalaur-naznachany-starshynej-Pralennja-Natsyjanalnaga-banka-Belarus_i_95498.html Павел Калаур назначаны старшынёй Праўлення Нацыянальнага банка Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150104124728/http://belta.belta.by/by/all_news/president/Pavel-Kalaur-naznachany-starshynej-Pralennja-Natsyjanalnaga-banka-Belarus_i_95498.html |date=4 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

Пры ім была выпрацавана праграма грашова-крэдытнай палітыкі пры абмежаваным павышэнні грашовай масы. У 2017 годзе ўпершыню за ўсе гады незалежнасці інфляцыя складае ўсяго 6 %. Рэдактары выдання «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» назвалі чалавекам года Паўла Калаура і яго каманду — за стабілізацыю рубля і вяртанне даверу да нацыянальнай валюты&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=201402 nashaniva.by]&lt;/ref&gt;.

10 сакавіка 2025 пазбаўлены пасады&lt;ref&gt;[https://president.gov.by/ru/events/kadrovye-naznacenia Кадровые назначения]&lt;/ref&gt;.

Кандыдат эканамічных навук, аўтар шэрагу артыкулаў на эканамічную тэматыку. Ганаровы супрацоўнік банкаўскай сістэмы Рэспублікі Беларусь.
== Прозвішча ==
Прозвішча мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Kal-a-uras''. Падобнеага ўтварэння старое жалудоцкае прозвішча Тараур (з першай асновай ''Tar-'').&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=215}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://nbrb.by/bel/today/Board/biography.asp?id=22 Звесткі на афіцыйным сайце Нацыянальнага банка]{{Недаступная спасылка}}
{{Старшыні праўлення Нацыянальнага Банка Рэспублікі Беларусь}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Калаур Павел Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Столінскім раёне]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Нацыянальнага банка Беларусі]]</text>
      <sha1>k131itwd8uyf4y9saidkjh4sza74pg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белая дача</title>
    <ns>0</ns>
    <id>221414</id>
    <revision>
      <id>5197754</id>
      <parentid>4832824</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11964" sha1="om4b6mlg4f1rwmruy21ac077cklm8h6" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = сядзіба
|Беларуская назва         = Белая дача
 |Выява                   = Belarus-Miensk-Manor of Adadurov 006.Jpeg
 |Подпіс выявы            = Белая дача ў 2012 г.
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = {{ГККРБ 4|713Г000041}}
|Краіна                   = Беларусь
|Назва месцазнаходжання   = горад
|Месцазнаходжанне         = Мінск
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 51|lat_sec = 6.4
 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 30|lon_sec = 32.35
 |region     = BY
 |CoordScale = 1000
|Канфесія                = 
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = [[неакласіцызм]]
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = канец [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = 
|Заканчэнне будаўніцтва  = 
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = рэканструявана
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
'''Бе́лая да́ча''', або '''Сядзі́ба Ададу́рава''' — гарадская сядзіба ў [[Мінск]]у ў жылым раёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]]. Помнік сядзібна-паркавай архітэктуры [[неакласіцызм]]у.
 
Пабудавана ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] на паўднёва-заходняй ускраіне Мінска (сучасная [[Вуліца Казінца (Мінск)|вул. Казінца]], 54). Знаходзіцца на ўзгорку, па схілах якога размешчаны [[пейзажны парк|парк пейзажнага тыпу]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Kurasoŭščyna, Bielaja dača. Курасоўшчына, Белая дача.jpg|міні|злева|Праект пабудовы]]
Пабудавана ў канцы XIX ст. у [[Курасоўшчына (вёска)|Курасоўшчыне]] пад Мінскам. Належала Мікалаю Яўграфавічу Ададураву, кіраўніку [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]].

У часе [[руска-японская вайна|руска-японскай вайны]] (1904—1905) сядзіба асвечана пад шпіталь для хворых і параненых з фронту.

Існуе меркаванне, што каменны будынак Белай дачы з'явіўся пазней дзякуючы Майсею Рогаву, кандыдату прыродазнаўчых навук. Адпаведна інвентарызацыі нерухомай маёмасці Мінска 1910 года, участак зямлі, на якім зараз змяшчаецца Белая дача, належаў Валянціне Маладзецкай. Пасля Руска-японскай вайны участак быў набыты М. Рогавым, і пад канец 1912 — пачатку 1913 года на ім быў пабудаваны аднапавярховы каменны будынак. На карысць гэтай версіі сведчыць праект пабудовы Белай дачы, які захаваўся да нашых дзён.

У пачатку 1920-х гадоў будынак нацыяналізаваны і перададзены сельскагаспадарчай школе разам з прылеглай тэрыторыяй. У 1931 годзе на аснове школы створана эксперыментальная база Інстытута глебазнаўства і аграхіміі&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.uchitelu.net/media/1784|title = Легенда о белой даче в Минске|publisher = www.uchitelu.net|language = ru|access-date = 10 жніўня 2017|archive-date = 4 кастрычніка 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121004084759/http://uchitelu.net/media/1784|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў сядзібным доме ў розныя часы змяшчаліся службы Інстытута глебазнаўства і аграхіміі і спартыўная база футбольнага клуба [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]].

З мая да сярэдзіны чэрвеня 1947 года мастак [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] жыў і працаваў на Белай дачы ў наваколлі Мінска. Тут ён напісаў некалькі дзясяткаў эцюдаў, якія сталі асновай цыклу карцін, прысвечаных Беларусі: «Зялёны май», «Зазелянелі беларускія бярозкі», «Яблыні ў квецені», «Беларусь. Ізноў заквітнела вясна»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.artmuseum.by/by/filb/belbir/gstoryya-muzeya|title=Музей В. К. Бялыніцкага-Бірулі. Магілёў|access-date=2017-08-10|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705065422/http://www.artmuseum.by/by/filb/belbir/gstoryya-muzeya|archive-date=5 ліпеня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Мастак [[Антон Стафанавіч Бархаткоў|Антон Бархаткоў]] суправаджаў Вітольда Бялыніцкага-Бірулю падчас працы на Белай дачы і таксама напісаў некалькі пейзажаў з краявідамі Курасоўшчыны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=13929|title=Невядомы Бялыніцкі-Біруля|access-date=2018-12-12|date=04 сакавіка 2017|publisher=kimpress.by|lang=be|archive-date=16 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016142813/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=13929|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/zusim-ne-aksamitnae-zhytstsye.html|title=Зусім не аксамітнае жыццё. Да 100-годдзя знакамiтага мастака Антона Бархаткова|access-date=2018-12-12|date = 20 лютага 2017|publisher = sb.by|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

У 1980-я гады дом рэстаўрыраваны паводле праекту Мінскіх навукова-рэстаўрацыйных майстэрняў. З 1990 годзе тут пэўны час месціўся Цэнтр беларускага фальклору&lt;ref&gt;{{radzima|3332}}&lt;/ref&gt;.

З 2000-х гадоў на пляцоўцы побач з сядзібай праводзяць святочныя мерапрыемствы да пэўных дзяржаўных святаў, таму насупраць будынка пабудавана сцэна.

У 2016 годзе сядзіба выстаўлена на аўкцыён&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.gb.by/novosti/ekonomika/sem-novykh-obektov-nedvizhimosti-vklyuch|title = Семь новых объектов недвижимости включены в перечень неэффективно используемого имущества Минска|date = 12 студзеня 2016|publisher = gb.by|language = ru}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2016 года будынак прададзены праз аўкцыён&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://charter97.org/be/news/2016/12/6/233527/|title = Белы дамок прадалі з аўкцыёну амаль за $170 тысяч|date = 6 снежня 2016|publisher = charter97.org|language = be}}&lt;/ref&gt;.

6 снежня 2016 года сядзіба была прададзеная праз аўкцыён прыватнай кампаніі &quot;Сільвер Капіталл&quot;. На 2018 год запланаваны пачатак рэстаўрацыйных прац, падчас якіх сядзібе вернуць аутэнтычны выгляд.&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://realty.tut.by/news/building/595305.html|title = &quot;Зарабатывать она не может&quot;. Как будет выглядеть &quot;Белая дача&quot; после реставрации и что там откроют|date = 6 чэрвеня 2018|publisher = tut.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20181119030050/http://realty.tut.by/news/building/595305.html|archive-date = 19 лістапада 2018|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; На 2023 год рэстаўрацыйныя працы працягваюцца.&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://realt.onliner.by/2023/02/09/pobyvali-vnutri-beloj-dachi-gde-zakanchivayut-rekonstrukciyu|title = Загадочная минская усадьба. Побывали внутри Белой дачи, где заканчивают реконструкцию - Недвижимость Onlíner|author = Надзея Конан|date = 9 лютага 2023|publisher = onliner.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20230308174137/https://realt.onliner.by/2023/02/09/pobyvali-vnutri-beloj-dachi-gde-zakanchivayut-rekonstrukciyu|archive-date = 8 сакавіка 2023|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

== Архітэктура ==
Прамавугольны [[Партэр (садова-паркавае мастацтва)|партэр]] вакол дому абмежаваны па перыметры радамі ліп і таполяў. Мураваны аднапавярховы сядзібны дом мае асіметрычную аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю, завершаную высокай васьміграннай вежай з [[балкон]]ам і зубчастым [[парапет]]ам. Будынак накрыты складаным дахам з [[атык]]амі і [[франтон]]ам на тарцах. Фасады аздобленыя [[рустоўка]]й, прафіляванымі паяскамі, [[Разетка (архітэктура)|разеткамі]] і інш. Арачныя аконныя і дзвярныя праёмы маюць пластычныя абрамленні. Унутры памяшканні розных памераў згрупаваны вакол цэнтральнага [[вестыбюль|вестыбюля]] і маюць [[анфілада|анфіладную]] ўзаемасувязь.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Manor of Adadurov, Minsk}}
{{ГККРБ|713Г000041}}
* {{radzima|3332}}
* {{ГБ|http://globustut.by/minsk/index5.htm#belaya_dacha}}
* {{Архіварта|belaja-dacha}}

{{Славутасці Мінска}}

[[Катэгорыя:Сядзібы Мінска]]
[[Катэгорыя:Мінск]]
[[Катэгорыя:Славутасці Мінска]]
[[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>om4b6mlg4f1rwmruy21ac077cklm8h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мышка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230602</id>
    <revision>
      <id>5197634</id>
      <parentid>5056348</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5197634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4606" sha1="ikt3kyyvsy3xsjgb7nd5bs7oe013q6h" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Мышка''' — рака ў [[Мінск|Мінску]], што на сучасных картах пазначаная як левы прыток [[Лошыца (рака)|Лошыцы]]. 

Паводле карты 1933 г. пачыналася за былой вёскай [[Сухарава (Мінск)|Сухарава]], а ў раёне цяперашняга мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] сцякалася з карацейшай рэчкай, што ўцякала справа. Урэшце [[Лошыца (рака)|Лошыца]] ўпадае ў [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]].

Дакумент 1557 г. (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта гэтую рэчку, што цячэ праз Пятроўшчыну (&quot;двор Пятроўскі&quot;) і мае пачатак каля Сухарава (&quot;двор Сухараўскі&quot;), недалёка рэчкі Дзівівелкі, але не згадвае ні рэчкі з назвай Мышка, ні назвы правага прытоку:&lt;blockquote&gt;«Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Да 1960-х гадоў рэчка лічылася добрым месцам адпачынку і рыбалкі. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] побач ракі размяшчалася нямецкая гаспадарка&lt;ref&gt;[http://tsm.by/modules.php?name=Pages&amp;page=50 Река Мышка] // Сайт «Твоя столица — Минск»&lt;/ref&gt;.

У 1960-х гадах пачалося абмяленне з прычыны будаўнічых і воднаінжынерных работ у наваколлі. Даўжыня ракі скарацілася з 7 да 2 км. Рака фактычна пераўтворана ў вадасховішча па аналогіі з ракой [[Сляпянская водная сістэма|Слепняй]] на ўсходзе Мінска&lt;ref&gt;[http://minsk-old-new.com/minsk-3209-ru.htm Речка Мышка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141107071324/http://minsk-old-new.com/minsk-3209-ru.htm |date=7 лістапада 2014 }} // Сайт «Минск старый и новый»&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [http://minsk-old-new.com/minsk-3209-ru.htm Рака Мышка на фотаграфіях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141107071324/http://minsk-old-new.com/minsk-3209-ru.htm |date=7 лістапада 2014 }} // Минск старый и новый
* [http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/ischeznuvshie-reki-minska-gde-protekali-pochemu-propali-i-kakie Исчезнувшие реки Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150415073235/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/ischeznuvshie-reki-minska-gde-protekali-pochemu-propali-i-kakie |date=15 красавіка 2015 }} // Репортаж телеканала СТВ

== Гл. таксама ==
* [[Водна-зялёны дыяметр Мінска]]

{{Рэкі Мінска}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Мінска]]
[[Катэгорыя:Басейн Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]</text>
      <sha1>ikt3kyyvsy3xsjgb7nd5bs7oe013q6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197635</id>
      <parentid>5197634</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5197635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4490" sha1="na4qa6767r21lveoevglaer6z5j9ead" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Мышка''' — рака ў [[Мінск|Мінску]], што на сучасных картах пазначаная як левы прыток [[Лошыца (рака)|Лошыцы]]. 

Паводле карты 1933 г. пачыналася за былой вёскай [[Сухарава (Мінск)|Сухарава]], а ў раёне цяперашняга мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] сцякалася з карацейшай рэчкай, што ўцякала справа. Урэшце [[Лошыца (рака)|Лошыца]] ўпадае ў [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]].

Дакумент 1557 г. (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта гэтую рэчку, што цячэ праз Пятроўшчыну і мае пачатак каля Сухарава, але не згадвае ні рэчкі з назвай Мышка, ні назвы правага прытоку:&lt;blockquote&gt;«Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Да 1960-х гадоў рэчка лічылася добрым месцам адпачынку і рыбалкі. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] побач ракі размяшчалася нямецкая гаспадарка&lt;ref&gt;[http://tsm.by/modules.php?name=Pages&amp;page=50 Река Мышка] // Сайт «Твоя столица — Минск»&lt;/ref&gt;.

У 1960-х гадах пачалося абмяленне з прычыны будаўнічых і воднаінжынерных работ у наваколлі. Даўжыня ракі скарацілася з 7 да 2 км. Рака фактычна пераўтворана ў вадасховішча па аналогіі з ракой [[Сляпянская водная сістэма|Слепняй]] на ўсходзе Мінска&lt;ref&gt;[http://minsk-old-new.com/minsk-3209-ru.htm Речка Мышка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141107071324/http://minsk-old-new.com/minsk-3209-ru.htm |date=7 лістапада 2014 }} // Сайт «Минск старый и новый»&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [http://minsk-old-new.com/minsk-3209-ru.htm Рака Мышка на фотаграфіях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141107071324/http://minsk-old-new.com/minsk-3209-ru.htm |date=7 лістапада 2014 }} // Минск старый и новый
* [http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/ischeznuvshie-reki-minska-gde-protekali-pochemu-propali-i-kakie Исчезнувшие реки Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150415073235/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/ischeznuvshie-reki-minska-gde-protekali-pochemu-propali-i-kakie |date=15 красавіка 2015 }} // Репортаж телеканала СТВ

== Гл. таксама ==
* [[Водна-зялёны дыяметр Мінска]]

{{Рэкі Мінска}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Мінска]]
[[Катэгорыя:Басейн Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]</text>
      <sha1>na4qa6767r21lveoevglaer6z5j9ead</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Правілы Вікіпедыі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>235357</id>
    <revision>
      <id>5197561</id>
      <parentid>5190447</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9283" sha1="k0tnzw8w767ap3kwpi4o77kk1vr3dmn" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання|Непрадузяты пункт гледжання]]

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k0tnzw8w767ap3kwpi4o77kk1vr3dmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197563</id>
      <parentid>5197561</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9318" sha1="eugvfos0jllohfo4nrnk8rwyh624ixg" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання|Непрадузяты пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НпПГ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eugvfos0jllohfo4nrnk8rwyh624ixg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197580</id>
      <parentid>5197563</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9152" sha1="8gqqgoz9l8segdwxksbm9khq161ec0f" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8gqqgoz9l8segdwxksbm9khq161ec0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197585</id>
      <parentid>5197580</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9318" sha1="eugvfos0jllohfo4nrnk8rwyh624ixg" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання|Непрадузяты пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НпПГ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eugvfos0jllohfo4nrnk8rwyh624ixg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197586</id>
      <parentid>5197585</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5197585|5197585]] аўтарства [[Special:Contributions/Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя]] ([[User talk:Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|размовы]])</comment>
      <origin>5197586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9152" sha1="8gqqgoz9l8segdwxksbm9khq161ec0f" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8gqqgoz9l8segdwxksbm9khq161ec0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197592</id>
      <parentid>5197586</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Няхай будзе так.</comment>
      <origin>5197592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9318" sha1="eugvfos0jllohfo4nrnk8rwyh624ixg" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання|Непрадузяты пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НпПГ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eugvfos0jllohfo4nrnk8rwyh624ixg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197595</id>
      <parentid>5197592</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5197592|5197592]] аўтарства [[Special:Contributions/Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя]] ([[User talk:Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|размовы]])</comment>
      <origin>5197595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9152" sha1="8gqqgoz9l8segdwxksbm9khq161ec0f" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8gqqgoz9l8segdwxksbm9khq161ec0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197599</id>
      <parentid>5197595</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5197595|5197595]] аўтарства [[Special:Contributions/JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[User talk:JerzyKundrat|размовы]])</comment>
      <origin>5197599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9318" sha1="eugvfos0jllohfo4nrnk8rwyh624ixg" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання|Непрадузяты пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НпПГ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eugvfos0jllohfo4nrnk8rwyh624ixg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197604</id>
      <parentid>5197599</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9152" sha1="8gqqgoz9l8segdwxksbm9khq161ec0f" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя                        = Правілы Вікіпедыі
| загаловак                  = [[Вікіпедыя:Спіс правіл і рэкамендацый|Правілы і рэкамендацыі Вікіпедыі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПР]]&lt;/small&gt;)
| клас_спісаў                = hlist

| загаловак1                 = Афіцыйна
| спіс1                      = 
* [[Вікіпедыя:Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі|Заява Джымі Вэйлза пра асновы Вікіпедыі]]
* [[Вікіпедыя:Адмова ад адказнасці|Адмова ад адказнасці]]

| загаловак2                 = [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|Пяць слупоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:5С]]&lt;/small&gt;)
| спіс2                      = 
* [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЧНЗВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|Нейтральны пункт гледжання]] (&lt;small&gt;[[ВП:НПГ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарскія правы|Свабоднае карыстанне]] (&lt;small&gt;[[ВП:АП]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этыкет|Этыкет]] (&lt;small&gt;[[ВП:Э]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы|Няма цвёрдых правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:ІП]]/[[ВП:ІУП]]&lt;/small&gt;)

| загаловак3                 = Механізмы 
| спіс3                      = 
* [[Вікіпедыя:Кансэнсус|Кансэнсус]] (&lt;small&gt;[[ВП:КС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Перасылкі|Перасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:П]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя|Катэгарызацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:К]]/[[ВП:КАТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зноскі|Зноскі]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗН]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:СНК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Догляд|Догляд]] (&lt;small&gt;[[ВП:Д]]/[[ВП:ДД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Дробная праўка|Дробная праўка]] (&lt;small&gt;[[ВП:ДР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Артыкулы-сіроты|Артыкулы-сіроты]] (&lt;small&gt;[[ВП:СІР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы выкарыстання ботаў|Правілы выкарыстання ботаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПВБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонкі размоў|Старонкі размоў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СР]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблоны]] (&lt;small&gt;[[ВП:Ш]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Падстаронкі|Падстаронкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:/]]&lt;/small&gt;)

| загаловак4                 = Змест артыкулаў
| спіс4                      = 
* [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|Найменне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|Аўтарытэтныя крыніцы]] (&lt;small&gt;[[ВП:АК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Значнасць|Значнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗ]]/[[ВП:ЗНАЧ]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Значнасць асоб]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЗА]]/[[ВП:КЗА]]&lt;/small&gt;)
** [[Вікіпедыя:Крытэрыі значнасці сродкаў масавай інфармацыі|Значнасць СМІ]] (&lt;small&gt;[[ВП:КЗСМІ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў|Біяграфіі сучаснікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:БС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання|Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання]] (&lt;small&gt;[[ВП:КДВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Пераклад|Пераклад]] (&lt;small&gt;[[ВП:Пераклад]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Накід|Накід]] (&lt;small&gt;[[ВП:СТАБ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унікайце няпэўных выразаў|Унікайце няпэўных выразаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:УНВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Апостраф|Апостраф]] (&lt;small&gt;[[ВП:Апостраф]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі|Унутраныя спасылкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:УС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Неадназначнасць]] (&lt;small&gt;[[ВП:Н]]/[[ВП:СЗ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Спісы|Спісы]] (&lt;small&gt;[[ВП:С]]/[[ВП:СПІСЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі|Адміністрацыйны падзел Беларусі]] (&lt;small&gt;[[ВП:АПБ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак5                 = Адхіленні&lt;br&gt;і парушэнні
| спіс5                      = 
* [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]] (&lt;small&gt;[[ВП:НУД]]/[[ВП:НУДА]]/[[ВП:УД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|Вандалізм]] (&lt;small&gt;[[ВП:В]]/[[ВП:ВАНД]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|Аўтабіяграфія]] (&lt;small&gt;[[ВП:АЎТА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне|Хуткае выдаленне]] (&lt;small&gt;[[ВП:ХВ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак|Выдаленне старонак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВДС]]&lt;/small&gt;)

| загаловак6                 = Паводзіны
| спіс6                      = 
* [[Вікіпедыя:Праўце смела|Праўце смела]] (&lt;small&gt;[[ВП:СМЕЛА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|Этычныя паводзіны]] (&lt;small&gt;[[ВП:ЭП]]/[[ВП:ВЕТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:СУ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не даводзьце да абсурду]] (&lt;small&gt;[[ВП:НДА]]/[[ВП:НДДА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] (&lt;small&gt;[[ВП:НАПА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў|Правіла трох адкатаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПТА]]/[[ВП:3А]]/[[ВП:П3А]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вайна правак|Вайна правак]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВАЙНА]]/[[ВП:ВПР]]&lt;/small&gt;)

| загаловак7                 = Супольнасць
| спіс7                      = 
* [[Вікіпедыя:Правілы|Функцыянаванне правіл]] (&lt;small&gt;[[ВП:Правілы]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка|Асабістая старонка ўдзельніка]] (&lt;small&gt;[[ВП:АС]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Вырашэнне канфліктаў|Вырашэнне канфліктаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВК]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|Правілы правядзення выбараў адміністратараў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ППВА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні парталаў|Рэкамендацыі па вядзенні парталаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПЛ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Рэкамендацыі па вядзенні праектаў|Рэкамендацыі па вядзенні праектаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:ПРАЕКТЫ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Блакіроўкі|Блакіроўкі]] (&lt;small&gt;[[ВП:БЛ]]&lt;/small&gt;)

| загаловак8                 = Праекты правіл
| спіс8                      = 
* [[Вікіпедыя:Архівацыя|Архівацыя]] (&lt;small&gt;[[ВП:АРХ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Афармленне артыкулаў|Афармленне артыкулаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:АА]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|Лялечны тэатр]] (&lt;small&gt;[[ВП:ВІРТ]]&lt;/small&gt;)
* [[Вікіпедыя:Не чапляйцеся да пачаткоўцаў|Не чапляйцеся да пачаткоўцаў]] (&lt;small&gt;[[ВП:НЧП]]&lt;/small&gt;)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Для прасторы Вікіпедыя]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8gqqgoz9l8segdwxksbm9khq161ec0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лапаціна (Гомельскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245662</id>
    <revision>
      <id>5197445</id>
      <parentid>4905732</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1485" sha1="evosauax3raf56tb0jc7mrp95woep4u" xml:space="preserve">{{значэнні|Лапаціна}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Лапаціна
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Гомельскі
|сельсавет             = Пакалюбіцкі
}}

'''Лапа́ціна'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лапа́цін, м.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Lapacina}}, {{lang-ru|Лопатино}}) — [[вёска]] ў [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]].

У 1926—1927 гадах цэнтр [[Лапацінскі сельсавет (Гомельскі раён)|Лапацінскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>evosauax3raf56tb0jc7mrp95woep4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прудок (Гомельскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245666</id>
    <revision>
      <id>5197433</id>
      <parentid>4905735</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="liks8dlhvhqr3ftgkmmh83bnshr4lcn" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Прудок}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Прудок
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Гомельскі
|сельсавет             = Пакалюбіцкі
}}

'''Прудо́к'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Prudok}}) — [[пасёлак]] у [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>liks8dlhvhqr3ftgkmmh83bnshr4lcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ржавец (Гомельскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245667</id>
    <revision>
      <id>5197431</id>
      <parentid>4905736</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1225" sha1="kw3bq5qs5xyhog5nxoavu9y51lwei17" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Ржавец}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Ржавец
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Гомельскі
|сельсавет             = Пакалюбіцкі
}}

'''Ржаве́ц'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ržaviec}}) — [[пасёлак]] у [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>kw3bq5qs5xyhog5nxoavu9y51lwei17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Светлая Зара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245668</id>
    <revision>
      <id>5197436</id>
      <parentid>4905737</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1241" sha1="opck72rze17tt81cujcgxelsez7ylw0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Светлая Зара
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Гомельскі
|сельсавет             = Пакалюбіцкі
}}

'''Све́тлая Зара́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Svietlaja Zara}}, {{lang-ru|Светлая Заря}}) — [[пасёлак]] у [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>opck72rze17tt81cujcgxelsez7ylw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царкоўе (Гомельскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245669</id>
    <revision>
      <id>5197438</id>
      <parentid>4905738</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1262" sha1="6ccknqts9mxm2c8yr8dkaqibjq8jbfc" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Царкоўе}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Царкоўе
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Гомельскі
|сельсавет             = Пакалюбіцкі
}}

'''Царко́ўе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Carkoŭje}}, {{lang-ru|Церковье}}) — [[пасёлак]] у [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пакалюбіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пакалюбіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]]</text>
      <sha1>6ccknqts9mxm2c8yr8dkaqibjq8jbfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бушаўка (Рэчыцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248092</id>
    <revision>
      <id>5197836</id>
      <parentid>5148240</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16836" sha1="qxkjgl5yfdev7sl3w5g1n1f4hqplgrz" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Бушаўка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Бушаўка
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 22|lat_sec = 32
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 55|lon_sec = 50
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Рэчыцкі
|сельсавет             = Заходаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243041457
}}
'''Бу́шаўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bušaŭka}}, {{lang-ru|Бушевка}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Заходаўскі сельсавет|Заходаўскага сельсавета]].

За 41 км на паўночны захад ад [[Рэчыца|Рэчыцы]], за 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Бабічы (станцыя)|Бабічы]], за 91 км ад [[Гомель|Гомеля]].&lt;ref&gt;Гарады і вёскі Беларусі&lt;/ref&gt; Транспартная сувязь ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|H|4162}} Светлагорск — Рэчыца толькі прасёлкамі.

== Гісторыя ==
Заснавана ў пачатку XX ст. сялянамі з [[Бушаўка (Марозавіцкі сельсавет)|Бушаўкі]] (цяпер Буда-Кашалёўскі раён) і мясцовых суседніх вёсак. Спачатку называлася '''Нова-Бушаўкай'''.

У 1931 годзе арганізаваны калгас, была кузня. Падчас 2-й сусветнай вайны (18.4.1943{{sfn|Без срока давности|2021|с=30-31}}&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.sb.by/articles/natsisty-ne-shchadili-ni-detey-ni-starikov.html|аўтар=Виктор Корбут, Вячеслав Селеменев|загаловак=Документы из Национального архива Республики Беларусь свидетельствуют о преступлениях нацистов в 1943 году|год=2015|lang=ru|выданне=Советская Белоруссия|месяц=1|чысло=15|нумар=7 (24637)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news160111.html|аўтар=Сергеев Игорь.|загаловак=Как судили предателя Родины, начальника полиции Антона Комаровского|год=17 сент. 2017|мова=ru|выданне=Гомельская правда}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ovaciya-krasnodar.ru/nashi-proekty/bessmertnyj-batalon/79-veterany-bessmertnogo-batalona/664-stepanenko-evdokiya-grigorevna|title=ЦДТиИ Овация - Степаненко Евдокия Григорьевна|website=ovaciya-krasnodar.ru|date=2015-01-28|access-date=2025-08-30}}&lt;/ref&gt;, па іншых версіях — да 1.6.1943{{sfn|Без срока давности|2021|с=34}}, летам 1943&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://rechitsa.by/rayon/5246-dzyacey-gadavala-dy-shchyravala.html|аўтар=Алена Ускова.|загаловак=Дзяцей гадавала ды шчыравала|год=12 верасня 2014|мова=be|выданне=Дняпровец|archive-date=12 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260112004758/https://rechitsa.by/rayon/5246-dzyacey-gadavala-dy-shchyravala.html}}&lt;/ref&gt; або жніўнем 1943{{sfn|Без срока давности|2021|с=135}}) карнікі спалілі жыўцом у калгасным клубе мужчын вёскі — каля 80 чалавек, і некалькіх жыхароў суседніх [[Елізаравічы|Елізаравічаў]], а затым і самую вёску. Ацалелыя жыхары пайшлі да сваякоў па суседніх вёсках, адкуль неўзабаве большасць з іх прымусова сагнаны ў Германію. Ахвяры карнікаў пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры Бушаўкі.

Аператыўная зводка за 21 лістапада 1943 года ад {{Не перакладзена 5|Савінфармбюро|3=ru|4=Совинформбюро}} паведамляла пра «авалоданне моцна ўмацаванымі апорнымі пунктамі праціўніка», у тым ліку і Бушаўкай, савецкімі войскамі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.prlib.ru/item/450895#v=d&amp;z=2&amp;n=5&amp;i=4604972_doc1_081348A9-BCB9-40EF-A270-04E01D96A7E1.tiff&amp;y=456&amp;x=545|загаловак=Сообщения Советского информбюро. Т. 5. Июль-декабрь 1943 года|старонкі=250-251}}&lt;/ref&gt;, такім чынам, гэты дзень можна лічыць часам вызвалення вёскі.

На франтах вайны загінула 14 жыхароў Бушаўкі.

{{Спіс са згортваннем
|загаловак       = Загінулі 18 красавіка 1943 года, брацкая магіла № 6117, спіс алфавітным парадкам
|разгарнуць      =
|тып спісу       = просты

|1 =
{{columns-list|colwidth=20em|
* Адамцоў Парфен Сцяпанавіч
* Алексеенка Антон Прохаравіч
* Алексеенка Васіль Пятровіч
* Алексеенка Рыгор Малахавіч
* Алексеенка Захар Прохаравіч
* Алексеенка Іван Рыгоравіч
* Алексеенка Сцяпан Рыгоравіч
* ''Алексеенка Наталля Іванаўна''
* Аўласенка Цімафей Емяльянавіч
* Блізнец Васіль Данілавіч
* Грыб Васіль Ануфрыевіч
* Грыб Міхаіл Нікіфаравіч
* Грыб Нікіфар Ануфрыевіч
* Дворнік Віктар Пятровіч
* Дворнік Юрый Віктаравіч
* Дзенісенка Андрэй Пятровіч
* Дзенісенка Васіль Пятровіч
* Дзенісенка Іван Андрэевіч
* Дзенісенка Міхаіл Андрэевіч
* Дзенісенка Павел Пятровіч
* Іванешка Адам Апанасавіч
* Іванешка Аляксандр Філімонавіч
* Іванешка Ягор Філімонавіч
* Іванешка Міхаіл Ягоравіч
* Іванешка Назар Ігнатавіч
* ''Іванешка Фёкла Апанасаўна''
* Іванешка Філімон Авяр’янавіч
* Клопат Савелій Ягоравіч
* Кавалёў Пётр Андрэевіч
* Каваленка Адам Пракоф’евіч
* Коцур Яўсей Ільіч
* ''Круцялёва Марыя Ільінічна''
* Куляненка Тарас Пракоф’евіч
* ''Куляненка Таццяна Пракоф’еўна''
* Кухарэнка Афанасій Міхайлавіч
* Кухарэнка Іван Сямёнавіч
* Кухарэнка Кандрат Апанасавіч
* Кухарэнка Сямён Міхайлавіч
* Лепушэнка Аляксандр Ягоравіч
* Лепушэнка Васіль Яўцеевіч
* Лепушэнка Яўцей Прохаравіч
* Лепушэнка Ягор Прохаравіч
* Лепушэнка Канстанцін Сцяпанавіч
* Лепушэнка Мікалай Сцяпанавіч
* Лепушэнка Сцяпан Прохаравіч
* Макеенка Апанас Мікітавіч
* Макеенка Ягор Сямёнавіч
* Макеенка Макар Іванавіч
* Макеенка Пётр Апанасавіч
* Макеенка Сысой Апанасавіч
* ''Макрэцкая Надзея Міхайлаўна'' (з Елізаравіч)
* Новік Захар Фёдаравіч (з Елізаравіч)
* Павёнак Іван Яўхімавіч
* Радчанка Аляксандр Фёдаравіч
* ''Радчанка Аляксандра Аляксееўна''
* Радчанка Аляксей Фёдаравіч
* Радчанка Іван Міхайлавіч
* Радчанка Іван Фёдаравіч
* ''Радчанка Марыя Фядосаўна''
* Радчанка Пётр Іванавіч
* ''Радчук Акуліна Кузьмінічна'' (з Елізаравіч)
* ''Рыбак Анастасія Іванаўна'' (з Елізаравіч)
* Рыбак Савелій Савельевіч (з Елізаравіч)
* Садоўскі Іван Казіміравіч
* Скавароднік Адам Мікіціч
* Скавароднік Клім Адамавіч
* Сцепаненка Архіп Архіпавіч
* Сцепаненка Архіп Нікіфаравіч
* Сцепаненка Апанас Цімафеевіч
* Сцепаненка Васіль Гаўрылавіч
* Сцепаненка Васіль Якаўлевіч
* Сцепаненка Рыгор Рыгоравіч
* Сцепаненка Даніла Цімафеевіч
* Сцепаненка Дзмітрый Нікіфаравіч
* Сцепаненка Ягор Трафімавіч
* Сцепаненка Іван Архіпавіч
* Сцепаненка Іван Дзмітрыевіч
* Сцепаненка Іван Мацвеевіч
* Сцепаненка Ілья Канстанцінавіч
* Сцепаненка Ісак Нікіфаравіч
* Сцепаненка Канстанцін Цімафеевіч
* Сцепаненка Якаў Мацвеевіч
* Чарнякоў Пётр Апанасавіч
* Шаўлоўскі Міна Мартынавіч
* Якіменка Атрох Пятровіч
* Якіменка Ларыён Пятровіч
* Янчэнка Сямён Парфенавіч
}}
}}

{{Спіс са згортваннем
|загаловак       = Загінулі на фронце, у палоне, зніклі без вестак (спіс няпоўны)
|разгарнуць      =
|тып спісу       = просты
|1 ={{columns-list|colwidth=20em|
* Лепушэнка Дзмітрый Сцяпанавіч, знік без вестак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie60791596/|title=Лепушенко Дмитрий Степанович, __.__.1916. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, чэрвень 1941
* Лепушэнка Рыгор Прохаравіч, загінуў у палоне, лагер Цайтхайн, 16.12.1943&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_plen72917907/|title=Лапушенко Григорий, __.__.1895. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Макеенка Іван Фёдаравіч, загінуў 6.11.1944 у Венгрыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero29920842/|title=Мокеенко Иван Федорович, __.__.1920. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Макеенка Мікалай Макар’евіч, знік без вестак, сакавік 1944&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie58342064/|title=Максенко Николай Макарьевич, __.__.1919. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Сцепаненка Іван Анапасавіч, загінуў у палоне, шталаг II F (315), Хамерштайн, сакавік 1944&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85634873/|title=Степаненко Иван Афанасьевич, 15.12.1919. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
}}

Па вайне вёска адбудавана. Станам на 1959 год, у калгасе «12 гадоў Кастрычніка» з цэнтрам у [[Васількова (Рэчыцкі раён)|Васількова]].

Станам на верасень 2025 года, планіроўка вёскі складаецца з дзвюх вуліц — Калгаснай, мерыдыянальнай арыентацыі, і перпендыкулярнай ёй кароткай Лясной. Забудавана драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

== Дэмаграфія ==
* 1940 год — 64 двары, 354 чалавекі
* 1959 год — 169 чалавек (перапіс)
* 2004 год — 17 двароў, 26 чалавек

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|2-2}}
* {{h|Без срока давности|2021|[https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. гомельская область. сборник архивных документов и материалов] / сост. : А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол. : А. К. Демянюк [и др.]. — Минск : НАРБ; М. : Фонд «историческая память», 2021. — 576 с. : илл. ISBN 978-985-6372-91-2 (НАРБ). ISBN 978-5-9990-0074-3 (Фонд «Историческая память»).}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Заходаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Заходаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]</text>
      <sha1>qxkjgl5yfdev7sl3w5g1n1f4hqplgrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клюшчаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248968</id>
    <revision>
      <id>5197455</id>
      <parentid>5139767</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4167" sha1="nfp710t4uls2c26pzjhxdpqd90sy900" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Клюшчаны
|выява                 = Клюшчаны. Плябань (02).jpg
|подпіс                = Плябанія і касцёльная агароджа
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Астравецкі
|сельсавет             = Міхалішкаўскі
}}

'''Клюшча́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Клюшча́ні'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kliuščany}}, {{lang-ru|Клющаны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 1936.jpg|міні|злева|У Клюшчанах падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 17 чэрвеня 1936 г.]]
У 1940—1959 гадах цэнтр [[Клюшчанскі сельсавет|Клюшчанскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Спондаўскі сельсавет|Спондаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасці ==
* [[Капліца-пахавальня Сволкеняў]] (1841) — частка былога сядзібна-паркавага ансамбля Шайкуны, помнік архітэктуры [[неакласіцызм]]у.
* [[Прыдарожная капліца (Клюшчаны)|Прыдарожная капліца]] (XIX ст.) — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у.
=== Страчаная спадчына ===
* [[Касцёл Святога Яўхіма (Клюшчаны)|Касцёл Святога Яўхіма]] (1726) — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]], згарэў у 2017 годзе.

== Вядомыя асобы ==
* [[Адольф Клімовіч]] (1900—1970) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст, выдавец.

== Цікавы факт ==
З-пад Ліды ([[Белагруда]]) фіксавалася прозвішча Клюшч&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-39F2-D?cat=2325345&amp;i=890&amp;lang=pl&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ Хроніка жыцця краю. Клюшчаны, 1920-1921 гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225181601/https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ |date=25 лютага 2020 }}
{{Commons|Category:Kliuščany}}

{{Міхалішкаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Клюшчаны| ]]</text>
      <sha1>nfp710t4uls2c26pzjhxdpqd90sy900</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197456</id>
      <parentid>5197455</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5197456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4197" sha1="cy8ozj8t1ab77rua58ptqf06d0eyizj" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Клюшчаны
|выява                 = Клюшчаны. Плябань (02).jpg
|подпіс                = Плябанія і касцёльная агароджа
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Астравецкі
|сельсавет             = Міхалішкаўскі
}}

'''Клюшча́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Клюшча́ні'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kliuščany}}, {{lang-ru|Клющаны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 1936.jpg|міні|злева|У Клюшчанах падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 17 чэрвеня 1936 г.]]
З 1939 года ў БССР. У 1940—1959 гадах цэнтр [[Клюшчанскі сельсавет|Клюшчанскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Спондаўскі сельсавет|Спондаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасці ==
* [[Капліца-пахавальня Сволкеняў]] (1841) — частка былога сядзібна-паркавага ансамбля Шайкуны, помнік архітэктуры [[неакласіцызм]]у.
* [[Прыдарожная капліца (Клюшчаны)|Прыдарожная капліца]] (XIX ст.) — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у.
=== Страчаная спадчына ===
* [[Касцёл Святога Яўхіма (Клюшчаны)|Касцёл Святога Яўхіма]] (1726) — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]], згарэў у 2017 годзе.

== Вядомыя асобы ==
* [[Адольф Клімовіч]] (1900—1970) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст, выдавец.

== Цікавы факт ==
З-пад Ліды ([[Белагруда]]) фіксавалася прозвішча Клюшч&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-39F2-D?cat=2325345&amp;i=890&amp;lang=pl&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ Хроніка жыцця краю. Клюшчаны, 1920-1921 гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225181601/https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ |date=25 лютага 2020 }}
{{Commons|Category:Kliuščany}}

{{Міхалішкаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Клюшчаны| ]]</text>
      <sha1>cy8ozj8t1ab77rua58ptqf06d0eyizj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуска-расійскія адносіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276858</id>
    <revision>
      <id>5197611</id>
      <parentid>5156767</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77152" sha1="5c1ezuyfoibeeaprpelrras8ghg9e10" xml:space="preserve">{{Міжнародныя адносіны
|Назва = Расійска-беларускія адносіны
|Выява = Belarus Russia Locator in Europe.svg
|Краіна1 = Беларусь
|Краіна2 = Расія
|Колер1 = red
|Колер2 = orange
}}
'''[[Расія]]''' і '''[[Беларусь]]''' з’яўляюцца цеснымі партнёрамі ў эканамічнай, палітычнай і ваеннай сферах. Расія і іншыя постсавецкія дзяржавы ўяўляюць для Беларусі вельмі важны рынак збыту прадукцыі і крыніца сыравіны. На думку экспертаў, значны эканамічны рост Беларусі ў 2004—2006 шмат у чым быў звязаны з яе асаблівымі адносінамі з Расіяй. Расія і Беларусь з’яўляюцца членамі-сузаснавальнікамі [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы]], [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытнага]] і [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], а таксама ажыццяўляюць ваеннае супрацоўніцтва ў рамках [[АДКБ]] (на тэрыторыі Беларусі размешчаны шэраг расійскіх ваенных аб’ектаў). Нягледзячы на цесную інтэграцыю, у адносінах паміж краінамі перыядычна ўзнікаюць ускладненні.&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;630&quot;&gt;&lt;/span&gt;

Беларусь мае амбасаду ў [[Масква|Маскве]] з філіяламі ў [[Екацярынбург]]у, [[Казань|Казані]], [[Калінінград]]зе, [[Краснаярск]]у, Ніжнім Ноўгарадзе, [[Новасібірск]]у, Растове-на-Доне, Санкт-Пецярбургу, [[Смаленск]]у, [[Уфа|Уфе]] і [[Хабараўск]]у, а таксама ганаровыя консульствы ў [[Краснадар]]ы, [[Мурманск]]у і [[Цюмень|Цюмені]]. Расія мае амбасаду ў [[Мінск]]у і генконсульства ў [[Брэст|Брэсце]].

== Эканамічнае партнёрства ==
У 2013 годзе тавараабарот дзвюх краін склаў каля 40 млрд долараў, на Расію прыйшлося 42,4 % беларускага экспарту і 57,6 % імпарту&lt;ref&gt;http://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskiy-potentsial-sotrudnichestva-bryanskoy-oblasti-s-prigranichiem-respubliki-belarus С. 179&lt;/ref&gt;. Асабліва вялікая роля Беларусі ў знешнім гандлі памежных з ей рэгіенах Расіі: напрыклад, у 2013 годзе на РБ прыйшлося 53,4 % імпарту і 60,3 % экспарту Бранскай вобласці&lt;ref&gt;http://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskiy-potentsial-sotrudnichestva-bryanskoy-oblasti-s-prigranichiem-respubliki-belarus С. 180&lt;/ref&gt;. Сацыяльная і эканамічная стабільнасць забяспечвалася доступам на расійскі рынак і атрыманнем энергарэсурсаў па ўнутраных расійскіх коштах. У той жа час беларуская эканоміка ў асноўным захавала гаспадарчыя сувязі з расійскімі прадпрыемствамі і значны прамысловы [[экспарт]] у Расію. У Расію, у прыватнасці, паступае 60-70 % усяго экспарта сродкаў транспарту, машын і абсталявання з Беларусі. У 2006 годзе на Расію прыйшлося $6,85 млрд з $19,74 млрд беларускага экспарту.

Да канца 2006 г. Беларусь мела магчымасць закупляць [[Нафта|нафту]] ў Расіі па ўнутраных расійскіх цэнах і экспартаваць нафтапрадукты па сусветных цэнах, што дазваляла не толькі задавальняць унутраныя патрэбы краіны ў нафтапрадуктах, але і атрымліваць значныя даходы. Выдаткі на газазабеспячэнне часткова кампенсуюцца за кошт рээкспарту расійскага газу. У гэтай сітуацыі Беларусь не пацярпела, а выйграла ад росту сусветных цэн на энерганосьбіты.

Практычна ўся беларуская энергетыка, а таксама хімія і вытворчасць угнаенняў залежаць ад расійскага газу, які атрымліваецца Беларуссю па зніжаных цэнах. Розніца паміж закупачнымі коштамі і адпускнымі цэнамі для прамысловых спажыўцоў ідзе ў дзяржбюджэт, дазваляючы ажыццяўляць розныя дзяржаўныя сацыяльныя праграмы.

== Транзіт расійскіх вуглевадародаў ==
Нягледзячы на ўсе «газавыя канфлікты» ролю Беларусі як краіны-транзіцера ў 2000-я гады ўзрасла: аб’ем расійскага газу, прокачанного праз рэспубліку ў ЕС павялічыўся з 24, 6 млрд куб. м (2001 год) да 48,8 млрд куб. м. (2013 год)&lt;ref name=autogenerated1&gt;http://cyberleninka.ru/article/n/problemy-i-perspektivy-tranzita-rossiyskih-energoresursov-cherez-belarus С. 143&lt;/ref&gt;. Разам з тым увод у эксплуатацыю Балтыйскай трубаправоднай сістэмы прывеў да памяншэння ў 2005—2010 гадах экспарту нафты па трубаправодзе «Дружба» з 70 млн тон да 53 млн тон і да падзення даходаў беларускіх прадпрыемстваў ад транспарціроўкі «чорнага золата».

== Ваеннае партнёрства ==
{{Main|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Расіі}}
У Беларусі размешчаны два расійскіх ваенных аб’екта ВС: РЛС «Волга» (Баранавічы) — уваходзіць у склад сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе. Пастаўлена на баявое дзяжурства [[1 кастрычніка]] [[2003]] года. Станцыя дэцыметровага дыяпазону дазваляе адсочваць пускі МБР на паўночна-заходнім ракетоопасном кірунку. Згодна з пагадненням, падпісаным [[6 студзеня]] [[1995]] года, усе нерухомую маемасць і займаны «Волгай» і яе інфраструктурай зямельны ўчастак перададзеныя расійскаму боку ў карыстанне на 25 гадоў (да 2020 года). 43-ці вузел сувязі ВМФ (Вілейка) — забяспечвае сувязь на частотах звышдоўгіх хваль Галоўнага штаба ВМФ Расіі з атамнымі падводнымі лодкамі, якія нясуць баявое дзяжурства ў раенах Атлантычнага, Індыйскага і часткова Ціхага акіянаў.

[[2 сакавіка]] [[2021]] года міністэрствы абароны Беларусі і Расіі падпісалі праграму стратэгічнага партнёрства&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711879|title=Министерства обороны Белоруссии и России подписали программу стратегического партнерства|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-02|accessdate=2021-03-02}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Аляксандр Лукашэнка прапанаваў размясціць расійскія самалёты на беларускіх базах для сумеснага карыстання ваеннымі дзвюх краін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711907|title=Лукашенко предложил разместить российские самолеты в Белоруссии|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-02|accessdate=2021-03-02}}&lt;/ref&gt;.

== Храналогія ==

=== 1990-я ===
; 1991—1995

Пачаткам міжнародных адносін паміж Расіяй і Беларуссю як незалежнымі дзяржавамі, можна лічыць падпісанне Белавежскіх пагадненняў і ўтварэнне СНД пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у [[1991|1991 годзе]]. [[13 лістапада]] [[1992]] г. было падпісана Пагадненне аб свабодным гандлі.

Беларуска-расійская інтэграцыя шмат у чым выгадная і Расіі, і Беларусі. Шматвяковае суседства брацкіх славянскіх народаў з адзінымі гістарычнымі каранямі спрыяла развіццю і взаимопроникновению іх нацыянальнай эканомікі, культуры. Каля 10 % насельніцтва Беларусі — рускія або дзеці ад змешаных шлюбаў. Разрыў гаспадарчых сувязяў вельмі балюча адбіўся на дабрабыце народа — асабліва ў Беларусі, практычна не мае ўласных энерганосьбітаў і завязанай на ўнутрысаюзны рынак.

Геапалітычнае і ваенна-стратэгічнае значэнне Беларусі як партнера для Расіі абумоўлена яе зручным геаграфічным становішчам паміж Расіяй і Заходняй Еўропай. Саюз з Беларуссю дазваляе Расіі эканоміць значныя сродкі, неабходныя для стварэння сістэмы ваенна-стратэгічнага стрымлівання на заходняй мяжы Расіі, паколькі беларускія аб’екты [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] забяспечваюць бяспеку ўсяго паветранай прасторы Беларусі і еўрапейскай Расіі — асабліва ў сітуацыі, калі аналагічныя аб’екты ў [[Латвія|Латвіі]] і на [[Украіна|Украіне]] былі альбо знішчаныя, альбо зачыненыя для расійскіх ваенных. Расія, у сваю чаргу, уяўляе сабой гіганцкі рынак збыту для прадукцыі беларускай прамысловасці і сельскай гаспадаркі і з’яўляецца пастаўшчыком неабходных краіне энергарэсурсаў.

Патэнцыйны саюз двух усходнеславянскіх дзяржаў зусім не заўседы расцэньваецца як спрыяльнае геапалітычнае змяненне і бліжэйшымі еўрапейскімі суседзямі і краінамі Захаду ў больш шырокім сэнсе — членамі [[Еўрасаюз]]а, НАТА, [[ЗША]]. У цэлым для заходнееўрапейскіх палітыкаў характэрна меркаванне аб непажаданасці ўзмацнення інтэграцыйнага працэсу вакол Расіі.

Унутры Беларусі, а не аб’яднанню з Расіяй у адзіную дзяржаву супрацьстаяць разнастайныя апазіцыйныя групы, якія баяцца абрусення беларускай нацыі і ператварэння Беларусі з незалежнага дзяржавы ў расійскую правінцыю. Большасць такіх апазіцыйных груп не хаваюць факты фінансавання іх з боку розных заходнееўрапейскіх арганізацый.

З іншага боку, беларускае палітычнае кіраўніцтва выкарыстоўвае ідэю аб’яднання дзвюх дзяржаў як свайго роду палітычны інструмент у адносінах як з самой Расіяй, так і з Захадам.

[[Аляксандр Лукашэнка]] пачаў актыўна разыгрываць гэту тэму яшчэ падчас сваіх першых прэзідэнцкіх выбараў у ліпені [[1994]] года. Стаўшы кіраўніком дзяржавы, ен выкарыстаў яе для палітычнага і эканамічнага гандлю з Масквой.

[[6 студзеня]] [[1995|1995 г.]] было падпісана пагадненне аб Мытным саюзе, [[21 лютага]] 1995 г. — Дагавор аб дружбе, добрасуседстве і супрацоўніцтве тэрмінам на 10 гадоў.

; 1996—1999

[[2 красавіка]] [[1996]] года [[Прэзідэнт Расіі]] [[Барыс Ельцын]] і [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісалі дагавор аб стварэнні Супольнасці Расіі і Беларусі. У той момант гэта было выгадна і Ельцыну, якога праз два месяцы чакалі прэзідэнцкія выбары, і Лукашэнка, які спадзяваўся ўзначаліць саюзную дзяржаву.

Неўзабаве высветлілася, аднак, што кожная з бакоў хацела б атрымаць уласную выгаду ад аб’яднання. Пры падрыхтоўцы праектаў саюзнага дагавора Масква настойвала на паскарэнні прыватызацыі беларускіх прадпрыемстваў і дэмакратызацыі палітычнага жыцця ў рэспубліцы. Мінск, у сваю чаргу, патрабаваў надзялення вышэйшых заканадаўчых і выканаўчых органаў новага саюзнага аб’яднання правам выносіць рашэнні, якія былі б абавязковыя да выканання ў абодвух дзяржавах.

Барыс Ельцын, не располагавший поўнай падтрымкай Дзяржаўнай Думы, адмовіўся падпісаць беларускі варыянт саюзнага дагавора. Дакумент, які быў падпісаны [[2 красавіка]] [[1997]] года, — новы дагавор аб пераўтварэнні Супольнасці ў Саюз — не ўтрымліваў канкрэтных абавязацельстваў. Гэта дало магчымасць Аляксандру Лукашэнку абвінаваціць расійскае кіраўніцтва ў тым, што яно не гатова да аб’яднання.

Адносіны паміж [[Масква|Масквой]] і [[Мінск]]ам пагоршыліся. Летам [[1997]] года здарыўся палітычны скандал, які пачаўся з затрымання ў Беларусі расійскіх журналістаў па абвінавачанні ў незаконным перасячэнні беларуска-літоўскай мяжы. Для таго, каб дамагчыся іх вызвалення, Расія звярнулася да палітычнага і эканамічнага ціску. Пасля гэтага размовы аб аб’яднанні заціхлі надоўга. У Расіі стала своеасаблівай традыцыяй даручаць рашэнне пытанняў аб’яднання Расіі і Беларусі кіраўнікам, якія па сваёй ці чужой волі сыходзілі ад актыўнай палітычнай жыцця.

[[25 снежня]] [[1998|1998 г.]] былі падпісаны Дэкларацыя аб далейшым яднанні Расіі і Беларусі (якая прадугледжвае ўвядзенне адзінай валюты), дагавор аб роўных правах грамадзян і Пагадненне аб стварэнні роўных умоў суб’ектам гаспадарання. Перад самым сыходам Ельцына з сваёй пасады, [[8 снежня]] [[1999]] года, Дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы быў нарэшце падпісаны. Бакі абавязаліся актывізаваць падрыхтоўку адзінага Канстытуцыйнага акту і вынесці яго на ўсенароднае абмеркаванне. Дагавор уступіў у сілу [[26 студзеня]] [[2000]]. У студзені 2000 дзяржсакратаром Саюза быў абраны Павел Барадзін.

=== 2000-я ===
; 2000—2005
[[Файл:Vladimir Putin 16 April 2000-1.jpg|thumb|320x320px|[[Уладзімір Пуцін]] ускладае вянок да манумента Перамогі ў [[Мінск]]у]]
Змена вышэйшага палітычнага кіраўніцтва ў Расіі прывяла да чарговага стрымліванні працэсу інтэграцыі. [[Уладзімір Пуцін]] доўга прыглядаўся да свайму партнеру, пакуль у 2002 годзе прэзідэнт Беларусі не прадставіў новую ініцыятыву, згодна з якой саюзнай дзяржавай прэзідэнты могуць кіраваць па чарзе. Пуцін спачатку адкінуў гэту ідэю спрэс (заявіўшы, што вяртання да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] не будзе), а ў [[Жнівень|жніўні]] 2002 прапанаваў свой уласны план дзеянняў — у маі [[2003]] года правесці рэферэндум па саюзнай канстытуцыі, а праз паўгода, адначасова з расійскімі парламенцкімі выбарамі, правесці выбары саюзнага парламента і прэзідэнта.

Пуцін прапанаваў пры фарміраванні кіруючых органаў саюзнай дзяржавы ўлічваць эканамічны вага і колькасць насельніцтва ўдзельнікаў. Аляксандру Лукашэнку фактычна прапаноўваўся варыянт уваходжання Беларусі ў склад Расіі, а яму самому — пасаду паўнамоцнага прадстаўніка Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў Беларускім федэральнай акрузе. У адказ на гэта Лукашэнка абвінаваціў Пуціна ў спробах ператварыць Беларусь у «90-й суб’ект Федэрацыі» (а дакладней — у 6-7 новых суб’ектаў федэрацыі (па колькасці абласцей), якія страцілі б адзінства): «Нават Ленін і Сталін не дадумаліся да таго, каб раздрабіць Беларусь і ўключыць у склад СССР».

Перыядычны абмен з’едлівымі заўвагамі паміж двума кіраўнікамі працягваўся доўгі час. Пры гэтым рэальныя інтэграцыйныя працэсы пастаянна адкладваліся. Так, у кастрычніку 2003 Аляксандр Лукашэнка заявіў, што ўвядзенне адзінай валюты не мае сэнсу. Гэта азначала адмену пераходу з [[1 студзеня]] [[2005]] на адзіную для Расіі і Беларусі валюту — расійскі рубель.

Не вырашаецца і пытанне аб стварэнні сумеснага газатранспартнага кансорцыума. Экспартны расійскі газ праходзіць праз тэрыторыю Беларусі па двух транспартным сістэмам — [[Ямал — Еўропа|газаправодзе Ямал-Еўропа]], які цалкам належыць [[Газпрам|«Газпрому»]] і пракладзены на зямлі, узятай ім у доўгатэрміновую [[Арэнда|арэнду]], і газатранспартнай сістэмы «Белтрансгаз». «Газпром» ужо не першы год вядзе перамовы з Беларуссю аб набыцці 50 % акцый гэтай сістэмы, але перамовы пакуль нічога не даюць. Расія час ад часу выкарыстоўвае «Газпром» — для ціску на Беларусь. Яшчэ ў [[красавік]]у [[2002|2002 года]] «Газпром» дамовіўся аб пастаўках газу ў Беларусь па $29 за 1 тыс. м³ у абмен на стварэнне да [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2003|2003 года]] сумеснага прадпрыемства на базе [[Белтрансгаз|«Белтрансгаза»]]. СП так і не стварылі, паколькі бакі не сышліся ў цане («Газпром» ацаніў кампанію ў $600 млн, а Мінск — у $5 млрд). Тады «Газпром» абвясціў аб павышэнні кошты ў 2004 годзе да $50. У ходзе перамоў Расія тройчы прыпыняла пастаўкі газу, пасля чаго Аляксандр Лукашэнка абвінаваціў Расію ў шантажы, прыгразіў выйсці з усіх дагавораў з ёй і запатрабаваў ад свайго ўрада падпісаць дагавор «на ўмовах Пуціна». Беларусь не асабліва пацярпела ад адключэння, паколькі яна проста забірала на свае ўнутраныя патрэбы газ, які накіроўваўся ў [[Калінінградская вобласць|Калінінградскую вобласць]], [[Літва|Літву]] і [[Польшча|Польшчу]].

Аляксандр Лукашэнка, са свайго боку, час ад часу рабіў заявы аб гатоўнасці адвярнуцца ад Расіі і пачаць супрацоўніцтва з Захадам. Аднак заходнія палітыкі чым далей, тым усе менш размешчаны ісці на якое-небудзь супрацоўніцтва з ім, асабліва пасля таго, як [[17 кастрычніка]] [[2004]] быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|ўсенародны рэферэндум]], па выніках якога з Канстытуцыі краіны было канфіскавана становішча пра абмежаванне прэзідэнцтва двума тэрмінамі. Гэта дазволіла Аляксандру Лукашэнку зноў выставіць сваю кандыдатуру на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбарах 2006 года]].

Пасля таго, як Беларусь апынулася ў міжнароднай ізаляцыі, Аляксандр Лукашэнка актывізаваў меры па ўмацаванні супрацоўніцтва з Расіяй. Гэтаму спрыяла і шэраг «каляровых рэвалюцый» на постсавецкай тэрыторыі, і аб’яднанне супраць «недэмакратычнай» Беларусі кіраўнікоў былых савецкіх рэспублік — [[Украіна|Украіны]], [[Малдова|Малдовы]], [[Грузія|Грузіі]], [[Азербайджан]]а — у рамках ГУАМ, тое, што адбылося ў [[2005]].

У кастрычніку [[2004]] Расія асудзіла ўвядзенне амерыканскіх эканамічных санкцый супраць Беларусі, заявіўшы наступнае: «Мы не падтрымліваем прымянення інструмента санкцый у прынцыпе. Санкцыі павінны прымяняцца адрасна і не закранаць інтарэсы насельніцтва» (МЗС РФ Сяргей Лаўроў).

У сакавіку 2005 г. «Газпром» зноў заявіў аб павышэнні тарыфаў, але па ўказанні Уладзіміра Пуціна іх захавалі нязменнымі і на 2006 год, у той час як для ўсіх астатніх пакупнікоў расійскага газу цэны былі падняты.

У кастрычніку [[2005]] г. старшыня Дзярждумы Барыс Грызлоў абвясціў аб тым, што [[15 лістапада]] 2005 праект Канстытуцыйнага акту Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі, некалькі гадоў абмеркаванае рабочымі групамі, будзе прадстаўлены на разгляд Вышэйшага савета Саюзнай дзяржавы (які ўключае прэзідэнтаў і прэм’ер-міністраў абедзвюх дзяржаў), пасля чаго ен будзе вынесены на [[рэферэндум]]. Гэтага не адбылося.
; 2006
У 2005 А. Лукашэнка часцей якіх-небудзь іншых кіраўнікоў краін СНД наведваў Расію і сустракаўся з Уладзімірам Пуціным. Аднак пытанне аб падпісанні Канстытуцыйнага акта Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі так і не было вырашана. Перамовы аб адзінай валюце зайшлі ў тупік. Аляксандр Лукашэнка ацэньвае штогадовы прамой шкоду ад увядзення адзінай валюты для Беларусі ў $1,8 млрд і жадае, каб ей кампенсавалі яго.

Вясной 2006 года ў Беларусі адбыліся прэзідэнцкія выбары, у выніку якіх Аляксандр Лукашэнка зноў быў абраны на свой пост. Згодна з яго апошніх заявах на прэс-канферэнцыі з прадстаўнікамі ўкраінскіх СМІ ([http://naviny.by/rubrics/politic/2006/11/23/ic_news_112_262647/ чытаць тут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100118173605/http://naviny.by/rubrics/politic/2006/11/23/ic_news_112_262647/ |date=18 студзеня 2010 }}), ен вымушаны быў «фальсіфікаваць» вынікі выбараў — апублікаваць больш нізкае колькасць галасоў, чым ен рэальна атрымаў. Паводле яго слоў, у той дзень яго падтрымалі 93,5 % выбаршчыкаў. Аднак, каб пазбегнуць крытыкі з-за мяжы і ў сувязі з тым, што дасягнуты ім вынік апынуўся, па яго словах, не занадта «еўрапейскім», Лукашэнка нібыта аддаў распараджэнне Цэнтральнай выбарчай камісіі знізіць паказчык электаральнай падтрымкі на 10 %. Неўзабаве пасля падвядзення вынікаў выбараў «Газпром» абвясціў аб будучым рэзкім павышэнні цэн на расійскі газ для Беларусі — у кантракце на 2007 была прапанавана стартавая цана газу на ўзроўні $200 за тысячу кубаметраў.

У сярэдзіне 2006 года Расія выйшла з міжурадавага пагаднення 2002 г. У канцы жніўня 2006 МЗС Расіі накіраваў Беларусі ноту аб тым, што Расія ў аднабаковым парадку спыняе выкананне пакетных пагадненняў аб пастаўцы ў Беларусь газу па ўнутрырасійскіх коштах, паколькі пытанне аб перадачы «Газпрому» 50 % акцый «Белтрансгаза» так і не вырашана. Тэрмін пагаднення заканчваецца ў красавіку 2007 года.

У пачатку кастрычніка Расія заявіла аб магчымым скарачэнні на 30 % паставак нафты на НПЗ Беларусі на падставе абследавання стану нафтаправода «Дружба». Раней аналагічная прычына была вылучана для поўнага спынення паставак расійскай нафты на літоўскі НПЗ «Мажейкю нафта». 17 кастрычніка на сустрэчы з прэзідэнтам Азербайджана Ільхамам Аліевым Аляксандр Лукашэнка абмеркаваў магчымасці пастаўкі азербайджанскай нафты ў Беларусь.

У канцы лістапада адбыўся расійска-беларускі скандал падчас саміту СНД у Мінску. У знак пратэсту супраць адмовы беларускіх уладаў даць акрэдытацыю некалькім расійскім журналістам, якія прадстаўлялі газеты «Московский комсомолец» і «Коммерсант», расійскія журналісты пакінулі саміт, праігнараваўшы выніковую прэс-канферэнцыю.

[[12 снежня]] расійскае ўрад прыняў рашэнне аб тым, што «у мэтах абароны эканамічных інтарэсаў Расіі» з 1 студзеня 2007 расійскія пастаўкі нафты ў Беларусь, як і ў астатнія краіны, павінны абкладацца мытнымі пошлінамі (экспарт расійскай нафты ў Беларусь не абкладалася пошлінай у адпаведнасці з пагадненнем аб Мытным саюзе ад 12 мая 1995 года). Па падліках эканамістаў, гэтая мера прывядзе да страты беларускім бюджэтам $1,7-2 млрд у год. Пагадненне аб Мытным саюзе меркавала, што пошліны на экспарт нафтапрадуктаў з Беларусі, якія атрымліваюцца беларускім бюджэтам, будуць дзяліцца паміж бюджэтамі двух краін. Аднак за мінулыя гады з бюджэту Беларусі ні разу не пералічвалася якая-небудзь доля пошліны ў бюджэт Расіі.

Праз некалькі дзён у Крамлі адбыліся перамовы Уладзіміра Пуціна і Аляксандра Лукашэнкі, прымеркаваныя да пасяджэння Вышэйшага дзяржаўнага савета Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі. Ні па адным з спрэчных пытанняў (ўвядзенне пошлін на экспарт нафты, павелічэнне цаны на пастаўкі расійскага газу і стварэнне расійска-беларускага СП на базе «Белтрансгаза») кампрамісу дасягнуць не ўдалося. Прэзідэнт Беларусі, аднак, адмовіўся ад традыцыйных рэзкіх каментароў у адрас Расіі.

Рэалізацыя гэтых планаў пагражае Беларусі эканамічным спадам і сур’езнымі сацыяльнымі ўзрушэннямі. У сувязі з гэтым беларуская апазіцыя выказала занепакоенасць тым, што Аляксандр Лукашэнка ў гэтай сітуацыі будзе вымушаны перагледзець свае негатыўнае стаўленне да далейшай інтэграцыі дзвюх дзяржаў. Адзін з яе лідараў — Аляксандр Мілінкевіч заявіў, што Расія рыхтуе «крокі да аншлюсу» Беларусі: «Прадаецца суверэнітэт Беларусі ў абмен на захаванне рэжыму Аляксандра Лукашэнкі».

19 снежня 2006 пасол ЗША ў Мінску Керен Сцюарт зрабіла нечаканае заяву аб тым, што ЗША не прызнаюць вынікаў рэферэндуму аб стварэнні адзінай дзяржавы Расіі і Беларусі. Гэта заява была зроблена ў адказ на словы дзяржсакратара Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі Паўла Барадзіна, які выказаўся за правядзенне рэферэндуму па аб’яднанні двух краін і дадаў, што 2007 год будзе «вырашальным у справе будаўніцтва адзінай дзяржавы».

Па словах амерыканскага пасольствара, прапанаваны рэферэндум быў бы недэмакратычным: «З улікам цяперашняй сітуацыі ў Беларусі ні адзін рэферэндум не можа быць праведзены так, каб пераканаць нас у тым, што ен з’яўляецца вольным выразам волі беларускага народа».

Тым часам [[26 снежня]] намеснік старшыні праўлення «Газпрома» Аляксандр Мядзведзеў абвясціў, што «Газпром» паступова знізіў запытаную цану і гатовы пастаўляць Беларусі газ толькі па $105, з якіх «жывымі грашыма» Мінск мог бы плаціць $75, а астатняе — акцыямі «Белтрансгазу», зыходзячы з ацэнкі кампаніі $5 млрд. (у выніку «Газпром» хацеў атрымаць 50 % яго акцый). Але Беларусь працягвала настойваць на пастаўках газу па цэнах Смаленскай вобласці (у 2007 г. — $54,2 за 1000 куб. м).

[[27 снежня]] Аляксей Мілер прыгразіў спыніць пастаўкі газу з 1 студзеня 2007 г., калі Беларусь не пагодзіцца купляць газ па больш высокай цане. Беларускі ж бок была ўпэўнена, што «Газпром» не зможа спыніць пастаўкі газу ў Беларусь, бо гэта паставіла б пад пагрозу яго транзіт у Еўропу, пагадненне аб якім беларусы таксама адмаўляліся падпісваць.

«Тое, што адбываецца, ужо нагадвае поўнамаштабную эканамічную вайну па ўсіх напрамках, — заявіў з гэтай нагоды Мікалай Чаргінец, старшыня камітэта па знешніх сувязях, бяспецы і абароне Савета Рэспублікі Беларусь. — Але мы не маем намеру паддавацца на шантаж».

Пагадненне паміж Расіяй і Беларуссю аб цане на газ на 2007—2011 гады ўдалося заключыць толькі за 2 хвіліны да надыходу новага, 2007 года. Цана газу ўстаноўлена ў $100 за 1 тыс. кубаметраў, тарыф на транзіт — $1,45 за 1 тыс. кубаметраў на 100 км. Умовы аплаты «Газпромам» 50 % акцый «Белтрансгаза» — $2,5 млрд у працягу чатырох гадоў.
; 2007, Студзень
Новы год, аднак, пачаўся з новага скандалу ў беларуска-расійскіх адносінах.

[[1 студзеня]] Расія ўводзіць пошліны на экспарт нафты ў Беларусь ($180,7 за тону), зрабіўшы тым самым нявыгаднымі пастаўкі нафты на беларускія НПЗ у Мазыры і Наваполацку. Беларускі дзяржаўны канцэрн «Белнафтахім» прыпыняе кантракты з расійскімі нафтавымі кампаніямі.

3 студзеня Аляксандр Лукашэнка абяцае Расіі, у выпадку захавання пошлін на нафту, ўвесці плату за «ўсе паслугі, якія яна атрымала ў Беларусі бясплатна, пачынаючы ад ваенных аб’ектаў і завяршаючы транзітам». Прэм’ер-міністр Беларусі Сяргей Сідорскі паведамляе аб увядзенні з 1 студзеня 2007 года платы за транзіт нафты па тэрыторыі краіны ў памеры $45 за тону.

[[6 студзеня]] кіраўнік кампаніі «Транснафта» Сямен Вайншток выкліканы ў суд па абвінавачванні ў нясплаце яго кампаніяй беларускіх пошлін. Беларусь прыступае да адбору расійскай нафты з нафтаправода «Дружба» ў кошт выплаты пошлін — усяго выкачано 79 тыс. т Паслу Беларусі ў Маскве ўручана нота з прапановай неадкладна скасаваць пошліну на транзіт нафты.

7-8 студзеня «Транснафта» самастойна спыняе пастаўляць сыравіну ў нафтаправод «Дружба».

8 студзеня спыненыя пастаўкі нафты ў Славакію і Венгрыю па паўдневым адгалінавання нафтаправода «Дружба». Перасталі таксама атрымліваць нафту Германія, Польшча і Чэхія.

Кіраўніцтва Еўракамісіі робіць адмысловую заяву аб тым, што спыненне паставак расійскай нафты ў Еўропу праз Беларусь «не ўяўляе непасрэднай пагрозы» для энергетыкі краін ЕС. І ўсе ж прыпынак паставак прыводзіць ЕС да неабходнасці разгледзець на экстраным пасяджэнні Каардынацыйнай групы па пастаўках энерганосьбітаў «пытанні энергетычнай бяспекі ЕС і вызначыць магчымасці атрымання дадатковых аб’емаў нафты па альтэрнатыўных каналах», у першую чаргу — з Нарвегіі.

Прадстаўнік Дзярждэпартамента ЗША Шон Мак-Кормак, каментуючы сітуацыю з увядзеннем Беларуссю пошлін на нафту, заявіў, што «гэта яшчэ адзін доказ гнілой сутнасці палітычнага рэжыму Беларусі (англ. rotten core of this (Belarussian) regime)&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/01/mil-070104-stateb01.htm Daily Press Briefing by Sean McCormack, Spokesman of US Department of State, January 4, 2007.]&lt;/ref&gt;, які спрабуе выкарыстоўваць гэтыя рэсурсы для захавання на плаву рэжыму Аляксандра Лукашэнкі і асабістага ўзбагачэння»&lt;ref&gt;[http://www.voanews.com/russian/archive/2007-01/2007-01-05-voa2.cfm?renderforprint=1&amp;pageid=112541 ''Гнілая сутнасць палітычнага рэжыму Беларусі'', «Голас Амерыкі», 05.01.2007.]&lt;/ref&gt;. У той жа час нафтагазавы канфлікт паміж Расіяй і Беларуссю — чарговае сведчанне таго, што расійскія ўлады спрабуюць выкарыстоўваць энергарэсурсы як сродак палітычнага ўздзеяння, асабліва ў дачыненні да суседніх дзяржаў, — заявіў ен.

[[9 студзеня]] [[Уладзімір Пуцін]] даручае расійскаму ўраду выпрацаваць комплекс мер у адказ у дачыненні Беларусі. Мяркуюць, што гэтыя меры будуць уключаць увядзенне пошлін для беларускіх тавараў, што ўвозяцца ў Расію па нулявой стаўцы пошліны, — цукру (пошліна ўжо ўведзена), мяса і субпрадуктаў, малака і малочных прадуктаў, тэлевізараў, мэблі. Варта адзначыць, што Расія з’яўляецца асноўным імпарцерам гэтай беларускай экспартнай прадукцыі. Увядзенне гэтых мер палягчаецца які ўступіў у сілу расійскім законам «Аб спецыяльных эканамічных мерах».

10 студзеня пасля тэлефоннай размовы Уладзіміра Пуціна і Аляксандра Лукашэнкі, урад Беларусі аб’яўляе аб адмене пошліны на транзіт нафты.

11 студзеня «Транснафта» у поўным аб’еме аднаўляй пастаўкі праз нафтаправод «Дружба». Рассельгаснагляд аб’яўляе аб узмацненні жорсткасці парадку імпарту беларускай жывелагадоўчай прадукцыі. У Маскву прыбывае прэм’ер-міністр Беларусі Сяргей Сідорскі.

12 студзеня Міхаіл Фрадкоў і Сяргей Сідорскі падпісваюць пагадненне «аб мерах па ўрэгуляванні гандлева-эканамічнага супрацоўніцтва ў галіне экспарту нафты і нафтапрадуктаў». Расійская экспартная пошліна на нафту застаецца, але зніжаецца з $180 да $53 за тону нафты (у 2007 годзе, з плыўным павелічэннем у наступныя гады). Па сутнасці справы, устанаўленне гэтай пошліны і азначае падзел паміж Расіяй і Беларуссю даходаў ад рээкспарту расійскай нафты. Калі ж Беларусь не выканае свае абавязацельства па выраўноўванню балансу сваіх экспартных пошлін на нафту і нафтапрадукты, то экспартныя пошліны на расійскую нафту будуць вернутыя на ўзровень $180,7 за тону.

Адначасова дасягнута дамоўленасць аб захаванні для Расіі бясплатнай арэнды зямлі пад газаправодам Ямал-Еўропа і нафтапрадуктаправодам «Захад-Транснафтапрадукт», а таксама аб захаванні нязменнымі ўмоў для расійскіх ваенных аб’ектаў на тэрыторыі Беларусі (станцыя далекай сувязі «Вілейка» і РЛС «Баранавічы» расійскай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе). Падпісана пагадненне аб адмене Беларуссю экспартных абмежаванняў для расійскіх кампаній.

Беларускія НПЗ заявілі, што ў новых умовах яны не змогуць працаваць з-за вялікіх страт. У адказ Аляксандр Лукашэнка сваім указам адмяніў падатак з абароту на нафтапрадукты (3 % ад выручкі), знізіў акцызы на 60 %, а канцэрн «Белнафтахім» на 5 % павысіў унутраныя кошты на нафтапрадукты.

Нягледзячы на ўрэгуляванне найбольш вострых супярэчнасцей, канфлікт не вычарпаны, тым больш, што, па падліках спецыялістаў, Расія па выніках дасягнутых пагадненняў выйграла каля $1 млрд у 2007 годзе (пры захаванні цэн на нафту), а Беларусь страціла 40 % даходаў ад нафтаэкспарту.

Ужо 14 студзеня Аляксандр Лукашэнка пачаў публічную кампанію супраць будаўніцтва Паўночна-Еўрапейскага газаправода, назваўшы яго «самым дурацкім праектам у гісторыі Расіі».

15 студзеня Уладзімір Пуцін у прысутнасці тэлежурналістаў сустрэўся з членамі ўрада Расіі і выказаў ім падзяку за вынікі перамоў з Беларуссю. На яго думку, у ходзе перамоў былі дасягнуты прымальныя кампрамісы для абодвух бакоў… галоўным вынікам перамоў з’яўляецца пераход да рыначных адносінам з нашымі беларускімі партнерамі, перш за ўсе ў энергетычнай сферы&quot;. Пуцін заявіў, што Расія ўсе роўна працягне «прамую альбо ўтоеную падтрымку беларускай эканомікі» — у 2007 годзе яна складзе «па газе прыкладна $3,3 млрд долараў, а па нафце і нафтапрадуктах — $2,5 млрд»…

23 студзеня Аляксандр Лукашэнка даў заданне ўраду сплаціць $3,5 млрд, страчаныя Беларуссю ў выніку росту коштаў на газ і ўвядзення мытнай пошліны на нафту, якая пастаўляецца ў Беларусь нафту: «Усе дамоўленасці па нафце і газе невыгодныя для нас у параўнанні з мінулым годам… Без мітусні і амбіцый, на прынцыпах міжнароднага права мы таксама мусім патрабаваць, каб нам заплацілі». На думку Лукашэнкі, Беларусь павінна прымусіць Расію заплаціць за зямлю, па якой праходзяць расійскія экспартныя трубаправоды — газаправод Ямал-Еўропа, нафтапрадуктаправод «Захад-Транснафтапрадукт», магістральныя газаправоды «Белтрансгаза», размеркавальныя сеткі «Белтопгаза» і нафтаправод «Дружба» (па дадзеных беларускага ўрада, займаюць трубаправоды 40 тыс. га зямлі).

Паводле паведамленняў СМІ, у выніку змены мытных правілаў для расійскіх кампаній стала нявыгадным накіроўваць нафту на перапрацоўку на беларускія НПЗ на давальніцкіх схемах, і аб’емы перапрацоўкі ўпалі амаль удвая. У сувязі з гэтым беларускае кіраўніцтва разглядае пытанне аб павышэнні ставак на транзіт нафты праз Беларусь для кампаній, якія адмаўляюцца перапрацоўваць яе ў Беларусі.

Адначасова Аляксандр Лукашэнка даручыў ураду вывучыць магчымасць паставак нафты ў Беларусь праз балтыйскія парты і нафтаправод Вэнтспілс — Наваполацк у рэверсным рэжыме. Праўда, аналітыкі мяркуюць, што Беларусь робіць гэтыя заявы толькі для таго, каб умацаваць свае пазіцыі на перамовах з Расіяй. Па разліках беларускіх спецыялістаў, для перакладу нафтаправода ў рэверсны рэжым спатрэбіцца 2,5 года, а мадэрнізацыя нафтаправода абыйдзецца ў $15–30 млн.

Яшчэ адно даручэнне Аляксандра Лукашэнкі тычылася стварэння ў першым паўгоддзі 2007 г. дзяржаўнай кампаніі, якая будзе займацца закупам нафты і рэалізацыяй нафтапрадуктаў.

24 студзеня кіраўнік Памежнай службы ФСБ РФ Уладзімір Пронічаў, выступаючы ў Савеце Федэрацыі, назваў неохраняемую расійска-беларускую мяжу «шчылінай для тэрарыстаў» і заявіў аб неабходнасці яе ўмацавання: «З’явілася дзірка, якую выкарыстоўваюць грамадзяне трэціх краін, якія выязджаюць незаконна з Беларусі на тэрыторыю Расіі».

[[26 студзеня]] Аляксандр Лукашэнка ў чарговым публічным выступе абвінаваціў расійскае кіраўніцтва ў тым, што «палітыка Расіі была накіравана на разбурэнне імкнення беларускага народа і кіраўніцтва Беларусі жыць з Расіяй у саюзнай дзяржаве… Гэта ўзнікла не ўчора, і не ў 2004 годзе, калі ў 25-градусны мароз нам перакрылі газ. Гэта існавала заўседы пасля развалу Савецкага Саюза».

У той жа дзень ен абвінаваціў расійскія нафтавыя кампаніі ў завышэнні коштаў на нафту для беларускіх НПЗ і прыгразіў увесці дадатковыя пошліны на транзіт нафты ў Еўропу для тых кампаній, якія будуць прапаноўваць такія кантракты па такіх цэнах&quot;.

29 студзеня інтэрв’ю з Аляксандрам Лукашэнкам апублікавала вядучая нямецкая газета Die Welt. У ім прэзідэнт Беларусі гаварыў: «Мы маем патрэбу ў інвестараў з Еўропы і ЗША. Я не хачу новых спрэчак з Еўрасаюзам. Наадварот, нам Еўрасаюз патрэбны як партнер у дыверсіфікацыі нашай энергетычнай палітыкі… Мы імкнемся да таго, каб ЕС адкрыў свой унутраны рынак для нашай прадукцыі, і мы маглі б канкураваць адзін з адным… Я б хацеў, каб калі-небудзь Беларусь выглядала так, як сення Германія ці Швецыя. Але дагэтуль нас на Захадзе ўвесь час толькі штурхалі ў спіну. Цяпер настаў час выкарыстоўваць новыя магчымасці супрацоўніцтва. Давайце пачнем адкрыты, сумленны дыялог».
; 2007, Люты
1 лютага Уладзімір Пуцін паведаміў на прэс-канферэнцыі, што даў распараджэнне «Транснафты» пашырыць магутнасць перавалачных нафтавых тэрміналаў Балтыйскай трубаправоднай сістэмы ў Прыморску (Ленінградская вобласць) на 50 млн т — па яго слоў, такім чынам Расія мае намер шукаць шляхі прамога выхаду на спажыўцоў энергарэсурсаў у Заходняй Еўропе (у абыход Беларусі). Мяркуецца, што новы трубаправод у абыход Беларусі будзе запоўнены той нафтай, якая зараз паступае на экспарт у Еўропу транзітам па трубаправодзе «Дружба».

7 лютага апублікавана інтэрв’ю Аляксандра Лукашэнкі агенцтву Reuters, у якім ен паведаміў, што Расія сваімі дзеяннямі нанесла Беларусі шкоду ў памеры $5 млрд у год, і заявіў пра намер дамагчыся кампенсацыі, прапанаваўшы Расіі заплаціць за ўсе тыя паслугі, якія Беларусь аказвала ей бясплатна (па словах Лукашэнкі, гэта транзіт расійскіх грузаў праз тэрыторыю Беларусі, ваеннае супрацоўніцтва і ахова мытнай мяжы).

На думку Аляксандра Лукашэнкі, «знойдуцца кампаніі, якія прыйдуць на нашы прадпрыемствы са сваёй нафтай… паставяць нафту, вырабяць нафтапрадукты і прададуць у Беларусі, Украіне, Еўропе», у выніку чаго Расія страціць «традыцыйныя высокапрыбытковыя еўрапейскія рынкі».

Па словах Лукашэнкі, Расія «без усялякіх на тое падстаў ужо запісала сябе ў вядучыя цэнтры сілы ў свеце», яе агрэсіўныя паводзіны «небяспечна не толькі для Беларусі». Як заявіў беларускі прэзідэнт, аднабаковая арыентацыя на Маскву была памылкай — тым не менш ен гатовы адмовіцца ад прэтэнзій да Расіі, калі Масква здыме прэтэнзіі да Беларусі і «вернецца да тых прынцыпаў супрацоўніцтва, на якіх у нас яно будавалася… Я прызнаю памылку і недахоп нашай знешняй палітыкі, што яна атрымалася аднавектарнай, з вектарам у бок Расіі. І мы фактычна страцілі Захад. Мы стаялі на адной назе, а павінны стаяць на дзвюх». Пры гэтым Лукашэнка не мае намеру прымаць патрабаванні Захаду: «Дагэтуль ўсе патрабаванні да Беларусі ў канчатковым выніку зводзіліся да таго, што мы павінны разбурыць нашу палітычную сістэму, і мелася на ўвазе, што цяперашні прэзідэнт нелегітымны і павінен сысці са сваёй пасады. Якое права мае Захад патрабаваць гэтага?»

[[7 лютага]] лідар беларускай апазіцыі Аляксандр Мілінкевіч апублікаваў адкрыты ліст да Лукашэнкі, у якім прапанаваў яму падтрымку ў яго барацьбе з Расіяй за «захаванне незалежнасці Беларусі». За гэта Мілінкевіч прапанаваў Лукашэнку вызваліць дысідэнтаў і сумесна адсвяткаваць Дзень абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка.
; 2007, Сакавік
24 сакавіка ў ходзе візіту ў Беларусь Старшыні Урада Расіі Міхаіла Фрадкова на пасяджэнні ўрад Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі быў падпісаны цэлы шэраг найважнейшых дакументаў, галоўнай сярод якіх з’яўляецца гандлева-эканамічнае пагадненне паміж Беларуссю і Расіяй.
; 2009
Выдзяленне Расіяй крэдыту Беларусі паслужыла прычынай ланцужкі ўзаемных абвінавачванняў расійскага і беларускага бакоў. У прыватнасці, 28 мая 2009 года міністр фінансаў Расіі Аляксей Кудрын заявіў, што Беларусь можа стаць неплацежаздольнай ужо ў 2010 годзе. Пазней прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка параўнаў Кудрына з дзеячамі беларускай апазіцыі і параіў яму «падлячыцца»: «Ен цалкам кансалідаваўся з нашымі адмарозкамі, якія тут на заходнія грошы вякаюць і пачынаюць нас вучыць працаваць», — адзначыў Лукашэнка на нарадзе па пытаннях сацыяльна-эканамічнага развіцця&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/ru/main_news/?id=377249 ''Лукашенко потребовал от правительства и губернаторов активизировать продажи отечественной продукции'', «Белта», 29.05.2009.]&lt;/ref&gt;. «Не атрымліваецца ў Расіі — не трэба кланяцца хадзіць туды, ныць, плакаць, трэба шукаць свае шчасце ў іншай частцы планеты. Я гэта свядома публічна кажу. Мы ўчора назіралі цікавую сітуацыю, калі Прэзідэнт Беларусі сядзіць з Уладзімірам Пуціным і абсалютна на сяброўскай ноце абмяркоўвае пытанні, пачынаючы ад прыватных і заканчваючы дзяржаўнымі. І нармальнае ідзе абмеркаванне», — сказаў Аляксандр Лукашэнка.

З [[6 чэрвеня]] разгарнулася так званая «[[малочная вайна]]», калі Расспажыўнагляд забараніў увоз многіх відаў малочнай прадукцыі з Беларусі ў Расію з-за адсутнасці адпаведнай дакументацыі&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/story/milk/ ''«Молочная война» с Белоруссией'', Lenta.ru.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120414183607/http://www.lenta.ru/story/milk/ |date=14 красавіка 2012 }}&lt;br /&gt;Гл. таксама [[:en:2009 Russian ban of Belarusian dairy products]] (англ.)&lt;/ref&gt;. У той жа час, многія беларускія вытворцы малака заяўляюць аб тым, што яны прайшлі сертыфікацыю&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/economics/139905.html|work=[[TUT.BY]]|title=Уся экспартуемая прадукцыя гомельскіх малочных заводаў была сертыфікавана ў Расеі — Эканоміка і бізнес|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180428011638/http://news.tut.by/economics/139905.html |archivedate=28 красавіка 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Асобныя эксперты мяркуюць, што «малочная вайна» была спланавана для перадзелу беларускай мясной і малочнай прамысловасці&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/economics/139966.html|title=Эксперт: «малочная вайна» з Беларуссю была старанна спланаваная у РФ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618122407/http://news.tut.by/economics/139966.html |archivedate=18 чэрвеня 2009 |work=[[TUT.BY]] |date=15.06.2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[11 чэрвеня]] Уладзімір Пуцін заявіў, што Расія і Беларусь дамовіліся па пастаўках малака&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/06/11/milk/ Расія і Беларусь дамовіліся па пастаўках малака] // Lenta.ru, 11.06.2009&lt;/ref&gt;.

З-за канфлікту Прэзідэнт Беларусі не прыняў удзелу ў сесіі [[АДКБ]] у Маскве 14 чэрвеня, тлумачачы гэта немэтазгоднасцю абмеркавання пытанняў ваенна-палітычнай бяспекі падчас прамой пагрозы эканамічнай бяспекі краіны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139882.html|title=Прэзідэнт Беларусі не бачыць сэнсу ўдзельнічаць у маскоўскім саміце АДКБ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044726/http://news.tut.by/politics/139882.html |archivedate=11 верасня 2018  |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым афіцыйны Мінск заяўляе, што прынятыя арганізацыяй рашэння, у прыватнасці, аб стварэнні Калектыўных сіл аператыўнага рэагавання, з’яўляюцца несапраўднымі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139907.html|title=Папоў: Прынятыя рашэнні насуперак пазіцыі дзяржавы-члена АДКБ нелегітымныя|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044710/http://news.tut.by/politics/139907.html |archivedate=11 верасня 2018 |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Таксама ў гэтыя дні было прынята рашэнне ў самыя кароткія тэрміны ўвесці элементы мытнага і памежнага кантролю на мяжы з Расіяй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139887.html|title=Дзяржпагранкамітэт і ДМК Беларусі гатовыя ўвесці на мяжы з Расеяй элементы мытнага і памежнага кантролю|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090617063743/http://news.tut.by/politics/139887.html |archivedate=17 чэрвеня 2009 |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, якія ўжо існуюць з расійскага боку.

Нягледзячы на тое, што В. Пуцін раней абвяшчаў аб дасягненні дамоўленасцей адносна паставак беларускіх малочных прадуктаў, канфлікт працягваўся. Толькі [[17 чэрвеня]] Генадзь Анішчанка абвясціў аб спыненні «малочнай вайны»&lt;ref&gt;{{cite web|date=17 чэрвеня 2009|url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/milk/|title=Расея і Беларусь завяршылі «малочную войну»|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65brre759?url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/milk/|archivedate=21 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень стала вядома, што расійская газавая манаполія «Газпром» запатрабаваў ад «Белтрансгазу» вяртання 231 мільена долараў — розніцу, якая не была пералічана з-за вуснага пагаднення А. Лукашэнкі і Дзмітрыя Мядзведзева аб пастаўках расійскага газу па зніжанай цане ў 150 долараў за тысячу кубаметраў&lt;ref&gt;{{cite web|date=17 чэрвеня 2009|url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/gazprom/|title=«Газпром» запатрабаваў ад Мінска вяртання газавых долгов|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304195020/http://lenta.ru/news/2009/06/17/gazprom/|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== 2010-я ===
; 2010
У ліпені [[2010]] года пачаў дзейнічаць [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытны саюз Беларусі, Казахстана і Расіі]]&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/business/txt.asp?id=144018 «Саюз трох»: Беларусь здалася] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131110185923/http://www.interfax.ru/business/txt.asp?id=144018 |date=10 лістапада 2013 }} // Інтэрфакс, 5 ліпеня 2010 г.&lt;/ref&gt;. Па некаторых ацэнак, стварэнне Мытнага саюза дазволіць стымуляваць эканамічнае развіцце і можа даць дадаткова 15 % да ВУП краін-удзельніц да 2015 годзе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/politics/20100104/202835596.html Мытны саюз РФ, Беларусі і Казахстана павялічыць ВУП на 15 %]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vz.ru/economy/2009/12/19/360225.html Ад саюза да прасторы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=202112 |title=Расія, Казахстан і Беларусь стварылі Мытны саюз |access-date=19 верасня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110530130551/http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=202112 |archivedate=30 мая 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У другой палове 2010 года адбылося значнае пагаршэнне адносін паміж кіраўніцтвам РФ і прэзідэнтам Лукашэнка&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/week/2010-10-04/8_cis.html У краінах СНД: Кішынеў і Ціраспаль дамаўляюцца без Масквы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newsru.com/russia/13oct2010/naryshkin.html Кіраўнік адміністрацыі прэзідэнта РФ распавеў беларускім журналістам ўсе аб іх краіне і лідара] [[NEWSru]], 13 кастрычніка 2010.&lt;/ref&gt;.
; 2011
У красавіку 2011 года Беларусь адклікала з Эканамічнага суда СНД іск супраць Расіі аб збіранні пошлін за нафтапрадукты&lt;ref&gt;[http://www.polit.ru/news/2011/04/20/isk.html Беларусь адклікала з Эканамічнага суда СНД свой пазоў супраць Расеі] [[Паліт.ру]], 2011 г.&lt;/ref&gt;.
; 2014
У пачатку снежня 2014 года Расія ўвяла забарону на пастаўкі мясных прадуктаў з некаторых прадпрыемстваў Беларусі з-за рээкспарту забароненай да паставак прадукцыі ЕС (пазней, пасля праверак, пастаўкі былі адноўлены)&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/28324845/ Расіі зняла забарону на пастаўкі мясной прадукцыі з трох прадпрыемстваў Беларусі] // Газета. Ru, 12 сьнежня 2014 г.&lt;/ref&gt;. Прэзідэнт Беларусі А. Лукашэнка заявіў, што афіцыйны Мінск выступае супраць практыкі прымянення санкцый у адносінах паміж краінамі; пры гэтым упэўнены, што Расія ўвяла часовыя абмежаванні на пастаўкі прадуктаў харчавання з Беларусі таму, што афіцыйны Мінск не далучыўся да мераў у адказ расійскіх санкцый у дачыненні да Захаду&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/20529765/?frommail=1 Лукашэнка: Забарона Расеі на пастаўкі харчавання — «дурная і бязмозглая палітыка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141220030203/http://news.mail.ru/politics/20529765/?frommail=1 |date=20 снежня 2014 }} // ІА REGNUM, 19 сьнежня 2014 г.&lt;/ref&gt;.

9 снежня дзяржаўны мытны камітэт Беларусі фактычна аднавіў дзяржаўную беларуска-расійскую мяжу і стаў даглядаць усе грузы, якія ідуць з РФ на тэрыторыю РБ. Гэтая мера — прамое следства гандлевай вайны, у якой Мінск спрабуе «прадушыць» свае права на нелегальны рээкспарт з ЕС у Расійскую Федэрацыю&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2014/12/11/brat/ Непрыстойна братэрская любоў. Навошта Беларусі трэба было зачыняць мяжу з Расеяй] // Стужка. Ру, 11 снежня 2014 г.&lt;/ref&gt;, былі забаронены пастаўкі некаторых тавараў з Расіі&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/28356345/ Беларусь забараніла пастаўкі локшыны і кава з Расеі]&lt;/ref&gt;. Прэзідэнт Беларусі А. Лукашэнка паставіў задачу свайму ўраду любой цаной выходзіць на новыя рынкі збыту беларускай прадукцыі&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/28375028/ Лукашэнка заклікаў урад шукаць новыя рынкі збыту] // РІА навіны&lt;/ref&gt;, а пасля імклівага падзення курсу рубля ў канцы года запатрабаваў ад урада краіны перавесці разлікі з Расіяй у долары і еўра&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/20508226/?frommail=1 Лукашэнка запатрабаваў перавесці разлікі з Расеяй у даляры і еўра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218194050/http://news.mail.ru/politics/20508226/?frommail=1 |date=18 снежня 2014 }} // Lenta.Ru, 17 сьнежня 2014 г.&lt;/ref&gt;.

Рэгулярна паступае інфармацыя аб затрымках грузу на мяжы Беларусі і Расіі. Так, 3 снежня мытныя органы Беларусі перакрылі, без апавяшчэнняў і тлумачэнняў, транзіт у Расію электронікі з Калінінградскай вобласці&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hi-tech.mail.ru/news/belarus-russia-customs.html |title=Беларуская мытня перакрыла транзіт электронікі ў Расію з Калінінграда |access-date=19 верасня 2015 |archive-date=22 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222204553/https://hi-tech.mail.ru/news/belarus-russia-customs.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Знешняя палітыка Беларусі]]
* [[Беларусафілія ў Расіі]]

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

{{Міжнародныя адносіны Беларусі}}

[[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны| ]]</text>
      <sha1>5c1ezuyfoibeeaprpelrras8ghg9e10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ржавец (Мінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281259</id>
    <revision>
      <id>5197417</id>
      <parentid>5196775</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6739" sha1="44xjl4b57gl7r7sc2ikytoddj5fp13t" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Ржавец
|краінакарта           = Беларусь
|рэгіёнкарта           = Мінск
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Мінскі
|сельсавет             = Ждановіцкі
}}
{{значэнні|Спасылка=Ржавец}}
'''Ржа́вец'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ržaviec}}, {{lang-ru|Ржавец}}) — колішняя [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Ждановіцкі сельсавет|Ждановіцкага сельсавета]].

У красавіку 2004 года тэрыторыя вёскі перададзена ў склад горада [[Мінск]]а&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2004-57/2004-57(006-022).pdf Указ Президента Республики Беларусь от 8 апреля 2004 г. № 174 О передаче сельских населенных пунктов Минского района в административное подчинение минских городских Совета депутатов и исполнительного комитета и об установлении границ некоторых районов г. Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170421011552/http://www.pravo.by/pdf/2004-57/2004-57(006-022).pdf |date=21 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Назва-характарыстыка: вадацёкі з «іржавай» вадой.

У басейне Дняпра неаднаразова сустракаюцца назвы невялікіх рэчак Ржавец, Ржава, Ржавая, Ржавіца, Ржаўка, Аржаўка, Ржаўчына, якія адлюстроўваюць колер вады ў іх&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 215.&lt;/ref&gt;. Каля менскага Ржаўца сапраўды на карце 1910 г. пазначаны безназоўны ручай пасярод забалочанай мясцовасці, які выцякае з месца цяперашняга заказніка «[[Лебядзіны заказнік|Лебядзіны]]».

Так жа сама ўтвораная назва былой рэчкі Крупец (на ёй была вёска [[Крупцы]], суседняя да Ржаўца).

== Гісторыя ==
Згадваецца ў 1582 годзе як [[сяло]], шляхецкая ўласнасць. У 1791 годзе вёска Ржавічы [[Маёнтак|маёнтка]] [[Веснінка]] ў Каралішчавіцкай парафіі, шляхецкая ўласнасць. У 1800 годзе [[засценак]], уласнасць Г. Гардзялкоўскай, 2 двары, 22 жыхары. У 1815 годзе ўласнасць М. Гілевіча, у 1858 годзе ўласнасць А. Вярыгі. У 1897 годзе ў Сёмкава-Гарадзецкай воласці [[Мінскі павет|Мінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], вёска, 15 двароў, 87 жыхароў; побач цагельны завод, двор, 15 жыхароў{{Sfn|Памяць|1998|с=617}}.

У красавіку 2004 года вёска ўключана ў склад горада Мінска. Вясковыя вуліца Пясочная і Пясочны завулак пераназваныя ў [[Ржавецкая вуліца|Ржавецкую вуліцу]] і Ржавецкі завулак{{Sfn|Сацукевіч І. І.||с=9}}.

== Насельніцтва ==
* 1800 — 2 двары, 22 жыхары
* 1897 — вёска, 15 двароў, 87 жыхароў; цагельны завод, двор, 15 жыхароў
* 1917 — вёска, 10 двароў, 62 жыхары; хутар, 6 двароў, 36 жыхароў
* 1941 — 24 двары, 131 жыхар
* 1997—107 двароў, 443 жыхары
* 1999—306 жыхароў

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = |частка = Ржавец|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}}
* {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}}
* {{кніга|аўтар = [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]]|частка = |загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. П. П. Шуба|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 360}}
* {{артыкул|аўтар= [[Іван Іванавіч Сацукевіч|Сацукевіч І. І.]]|загаловак= Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска|арыгінал= |спасылка= http://s3s.so/qi17|аўтар выдання= |выданне= |тып= |месца= |выдавецтва= nashapamiac.org|год= |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Сацукевіч І. І.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181009013232/http://s3s.so/qi17|archivedate= 9 кастрычніка 2018}}
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Ржавецкі цагельны завод||387}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска]]</text>
      <sha1>44xjl4b57gl7r7sc2ikytoddj5fp13t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197423</id>
      <parentid>5197417</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5197423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6756" sha1="b405hxij2v2hluz65vpe3zyeiwwi3ms" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Ржавец
|краінакарта           = Беларусь
|рэгіёнкарта           = Мінск
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Мінскі
|сельсавет             = Ждановіцкі
}}
{{значэнні|Спасылка=Ржавец}}
'''Ржа́вец'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ržaviec}}, {{lang-ru|Ржавец}}) — колішняя [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Ждановіцкі сельсавет|Ждановіцкага сельсавета]].

У красавіку 2004 года тэрыторыя вёскі перададзена ў склад горада [[Мінск]]а&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2004-57/2004-57(006-022).pdf Указ Президента Республики Беларусь от 8 апреля 2004 г. № 174 О передаче сельских населенных пунктов Минского района в административное подчинение минских городских Совета депутатов и исполнительного комитета и об установлении границ некоторых районов г. Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170421011552/http://www.pravo.by/pdf/2004-57/2004-57(006-022).pdf |date=21 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Назва-характарыстыка [[Ржавец]]: вадацёкі з «іржавай» вадой.

У басейне Дняпра неаднаразова сустракаюцца назвы невялікіх рэчак Ржавец, Ржава, Ржавая, Ржавіца, Ржаўка, Аржаўка, Ржаўчына, якія адлюстроўваюць колер вады ў іх&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 215.&lt;/ref&gt;. Каля менскага Ржаўца сапраўды на карце 1910 г. пазначаны безназоўны ручай пасярод забалочанай мясцовасці, які выцякае з месца цяперашняга заказніка «[[Лебядзіны заказнік|Лебядзіны]]».

Так жа сама ўтвораная назва былой рэчкі Крупец (на ёй была вёска [[Крупцы]], суседняя да Ржаўца).

== Гісторыя ==
Згадваецца ў 1582 годзе як [[сяло]], шляхецкая ўласнасць. У 1791 годзе вёска Ржавічы [[Маёнтак|маёнтка]] [[Веснінка]] ў Каралішчавіцкай парафіі, шляхецкая ўласнасць. У 1800 годзе [[засценак]], уласнасць Г. Гардзялкоўскай, 2 двары, 22 жыхары. У 1815 годзе ўласнасць М. Гілевіча, у 1858 годзе ўласнасць А. Вярыгі. У 1897 годзе ў Сёмкава-Гарадзецкай воласці [[Мінскі павет|Мінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], вёска, 15 двароў, 87 жыхароў; побач цагельны завод, двор, 15 жыхароў{{Sfn|Памяць|1998|с=617}}.

У красавіку 2004 года вёска ўключана ў склад горада Мінска. Вясковыя вуліца Пясочная і Пясочны завулак пераназваныя ў [[Ржавецкая вуліца|Ржавецкую вуліцу]] і Ржавецкі завулак{{Sfn|Сацукевіч І. І.||с=9}}.

== Насельніцтва ==
* 1800 — 2 двары, 22 жыхары
* 1897 — вёска, 15 двароў, 87 жыхароў; цагельны завод, двор, 15 жыхароў
* 1917 — вёска, 10 двароў, 62 жыхары; хутар, 6 двароў, 36 жыхароў
* 1941 — 24 двары, 131 жыхар
* 1997—107 двароў, 443 жыхары
* 1999—306 жыхароў

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = |частка = Ржавец|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}}
* {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}}
* {{кніга|аўтар = [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]]|частка = |загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. П. П. Шуба|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 360}}
* {{артыкул|аўтар= [[Іван Іванавіч Сацукевіч|Сацукевіч І. І.]]|загаловак= Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска|арыгінал= |спасылка= http://s3s.so/qi17|аўтар выдання= |выданне= |тып= |месца= |выдавецтва= nashapamiac.org|год= |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Сацукевіч І. І.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181009013232/http://s3s.so/qi17|archivedate= 9 кастрычніка 2018}}
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Ржавецкі цагельны завод||387}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска]]</text>
      <sha1>b405hxij2v2hluz65vpe3zyeiwwi3ms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197426</id>
      <parentid>5197423</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Насельніцтва */</comment>
      <origin>5197426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6804" sha1="683irth0ic2kzkm5wbieyedxk2lb4ey" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Ржавец
|краінакарта           = Беларусь
|рэгіёнкарта           = Мінск
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Мінскі
|сельсавет             = Ждановіцкі
}}
{{значэнні|Спасылка=Ржавец}}
'''Ржа́вец'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ržaviec}}, {{lang-ru|Ржавец}}) — колішняя [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Ждановіцкі сельсавет|Ждановіцкага сельсавета]].

У красавіку 2004 года тэрыторыя вёскі перададзена ў склад горада [[Мінск]]а&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2004-57/2004-57(006-022).pdf Указ Президента Республики Беларусь от 8 апреля 2004 г. № 174 О передаче сельских населенных пунктов Минского района в административное подчинение минских городских Совета депутатов и исполнительного комитета и об установлении границ некоторых районов г. Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170421011552/http://www.pravo.by/pdf/2004-57/2004-57(006-022).pdf |date=21 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Назва-характарыстыка [[Ржавец]]: вадацёкі з «іржавай» вадой.

У басейне Дняпра неаднаразова сустракаюцца назвы невялікіх рэчак Ржавец, Ржава, Ржавая, Ржавіца, Ржаўка, Аржаўка, Ржаўчына, якія адлюстроўваюць колер вады ў іх&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 215.&lt;/ref&gt;. Каля менскага Ржаўца сапраўды на карце 1910 г. пазначаны безназоўны ручай пасярод забалочанай мясцовасці, які выцякае з месца цяперашняга заказніка «[[Лебядзіны заказнік|Лебядзіны]]».

Так жа сама ўтвораная назва былой рэчкі Крупец (на ёй была вёска [[Крупцы]], суседняя да Ржаўца).

== Гісторыя ==
Згадваецца ў 1582 годзе як [[сяло]], шляхецкая ўласнасць. У 1791 годзе вёска Ржавічы [[Маёнтак|маёнтка]] [[Веснінка]] ў Каралішчавіцкай парафіі, шляхецкая ўласнасць. У 1800 годзе [[засценак]], уласнасць Г. Гардзялкоўскай, 2 двары, 22 жыхары. У 1815 годзе ўласнасць М. Гілевіча, у 1858 годзе ўласнасць А. Вярыгі. У 1897 годзе ў Сёмкава-Гарадзецкай воласці [[Мінскі павет|Мінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], вёска, 15 двароў, 87 жыхароў; побач цагельны завод, двор, 15 жыхароў{{Sfn|Памяць|1998|с=617}}.

У красавіку 2004 года вёска ўключана ў склад горада Мінска. Вясковыя вуліца Пясочная і Пясочны завулак пераназваныя ў [[Ржавецкая вуліца|Ржавецкую вуліцу]] і Ржавецкі завулак{{Sfn|Сацукевіч І. І.||с=9}}.

== Насельніцтва ==
* 1800 год — 2 двары, 22 жыхары
* 1897 год — вёска, 15 двароў, 87 жыхароў; цагельны завод, двор, 15 жыхароў
* 1917 год — вёска, 10 двароў, 62 жыхары; хутар, 6 двароў, 36 жыхароў
* 1941 год — 24 двары, 131 жыхар
* 1997 год — 107 двароў, 443 жыхары
* 1999 год — 306 жыхароў

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = |частка = Ржавец|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}}
* {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}}
* {{кніга|аўтар = [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]]|частка = |загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. П. П. Шуба|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 360}}
* {{артыкул|аўтар= [[Іван Іванавіч Сацукевіч|Сацукевіч І. І.]]|загаловак= Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска|арыгінал= |спасылка= http://s3s.so/qi17|аўтар выдання= |выданне= |тып= |месца= |выдавецтва= nashapamiac.org|год= |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Сацукевіч І. І.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181009013232/http://s3s.so/qi17|archivedate= 9 кастрычніка 2018}}
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Ржавецкі цагельны завод||387}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска]]</text>
      <sha1>683irth0ic2kzkm5wbieyedxk2lb4ey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197428</id>
      <parentid>5197426</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="hqj5yzrm2hs3zs0tbwrgqibia14gv4s" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Ржавец
|краінакарта           = Беларусь
|рэгіёнкарта           = Мінск
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Мінскі
|сельсавет             = Ждановіцкі
}}
{{значэнні|Спасылка=Ржавец}}
'''Ржа́вец'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ržaviec}}) — колішняя [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Ждановіцкі сельсавет|Ждановіцкага сельсавета]].

У красавіку 2004 года тэрыторыя вёскі перададзена ў склад горада [[Мінск]]а&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2004-57/2004-57(006-022).pdf Указ Президента Республики Беларусь от 8 апреля 2004 г. № 174 О передаче сельских населенных пунктов Минского района в административное подчинение минских городских Совета депутатов и исполнительного комитета и об установлении границ некоторых районов г. Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170421011552/http://www.pravo.by/pdf/2004-57/2004-57(006-022).pdf |date=21 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Назва-характарыстыка [[Ржавец]]: вадацёкі з «іржавай» вадой.

У басейне Дняпра неаднаразова сустракаюцца назвы невялікіх рэчак Ржавец, Ржава, Ржавая, Ржавіца, Ржаўка, Аржаўка, Ржаўчына, якія адлюстроўваюць колер вады ў іх&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 215.&lt;/ref&gt;. Каля менскага Ржаўца сапраўды на карце 1910 г. пазначаны безназоўны ручай пасярод забалочанай мясцовасці, які выцякае з месца цяперашняга заказніка «[[Лебядзіны заказнік|Лебядзіны]]».

Так жа сама ўтвораная назва былой рэчкі Крупец (на ёй была вёска [[Крупцы]], суседняя да Ржаўца).

== Гісторыя ==
Згадваецца ў 1582 годзе як [[сяло]], шляхецкая ўласнасць. У 1791 годзе вёска Ржавічы [[Маёнтак|маёнтка]] [[Веснінка]] ў Каралішчавіцкай парафіі, шляхецкая ўласнасць. У 1800 годзе [[засценак]], уласнасць Г. Гардзялкоўскай, 2 двары, 22 жыхары. У 1815 годзе ўласнасць М. Гілевіча, у 1858 годзе ўласнасць А. Вярыгі. У 1897 годзе ў Сёмкава-Гарадзецкай воласці [[Мінскі павет|Мінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], вёска, 15 двароў, 87 жыхароў; побач цагельны завод, двор, 15 жыхароў{{Sfn|Памяць|1998|с=617}}.

У красавіку 2004 года вёска ўключана ў склад горада Мінска. Вясковыя вуліца Пясочная і Пясочны завулак пераназваныя ў [[Ржавецкая вуліца|Ржавецкую вуліцу]] і Ржавецкі завулак{{Sfn|Сацукевіч І. І.||с=9}}.

== Насельніцтва ==
* 1800 год — 2 двары, 22 жыхары
* 1897 год — вёска, 15 двароў, 87 жыхароў; цагельны завод, двор, 15 жыхароў
* 1917 год — вёска, 10 двароў, 62 жыхары; хутар, 6 двароў, 36 жыхароў
* 1941 год — 24 двары, 131 жыхар
* 1997 год — 107 двароў, 443 жыхары
* 1999 год — 306 жыхароў

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = |частка = Ржавец|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}}
* {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}}
* {{кніга|аўтар = [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]]|частка = |загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. П. П. Шуба|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 360}}
* {{артыкул|аўтар= [[Іван Іванавіч Сацукевіч|Сацукевіч І. І.]]|загаловак= Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска|арыгінал= |спасылка= http://s3s.so/qi17|аўтар выдання= |выданне= |тып= |месца= |выдавецтва= nashapamiac.org|год= |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Сацукевіч І. І.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181009013232/http://s3s.so/qi17|archivedate= 9 кастрычніка 2018}}
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Ржавецкі цагельны завод||387}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска]]</text>
      <sha1>hqj5yzrm2hs3zs0tbwrgqibia14gv4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баравікі (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295131</id>
    <revision>
      <id>5197662</id>
      <parentid>4412247</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="l4pff9u0fwao901voe8nol6ypxidx0a" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Баравікі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Баравікі
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Баравікі́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Baraviki}}, {{lang-ru|Боровики}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет, Пружанскі раён}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>l4pff9u0fwao901voe8nol6ypxidx0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бельчыцы (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295132</id>
    <revision>
      <id>5197661</id>
      <parentid>4413813</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="gcjoo41j9cxt62guxzki8dju05igxrd" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Бельчыцы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Бе́льчыцы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bieĺčycy}}, {{lang-ru|Бельчицы}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет, Пружанскі раён}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>gcjoo41j9cxt62guxzki8dju05igxrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Залессе (Мокраўскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295133</id>
    <revision>
      <id>5197660</id>
      <parentid>4426219</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1306" sha1="p753ozeez73u80nzpzjiwa3vwvgx8q6" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Залессе}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Залессе
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Зале́ссе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zaliessie}}, {{lang-ru|Залесье}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>p753ozeez73u80nzpzjiwa3vwvgx8q6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замошша (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295134</id>
    <revision>
      <id>5197659</id>
      <parentid>4426380</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1306" sha1="o7323qgdjmbxx8p9sypnmyer9nvkxb5" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Замошша}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Замошша
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Замо́шша'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zamošša}}, {{lang-ru|Замошье}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>o7323qgdjmbxx8p9sypnmyer9nvkxb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казлы (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295135</id>
    <revision>
      <id>5197658</id>
      <parentid>4427565</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1286" sha1="hr6a31xmld9t7fdr2lsxexjouuyyne4" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Казлы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Казлы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Казлы́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kazly}}, {{lang-ru|Козлы}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>hr6a31xmld9t7fdr2lsxexjouuyyne4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касіншчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295136</id>
    <revision>
      <id>5197656</id>
      <parentid>4430004</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1272" sha1="iu7gybuue6hw1supprx191drsyiyzt3" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Касіншчына
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Касі́ншчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kasinščyna}}, {{lang-ru|Косинщина}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>iu7gybuue6hw1supprx191drsyiyzt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клепачы (Мокраўскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295137</id>
    <revision>
      <id>5197676</id>
      <parentid>5090064</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1991" sha1="5g1l6eq8me8zih2vbhk5h9spgwgv0zt" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Клепачы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Клепачы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Клепачы́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kliepačy}}, {{lang-ru|Клепачи}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Назва ==
У «Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі» 1563 г. у не далёкіх ад Клепачоў [[Шубічы|Шубічах]], [[Дабучын]]е, [[Жадзены|Жадзенах]] згаданыя жыхары з прозвішчам Клепачэвіч: «''Олекса Клепачевичъ''», «''Михалко Клепачевичъ''», «''Хведько Клепачевичъ''»&lt;ref&gt;Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. Вильна, 1876. С. 142, 188, 198.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>5g1l6eq8me8zih2vbhk5h9spgwgv0zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Котра (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295138</id>
    <revision>
      <id>5197655</id>
      <parentid>4824941</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2650" sha1="ok4rf9r1ktfxqobslmio0wkbt3v11u9" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Котра}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Котра
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Ко́тра'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kotra}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Котранскі сельсавет|Котранскага сельсавета]], у 1954—1973 гадах у складзе [[Бакунскі сельсавет (Шарашоўскі раён)|Бакунскага сельсавета]], з 1973 года ў Мокраўскім сельсавеце&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 красавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 17 (1391).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Страчаная спадчына ==
[[Файл:Kotra. Котра (1901-25).jpg|міні|злева|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]]
[[Файл:Kotra. Котра (1901-14).jpg|міні|злева|Капліца]]
* [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (Котра)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]].
* Капліца.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Котра (Пружанскі раён)| ]]</text>
      <sha1>ok4rf9r1ktfxqobslmio0wkbt3v11u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краснае (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295139</id>
    <revision>
      <id>5197653</id>
      <parentid>4431221</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1660" sha1="1ozu7wngl4fnvywk5ap6y15p9idrwaq" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Краснае}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Краснае
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Кра́снае'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Krasnaje}}, {{lang-ru|Красное}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

У 1940—1962 гадах цэнтр [[Красненскі сельсавет (Пружанскі раён)|Красненскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Іван Раманавіч Сідаровіч]] (нар. 1927) — дырэктар [[Беларускі аўтамабільны завод|БелАЗа]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>1ozu7wngl4fnvywk5ap6y15p9idrwaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кушлі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295140</id>
    <revision>
      <id>5197652</id>
      <parentid>5197191</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1410" sha1="5k0utr1bnaof553e8t60oewln5qfgiy" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Кушлі
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Кушлі́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kušli}}, {{lang-ru|Кушли}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 2 км на поўдзень ад Чарпакоўскага канала.

== Назва ==
Вядома прозвішча [[Кушаль]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>5k0utr1bnaof553e8t60oewln5qfgiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліхачы (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295141</id>
    <revision>
      <id>5197674</id>
      <parentid>4748249</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3031" sha1="52rl4nvcgdirsygn8cfgzvezg9cbnqz" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Ліхачы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Ліхачы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Ліхачы́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Lichačy}}, {{lang-ru|Лихачи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
За [[Расійская імперыя|расійскім]] часам — у [[Котранская воласць|Котранскай воласці]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], 241 дзесяціна&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|X|610|Lichacze (2)}}&lt;/ref&gt;.

17 ліпеня 1942 вёска спалена нямецкімі войскамі за партызанскую аперацыю&lt;ref name=&quot;dr&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар = Дарья Грекулова.|загаловак = По следам воспоминаний|спасылка = http://www.rudn.ru/file.php?id=1335|выданне = Дружба|выдавецтва = Российский университет дружбы народов|год = 30 июня 2010|нумар = 12 (1386)|старонкі = 4|archive-url = https://web.archive.org/web/20151227064115/http://www.rudn.ru/file.php?id=1335|archive-date = 27 снежня 2015|archivedate = 27 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151227064115/http://www.rudn.ru/file.php?id=1335}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;budni24882&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Алена Зялевіч.|імя = Алена|прозвішча = Зялевіч|дата публікацыі = 26 кастрычніка 2017|url = http://www.budni.by/?p=24882|загаловак = Адданы сын навукі: 16 верасня не стала Міхаіла Міронавіча Мартынюка|выдавец = Раённыя будні}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>52rl4nvcgdirsygn8cfgzvezg9cbnqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ляжайка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295142</id>
    <revision>
      <id>5197673</id>
      <parentid>4434604</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1414" sha1="nua4b08y3o36hky3ny7ch6kaj1i66ev" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Ляжайка
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Ляжа́йка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Liažajka}}, {{lang-ru|Лежайка}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Зянон Казімір Віславух]] (1727—1805) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>nua4b08y3o36hky3ny7ch6kaj1i66ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мокрае (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295143</id>
    <revision>
      <id>5197677</id>
      <parentid>4437899</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="9i747gguzfpjevehwxu0yx8u72bwohl" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Мокрае
|выява                 = Петрапаўлаўская царква (Мокрае) 002.Jpeg
|подпіс                = [[Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мокрае)|Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла]]
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}
{{значэнні2|Мокрае}}
'''Мо́крае'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Mokraje}}, {{lang-ru|Мокрое}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

Знаходзіцца за 13 км на поўнач ад [[Пружаны|Пружанаў]], за 98 км ад [[Брэст]]а&lt;ref name=&quot;bel10&quot;&gt;
{{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=513|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
З 1921 года ў складзе Польшчы.

З 1939 года ў БССР. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 1999 годзе — 103 двары&lt;ref name=&quot;bel10&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасці ==
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан&lt;ref name=&quot;bel10&quot; /&gt;.
* [[Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мокрае)|Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла]] (2-я палова XIX стагоддзя)&lt;ref name=&quot;bel10&quot; /&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Фелікс Зянковіч]] (1842—1910) — навуковец-прыродазнаўца, мемуарыст. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=513|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&amp;nbsp;000}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Мокрае (Пружанскі раён)| ]]</text>
      <sha1>9i747gguzfpjevehwxu0yx8u72bwohl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197678</id>
      <parentid>5197677</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3402" sha1="6w2xwnoli59tgkoc6u8warthsvk39pu" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Мокрае
|выява                 = Петрапаўлаўская царква (Мокрае) 002.Jpeg
|подпіс                = [[Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мокрае)|Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла]]
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}
{{значэнні2|Мокрае}}
'''Мо́крае'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Mokraje}}, {{lang-ru|Мокрое}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

Знаходзіцца за 13 км на поўнач ад [[Пружаны|Пружанаў]], за 98 км ад [[Брэст]]а&lt;ref name=&quot;bel10&quot;&gt;
{{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=513|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
З 1921 года ў складзе Польшчы.

З 1939 года ў БССР. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 1999 годзе — 103 двары&lt;ref name=&quot;bel10&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасці ==
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан&lt;ref name=&quot;bel10&quot; /&gt;.
* [[Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мокрае)|Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла]] (2-я палова XIX стагоддзя)&lt;ref name=&quot;bel10&quot; /&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Фелікс Зянковіч]] (1842—1910) — навуковец-прыродазнаўца, мемуарыст. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=513|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&amp;nbsp;000}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Мокрае (Пружанскі раён)| ]]</text>
      <sha1>6w2xwnoli59tgkoc6u8warthsvk39pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навадворцы (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295144</id>
    <revision>
      <id>5197672</id>
      <parentid>4878170</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="7to9in75p9nc4giylos018m96y2aizg" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Навадворцы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Навадворцы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Навадво́рцы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Navadvorcy}}, {{lang-ru|Новодворцы}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
З 1921 года ў складзе Польшчы. Падчас [[Белавежская забастоўка рабочых лесараспрацовак 1932—1933|Белавежскай забастоўкі рабочых лесараспрацовак 1932—1933]], па ініцыятыве [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] ў вёске быў створаны забастовачны камітэт&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|1|Белавежская забастоўка рабочых лесараспрацовак 1932—1933|Клімец, М. П., Палуян, І. В.|343}}&lt;/ref&gt;

З 1939 года ў БССР. З 1991 года ў незалежнай Беларусі.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>7to9in75p9nc4giylos018m96y2aizg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Несцяркі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295145</id>
    <revision>
      <id>5197671</id>
      <parentid>4878169</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2092" sha1="nankntxrokqogghi4vc94wnlij4wf1b" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Несцяркі
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Несцяркі́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Niesciarki}}, {{lang-ru|Нестерки}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
З 1921 года ў складзе Польшчы. Падчас [[Белавежская забастоўка рабочых лесараспрацовак 1932—1933|Белавежскай забастоўкі рабочых лесараспрацовак 1932—1933]], па ініцыятыве [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] ў вёске быў створаны забастовачны камітэт&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|1|Белавежская забастоўка рабочых лесараспрацовак 1932—1933|Клімец, М. П., Палуян, І. В.|343}}&lt;/ref&gt;

З 1939 года ў БССР. З 1991 года ў незалежнай Беларусі.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>nankntxrokqogghi4vc94wnlij4wf1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямковічы (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295146</id>
    <revision>
      <id>5197670</id>
      <parentid>4442051</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="0u4b5njy502ui1inzceeq5xywfj63sl" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Нямковічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Нямковічы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Нямко́вічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Niamkovičy}}, {{lang-ru|Немковичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>0u4b5njy502ui1inzceeq5xywfj63sl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пасталова (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295147</id>
    <revision>
      <id>5197669</id>
      <parentid>4443934</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1322" sha1="i3dl6dxevgzu8pnl8hmdovgr36a4ayf" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пасталова}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пасталова
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Пастало́ва'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pastalova}}, {{lang-ru|Постолово}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>i3dl6dxevgzu8pnl8hmdovgr36a4ayf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пескі (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295148</id>
    <revision>
      <id>5197668</id>
      <parentid>4444727</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1929" sha1="q1qf2182ipqdrrz1udkxyftk77rpfua" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пескі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пескі
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Пе́скі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pieski}}, {{lang-ru|Пески}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

Да 16 красавіка 1973 года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Шарашоўскі раён)|Бакунскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 красавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 17 (1391).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>q1qf2182ipqdrrz1udkxyftk77rpfua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руднікі (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295149</id>
    <revision>
      <id>5197675</id>
      <parentid>4379528</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2881" sha1="aca0c9gehz8ukwcbdbudzdkit26eoq5" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Руднікі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Руднікі
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}
'''Ру́днікі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Rudniki}}, {{lang-ru|Рудники}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].


== Геаграфія ==
Знаходзіцца за 15 км у напрамку на поўнач ад горада [[Пружаны]], за 100 км ад [[Брэст]]а, за 27 км ад чыгуначнай станцыі [[Аранчыцы (станцыя)|Аранчыцы]]{{sfn|БелЭн|2001}}. Каля аграгарадка вадасховішча [[Руднікі (вадасховішча)|Руднікі (Руднікаўскае)]].

== Гісторыя ==
З 1939 года ў БССР. У 1940—1962 гадах цэнтр [[Руднікаўскі сельсавет|Руднікаўскага сельсавета]].

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе — 61 двор{{sfn|БелЭн|2001}}.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Помнікі гісторыі і культуры ==
* [[Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Руднікі)|Свята-Пакроўская царква]] XIX ст. — {{ГККРБ 4|113Г000638}}
* [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і партызана{{sfn|БелЭн|2001}} — {{ГККРБ 4|113Д000637}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Барыс Лук’янавіч Саланевіч]] (1898—1989) — [[пісьменнік]] і грамадскі дзеяч, удзельнік скаўцкага руху.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Руднікі||430}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет, Пружанскі раён}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Руднікі (Пружанскі раён)| ]]</text>
      <sha1>aca0c9gehz8ukwcbdbudzdkit26eoq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сілічы (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295150</id>
    <revision>
      <id>5197667</id>
      <parentid>4460211</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1296" sha1="1uoa3berwwqii89wxkbr1g7ntnqbf3q" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Сілічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Сілічы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Сі́лічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Siličy}}, {{lang-ru|Силичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>1uoa3berwwqii89wxkbr1g7ntnqbf3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стаі (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295151</id>
    <revision>
      <id>5197666</id>
      <parentid>4458652</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1350" sha1="64c0476sh567l863dix8ekmvy0tpob0" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Стаі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Стаі
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Стаі́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ста́і'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Stai}}, {{lang-ru|Стаи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>64c0476sh567l863dix8ekmvy0tpob0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Труханавічы (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295152</id>
    <revision>
      <id>5197665</id>
      <parentid>4461315</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="5xc2t5q54dj087rg3dynig9n4mdxi1b" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Труханавічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Труханавічы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Тру́ханавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Truchanavičy}}, {{lang-ru|Трухановичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>5xc2t5q54dj087rg3dynig9n4mdxi1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаняўцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295153</id>
    <revision>
      <id>5197664</id>
      <parentid>4466996</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1264" sha1="jv2me63tktgip17m1212401a12ct9ay" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Шаняўцы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Шаняўцы́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Šaniaŭcy}}, {{lang-ru|Шеневцы}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Šaniaŭcy}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>jv2me63tktgip17m1212401a12ct9ay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янаўцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295154</id>
    <revision>
      <id>5197663</id>
      <parentid>4469324</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1246" sha1="5l2e1y3c031z5u2aanzwicsjees136g" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Янаўцы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Янаўцы́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Janaŭcy}}, {{lang-ru|Яновцы}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>5l2e1y3c031z5u2aanzwicsjees136g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ржавец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304313</id>
    <revision>
      <id>5197421</id>
      <parentid>4915815</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1024" sha1="kzwzhtwzx1ku2fjnsxv6xkpd45xm4op" xml:space="preserve">Назву '''Ржавец''' маюць:
== Населеныя пункты ==
=== [[Беларусь]] ===
* [[Ржавец (Гомельскі раён)|Ржаве́ц]] — пасёлак у [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]]
* [[Ржавец (Чачэрскі раён)|Ржаве́ц]] — пасёлак у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]]
* [[Ржавец (Чэрыкаўскі раён)|Ржа́вец]] — вёска ў [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]]
* [[Ржавец (Мінскі раён)|Ржа́вец]] — вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]]

=== [[Расія]] ===
* [[Ржавец (Ельнінскі раён)]]
* [[Ржавец (Навадугінскі раён)]]
* [[Ржавец (Холм-Жыркоўскі раён)]]

== Этымалогія ==
Назва-характарыстыка: вадацёкі з «іржавай» вадой.

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>kzwzhtwzx1ku2fjnsxv6xkpd45xm4op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197469</id>
      <parentid>5197421</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1024" sha1="6e9unbs7uctr2z7p8q27zzlegqi47xm" xml:space="preserve">Назву '''Ржавец''' маюць:
== Населеныя пункты ==
=== [[Беларусь]] ===
* [[Ржавец (Гомельскі раён)|Ржаве́ц]] — пасёлак у [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]]
* [[Ржавец (Мінскі раён)|Ржа́вец]] — вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]]
* [[Ржавец (Чачэрскі раён)|Ржаве́ц]] — пасёлак у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]]
* [[Ржавец (Чэрыкаўскі раён)|Ржа́вец]] — вёска ў [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]]

=== [[Расія]] ===
* [[Ржавец (Ельнінскі раён)]]
* [[Ржавец (Навадугінскі раён)]]
* [[Ржавец (Холм-Жыркоўскі раён)]]

== Этымалогія ==
Назва-характарыстыка: вадацёкі з «іржавай» вадой.

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>6e9unbs7uctr2z7p8q27zzlegqi47xm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янчэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304901</id>
    <revision>
      <id>5197786</id>
      <parentid>5019596</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5197786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1487" sha1="cvxix6kgo086tw52goctow1yf4p8ire" xml:space="preserve">'''Янчэўскі''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі]] (1858 — не раней за 1922) — дэпутат Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі І склікання ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].
* [[Вячаслаў Іванавіч Янчэўскі]] (1948—2025) — беларускі матэматык, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2014).
* [[Станіслаў Міхайлавіч Янчэўскі]] — Герой Сацыялістычнай Працы.
* [[Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі]] — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч.

== Прозвішча ==
Прозвішча мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Jan-ča''. Ёсць латышскае прозвішча ''Janča.'' Тыя ж асновы ў старым прозвішчы Чаяноўскі з-пад Ашмяны, якое ад ''Ča-janas''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=220}}&lt;/ref&gt;.{{спіс цёзак2|беларускія}}</text>
      <sha1>cvxix6kgo086tw52goctow1yf4p8ire</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бялы Дунаец (гміна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>312007</id>
    <revision>
      <id>5197851</id>
      <parentid>3266921</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2586" sha1="3r2725hdonhm3113tit96oeowjhl2l2" xml:space="preserve">{{Гміна Польшчы
 |Беларуская назва       = Бялы Дунаец
 |Арыгінальная назва     = {{lang-pl|Biały Dunajec}}
 |Герб                   = POL gmina Biały Dunajec COA.svg
 |Сцяг                   = 
 |Статус                 = [[вясковая гміна]]
 |Павет                  = Татшанскі
 |Салецтвы               = 
 |Цэнтр                  = [[Бялы Дунаец]]
 |Заснавана              = 
 |Глава                  = Анджэй Яцак Новак
 |Від главы              = [[Войт]]
 |Мовы                   =
 |Насельніцтва           = 7073
 |Год                    = 30.06.2012
 |Шчыльнасць             = 199,18
 |Плошча                 = 35,51
 |Карта                  = 
 |Памер карты            = 
 |Карта гміны            = 
 |Памер карты гміны      =
 |TERYT                  = 2121617022
 |Тэлефонны код          = 18
 |Паштовы код            = 
 |Аўтамабільны код       = KTT
 |Сайт                   = http://www.dunajec.net/index.php?menu=39
 |Заўвагі                =
}}
'''Бя́лы Дуна́ец'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Biały Dunajec}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Татшанскі павет|Татшанскага павета]] [[Малапольскае ваяводства|Малапольскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Бялы Дунаец|Бялым Дунайцы]]. Плошча гміны складае 35,51 км². Станам на [[2012]] год у гміне Бялы Дунаец пражывалі 7073 чалавекі, шчыльнасць — 199,18 чал./км².&lt;!-- Адміністрацыйна падзелена на  [[салецтва]]ў.--&gt;

&lt;!-- == Населеныя пункты ==
На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --&gt;
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.dunajec.net/index.php?menu=39 Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070613033335/http://www.dunajec.net/index.php?menu=39 |date=13 чэрвеня 2007 }}
{{Татшанскі павет}}
{{Заліўка гмін Польшчы}}

[[Катэгорыя:Гміны Татшанскага павета]]</text>
      <sha1>3r2725hdonhm3113tit96oeowjhl2l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марзалюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>312928</id>
    <revision>
      <id>5197783</id>
      <parentid>4288531</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5197783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="899" sha1="osqvjjkd1l2499bkt80qap907ugzvfp" xml:space="preserve">'''Марзалюк''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Васіліса Аляксандраўна Марзалюк]] (нар. 1987) — беларуская спартсменка-барэц, чэмпіёнка Еўрапейскіх гульняў.
* [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк]] (нар. 1968) — беларускі гісторык і археолаг.

== Прозвішча ==
Прозвішча мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Mar-zalas''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=217}}&lt;/ref&gt;.{{спіс цёзак2|Беларускія}}</text>
      <sha1>osqvjjkd1l2499bkt80qap907ugzvfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі саюз дызайнераў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325656</id>
    <revision>
      <id>5197733</id>
      <parentid>5185631</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19463" sha1="kl3eey0t5wysog4kw0k2xhjw7lennyd" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
 |назва          = Беларускі саюз дызайнераў
 |абрэвіатура       = ГА «БСД»
 |назва на мове арыгінала =
 |эмблема            = 
 |выява      = [[File:Logo BSD rus.jpg|220px]]
 |арыгінал        = 
 |дата заснавання     = [[1987]]
 |дата роспуска      = 
 |колькасць удзельнікаў   = каля 600
 |тып                = Рэспубліканская творчая грамадская арганізацыя
 |назва пасады кіраўніка = Старшыня
 |кіраўнік      = [[Дзмітрый Алегавіч Сурскі|Дзмітрый Сурскі]]

 |афіцыйны сайт   = http://www.unid.by/
 |lat_dir =  &lt;N - паўночная шырата, S - паўдневая&gt;     |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  &lt;E - усходняя даўгата W - заходняя&gt; |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale           = &lt;маштаб (напрыклад, 100000)&gt;
 |edu_region           = &lt;код рэгіёна&gt;
}}
'''Беларускі саю́з дыза́йнераў ''' («БСД») — [[грамадская арганізацыя]], уваходзіць у міжнародную асацыяцыю «Саюз дызайнераў»&lt;ref&gt;https://www.moasd.ru/about/&lt;/ref&gt; і Асацыяцыю грамадскіх аб’яднанняў [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|«Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў»]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belta.by/society/view/predsedatelem-belorusskoj-konfederatsii-tvorcheskih-sojuzov-izbran-boris-svetlov-92505-2012|title=Председателем Белорусской конфедерации творческих союзов избран Борис Светлов|date=2012-02-17|publisher=Белорусское телеграфное агентство|lang=ru-RU|accessdate=2016-04-22}}&lt;/ref&gt;. Аб’ядноўвае спецыялістаў прамысловага і графічнага дызайну, праектавання малых формаў, інтэр’ераў, абсталявання, арт-дызайну, мадэльераў, педагогаў, тэарэтыкаў дызайну. Старшыня арганізацыі — [[Дзмітрый Алегавіч Сурскі|Дзмітрый Сурскі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kp.by/daily/23458/137975/|title=Глава Союза дизайнеров Беларуси Дмитрий СУРСКИЙ:|author=АО ИД «Комсомольская правда»|publisher=АО ИД «Комсомольская правда»|accessdate=2016-04-22}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[3 красавіка]] [[1987]] года ў маскоўскім [[Дом Саюзаў|Доме Саюзаў]] адбыўся ўстаноўчы з’езд Саюза дызайнераў [[СССР]]&lt;ref&gt;http://www.copyrus.org/partners/soyuz-dizajnerov-moskvyi.html&lt;/ref&gt;, на якім прысутнічалі 25 беларускіх дэлегатаў, чацвёра з якіх былі абраны ў праўленне СД СССР.
[[14 снежня]] [[1987]] года на ўстаноўчым з’ездзе ў Мінску быў створаны Саюз дызайнераў БССР, спадкаемцам якога з’яўляецца Беларускі саюз дызайнераў.

У склад сакратарыята былі абраныя 8 чалавек:
* [[В. В. Булгакаў|Булгакаў В. В.]] — галоўны мастацкі кіраўнік Беларускага рэспубліканскага Дома мадэляў;
* [[В. Э. Бартлаў|Бартлаў В. Э.]] — член кааператыва;
* [[І. Я. Герасіменка|Герасіменка І. Я.]], [[С. Ф. Паланевіч|Паланевіч С. Ф.]], [[Сяргей Уладзіміравіч Саркісаў|Саркісаў С. У.]] — загадчыкі сектараў [[Беларускі філіял УНДІТЭ|Беларускага філіяла УНДІТЭ]];
* [[Н. Н. Грыбаў|Грыбаў Н. Н.]] — мастак-канструктар «[[Мінскпраект]]а»;
* [[Н. В. Макарэвіч|Макарэвіч Н. В.]] — галоўны мастак-канструктар «Мінскпраектмэблі»;
* [[А. В. Чарнышоў|Чарнышоў А. В.]] — загадчык кафедрай прамысловага мастацтва [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] ;
* [[Аляксандр Георгіевіч Длатоўскі]] — першы старшыня Саюза.

А. Г. Длатоўскі двойчы абіраўся старшынёй Союза, паралельна кіраваў Беларускім інстытутам дызайну (зараз [[Нацыянальны дызайн-цэнтр]]).

У 1990 годзе ў складзе саюза было больш за 135 членаў{{sfn|Беларусь|1995}}. На ІІ пазачарговым з’ездзе 21 снежня 1991 года Саюз дызайнераў БССР атрымаў сучасную назву — Беларускі саюз дызайнераў.

У 1995 годзе старшынёй саюза быў абраны [[Дзмітрый Алегавіч Сурскі]]. Станам на 2023 год колькасць сяброў арганізацыі каля 600 чалавек.

Сябры Саюза неаднаразова атрымоўвалі высокія ўзнагароды:
* Прэмія Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь — 7 разоў.
* Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» — 2 разы.
* Гран-пры нацыянальнага фестывалю моды і авангарднага мастацтва «Мамонт» — 7 разоў.
* Залаты медаль на міжнародным кірмашы — аўтамабілю МАЗ-54 (г. Плоўдзіў, Балгарыя) — 1985 г.
* Гран-пры XI Міжнароднага біенале плаката ў Польшчы атрымалі [[Сяргей Войчанка]], [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзімір Цэслер]], [[Андрэй Ігаравіч Шэлюта|Андрэй Шэлюта]] — 1986 г.
* Гран-пры і залаты медаль на міжнародным конкурсе плаката «Почему голод, почему нищета» ў Нью-Йорку атрымаў Сяргей Еўлампіеў — 1987 г.
і інш.

== Структура ==

=== З’езд ===
Вышэйшым органам БСД з’яўляецца з’езд, які склікаецца не радзей за адзін раз у чатыры гады. Ад пачатку ўтварэння БСД адбылося 9 з’ездаў, апошні — у 2020 годзе.

=== Рада ===
У перыяд паміж з’ездамі кіраванне дзейнасцю БСД ажыццяўляе Рада, якая абіраецца на з’ездзе.

=== Старшыня ===
Старшыню абірае з’езд на тэрмін у чатыры гады, старшыня валодае правамі і абавязкамі кіраўніка юрыдычнай асобы.

== Дзейнасць ==

=== Выдавецкія праекты ===
* Часопіс-альманах «[[Pro дызайн]]» (з 2001);
* Даведнік «Белорусский союз дизайнеров» (1999);
* Даведнік «Знак. Логотип» (2000, 2009)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.partal.by/srez/design/znak/znak/|title=Знак-логотип - Знак-логотип - Дизайн - Срез - pARTal.by|publisher=www.partal.by|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160508035926/http://www.partal.by/srez/design/znak/znak/|archivedate=8 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://partal.by/allnews/mainnews/_znakovoe_sobytie_v_819.html|title=«Знаковое» событие в белорусском графическом дизайне!. ... / 04.09 - pARTal.by|publisher=partal.by|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160508035254/http://partal.by/allnews/mainnews/_znakovoe_sobytie_v_819.html|archivedate=8 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;;
* Даведнік «Кто есть кто. Дизайн внутри и снаружи» (2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://marketing.by/novosti-rynka/teper-yasno-kto-est-kto-vnutri-i-snaruzhi-/|title=Теперь ясно Кто есть Кто... внутри и снаружи!!!|publisher=Marketing.by|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805055737/http://marketing.by/novosti-rynka/teper-yasno-kto-est-kto-vnutri-i-snaruzhi-/|archivedate=5 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Кніга «Тутэйшы дызайн. Асобы. Рэчы» (2016). Кніга прадстаўлена і ў [https://designtut.by/ выглядзе сайта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022011508/https://designtut.by/ |date=22 кастрычніка 2020 }}.

=== Выставачныя праекты ===
* Выстаўка «Праект стагоддзя» — 1999;
* Выстаўка італьянскага дызайну, сумесна з пасольствам Італіі — 2001&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bdg.by/news/news.htm%3F17135,5|title=Итальянский дизайн и через десять лет -- самый современный|author=БДГ|date=20.09.2001|access-date=27 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160428160718/http://www.bdg.by/news/news.htm%3F17135,5|archivedate=28 красавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;;
* Выстаўка «Унікальная краіна. Італія, фатаграфіі 1900—2000 гг.» — 2002&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bdg.by/news/news.htm%3F35345,5|title=В Минске открылась выставка итальянской фотографии|author=БДГ|date=27.11.2002|access-date=27 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504193327/http://www.bdg.by/news/news.htm%3F35345,5|archivedate=4 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.travel.ru/news/2002/12/02/20861.html|title=&quot;Уникальная страна Италия&quot; в Минске.|publisher=Travel.ru|accessdate=2016-04-22}}&lt;/ref&gt;;
* Выстаўка «Дызайн-Біржа» (з 2008 года — «Дызайн-фармат») сумесна з Нацыянальным выставачным цэнтрам «Белэкспа» — 2003&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://naviny.by/rubrics/shot/2003/06/25/ic_articles_122_143353/|title=&quot;Дизайн-биржа&quot; продолжается {{!}} БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ|publisher=naviny.by|accessdate=2016-04-22|archive-date=28 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428161623/http://naviny.by/rubrics/shot/2003/06/25/ic_articles_122_143353/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;;
* Выстаўка швейных машын «Няскончаная п’еса для механічнага шыла» сумесна з Нацыянальным гістарычным музеем — лістапад 2010 — студзень 2011&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax.by/event/72996|title=Неоконченная пьеса для механического шила {{!}} Информационно-справочный портал Беларуси - interfax.by|publisher=www.interfax.by|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617025650/http://www.interfax.by/event/72996|archivedate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;;
* Выстаўка «Back in BSSR/Зноў у БССР», Мінск, 2014 гг.&lt;ref&gt;http://citydog.by/post/fotootchet-back-to-bssr/&lt;/ref&gt;
* Выстаўка «[https://postoolat.unid.by/ Пастулат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210413143838/https://postoolat.unid.by/ |date=13 красавіка 2021 }}», Мінск, 2012, 2014, 2016, 2018 гг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tv.sb.by/kultura/article/taburet-eto-neprosto.html|title=Табурет — это непросто|publisher=tv.sb.by|accessdate=2016-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://naviny.by/rubrics/culture/2012/10/20/ic_news_117_404017 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181007222546/https://naviny.by/rubrics/culture/2012/10/20/ic_news_117_404017 |date=7 кастрычніка 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=1454 |title=Архіўная копія |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=5 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805042551/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=1454 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Выстаўка «[https://lichtart.unid.by/ Ліхтарт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210307000642/https://lichtart.unid.by/ |date=7 сакавіка 2021 }}» — 2014, 2015, 2017 гг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax.by/article/1148332|title=Выставка «Лихтарт» - дизайнерские светильники, фонари и лампы, Белорусский союз дизайнеров {{!}} Информационно-справочный портал Беларуси - interfax.by|publisher=www.interfax.by|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617010323/http://www.interfax.by/article/1148332|archivedate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://minsknews.by/blog/2015/12/14/vyistavku-neobyichnyih-svetilnikov-gotovit-belorusskiy-soyuz-dizaynerov/|title=Выставку необычных светильников готовит Белорусский союз дизайнеров|publisher=minsknews.by|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507044432/http://minsknews.by/blog/2015/12/14/vyistavku-neobyichnyih-svetilnikov-gotovit-belorusskiy-soyuz-dizaynerov/|archivedate=7 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;;
* Праект «Рэчы беларускія» — 2015—2018 гг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sb.by/kultura/article/veshchi-nashego-detstva.html|title=Новый проект Союза дизайнеров посвящён уникальным предметам белорусского быта|publisher=www.sb.by|accessdate=2016-04-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Калекцыя беларускага плаката ===
У 1999 годзе адбылася выстаўка беларускага плаката. Яе падрыхтоўчы перыяд склаў амаль тры гады. Акрамя калекцыі плаката Беларускага саюза дызайнераў таксама дэманстраваліся рарытэты, прадстаўленыя прыватнымі калекцыянерамі і самімі мастакамі.

У 2008—2009 гадах праводзілася перасоўная выстаўка плаката «Візуальны код часу: постсавецкае мастацтва плаката Беларусі». Яна праходзіла ў Варшаве&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://by.odb-office.eu/kultura_/merapryemstvy/u-varshave-adkrylasya-vystava-vizualny-kod-chasu-postsaveckae-mastactva-plakata-belarusi|title=У Варшаве адкрылася выстава: Візуальны код часу: постсавецкае мастацтва плаката Беларусі|publisher=Офіс за дэмакратычную Беларусь|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160506172306/http://by.odb-office.eu/kultura_/merapryemstvy/u-varshave-adkrylasya-vystava-vizualny-kod-chasu-postsaveckae-mastactva-plakata-belarusi|archivedate=6 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Берліне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://by.belapan.by/archive/2008/10/24/262368_262385/|title=БелаПАН. У берлінскай галерэі адкрываецца выстава постсавецкага мастацтва плаката Беларусі|publisher=by.belapan.by|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507231531/http://by.belapan.by/archive/2008/10/24/262368_262385/|archivedate=7 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Дрэздэне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://by.belapan.by/archive/2008/11/12/by_plakat/|title=БелаПАН. У Дрэздэне прадстаўлена постсавецкае мастацтва плаката Беларусі|publisher=by.belapan.by|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507222712/http://by.belapan.by/archive/2008/11/12/by_plakat/|archivedate=7 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Бруселі, Трыесце, Гранароле, Тулузе. У экспазіцыю былі ўключаны 43 найбольш яскравыя работы беларускіх плакатыстаў 1970—2000-х, у якіх адлюстраваліся сацыяльна-палітычныя трансфармацыі кожнага перыяду, у тым ліку сацыяльны феномен «Homo Sovieticus».

У 2016—2017 гадах у межах праграмы Choice Беларускі саюз дызайнераў зладзіў праект «Беларускі плакат», які завяршыўся выставамі ў Мінску, Берасці, Гародні, Нясвіжы і Віцебску, а таксама стварэннем сайту беларускага плаката [https://plakat.unid.by/ plakat.unid.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200806185116/https://plakat.unid.by/ |date=6 жніўня 2020 }}

== Гл. таксама ==
* [[Спіс членаў Беларускага саюза дызайнераў]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Саюз дызайнераў Беларусі|649}}
* {{крыніцы/БелЭн|14|Саю́з дыза́йнераў Беларусі|Мартыненка Т. Р.|225}}

== Спасылкі ==
* [http://www.unid.by/ Афіцыйны сайт Беларускага саюза дызайнераў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160504102325/http://www.unid.by/ |date=4 мая 2016 }}
* {{facebook|Belarusian-union-of-designers-145501218836591/?ref=hl|}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускі саюз дызайнераў| ]]</text>
      <sha1>kl3eey0t5wysog4kw0k2xhjw7lennyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беслан Заўдзінавіч Мудранаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>341343</id>
    <revision>
      <id>5197768</id>
      <parentid>4794148</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T04:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12193" sha1="df49e8ay7qjzm6zjj44bgcavvcsm5vg" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Мудранаў}}
{{Спартсмен
| імя                  = Беслан Заўдзінавіч Мудранаў
| выява          = 
| шырыня               = 
| апісанне выявы = 
| пол                  = 
| поўнае імя           = 
| мянушкі             = 
|месца нараджэння        =
| грамадзянства          = {{сцягафікацыя|Расія}}
| дата смерці          =
| месца смерці         =
| гады кар'еры         = 2003—2008 (самба), &lt;br /&gt;2008 — {{н. ч.}} (дзюдо)
| рабочы бок      =
| трэнеры              = Рудольф Міхайлавіч Бабаян&lt;ref name=&quot;инт&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mir-judo.ru/interview/index.php?ELEMENT_ID=389|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103751/http://www.mir-judo.ru/interview/index.php?ELEMENT_ID=389|archive-date=6 кастрычніка 2014|title=Беслан Мудранаў: «Усё атрымаецца!»|publisher=Часопіс &quot;СВЕТ ДЗЮДО&quot; №1 2009, 10 красавіка 2009, стар. 34|date=03.01.2010|accessdate=2014-08-22|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006103751/http://www.mir-judo.ru/interview/index.php?ELEMENT_ID=389|archivedate=6 кастрычніка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bmsi.ru/doc/570c9df6-c126-45c8-84e2-8914e4d4d399 |title=Чэмпіён: Беслан Мудранаў |access-date=7 жніўня 2016 |archive-date=6 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006105736/http://bmsi.ru/doc/570c9df6-c126-45c8-84e2-8914e4d4d399 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 
| рост                 =
| маса                = да 60 кг
| медалі               = 
{{АГ-спорт|[[Дзюдо]]}}
{{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}}
{{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 2016|Рыа-дэ-Жанэйра 2016]]|[[Дзюдо на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — да 60 кг, мужчыны|да 60 кг]]}}
{{турнір|[[Чэмпіянат свету па дзюдо|Чэмпіянаты свету]]}}
{{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па дзюдо 2014|Чалябінск 2014]]|да 60 кг}}
{{турнір|[[Еўрапейскія гульні]]}}
{{медаль|Золата|[[Еўрапейскія гульні 2015|Баку 2015]]|[[Дзюдо на Еўрапейскіх гульнях 2015|да 60 кг]]}}
{{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
{{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо 2012|Чалябінск 2012]]|да 60 кг}}
{{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо 2014|Манпелье 2014]]|да 60 кг}}
{{АГ-спорт|[[Самба]]}}
{{турнір|[[Чэмпіянат свету па самба|Чэмпіянаты свету]]}}
{{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па самба 2007|Прага 2007]]|да 52 кг}}
}}
'''Беслан Заўдзінавіч Мудра́наў''' ({{lang-ru|Беслан Заудинович Мудранов}}; нар. [[7 ліпеня]] [[1986]], [[Баксан]], [[Кабардзіна-Балкарская АССР]], [[СССР]]) — [[Расія|расійскі]] [[дзюдо]]іст і [[Самба|самбіст]], які выступае ў найлягчэйшай вагавай катэгорыі (да 60 кг).  [[Майстар спорту Расіі міжнароднага класа|Майстар спорту міжнароднага класа]] па самба. [[Заслужаны майстар спорту Расіі]] па дзюдо (2012)&lt;ref&gt;[http://docs.pravo.ru/document/view/28744233/29260678/ Приказ Минспорттуризма РФ от 20 июля 2012 года № 11-НГ О присвоении почетного спортивного звания «Заслуженный мастер спорта России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006065522/http://docs.pravo.ru/document/view/28744233/29260678/ |date=6 кастрычніка 2014 }}&lt;/ref&gt;. Алімпійскі чэмпіён 2016 года, прызёр чэмпіянатаў свету, чэмпіён Еўропы і Расіі. 

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1986 годзе ў горадзе [[Баксан]], [[Кабардзіна-Балкарыя]]. Пачаў займацца барацьбой з 13 гадоў, пра секцыю самба яму распавёў малодшы брат. Пачынаў у самба, трохі займаўся [[Вольная барацьба|вольнай барацьбой]]&lt;ref name=&quot;дз&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.judo.ru/news/5090/|title=Беслан Мудранов: «Надеюсь, что на домашнем чемпионате мне удастся показать хорошую борьбу»|publisher=Сайт Федерации дзюдо России|accessdate=2014-08-22|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля пераехаў у [[Майкоп]], паступіў у [[Адыгейскі дзяржаўны ўніверсітэт]] на факультэт ІФК дзюдо&lt;ref name=&quot;инт&quot; /&gt;. У [[2006]] годзе пераехаў у [[Армавір (Расія)|Армавір]], у [[2008]] годзе перайшоў у дзюдо, выйграўшы занальны чэмпіянат і чэмпіянат Расіі.

Удзельнік [[Чэмпіянат свету па дзюдо 2010|чэмпіянату свету па дзюдо 2010]], [[Чэмпіянат свету па дзюдо 2011|2011]], [[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо 2012|чэмпіянату Еўропы па дзюдо 2012]] (золата). Чэмпіён [[Еўрапейскія гульні 2015|Еўрапейскіх гульняў 2015 года]]. Чэмпіён&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дзюдоист Мудранов принес первую золотую медаль сборной России на Олимпиаде|url=http://ria.ru/olympics2016/20160806/1473770228.html|work=МИА «Россия сегодня»|date=23:51 06.08.2016}}&lt;/ref&gt; [[Летнія Алімпійскія гульні 2016|Алімпіяды 2016 года]] ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]].

== Сям'я ==
Бацька, Заўдзін Шафігавіч, працуе шафёрам-дальнабойнікам, мама, Ася Хасанаўна, хатняя гаспадыня. [[Аслан Заўдзінавіч Мудранаў|Брат Аслан]] вучыцца ў [[Адыгейскі дзяржаўны ўніверсітэт|Адыгейскім дзяржаўным універсітэце]] на факультэце ІФК дзюдо, займаецца самба і дзюдо&lt;ref name=&quot;инт&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sambo.ru/sportsmans/sportsman_57/ Профіль Аслана Мудранава на сайце Усерасійскай федэрацыі самба]&lt;/ref&gt;.

Жонка Дыяна, дзве дочкі.

== Спартыўныя дасягненні ==

=== У самба ===
* Майстар спорту міжнароднага класа па барацьбе самба (2004)
* Сярэбраны прызёр першынства Расіі па самба сярод юнакоў (2002)
* Пераможца першынства Расіі сярод юніёраў па самба (2004)
* Сярэбраны прызёр першынства Еўропы па самба сярод юніёраў (2004) Прага
* Пераможца першынства Расіі па самба сярод юнакоў (2004).
* Пераможца маладзёжнага Чэмпіянату свету па самба ў Маскве (2006)
* Пераможца Чэмпіянату Расіі па самба ў [[Кстова|Кстов]]е (Ніжагародская вобласць) (2007)
* Сярэбраны прызёр чэмпіянату свету па самба (2007)
* Неаднаразовы прызёр міжнародных турніраў

=== У дзюдо ===
* Пераможца Чэмпіянату Расіі па дзюдо ў [[Валгаград]]зе (2008)
* 3 месца на турніры па дзюдо «Вялікі шлем» у [[Масква|Маскв]]е (2009)
* Сярэбраны прызёр чэмпіянату Расіі па дзюдо ў [[Нальчык|Нальчыку]] (2009)
* 5 месца на Чэмпіянаце Еўропы (2010)
* 5 месца на Чэмпіянаце свету (2010)
* На васьмі турнірах, дзе Беслан удзельнічаў у 2012—2014 гадах, ён шэсць разоў станавіўся пераможцам
* [[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо 2012|Чэмпіён Еўропы па дзюдо 2012]], першае золата зборнай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rsport.ru/fights/20120426/593738265.html|title=Беслан Мудранов принес России первое золото ЧЕ по дзюдо в Челябинске|publisher=Сайт «Р-Спорт»|accessdate=2014-08-22|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* 3 месца на турніры па дзюдо «Вялікі шлем» у Парыжы
* 5 месца на турніры па дзюдо «Мастэрс» у Цюмені
* Пераможца турніру Гран-пры ў Самсуне (2014)
* Чэмпіён Еўропы па дзюдо ў Манпелье (2014)&lt;ref name=&quot;дз&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allsportinfo.ru/index.php?id=82524|title=Беслан Мудранов победил на французском чемпионате Европы по дзюдо в весе до 60 кг; Пуляев, Кузютина и Румянцева – призёры|publisher=Сайт &quot;Весь спорт&quot;|accessdate=2014-08-22|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* 2 месца на [[Чэмпіянат свету па дзюдо 2014|Чэмпіянаце свету па дзюдо 2014]], Чалябінск&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://itar-tass.com/sport/1398700|title=Российский дзюдоист Беслан Мудранов завоевал серебро чемпионата мира в Челябинске|last=Советова|first=Вероника |date=2014-08-25|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2014-09-01}}&lt;/ref&gt;
* Пераможца Еўрапейскіх гульняў у Баку
* Алімпійскі Чэмпіён 2016 года Рыа-Дэ-Жанэйра

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.judoinside.com/judoka/55570 Профіль Беслана Мудранава на сайце Judoinside.com{{ref-en}}]
* [http://www.1tv.ru/news/sport/257331 Наймацнейшым дзюдаістам Еўропы ў лёгкай вазе стаў Беслан Мудранаў. Навіны 1 канал]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мудранаў Беслан Заўдзінавіч}}
[[Катэгорыя:Дзюдаісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Дзюдаісты Расіі]]
[[Катэгорыя:Самбісты Расіі]]
[[Катэгорыя:Самбісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па дзюдо]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Расіі]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўрапейскіх гульняў 2015 года]]
[[Катэгорыя:Дзюдаісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]]
[[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па дзюдо]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года]]
[[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Расіі]]</text>
      <sha1>df49e8ay7qjzm6zjj44bgcavvcsm5vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пятрушка кучаравая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>358619</id>
    <revision>
      <id>5197648</id>
      <parentid>4549954</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>6180</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5197648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8656" sha1="knqpirabr49am5lmyrtincjpsh92de7" xml:space="preserve">{{Таксон
 |name = 
 |image file  = Petroselinum.jpg
 |image title = 
 |image descr =
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Petroselinum
 |rang              = Від
 |latin             = Petroselinum crispum
 |author            = ([[Mill.]]) [[Fuss]], 1866
 |syn               = 
&lt;p align=&quot;right&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;Паводле сайта [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] (гл. картку расліны).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Паводле базы «[[The Plant List]]» (гл. картку расліны)&lt;/ref&gt;&lt;/p&gt;
* {{bt-latbel|Apium petroselinum|aut=[[L.]]|s=0}}
* {{bt-latbel|Carum petroselinum|aut=([[L.]]) [[Benth.]] &amp; [[Hook.f.]]|s=0}}
* {{bt-latbel|Petroselinum hortense|aut=[[auct.]]|s=0}}
* {{bt-latbel|Petroselinum petroselinum|aut=([[L.]]) [[H.Karst.]]|s=0|}}
* {{bt-latbel|Petroselinum sativum|aut=[[Hoffm.]], [[nom. nud.]]|s=0|}}
* {{bt-latbel|Petroselinum vulgare|aut=[[Lag.]]|s=0|}}
* {{bt-latbel|Selinum petroselinum|aut=([[L.]]) [[E.H.L.Krause]]|s=0}}
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |commons           = Category:Petroselinum crispum
 |wikispecies       = Petroselinum crispum
 |grin              = 27448
 }}
'''Пятрушка кучаравая'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|95}}&lt;/ref&gt;, '''пятрушка'''&lt;ref&gt;[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}&lt;/ref&gt; (''Petroselinum crispum'') — [[Біялагічны від|від]] роду {{bt-bellat|Пятрушка|Petroselinum}} сямейства {{bt-bellat|Парасонавыя|Apiaceae}}.

Лісце пятрушкі, у сушоным і свежым выглядзе, — папулярная [[Кулінарыя|кулінарная]] [[Смакавыя дабаўкі|заправа]].

Культывуецца паўсюдна. Часам дзічэе.

[[Сцябло]] прамое, галінастае. [[Ліст|Лісце]] бліскучае, трохкутнае, двойчыперыстарассечанае, цёмна-зялёнае, зверху бліскучае.

== Хімічны склад ==
Па ўтрыманні вітамінаў пятрушка пераўзыходзіць многія віды гародніны і садавіны. У зеляніны яе маецца да 0,2 % [[Аскарбінавая кіслата|аскарбінавай кіслаты]], да 0,01 % [[rарацін|караціну]], [[тыямін]], [[рыбафлавін]], рэтынол, [[нікацінавая кіслата]], багаты набор мінеральных соляў ([[жалеза]], [[Калій|калія]], [[Магній|магнію]], [[Кальцый|кальцыю]], [[aосфар|фосфару]]), флаваноіды, [[бялкі]], [[вугляводы]], [[пекцінавыя рэчывы]], фітанцыды.

Усе часткі расліны валодаюць прыемным рэзкім смакам, які абумоўлены наяўнасцю эфірнага алею. Утрыманне эфірнага алею ў пладах
2-7 %, у свежай расліне 0,016—0,3 %, у сухіх каранях — да 0,08 %. Ён ўяўляе сабой лёгкарухомую вадкасць зелянява-жоўтага колеру. Асноўным кампанентам эфірнага алею з пладоў і каранёў з'яўляецца апіёл (або камфара пятрушкі)&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Апиол}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, у алеі з пладоў ўтрымліваюцца α-пінен, мірыстыцын, сляды неідэнтыфікаваных [[Альдэгіды|альдэгідаў]], [[Кетоны|кетонаў]], фенолаў, а таксама [[Стэарынавая кіслата|стэарынавая]] і пальміцінавая кіслоты і петрасілан.

== Значэнне і прымяненне ==

=== Прымяненне ў кулінарыі ===

== Распаўсюджанне і экалогія ==
[[Міжземнамор’е|Міжземнаморскі]] від — у дзікім выглядзе расце на [[Узбярэжжа|ўзбярэжжы]] [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]. Культывацыя віду пачалася толькі ў IX стагоддзі.

== Батанічнае апісанне ==
Двухгадовая расліна вышынёй 30-100 см з верацянападобным патоўшчаным [[Корань расліны|коранем]].

Цвіце ў чэрвені — ліпені. [[Кветка|Кветкі]] зелянява-жоўтыя. Плады даўгавата-яйкападобныя.

У пладах знойдзеныя [[Эфірныя алеі|эфірны алей]], фуракумарын бергаптен і флавонавыя [[Гліказіды|гліказід]] апіін. У іх утрымліваецца да 22 % [[Тлушчы|тлустага алею]], якое складаецца з петразелінавай (70-76 %), [[Алеінавая кіслата|алеінавай]] (9-15), [[Лінолевая кіслата|лінолевай]] (6-18) і [[Пальміцінавая кіслата|пальміцінавай]] (3 %) кіслот. У кветках пятрушкі выяўленыя кверцэцін і кемпферол, у каранях — апігенін, [[Слізь|слізі]].
[[Файл:صحن_تبولة.JPG|справа|міні|250x250пкс|Табуле — усходняя [[Салата, страва|салата]], закуска]]
[[Файл:Petersilie_ies.jpg|справа|міні|250x250пкс|Ліяфілізаванае лісце пятрушкі]]
Лісце і карані пятрушкі ў сушоным і ў свежым выглядзе шырока ўжываюцца для араматызацыі ў [[Кулінарыя|кулінарыі]] і кансервавай прамысловасці. Эфірны алей, які атрымліваецца з пладоў і лісця, выкарыстоўваецца пры кансерваванні. Пятрушка валодае рэзкім пахам, саладкаватым рэзкім і даўкім смакам. Больш за ўсё яна выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі страў з гародніны, розных салат і супоў з мяса. Дробна нарэзаную зеляніну або цёрты корань дадаюць да варанай рыбы, дзічыны (галоўным чынам птушкі), да маянэзу і страў з бульбы.

У [[Французская кухня|французскай кухні]] папулярная вымытая і абсушаная зеляніна пятрушкі, абсмаленая ў алеі. Яшчэ цёплай яе падаюць да страў з рыбы і мяса.

=== Прымяненне ў медыцыне ===
Розныя стравы з выкарыстаннем пятрушкі маюць мочегонное дзеянне, спрыяюць выводзінам соляў з арганізма. Зеляніна пятрушкі памяншае потлівасць, паказана пры захворваннях нырак і печані, атэрасклерозе. Некаторыя замежныя навукоўцы лічаць, што свежы сок пятрушкі спрыяе нармалізацыі функцый кары наднырачнікаў і шчытападобнай залозы, умацаванню капілярных крывяносных сасудаў і інш.

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Парасонавыя]]
[[Катэгорыя:Прыправы]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]</text>
      <sha1>knqpirabr49am5lmyrtincjpsh92de7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дамашні гвалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>438909</id>
    <revision>
      <id>5197820</id>
      <parentid>4737945</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5197820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3678" sha1="sd4cd4032n9kscxioqv7d8wr707qqba" xml:space="preserve">[[Файл:Map3.1NEW Womens Physical Security 2011 compressed.jpg|thumb|Карта фізічнай бяспекі жанчын (2011).]]
'''Дамашні гвалт''', або '''сямейны гвалт''', таксама сустракаецца '''хатні гвалт''' — гвалт аднаго партнёра або сваяка ў дачыненні да іншага, які паўтараецца і адбываецца найперш унутры [[Сям’я|сям’і]].

== Апісанне ==
Паняцце змяшчае ў сабе [[фізічны гвалт|фізічны]], псіхалагічны, [[Сексуальны гвалт|сексуальны]] і эканамічны гвалт&lt;ref name=&quot;Bel&quot;&gt;{{cite web|title=Виды домашнего насилия|datepublished=21 ноября 2006|url=http://un.by/print/theme/violence/vid-viol.html|publisher=Представительство ООН в Республике Беларусь|accessdate=14 мая 2010|url-status=dead}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Да дамашняга гвалту адносяць таксама гвалт над дзецьмі і жорсткае абыходжанне з жывёламі. Паводле статыстыкі па Беларусі, у 86 % выпадкаў дамашні гвалт здзяйсняюць мужчыны, у 14 % — жанчыны.

== Наступствы ==
* Дзець пераймаюць у бацькоў агрэсіўную, канфліктную мадэль паводзін, рэалізуюць яе на сваіх аднагодках, на малодшых, на членах сваёй будучай сям’і.
* Дамашні гвалт абарочваецца дэградацыяй асобы як таго, хто здзяйсняе гвалт, так і ахвяры.
* Садзейнічае росту напружанасці ў [[грамадства|грамадстве]], зніжае агульны ўзровень [[Культура|культуры]].
* Прыводзіць да росту побытавых [[злачынства]]ў, [[самагубства]]ў, траўм, колькасці [[Інваліднасць|інвалідаў]].
* Падрывае давер паміж бацькамі і дзецьмі, разбурае аўтарытэт старэйшых.

== Прычыны ==
Сярод прычын дамашняга гвалту—высокі ўзровень спажывання [[Алкагольныя напоі|алкаголю]], [[Патрыярхат|патрыярхальныя]] стэрэатыпы, нізкая прававая культура грамадзян, адсутнасць заканадаўчай базы, якая павінна процідзейнічаць дамашняму гвалту.

== Прафілактыка ==
У многіх развітых краінах ёсць заканадаўства па прафілактыцы дамашняга гвалту. У бедных і сярэднеразвітых краінах дамашні гвалт болей распаўсюджаны, а грамадства болей схільнае да агрэсіўных стэрэатыпаў і сексізму, якія апраўдваюць дамашні гвалт.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.svaboda.org/a/24788309.html Хатні гвалт: у 86 % выпадкаў агрэсар — мужчына, у 14 % — жанчына]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Злачыннасць]]</text>
      <sha1>sd4cd4032n9kscxioqv7d8wr707qqba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кадм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>469965</id>
    <revision>
      <id>5197437</id>
      <parentid>4844961</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міфалогія */</comment>
      <origin>5197437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13981" sha1="g4rqwjq68xe90mm4yotlkwscbplxth9" xml:space="preserve">{{не блытаць|Кадм з Мілета|Кадмам з Мілета}}
{{Міфалагічны персанаж}}
'''Кадм''' ({{lang-grc|Κάδμος}}) — герой [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]], легендарны заснавальнік [[Фівы (Грэцыя)|Фіваў]] у [[Беотыя|Беотыі]]&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/2096 КАДМ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web |url=http://www.terme.ru/dictionary/1114/word/kadm |title=КАДМ |access-date=17 чэрвеня 2017 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305090959/http://www.terme.ru/dictionary/1114/word/kadm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Міфалогія ==
Сын [[Фінікія|фінікійскага]] цара [[Агенор]]а і [[Тэлефаса|Тэлефасы]] (ці, паводле версіі, Аргіёпы&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680003#n001 Апаладор. Міфалагічная бібліятэка. Кніга III]&lt;/ref&gt;), брат [[Еўропа (міфалогія)|Еўропы]], [[Фойнік]]а і [[Кілік (міфалогія)|Кіліка]]. Па бацьку ўнук бога [[Пасейдон]]а.
Дапамог багам у час бітвы з [[Тыфон]]ам&lt;ref&gt;Нон. Дзеянні Дыяніса I 508—535&lt;/ref&gt;. Наведаў [[Родас]], дзе прынёс ахвяру Афіне Ліндыі&lt;ref&gt;Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка V 58, 3&lt;/ref&gt;. Арабы, якія пераправіліся з Кадмам, пасяліліся на Эўбеі&lt;ref&gt;Страбон. Геаграфія X 1, 8 (стар.447)&lt;/ref&gt;.

[[Выява:Cadmus teeth.jpg|right|thumb|200px|[[Максфілд Пэрыш]]. ''Кадм'' (1908)]]

Калі [[Зеўс]] выкраў Еўропу, Агенор накіраваў сыноў на яе пошукі, наказаўшы без яе не вяртацца. Аднак [[Дэльфійскі аракул]] Апалона скажа Кадму «каб ён пра Еўропу не турбаваўся» (Апалад. III)&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680003 Апаладор. Міфалагічная бібліятэка. Кніга III&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;, і што ён павінен ісці за каровай&lt;ref&gt;Мусей, фр.4 Керн; Авідзій. Метамарфозы III 8-18&lt;/ref&gt;, і закласці горад там, дзе яна ўзляжа&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. Да гэтага ён у Фракіі пахаваў сваю маці, якая адправілася з ім туды на пошукі, у Факідзе ж сустрэў карову. Затым, як і было прадказана, заснаваў у Беотыі Фівы, дзеля чаго яму прыйшлося забіць там свяшчэннага дракона бога [[Арэс]]а, велізарнага змея, які ахоўваў крыніцу, што знаходзілася побач з тым месцам&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. Паводле адной з  версій, дракон разадраў спадарожнікаў Кадма, а Кадм забіў яго каменем&lt;ref&gt;Авідзій. Метамарфозы III 31-64; Гігін. Міфы 178&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://interpretive.ru/dictionary/1299/word/kadm |title=КАДМ&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt; |access-date=17 чэрвеня 2017 |archive-date=3 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903140216/http://interpretive.ru/dictionary/1299/word/kadm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Зубы пераможанай ім пачвары ён, па парадзе Афіны, пасеяў у зямлю, і з іх выраслі воіны «[[спарты]]» («пасеяныя»), якія адразу ж уступілі ў барацьбу адзін з адным, пакуль у жывых не засталіся з іх усяго пяцёра, якія сталі паплечнікамі Кадма&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;&lt;ref&gt;[http://samlib.ru/b/bocharow_n_a/mifologia_spravochnikdoc.shtml Бочаров Николай Алексеевич. Справочник мифологии&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; і родапачынальнікамі найбольш знатных фіванскіх родаў&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.
На месцы, дзе лягла карова, стаяў алтар Афіны Онгі пад адкрытым небам&lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады IX 12, 2&lt;/ref&gt;.

За смерць дракона, магчыма нават спароджанага [[Арэс]]ам, нёс у таго восем гадоў службы&lt;ref&gt;Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 4, 2&lt;/ref&gt;. Крыніцу, дзе быў дракон, паказвалі побач з брамай Электры ў Фівах&lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады IX 10, 1&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага Афіна падаравала яму царскую ўладу&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1356780059 Грэйвс Р. Міфы старажытнай Грэцыі. Старэйшае пакаленне герояў. КАДМ І ГАРМОНІЯ&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;. Зеўс жа даў яму ў жонкі [[Гармонія (міфалогія)|Гармонію]], дачку [[Арэс]]а і [[Афрадыта|Афрадыты]]&lt;ref&gt;Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка I 9, 23 далей; Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка IV 2, 1&lt;/ref&gt;. Іх вяселле было першым, на якім прысутнічалі ўсе алімпійскія богі&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;&lt;ref&gt;[http://enc-dic.com/enc_myth/Kadm-4698.html Кадм - Энциклопедия мифологии - Энциклопедии &amp; Словари&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hendrick Goltzius Cadmus Statens Museum for Kunst 1183.jpg|thumb|300px|left|[[Хендрык Гольцыус]]. ''Кадм, які забівае дракона'' (паміж [[1600]] і [[1617]])]]

Заснаваўшы беатыйскую сталіцу — вялікі горад Фівы, ён даў яго грамадзянам законы і стварыў сваю дзяржаву; у гонар Кадма фіванскі [[акропаль]] называўся «[[Кадмея]]» ({{lang-el|Καδμεία}}). Яго дзеці [[Іно]], [[Семела]], [[Агава, міфалогія|Агава]], [[Палідор, сын Кадма|Палідор]], [[Аўтаноя (дачка Кадма)|Аўтаноя]]&lt;ref&gt;Гесіёд. Тэагонія 975—978&lt;/ref&gt;. Кадм стаў адным з магутных кіраўнікоў [[Грэцыя|Грэцыі]]. Вынаходнік элінскіх пісьмён&lt;ref&gt;Клімент. Строматы I 75, 1; Нон. Дзеянні Дыяніса XLI 382&lt;/ref&gt;. Упершыню знайшоў медзь&lt;ref&gt;Гігін. Міфы 274&lt;/ref&gt;.

Але не толькі адно шчасце паслалі яму багі. Яго дочкі [[Іно]] і [[Семела]] загінулі на яго вачах, а ўнук [[Актэон]] паў ахвярай гневу [[Артэміда|Артэміды]].

Пакінуўшы Фівы, Кадм і Гармонія адправіліся да энхелейцаў. Яны выбралі іх сваімі правадырамі ў вайне з ілірыйцамі і атрымалі перамогу. Кадм запанаваў у ілірыйцаў (энхелеяў)&lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады IX 5, 3&lt;/ref&gt;. На старасці гадоў прыгнечаны сваім горам, Кадм пакінуў сямібрамны град Фівы і пасля доўгіх тулянняў са сваёй жонкай прыйшоў у далёкую [[Ілірыя|Ілірыю]]. Тут ён з гаркатой выклікнуў: «Ці не караюць мяне багі за забойства таго змея? Калі за яго гібель мяне караюць багі так цяжка, ці не лепш мне самому ператварыцца ў змея!» Толькі вымавіў ён гэтыя словы, як цела яго пакрылася луской, а замест ног вырас хвост. Яго жонка Гармонія, убачыўшы ператварэнне свайго каханага мужа, пажадала таксама ператварыцца ў змяю. І яе просьбу багі выканалі.
[[File:Kadmos dragon Louvre N3157.jpg|thumb]]

Калі ўсё іх нашчадства загінула, Кадм і Гармонія ператварыліся ў драконаў; Зеўс (паводле Еўрыпіда, Арэс) адправіў іх на [[Элізій|Элісійскія]] палі&lt;ref&gt;Еўрыпід. Вакханкі 1330—1339; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 5, 4; Авідзій. Метамарфозы IV 575—602; Гігін. Міфы 6&lt;/ref&gt;; або змеі ператварыліся ў скалы ў Ілірыі&lt;ref&gt;Нон. Дзеянні Дыяніса XLIV 115; XLVI 366&lt;/ref&gt;. Паводле Пталамея Гефестыёна, яны ператварыліся ў ільвоў&lt;ref&gt;Каментарый Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С.14&lt;/ref&gt;.

Месца, дзе стаяў дом Кадма, паказвалі ў Фівах&lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады IX 12, 3&lt;/ref&gt;. Або Кадм жыў у храме Дэметры Фесмафоры&lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады IX 16, 5&lt;/ref&gt;. Згаданв у «Іліядзе»&lt;ref&gt;Гамер. Іліяда V 804&lt;/ref&gt; і «Адысеі»&lt;ref&gt;Гамер. Адысея V 334; XI 275&lt;/ref&gt;. Паводле Дэметрыя са Скепсіса, багацці Кадма паходзяць з залатых рудняў у Фракіі і на Пангеі, якія ён адкрыў&lt;ref&gt;Страбон. Геаграфія XIV 5, 28 (стар.680); Клімент. Строматы I 75, 8&lt;/ref&gt;. Дзеючая асоба трагедыі Еўрыпіда «Вакханкі» (перадаў уладу Пенфею) і яго п'есы «Кадм».

Этымалогія імя — ад [[Фінікійская мова|фінікійскага]] слова «старажытны» ці «ўсход»&lt;ref&gt;[[Ігар Раманавіч Тантлеўскі|Тантлевский И. Р.]] История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма. СПб, 2005. С.9&lt;/ref&gt;. У тэкстах [[Лінейнае пісьмо А|лінейнага пісьма А]] сустракаецца асабістае імя ''ka-du-ma-?''&lt;ref&gt;Молчанов А. А. Социальные структуры и общественные отношения в Греции II тыс. до н. э. М., 2000. С.95&lt;/ref&gt;. У 2003 годзе знойдзены ліст цара [[Ахіява|Ахіявы]] (гэта значыць, відаць, Мікенскай дзяржавы) цару [[Хатусілі III|Хатусілісу III]] (каля 1250 да н.э.). Ён згадвае, што яго продак ''Кадм'' выдаў сваю дачку за цара [[Асува|Асувы]], і нейкія астравы перайшлі пад кантроль Ахіявы. Цар хетаў сцвярджаў, што астравы належаць яму&lt;ref&gt;Latacz J. Troy and Homer. Oxford UP. 2004. P.243, спасылка на даклад F.Starke&lt;/ref&gt;.

Кадму грэчаская традыцыя прыпісвае вынаходства [[алфавіт]]а&lt;ref&gt;Широков О.С. История греческого языка. М., 1983, с.18.&lt;/ref&gt;. Плывучы з Усходу ў Грэцыю, ён спыніўся на востраве [[Востраў Тыра|Сантарын]] (Тэра, Фіра) і пакінуў тут некалькі сваіх спадарожнікаў. Пазней на гэты востраў прыбыў [[Ферас|Тэрас]] (Фір), у гонар якога і быў названы востраў. Менавіта тут, на Тэры, і знойдзены найстаражытнейшыя (XVIII ст. да н.э.) грэчаскія пісьмёны.

У гонар Кадма названы хімічны элемент [[кадмій]] і [[Спіс ліній на Еўропе|лінія]] Кадмус на спадарожніку [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]] [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропе]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Vian, F. Les origines de Thébes: Cadmos et les Spartes. Paris, 1963.
* Janakieva, S. Lе Mythe de Cadmos et l’aire ethnolinguistique paleobalkanique. — Thracia, 11, 1995. Studia in honorem Alexandri Fol,

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* {{МНМ|артыкул=|том=1|старонкі=607}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]]</text>
      <sha1>g4rqwjq68xe90mm4yotlkwscbplxth9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Ваньковіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>472101</id>
    <revision>
      <id>5197756</id>
      <parentid>4498602</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>86995</id>
      </contributor>
      <origin>5197756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="bcd3qxoj1qgjhxeeiagcq3s8h62jb0r" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
|імя = Аляксандр Ваньковіч
|дата нараджэння = 
|дата смерці = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|выява = 
|шырыня = 250px
|апісанне выявы =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы = 
|званне = 
|род войскаў = 
|камандаваў = 
|частка =
|бітвы = 
|узнагароды = 
|вікісховішча = 
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
''' Аляксандр Ваньковіч ''' ({{lang-pl|Aleksander Wańkowicz }}; {{ДН|29|07|1881}}, [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] — {{ДС|22|1|1947}}) — польскі ваенны дзеяч, палкоўнік аэранаўтыкі Польскіх Войскаў.

{{дапісаць}}
{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Ваньковіч Аляксандр}}
[[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]]</text>
      <sha1>bcd3qxoj1qgjhxeeiagcq3s8h62jb0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Запісы БІНіМ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>472460</id>
    <revision>
      <id>5197830</id>
      <parentid>4338577</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю артыкул.</comment>
      <origin>5197830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23625" sha1="k6q284a2p93jj06mlkq3ar03gjndrk9" xml:space="preserve">{{Часопіс
| назва              = Запісы БІНіМ
| малюнак            =
| подпіс             =
| спецыялізацыя      = [[беларусазнаўства]], гісторыя і культура [[Беларуская эміграцыя|беларускага замежжа]]
| перыядычнасць      = гадавік, выходзіць нерэгулярна
| скарачэнне         =
| мова               = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Англійская мова|англійская]]
| адрас рэдакцыі     =
| галоўны рэдактар   = [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Наталля Гардзіенка]]
| заснавальнік       = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]
| выдавец            = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]
| краіна             = [[ЗША]], [[Польшча]]
| гісторыя           = з [[1952]]
| аб'ём              =
| камплектацыя       =
| тыраж              =
| ISSN               =
| веб-сайт           =
}}

'''«Запісы БІНіМ»''' (таксама '''«Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва»''') — перыядычнае беларусазнаўчае выданне [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] (БІНіМ), заснаванае ў [[Нью-Ёрк]]у ў [[1952]] годзе. Гістарычна «Запісы» былі навуковым часопісам [[Беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]] і друкаваным органам БІНіМ; у сучасным выдавецкім апісанні вызначаюцца як навукова-папулярны альманах, прысвечаны гісторыі і сучаснасці беларускага замежжа&lt;ref name=&quot;catalog44&quot;&gt;«Запісы». № 44 // Электронны каталог Беларускай інтэрнэт-бібліятэкі ''Kamunikat.org''. — Нью-Ёрк — Беласток, 2024.&lt;/ref&gt;.

На старонках выдання змяшчаюцца навуковыя і навукова-папулярныя артыкулы, архіўныя матэрыялы, дакументы, успаміны, эпісталярыі, літаратурныя творы, бібліяграфіі, рэцэнзіі і матэрыялы хронікі. Значная частка публікацый прысвечана гісторыі беларускай эміграцыі, дзейнасці беларускіх арганізацый і асоб у замежжы, а таксама гісторыі, культуры, літаратуры і грамадскага жыцця Беларусі&lt;ref name=&quot;catalog44&quot; /&gt;. У аглядзе «Запісаў» у ''[[Беларускі гістарычны агляд|Беларускім гістарычным аглядзе]]'' асабліва адзначалася публікацыя значнага аб'ёму архіўных крыніц, у тым ліку эпісталярных і мемуарных, а таксама паступовае пашырэнне тэматыкі выдання за межы ўласна эміграцыязнаўства&lt;ref name=&quot;BHA&quot;&gt;Грыбоўскі Ю. «Запісы БІНіМ» Т. 30—34 (2006—2011) // ''Беларускі гістарычны агляд''.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Нью-Ёркскі пачатак ===

«Запісы» пачалі выдавацца ў [[1952]] годзе ў Нью-Ёрку намаганнямі заснавальнікаў і супрацоўнікаў БІНіМ. У 1952—1954 гадах выйшлі шэсць першых выпускаў — па два ў год&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;Гісторыя серыі «Запісы» // Электронны каталог ''Kamunikat.org''.&lt;/ref&gt;. Паводле ўспамінаў [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта Кіпеля]], першапачаткова выданне задумвалася як штоквартальнік, а пазней набыло характар гадавіка; фактычна ў першыя тры гады было надрукавана па два выпускі штогод&lt;ref name=&quot;svaboda2001&quot;&gt;Беларускаму інстытуту навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку — 50 гадоў: гутарка з Вітаўтам Кіпелем // ''Радыё Свабода''. — 2001. — 14 снежня.&lt;/ref&gt;.

У першых нумарах матэрыялы друкаваліся па-беларуску. Пазней рэдакцыя пачала дадаваць англамоўныя рэзюмэ, а затым і асобныя матэрыялы на англійскай мове&lt;ref name=&quot;svaboda2001&quot; /&gt;. Такім чынам, выданне ад пачатку выконвала не толькі ўнутраную функцыю навуковага асяродка беларускай эміграцыі, але і задачу прадстаўлення беларусазнаўчай праблематыкі ў англамоўным акадэмічным асяроддзі.

=== Мюнхенскі этап ===

Пасля перапынку выданне было адноўлена ў [[1962]] годзе ў [[Мюнхен]]е, [[Федэратыўная Рэспубліка Германія (1949—1990)|ФРГ]]. У 1962—1970 гадах там выйшлі пяць кніг «Запісаў»: у 1962, 1963, 1964, 1966 і 1970 гадах&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;. Нумарацыя на гэтым этапе была пачата нанова ад № 1 да № 5, таму ў агульнай храналогіі серыі гэтыя выпускі адпавядаюць сёмаму — адзінаццатаму месцам.

Паводле ўспамінаў [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]], перанос друку ў Мюнхен быў звязаны, у прыватнасці, з ніжэйшымі на той час выдаткамі на друк; рост выдаткаў у ФРГ стаў адной з прычын наступнага вяртання выдання ў ЗША&lt;ref name=&quot;polacak&quot;&gt;Інтэрв'ю з Вітаўтам Тумашам // ''Полацак''. — 1992. — № 5.&lt;/ref&gt;.

=== Вяртанне ў Нью-Ёрк ===

У [[1974]] годзе «Запісы» зноў пачалі выходзіць у Нью-Ёрку. Ад № 12 (1974) да № 24 (1999) тут было выдадзена 13 выпускаў&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;. Перыядычнасць заставалася нерэгулярнай: пасля выпускаў 1974—1978 гадоў наступныя нумары выйшлі ў 1983, 1988, 1989, 1992, 1994, 1996 і 1999 гадах.

З № 17, які выйшаў у [[1983]] годзе, рэдактарам «Запісаў» стаў амерыканскі беларусіст [[Томас Бэрд]]&lt;ref name=&quot;svaboda50&quot;&gt;Беларускаму інстытуту навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку — 50 гадоў // ''Радыё Свабода''. — 2001. — 14 снежня.&lt;/ref&gt;. У гэты перыяд часопіс заставаўся адным з асноўных перыядычных выданняў БІНіМ і публікаваў даследаванні, дакументы, бібліяграфічныя матэрыялы і хроніку беларускага навукова-культурнага жыцця ў замежжы&lt;ref name=&quot;oldcatalog&quot;&gt;Беларускі інстытут навукі і мастацтва: выданні // Электронны каталог ''Kamunikat.org''.&lt;/ref&gt;.

=== Нью-ёркска-мінскі і сучасны этап ===

Пасля перапынку выданне аднавілася на пачатку 2000-х гадоў як супольны нью-ёркска-мінскі праект. Выпуск № 25 мае ў выхадных звестках год [[2001]] і месца выдання «Нью-Ёрк — Мінск», а паведамленне пра яго з'яўленне было надрукавана ў красавіку 2002 года&lt;ref name=&quot;no25&quot;&gt;Бібліятэка // ''Наша Ніва''. — 2002. — 5 красавіка. У бібліяграфічным апісанні выдання пазначана: «Запісы: Беларускі інстытут навукі і мастацтва. Т. 25. — New York — Менск, 2001».&lt;/ref&gt;. Таму ў пазнейшых аглядах пачатак супольнага этапу датуюць як 2001 годам — паводле выхадных звестак № 25, так і 2002 годам — паводле фактычнага аднаўлення распаўсюджвання выдання&lt;ref name=&quot;catalog44&quot; /&gt;.

Ад пачатку 2000-х гадоў істотную ролю ў падрыхтоўцы выдання адыгрывае [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Наталля Гардзіенка]]; паводле сучаснага каталога «Запісаў», яна рэдагуе выданне з 2003 года&lt;ref name=&quot;catalog44&quot; /&gt;. У № 39 за 2017 год Наталля Гардзіенка ўжо пазначана як галоўны рэдактар&lt;ref name=&quot;no39&quot;&gt;''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — № 39. — Нью-Ёрк — Мінск, 2017.&lt;/ref&gt;.

У 2001—2022 гадах выпускі выходзілі з пазначэннем Нью-Ёрка і Мінска. № 43 за 2023 год быў выдадзены ў Нью-Ёрку, [[Вільнюс]]е і [[Беласток]]у, а № 44 за 2024 год — у Нью-Ёрку і Беластоку&lt;ref name=&quot;catalog44&quot; /&gt;. Паведамленне пра з'яўленне 44-га выпуску было апублікавана ў лютым 2025 года, таму яго выхадны год і фактычны час з'яўлення ў распаўсюджванні не супадаюць&lt;ref name=&quot;no44news&quot;&gt;Гардзіенка Н. Выйшаў 44-ты выпуск альманаху «Запісы БІНіМ» // ''Kamunikat.org''. — 2025. — 12 лютага.&lt;/ref&gt;.

== Тэматыка і структура ==

Тэматыка «Запісаў» ахоплівае гісторыю беларускай эміграцыі і дыяспары, беларусазнаўства, гісторыю культуры, літаратуразнаўства, мовазнаўства, рэлігійнае жыццё, кнігазнаўства, архівазнаўства, біяграфістыку і гісторыю беларускіх арганізацый за межамі Беларусі. У выданні публікуюцца як аўтарскія даследаванні, так і падрыхтаваныя да друку гістарычныя крыніцы — ліставанне, успаміны, дзённікі, дакументы арганізацый і матэрыялы прыватных архіваў&lt;ref name=&quot;catalog44&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BHA&quot; /&gt;.

У розныя часы ў «Запісах» выкарыстоўваліся рубрыкі «Даследаванні», «Рэфератныя працы», «Нарысы», «Успаміны», «Дакументы», «Зацемкі», «Бібліяграфія», «Хроніка беларускага жыцця ў замежжы», «Кнігапіс» і іншыя&lt;ref name=&quot;oldcatalog&quot; /&gt;. У сучасных выпусках структура змяняецца ў залежнасці ад тэматыкі нумара; сярод пастаянных або паўторных рубрык — «Публікацыі», «Архіваліі», «Эпісталярыі», «Беларусіка», «Угодкі», «Кніжная паліца» і «Кніга ў „Запісах“»&lt;ref name=&quot;no44news&quot; /&gt;.

З 2000-х гадоў значная частка выпускаў мела выяўленую цэнтральную тэму. Так, № 30 (2006) змяшчаў юбілейныя блокі, прысвечаныя [[Янка Запруднік|Янку Запрудніку]] і [[Аляксандр Надсан|Аляксандру Надсану]], асноўнай тэмай № 31 (2008) была крыніцазнаўчая база гісторыі беларускай эміграцыі, а № 34 (2011) быў у значнай ступені прысвечаны беларусам у Германіі&lt;ref name=&quot;BHA&quot; /&gt;. № 36 за 2013 год меў дадатак «Беларускія эміграцыйныя калекцыі», прысвечаны архіўным і музейным зборам беларускага замежжа&lt;ref&gt;''Беларускія эміграцыйныя калекцыі'': дадатак да «Запісаў БІНіМ». — № 36. — Нью-Ёрк — Мінск, 2013.&lt;/ref&gt;.

№ 39 за 2017 год меў тэматычны блок «Італійская мазаіка», у якім разглядаліся розныя праявы беларускай прысутнасці ў [[Італія|Італіі]]&lt;ref name=&quot;no39&quot; /&gt;. У № 40 за 2018 год значнае месца занялі матэрыялы да 100-годдзя [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], а таксама тэматычны блок «Амерыканская гісторыя»&lt;ref name=&quot;no40&quot;&gt;''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — № 40. — Нью-Ёрк — Мінск, 2018.&lt;/ref&gt;. № 41 (2019) змяшчаў вялікі комплекс матэрыялаў пра беларусаў [[Канада|Канады]] і гісторыю беларускага жыцця ў гэтай краіне&lt;ref&gt;Свежыя «Запісы БІНіМ»: пра беларускую Канаду // ''Будзьма беларусамі!''. — 2019.&lt;/ref&gt;.

У № 43 (2023) побач з гістарычнымі і архіўнымі матэрыяламі з'явіліся даследаванні новай хвалі палітычнай эміграцыі з Беларусі, у тым ліку матэрыял пра эміграцыю 1996—2022 гадоў&lt;ref&gt;Гардзіенка Н. і інш. ''Запісы БІНіМ''. — № 43. — Нью-Ёрк — Вільнюс — Беласток, 2023.&lt;/ref&gt;. У № 44 (2024) асобная ўвага была аддадзена сучасным беларускім асяродкам у ЗША, Італіі, Канадзе, Нарвегіі, Германіі і Чэхіі; упершыню былі апублікаваны ўспаміны Людмілы (Мікі) Канчэўскай, жонкі [[Ігнат Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]&lt;ref name=&quot;no44news&quot; /&gt;. Такім чынам, выданне спалучае вывучэнне гістарычнай беларускай эміграцыі з дакументаваннем сучаснага беларускага жыцця за межамі краіны.

Важнай асаблівасцю «Запісаў» стала сістэматычная публікацыя матэрыялаў з прыватных і інстытуцыйных архіваў. У аглядзе тамоў 30—34 у ''Беларускім гістарычным аглядзе'' як асабліва значны складнік выдання адзначаліся эпісталярныя і мемуарныя крыніцы, а таксама матэрыялы пра беларускія зборы ў архівах і бібліятэках ЗША, Вялікабрытаніі, Польшчы і іншых краін&lt;ref name=&quot;BHA&quot; /&gt;.

== Рэдакцыя ==

[[Файл:Зора Кіпель.jpg|міні|[[Зора Кіпель]] — адна з рэдактараў «Запісаў»]]

Галоўнымі рэдактарамі «Запісаў» у розныя часы былі [[Вітаўт Тумаш]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], [[Вітаўт Кіпель]] і [[Зора Кіпель]], [[Томас Бэрд]]&lt;ref name=&quot;catalog44&quot; /&gt;. Томас Бэрд узначаліў рэдагаванне выдання з № 17&lt;ref name=&quot;svaboda50&quot; /&gt;.

З пачатку 2000-х гадоў выданне рэдагуе [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Наталля Гардзіенка]]&lt;ref name=&quot;catalog44&quot; /&gt;. У рэдакцыйную калегію № 44 уваходзілі Юры Грыбоўскі, Вольга Зубко, Юрка Кіпель, [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]], [[Сяргей Шупа]] і [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Лявон Юрэвіч]]&lt;ref name=&quot;catalog44&quot; /&gt;.

== Храналогія выпускаў ==

Нумарацыя «Запісаў» у першыя два дзесяцігоддзі не была цалкам скразной. У 1953—1954 гадах побач з нумарам выпуску ў межах года пазначаўся яго агульны парадкавы нумар, а пасля аднаўлення выдання ў Мюнхене ў 1962 годзе нумарацыя зноў пачалася з № 1. Ніжэй у першым слупку паказана месца выпуску ў агульнай храналагічнай паслядоўнасці, а ў другім — нумар, пад якім ён выйшаў&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Месца ў паслядоўнасці
! Абазначэнне выпуску
! Год
! Месца выдання
|-
| 1
| № 1
| 1952
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 2
| № 2
| 1952
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 3
| № 1 (3)
| 1953
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 4
| № 2 (4)
| 1953
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 5
| № 1 (5)
| 1954
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 6
| № 2 (6)
| 1954
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 7
| № 1
| 1962
| [[Мюнхен]]
|-
| 8
| № 2
| 1963
| [[Мюнхен]]
|-
| 9
| № 3
| 1964
| [[Мюнхен]]
|-
| 10
| № 4
| 1966
| [[Мюнхен]]
|-
| 11
| № 5
| 1970
| [[Мюнхен]]
|-
| 12
| № 12
| 1974
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 13
| № 13
| 1975
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 14
| № 14
| 1976
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 15
| № 15
| 1977
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 16
| № 16
| 1978
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 17
| № 17
| 1983
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 18
| № 18
| 1988
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 19
| № 19
| 1989
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 20
| № 20
| 1992
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 21
| № 21
| 1994
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 22
| № 22
| 1996
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 23
| № 23
| 1999
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 24
| № 24
| 1999
| [[Нью-Ёрк]]
|-
| 25
| № 25
| 2001
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 26
| № 26
| 2003
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 27
| № 27
| 2004
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 28
| № 28
| 2005
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 29
| № 29
| 2005
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 30
| № 30
| 2006
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 31
| № 31
| 2008
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 32
| № 32
| 2009
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 33
| № 33
| 2010
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 34
| № 34
| 2011
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 35
| № 35
| 2012
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 36
| № 36
| 2013
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 37
| № 37
| 2014
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 38
| № 38
| 2016
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 39
| № 39
| 2017
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 40
| № 40
| 2018
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 41
| № 41
| 2019
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 42
| № 42
| 2022
| [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]]
|-
| 43
| № 43
| 2023
| [[Нью-Ёрк]] — [[Вільнюс]] — [[Беласток]]
|-
| 44
| № 44
| 2024
| [[Нью-Ёрк]] — [[Беласток]]
|}

Год у табліцы адпавядае выхадным звесткам самога выпуску, а не абавязкова часу яго фактычнага паступлення ў распаўсюджванне. Гэта істотна, у прыватнасці, для № 25, датаванага 2001 годам, але прадстаўленага ў друку ў 2002 годзе, і № 44, датаванага 2024 годам, паведамленне пра выхад якога з'явілася ў лютым 2025 года&lt;ref name=&quot;no25&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;no44news&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* ''Ляднёва А., Сяргеева Г.'' «Запісы» // {{Крыніцы/ЭГБ|3}}
* ''Мамонька У.'' Праблемы культуры і мастацтва ў «Запісах» // Культура беларускага замежжа. Кн. 1. — Мінск, 1993.
* ''Гардзіенка Н., Юрэвіч Л.'' Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах / пад наглядам і з каментаваннем Вітаўта Кіпеля. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 352 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 33). — ISBN 978-985-7180-34-9.
* ''Грыбоўскі Ю.'' «Запісы БІНіМ» Т. 30—34 (2006—2011) // Беларускі гістарычны агляд.

== Гл. таксама ==

* [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]]
* [[Беларуская эміграцыя]]
* [[Беларусазнаўства]]
* [[Беларусы ў ЗША]]
* [[Беларусы ў Канадзе]]

== Спасылкі ==

* Электронны архіў «Запісаў» у Беларускай інтэрнэт-бібліятэцы ''Kamunikat.org''.
* «Запісы» на старонках Беларускага інстытута навукі і мастацтва.

[[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1952 годзе]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]</text>
      <sha1>k6q284a2p93jj06mlkq3ar03gjndrk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усход (макрарэгіён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>474116</id>
    <revision>
      <id>5197818</id>
      <parentid>4028169</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5197818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2648" sha1="j7zabdody4kew9fg3psvhy94y1vjox2" xml:space="preserve">{{значэнні|Усход}}

'''Усход''' — макрарэгіён, які ўключае ў сябе [[Азія|Азію]] і Паўночную [[Афрыка|Афрыку]].
 
Нярэдка супрацьпастаўляецца «Захаду» (у сацыя- і этнакультурным аспекце), які атаясамліваўся ў перыяд да Новага часу з Еўропай (да якой у наступны перыяд дадаюцца перасяленчыя калоніі).&lt;ref&gt;[http://www.vuzkniga.ru/index.php?ex=edit «Ближний», «Средний» и «Дальний Восток», имеют определённый смысл для последних нескольких столетий, когда западнохристианская цивилизация осуществляла всемирную экспансию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132901/http://www.vuzkniga.ru/index.php?ex=edit |date=4 сакавіка 2016 }}.&lt;/ref&gt;
 
Асноўныя падраздзяленні:
* '''[[Блізкі Усход]]''' — рэгіён, які ўключае ў сябе Заходнюю Азію і Паўночную Афрыку.
* '''[[Сярэдні Усход]]''' — рэгіён у Азіі. У гэты тэрмін ўкладваўся розны сэнс: ад усёй Азіі паміж Блізкім Усходам і Далёкім Усходам да рэгіёну, які складаецца толькі з трох краін: Ірана, Пакістана і Афганістана.
* '''[[Далёкі Усход]]''' — рэгіён, які ўключае ў сябе Паўночна-Усходнюю, [[Усходняя Азія|Усходнюю]], [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходнюю]] і [[Паўднёвая Азія|Паўднёвую]] Азію.

== Гл. таксама ==
* {{нп3|Усходняя культура|Усходняя культура|ru|Восточная культура}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = Брянчанинов Н.|частка = |загаловак = Восток и Запад|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = Печатня А. Снегиревой|год = 1912|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Рэгіёны свету]]</text>
      <sha1>j7zabdody4kew9fg3psvhy94y1vjox2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Прэм’ер-міністры Літвы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>495647</id>
    <revision>
      <id>5197763</id>
      <parentid>5166136</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4013" sha1="nlocy42uqurb8dx32ojx5faaotlyjfh" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
| імя                       = Прэм’ер-міністры Літвы
| navbar                    = 
| state                     = 
|клас_спісаў   = hlist
| стыль_асноўнага_загалоўка = 
| загаловак                 = {{Сцяг|Літва}} [[Спіс прэм’ер-міністраў Літвы|Прэм’ер-міністры Літвы]]
| выява                     = [[Выява:Coat of Arms of Lithuania.svg|90px|Герб Літвы]]
| стыль_цела                = 
| стыль_загалоўкаў          = 
| стыль_спісаў              =
| стыль_уверсе              = 
| уверсе                    = 
| загаловак1                = [[Літоўская Рэспубліка (1918-1940)|Першая рэспубліка]]
| спіс1                     =
* [[Аўгусцінас Вальдзямарас]] (1918)
* [[Мікалас Сляжавічус]] (1918—1919)
* [[Пранас Давідайціс]] (1919)
* [[Мікалас Сляжавічус]] (1919)
* [[Эрнястас Галванаўскас]] (1919—1920)
* [[Казіс Грынюс]] (1920—1922)
* [[Эрнястас Галванаўскас]] (1922—1924)
* [[Антанас Туменас]] (1924—1925)
* [[Вітаўтас Пятруліс]] (1925)
* [[Ляонас Бістрас]] (1925—1926)
* [[Мікалас Сляжавічус]] (1926)
* [[Аўгусцінас Вальдзямарас]] (1926—1929)
* [[Юозас Тубяліс]] (1929—1938)
* [[Владас Міранас]] (1938—1939)
* [[Ёнас Чарнюс]] (1939)
* [[Антанас Мяркіс]] (1939—1940)
* [[Юстас Паляцкіс]] (1940)
* [[Вінцас Крэве-Міцкявічус]] (в.а., 1940)
| загаловак2                = [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]]
| спіс2                     =
* [[Мячысловас Гядвілас]] (1940—1956)
* [[Мацеюс Шумаўскас]] (1956—1967)
* [[Юозас Манюшыс]] (1967—1981)
* [[Рынгаўдас Сонгайла]] (1981—1985)
* [[Вітаўтас Сакалаўскас]] (1985—1990)
| загаловак3                = [[Літоўская Рэспубліка|Другая рэспубліка]]
| спіс3                     =
* [[Казіміра Прунскене]] (1990—1991)
* [[Альбяртас Шыменас]] (1991)
* [[Гядзімінас Вагнорус]] (1991—1992)
* [[Аляксандрас Абішала]] (1992)
* [[Бранісловас Лубіс]] (1992—1993)
* [[Адольфас Шляжавічус]] (1993—1996)
* [[Лаўрынас Міндаўгас Станкявічус]] (1996)
* [[Гядзімінас Вагнорус]] (1996—1999)
* [[Ірэна Дзягутэне]] (в.а., 1999)
* [[Раландас Паксас]] (1999)
* [[Ірэна Дзягутэне]] (в.а., 1999)
* [[Андрус Кубілюс]] (1999—2000)
* [[Раландас Паксас]] (2000—2001)
* [[Эўгеніюс Гянтвілас]] (в.а., 2001)
* [[Альгірдас Бразаўскас]] (2001—2006)
* [[Зігмантас Бальчыціс]] (в.а., 2006)
* [[Гядзімінас Кіркілас]] (2006—2008)
* [[Андрус Кубілюс]] (2008—2012)
* [[Альгірдас Буткявічус]] (2012—2016)
* [[Саўлюс Сквярняліс]] (2016—2020)
* [[Інгрыда Шыманіце]] (2020—2024)
* [[Гінтаўтас Палуцкас]] (2024—2025)
* [[Інга Ругінене]] (2025-2026)
* [[Міндаўгас Сінкявічус]] (2026-)
| стыль_унізе               = 
| унізе                     = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы кіраўнікоў урадаў|Літва]]
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Літва]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nlocy42uqurb8dx32ojx5faaotlyjfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бягун па лязе 2049</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537827</id>
    <revision>
      <id>5197850</id>
      <parentid>5018428</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32774" sha1="8q34ryxtptl51btxr30yz0sascuz9ca" xml:space="preserve">{{Фільм
| Беларуская назва           = Бягун па лязе 2049
| Арыгінальная назва          = Blade Runner 2049
| Выява      = Бягун па лязе 2049.png
| Жанр             = [[Навукова-фантастычны фільм|навуковая фантастыка]]&lt;br&gt;[[Баявік (кінажанр)|баявік]]&lt;br&gt;[[кіберпанк]]
| Рэжысёр         = [[Дэні Вільнёў]]
| Прадзюсар         = [[Эндру Косаў|Эндру А. Косаў]]&lt;br&gt;[[Бродэрык Джонсан]]&lt;br&gt;[[Бад Ёркін]]&lt;br&gt;[[Сінція Сайкс|Сінція Ёркін]]
| Сцэнарыст        = '''Раман:'''&lt;br&gt;[[Філіп Кіндрэд Дык|Філіп К. Дык]]&lt;br&gt;'''Сюжэт:'''&lt;br&gt;[[Хэмптан Фанчэр]]&lt;br&gt;'''Сцэнарый:'''&lt;br&gt;Хэмптан Фанчэр&lt;br&gt;[[Майкл Грын(сцэнарыст)|Майкл Грын]]
| Акцёры           = [[Раян Гослінг]]&lt;br&gt;[[Харысан Форд]]
| Аператар         = [[Роджэр Дзікінс]]
| Кампазітар       = [[Ганс Цымер]]&lt;br&gt;[[Бенджамін Уолфіш]]
| Кампанія         = [[Alcon Entertainment]]&lt;br&gt;[[Thunderbird Entertainment]]&lt;br&gt;[[Scott Free Productions]]&lt;br&gt;[[Warner Bros.]]&lt;br&gt;[[Columbia Pictures]]
| Час            = 163 хвіл.
| Бюджэт           = 150 млн [[Долар ЗША|$]]
| Зборы            = 223 385 785 $&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bladerunnersequel.htm|title=Blade Runner 2049 (2017) - Box Office Mojo|website=www.boxofficemojo.com}}&lt;/ref&gt;
| Краіна           = {{Сцяг ЗША|22px}} [[ЗША]]&lt;br&gt;{{Сцяг Вялікабрытаніі|22px}} [[Вялікабрытанія]]&lt;br&gt;{{Сцяг Канады|22px}} [[Канада]]
| Мова             = [[Англійская мова|англійская]]
| Год              = 2017
| Папярэдні фільм = [[Бягун па лязе]]
| Наступны фільм  = 
| imdb_id          = 1856101
}}
'''«Бягун па лязе 2049»''' ({{lang-en|Blade Runner 2049}}) — [[Вялікабрытанія|англа]]-[[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] фантастычны фільм канадскага рэжысёра [[Дэні Вільнёў|Дэні Вільнёва]] і прадзюсара [[Рыдлі Скот]]а, заснаваны на рамане [[Філіп Кіндрэд Дык|Філіпа К. Дыка]] «[[Ці мараць андроіды пра электраавечак?]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/herocomplex/la-et-hc-blade-runner-2049-20161006-snap-story.html|title= The 'Blade Runner' sequel finally has a title — 'Blade Runner 2049' — but what does it mean? }}&lt;/ref&gt;. Працяг фільма [[Бягун па лязе|1982 года]]&lt;ref name=&quot;christiantimes&quot;&gt;{{cite web|url=http://christiantimes.com/article/blade-runner-2-release-date-and-sequel-movie-gets-an-official-title/64237.htm|title='Blade Runner 2' release date and sequel: Movie gets an official title|website=christiantimes.com|access-date=2 лістапада 2017|archive-date=16 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116020619/http://christiantimes.com/article/blade-runner-2-release-date-and-sequel-movie-gets-an-official-title/64237.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Фільм выйшаў у шырокі пракат у ЗША 6 кастрычніка 2017 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.torontosun.com/2016/11/08/new-blade-runner-has-its-own-personality-villeneuve|title=New 'Blade Runner' has 'its own personality': Villeneuve}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Дзеянне фільма адбываецца праз 30 гадоў пасля падзей «[[Бягун па лязе|Бегуна па лязе]]».

У 2049 годзе біямадыфікаваныя людзі («людзі», створаныя з дапамогай [[Біяінжынерыя|біяінжынерыі]]), якіх называюць рэплікантамі, былі інтэграваны ў грамадства ў якасці рабоў. Кей ([[Раян Гослінг]]), новая мадэль рэпліканта, працуе як «бягун па лязе» для паліцыі Лос-Анджэлеса, высочваючы рэплікантаў-адзіночак. Ён жыве са сваёй віртуальнай галаграфічнай сяброўкай Джой, прадуктам штучнага інтэлекту карпарацыі Wallace.

Расследаванне бунту рэплікантаў прыводзіць Кея на ферму, дзе ён забівае лідара ізгояў Сапера Мортана ([[Дэйв Батыста]]) і знаходзіць закапаную скрыню. Судмедэкспертыза паказвае, што ў скрынцы знаходзяцца рэшткі жанчыны-рэпліканта, якая памерла ў выніку ўскладненняў, выкліканых экстраным кесаравым сячэннем. Кея гэта трывожыць, таму што цяжарнасць рэплікантаў раней лічылася немагчымай.

Начальніца Кея, лейтэнант Джошы ([[Робін Райт]]), якую Кей называе «мадам», загадвае яму знішчыць усе доказы, звязаныя са справай, і забіць дзіця, паколькі яна лічыць, што веды пра здольнасць рэплікантаў да размнажэння небяспечныя і могуць прывесці да вайны. Кей, занепакоены яе загадам забіць дзіця, наведвае штаб-кватэру заснавальніка карпарацыі Wallace Ніяндэра Уолеса ([[Джарэд Лета]]), які ідэнтыфікуе цела як Рэйчэл, эксперыментальнага рэпліканта. У працэсе ён даведвецца пра яе рамантычную сувязь з ветэранам-бегуном па лязе Рыкам Дэкардам ([[Харысан Форд]]). Уолес — галоўны антаганіст фільма, сляпы, але ўсёвідушчы пры дапамозе лятучых дронаў геній, які ўявіў сябе богам у акружэнні сваіх шматлікіх рэплікантаў-паслугачоў, «анёлаў», таксама імкнецца знайсці «цуд» — істоту, народжаную рэплікантам. Верагодна, мяркуючы, што натуральнае размнажэнне рэплікантаў можа падтрымаць іх вытворчасць і пашырыць іх магчымасці, але не маючы тэхналогій, каб даць ім гэту магчымасць самому, Уолес пасылае рэпліканта-баявіка Лаў, якая павінна ісці за Кеем, каб перахапіць яго цэль — дзіця Рэйчэл.

Вяртаючыся на ферму Мортана, Кей выяўлян дату, выразаную на ствале сухога дрэва, пад якім была знойдзена скрыня з рэшткамі рэпліканта. Гэта дата адпавядае яго дзіцячаму ўспаміну пра цацачнага драўлянага коніка, з выразанай на ім такой самай датай. (Пазней па сюжэце фільма Кей знаходзіць гэтага цацачнага коніка ў дзіцячым доме на тым самым месцы, у якім пакінуў яе ў сваіх дзіцячых успамінах, пераканаўшыся, што яго ўспаміны, якія ён лічыў імплантаванымі, з'яўляюцца рэальнымі.) Джой, віртуальная сяброўка Кея, настойвае, што гэта цацка з датай з успамінаў — доказ таго, што Кей насамрэч чалавек. Пры пошуку запісаў пра нараджэнне па гэтай даце яны ўдваіх з Джой выяўляюць анамалію: двайняткі хлопчык і дзяўчынка нарадзіліся ў той дзень з ідэнтычнай ДНК (пры тым, што ў разнаполых людзей паводле не можа быць ідэнтычнай ДНК), і толькі хлопчык лічыцца жывым. Дзяўчынка загінула, а хлопчыка аддалі ў прытулак. Кей шукае доктара Ану Стэлін (Карла Юры), дызайнера памяці, якая паведамляе яму, што гэта незаконна — праграмаваць рэплікантаў з рэальнымі ўспамінамі людзей, што пераконвае Кея, што ён можа быць сынам Рэйчэл. Пасля правалу тэсту Кея спыняе Джошы, але ён гаворыць, што ён не прайшоў тэст, таму што ён завяршыў сваю місію па забойстве дзіцяці. Джошы дае яму 48 гадзін, каб знікнуць. Кей пераносіць Джой на мабільны эмітар, нягледзячы на тое, што калі ён будзе пашкоджаны, яна будзе выдалена. Неапазнаны, Кей аналізуе цацку і знаходзіць сляды радыяцыі, якія прыводзяць яго да руін Лас-Вегаса, дзе ён знаходзіць Дэкарда. Дэкард гаворыць, што ён выправіў запіс пра нараджэнне, каб замесці сляды і быў вымушаны пакінуць цяжарную Рэйчэл з рухам за свабоду рэплікантаў, каб абараніць яе.

Лаў і яе людзі забіваюць Джошы, адсочваюць месцазнаходжанне Кея і выкрадаюць Дэкарда. Яны пакідаюць параненага Кея паміраць і знішчаюць эмітар з Джой. Пазней яго ратуе рух за свабоду рэплікантаў, які таксама сачыў за ім. Іх лідар Фрэйса ([[Хіям Абас]]) гаворыць, што ён памыляўся, лічачы, што ён адыгрывае ўнікальную ролю ў руху, і што дзіця Рэйчэл — насамрэч дзяўчынка. Кей вырашае, што Стэлін — дачка Дэкарда, таму што яна адзіная здольная ствараць памяць і імплантаваць яе ў яго. Фрэйса заклікае да таго, каб Уолес не раскрыў тайну размнажэння рэплікантаў, гэтага трэба дамагчыся любымі сродкамі, у тым ліку праз забойства Дэкарда.

У Лос-Анджэлесе Дэкард паўстае перад Уолесам, які лічыць, што пачуцці Рэйчэл да яго былі спраектаваны, каб праверыць магчымасць таго, што рэплікант можа зацяжарыць. Калі Дэкард адмаўляецца супрацоўнічаць, Уолес загадвае Лаў падвергнуць яго катаванням для атрымання інфармацыі. Падчас перавозкі Дэкарда Кей збівае дзве машыны з аховай, вымушае трэцюю машыну здзейсніць пасадку, у перастрэлцы забівае астатнюю ахову і пілота. У рукапашным бам з Лаў Кей атрымлівае сур'ёзныя раненні, але бярэ над ёй верх і забівае яе. Далей ён інсцэнуе смерць Дэкарда, каб абараніць яго ад Уолеса і рэплікантаў. Ён вядзе Дэкарда ў офіс Стэлін. Дэкард асцярожна ўваходзіць у кабінет і падыходзіць да Стэлін.

== У ролях ==
{{У ролях уверсе}}
{{У ролях|[[Раян Гослінг]]&lt;ref name=&quot;christiantimes&quot; /&gt;|афіцэр [[Дэпартамент паліцыі Лос-Анджэлеса|LAPD]]|Кей|(K)|}}
{{У ролях|[[Харысан Форд]]&lt;ref name=&quot;christiantimes&quot; /&gt;||Рык Дэкард||}}
{{У ролях|[[Ана дэ Армас]]||Джой||}}
{{У ролях|[[Сільвія Хукс]]||Лаў||}}
{{У ролях|[[Робін Райт]]|лейтэнант|Джошы||}}
{{У ролях|[[Мак-Кензі Дэвіс]]||Марыета||}}
{{У ролях|Карла Юры|доктар|Ана Стэлін||}}
{{У ролях|[[Лені Джэймс]]|містар|Котан||}}
{{У ролях|[[Дэйв Батыста]]||Сапер Мортан||}}
{{У ролях|[[Джарэд Лета]]||Ніяндэр Уолес||}}
{{У ролях|[[Бархад Абдзі]]||Док Бэджэр||}}
{{У ролях|[[Дэвід Дастмалчан]]||Кока||}}
{{У ролях|[[Хіям Абас]]||Фрэйса||}}
{{У ролях|[[Вуд Харыс]]||Нандэс||}}
{{У ролях|[[Эдвард Джэймс Олмас]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.denofgeek.com/uk/movies/the-predator/48233/the-predator-edward-james-olmos-joins-shane-blacks-sequel|title=The Predator: Edward James Olmos joins Shane Black's sequel|access-date=2 лістапада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327105324/http://www.denofgeek.com/uk/movies/the-predator/48233/the-predator-edward-james-olmos-joins-shane-blacks-sequel|archive-date=27 сакавіка 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||Гаф||}}
{{У ролях|[[Лорэн Піта]] (захоп руху) і [[Шон Янг]] (рэканструкцыя)||Рэйчэл&lt;ref name=&quot;BR2049&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/how-blade-runner-2049-resurrected-that-character-f/1100-6453912/|title=How Blade Runner 2049 Resurrected That Character From The Original|website=GameSpot|date=9 October 2017|access-date=17 October 2017|last1=Rougeau|first1=Michael}}&lt;/ref&gt;||}}
{{У ролях ніз}}

== Вытворчасць ==
Паводле слоў акцёра [[Лені Джэймс]]а, гэта самы сакрэтны праект, у якім ён браў удзел.

«Калі мне прапанавалі працу, я папрасіў сцэнарый. Мне даслалі 20 старонак з падзеямі, якія папярэднічалі з'яўленню майго персанажа, і 20 старонак пасля таго, як мой персанаж ужо адчаліў. Тэкст быў у дадатку, і я не мог адкрыць яго на іншай прыладзе. Я не мог зрабіць скрыншот. Я не мог яго захаваць. Мяне папярэдзілі: „У вас 36 гадзін, потым тэкст знікне“. Калі я прыняў рашэнне здымацца, мне пераслалі ўвесь сцэнарый. Я працаваў з ім. Але кожны дзень мне адкрывалі вызначаныя старонкі, з якімі я працаваў у пэўны дзень, і я павінен быў распісвацца за гэта. І я не мог з'ехаць дадому без таго, каб мне не закрылі доступ. І вось, здымкі завяршыліся, доступ адкрыты, я еду дадому і цешуся — у мяне на руках увесь сцэнарый. Праз дзевяцць гадзін увесь сцэнарый выпарыўся з майго iPad самым загадкавым чынам»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livelib.ru/group/109/post/23044-lenni-dzhejms-beguschij-po-lezviyu-2049-obognal-hodyachih-mertvetsov-po-urovnyu-sekretnosti|title=Лені Джэймс: &quot;Бягун па лязе 2049&quot; абагнаў &quot;Хадзячых мерцвякоў&quot; па ўзроўні сакрэтнасці|publisher=www.livelib.ru|access-date=2017-06-25}}&lt;/ref&gt;.

== Здымкі ==
Здымкі фільма пачаліся ў ліпені 2016&lt;ref name=&quot;deadline1&quot;&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2016/04/dave-bautista-blade-runner-sequel-guardians-of-the-galaxy-drax-1201731615/|title=Dave Bautista Joins ‘Blade Runner’ Sequel|author=Erik Pedersen|date=4 красавіка 2016|access-date=30 червня 2016|language=en|url-status=live|publisher=Deadline}}&lt;/ref&gt;. Здымачны працэс завяршыўся ў лістападзе 2016 года ў Венгрыі&lt;ref name=&quot;prinpro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.screendaily.com/news/blade-runner-2049-will-be-r-rated-confirms-denis-villeneuve/5112413.article#|title='Blade Runner 2049' will be R-rated, confirms Denis Villeneuve|first=Tom|last=Grater|date=December 21, 2016|website=Screendaily.com|publisher=Media Business Insight}}&lt;/ref&gt;. Падчас здымак загінуў рабочы, які зваліўся з платформы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-37219982|title=Worker dies on Blade Runner set|date=30 жніўня 2016|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;.

== Музыка ==
{{Картка:Альбом 
| Назва            = Blade Runner 2049: Original Motion Picture Soundtrack
| Тып              = саўндтрэк
| Аўтар            = [[Ганс Цымер]]&lt;br/&gt;[[Бэнджамін Уолфіш]]
| Вокладка         = Blade-runner-2049-logo.png
| Выдадзены        = {{Initial release|2017|10|5}}
| Запісаны         =  
| Жанр       = [[Музыка да фільма]]
| Стыль            = 
| Працягласць      = 94:00
| Мова             = 
| Лэйбл            =  [[Epic Records|Epic]]
| Прадзюсар        = [[Ганс Цымер]] і [[Бэнджамін Уолфіш]]
| Храналогія       = 
| Рэцэнзіі         =
| Папярэдні альбом =  
| Гэты альбом      =  
| Наступны альбом  = 
| Іншае            =
| Яшчэ = {{Дадатковая храналогія
   | Выканаўца = [[Ганс Цымер]]
   | Тып         = саўндтрэк
   | Папярэдні  = [[Дзюнкерк (фільм, 2017)#Музыка|Dunkirk: Original Motion Picture Soundtrack]]&lt;br&gt;(2017)
   | Назва    = 
   | Наступны   = 
  }}
{{Дадатковая храналогія
   | Выканаўца = [[Бэнджамін Уолфіш]]
   | Тып         = саўндтрэк
   | Папярэдні  = [[Яно (фільм, 2017)|It: Original Motion Picture Soundtrack]]&lt;br&gt;(2017)
   | Назва    = 
   | Наступны   = 
  }}
| nocat=1
}}
У час здымак аўтарам музыкі да фільма называлі [[Ёўхан Ёўхансан|Ёўхана Ёўхансан]]а, які да гэтага ўжо супрацоўнічаў з Вільнёвам над папярэднімі стужкамі [[палонніцы (фільм, 2013 года)|Палонніцы]], [[Сікарый (фільм, 2015)|Сікарый]] і [[Прыбыццё (фільм, 2016)|Прыбыццё]]. У ліпені 2017 далучыліся Цымер і Бэнджамін Уолфіш. Але ў верасні праз не названыя акалічнасці Ёўхансан сышоў.

Аўтары музыкі [[Ганс Цымер]] і [[Бэнджамін Уолфіш]], калі не пазначана іншае.
{{Track listing
| collapsed = no
| title1 = 2049
| length1 = 3:37
| title2 = Sapper's Tree
| length2 = 1:36
| title3 = Flight to LAPD
| length3 = 1:47
| title4 = Summer Wind
| note4 = выканана [[Фрэнк Сінатра|Фрэнкам Сінатра]]
| length4 = 2:54
| title5 = Rain
| length5 = 2:26
| title6 = Wallace
| length6 = 5:23
| title7 = Memory
| length7 = 2:32
| title8 = Mesa
| length8 = 3:10
| title9 = Orphanage
| length9 = 1:13
| title10 = Furnace
| length10 = 3:41
| title11 = Someone Lived This
| length11 = 3:13
| title12 = Joi
| length12 = 3:51
| title13 = Pilot
| length13 = 2:17
| title14 = Suspicious Minds
| note14 = выканана [[Элвіс Прэслі|Элвісам Прэслі]]
| length14 = 4:22
| title15 = [[Can't Help Falling in Love]]
| note15 = выканана [[Элвіс Прэслі|Элвісам Прэслі]] і the Jordanaires
| length15 = 3:02
| title16 = One for My Baby (and One More for the Road)
| note16 = выканана [[Фрэнк Сінатра|Фрэнкам Сінатра]]
| length16 = 4:24
| title17 = Hijack
| length17 = 5:32
| title18 = That's Why We Believe
| length18 = 3:36
| title19 = Her Eyes Were Green
| length19 = 6:17
| title20 = Sea Wall
| length20 = 9:52
| title21 = All the Best Memories Are Hers
| length21 = 3:22
| title22 = Tears In the Rain
| note22 = арыгінал [[Вангеліс]]а
| length22 = 2:10
| title23 = Blade Runner
| length23 = 10:05
| title24 = Almost Human
| note24 = выканана Лорэн Дэйгл
| length24 = 3:22
|
}}

== Маркетынг ==
У снежні 2016 года выйшаў першы тызер да фільма&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Выйшаў тызер «Бегуна па лязе 2049» з Раянам Гослінгам і Харысанам Фордам|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2016/12/20/n_9476345.shtml|work=Газета.Ru|access-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;. У афіцыйных трэйлерах выкарыстоўвалася арыгінальная музычная тэма [[Вангеліс]]а.

=== Кароткаметражныя прыквелы ===
29 жніўня 2017 года на [[YouTube]]-канале ColliderVideos з'явілася першая афіцыйная кароткаметражка, якая распавядае перадгісторыю фільма&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?time_continue=4&amp;v=Vn-csFKhQCg|title=Exclusive: Blade Runner 2049 Short Film Reveals What Happened in 2036|author=ColliderVideos|date=2017-08-29|access-date=2017-08-30}}&lt;/ref&gt;. Падзеі карціны пад назвай «2036: Адраджэнне Nexus» (''2036: Nexus Dawn'') разгортваюцца ў [[2036|2036 годзе, праз 17 гадоў пасля падзей першага фільма і за 13 гадоў да сюжэту сіквела.]]. У цэнтры сюжэту апыняецца Ніяндэр Уолес, персанаж [[Джарэд Лета|Джарэда Лета]]. Герой прадстаўляе новую мадыфікацыю рэплікантаў серыі Nexus 9, якіх называе ідэальнымі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rulezoom.com/blade-runner-2049-short-prequel-film-2036|title=Rulezoom - Прыквел да «Бегуна па лязе 2049»|publisher=rulezoom.com|lang=ru-RU|access-date=2017-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830152246/https://rulezoom.com/blade-runner-2049-short-prequel-film-2036|archive-date=30 жніўня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Рэжысёрам кароткаметражкі выступіў [[Люк Скот]]. Апроч Лета, у адной з галоўных роляў заняты [[Бенедыкт Вонг]].

16 верасня 2017 года быў прадстаўлены другі кароткаметражны фільм-прыквел, які таксама зняў Люк Скот — «2048: Няма куды бегчы» (2048: Nowhere to run). Падзеі адбываюцца за год да асноўнага сюжэту фільма і паказваюць частку гісторыі збеглага рэпліканта серыі Nexus 8 Сапера Мортана. Яго ролю выканаў Дэйв Батыста. '''Цікавы факт''' — Адам Сэвідж ([[Адам Сэвідж]] — адзін з вядучых перадачы [[Myth Busters]]), які з'яўляецца вялікім фанатам сусвету Blade Runner, зняўся ў гэтай кароткаметражцы ў маленькай эпізадычнай ролі наведвальніка крамы гандляра бія-матэрыяламі.

Трэцім па храналогіі стварэння кароткаметражным прыквелам стала 15 хвілінная анімэ-карціна ''[[imdbtitle:7428594|Blade Runner]] Black Out 2022, аўтарам сцэнарыя і рэжысёрам якой выступіў Shinichiro Watanabe ('' [[Сін'ітыра Ватанабэ]]), стваральнік культавага анімэ [[Cowboy Bebop]]. Стужка выйшла 27 верасня 2017 года і паказвае падзеі 2022 года, калі ў выніку тэракту, здзейсненага рэплікантамі, адбыўся Вялікі Блэкаўт, гэта значыць поўнае адключэнне ўсіх электронных сістэм і практычна поўнае знішчэнне электронных архіваў чалавецтва, а таксама становіцца зразумела, што пасля падзей першага фільма былі выпушчаны новыя серыі рэплікантаў, са знятым абмежаваннем на 4 гады жыцця.

== Рэйтынг ==
Падобна да арыгінальнага фільма, «Бягун па лязе 2049» атрымаў [[Сістэма рэйтынгаў Амерыканскай кінаасацыяцыі|рэйтынг R]] на тэрыторыі ЗША.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kinokadr.ru/blog/2017/08/11/5287.shtml?0|title=«Бягун па лязе 2049» атрымаў пракатны рэйтынг R|publisher=kinokadr.ru|access-date=2017-08-30|archive-date=30 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830150617/http://www.kinokadr.ru/blog/2017/08/11/5287.shtml?0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Стваральнікі вырашылі не рабіць фільм больш масавым змякчэннем апавядання да рэйтынгу PG-13.

== Рэакцыя ==

=== Крытыка ===
Фільм атрымаў ўсеагульнае прызнанне. На агрэгатары рэцэнзій [[Rotten Tomatoes]] фільм мае рэйтынг 88% (на падставе 318 водгукаў) і сярэднюю ацэнку 8,2/10.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/blade_runner_2049|title=''Blade Runner 2049'' (2017)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=30 кастрычніка 2017}}&lt;/ref&gt; На [[Metacritic]] стужка мае сярэдні бал 81 з 100 (на падставе 51 рэцэнзіі).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/blade-runner-2049|title=''Blade Runner 2049'' reviews|publisher=[[Metacritic]]|access-date=30 кастрычніка  2017}}&lt;/ref&gt;

=== Зборы ===
Станам на 29 кастрычніка 2017 года фільм сабраў 81,4 млн долараў у Злучаных Штатах і Канадзе і 142 млн долараў на іншых тэрыторыях; увогуле фільм сабраў 223,4 мільёна долараў ва ўсім свеце.

У Злучаных Штатах і Канадзе «Бягун па лязе 2049» быў выпушчаны разам з фільмамі «[[Паміж намі горы]]» і «[[My Little Pony у кіно]]», і першапачаткова меркавалася, што ён збярэ 43-50 млн долараў у 4 058 кінатэатрах за першы ўік-энд. У верасні 2017 года апытанне Fandango паказала, што фільм быў адным з самых чаканых рэлізаў сезона&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2017/09/blade-runner-2049-advance-ticket-sales-box-office-opening-projection-1202174871/|title=‘Blade Runner 2049’ Tickets Go On Sale Friday; Opening In The $43M-$47M Range|publisher = [[Deadline.com]]|date=21 верасня 2017 года|access-date=28 кастрычніка 2017}}&lt;/ref&gt;. Фільм сабраў 4 млн долараў ад начных паказаў у чацвер, у тым ліку 800 000 долараў з кінатэатраў [[IMAX]], але ўсяго толькі 12,6 млн долараў у першы дзень, панізіўшы прагнозы на выхадныя да 32-35 млн долараў&lt;ref name=opening&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2017/10/ryan-gosling-blade-runner-2049-harrison-ford-opening-weekend-box-office-1202183063/|title=Dystopian Box Office Future: Why ‘Blade Runner 2049’ Is Hitting Turbulence With $31M+ Opening|publisher=Deadline.com|date=7 кастрычніка 2017|access-date=7 кастрычніка 2017 года}}&lt;/ref&gt;. У суботу фільм сабраў 11,4 млн долараў, а па выніках першых трох дзён дэбютаваў з касай у 32,8 млн долараў, што значна ніжэй за першапачатковыя прагнозы. Тым не менш фільм заняў першае месца ў пракаце, а дэбют стаў адным з самых касавых у кар'ерах Вільнёва і Гослінга. [[Deadline.com]] тлумачыў такія зборы 163-хвіліннай працягласцю фільма, што абмяжоўвала колькасць сеансаў у кінатэатрах, адсутнасцю ўвагі асноўнай аўдыторыі і «расплывістым» маркетынгам, які спадзяваўся на настальгію і фан-базу.

Усяго чакаліся зборы каля 100 млн долараў па ўсім свеце&lt;ref name=&quot;preview&quot;&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2017/10/ryan-gosling-blade-runner-2049-worldwide-box-office-opening-harrison-ford-1202181411/ |title='Blade Runner 2049' Poised To Fly Around The World With Estimated $100M Bow|publisher=Deadline.com |date=7 кастрычніка 2017|access-date=28 кастрычніка 2017}}&lt;/ref&gt;, у той час як рэальныя зборы склалі 82 млн долараў.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.vogue.ru/peopleparties/news/pochemu_my_zhdem_vozvrashcheniya_begushchego_po_lezviyu/ Часопіс «Vogue» пра хуткі фільм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161221091142/http://www.vogue.ru/peopleparties/news/pochemu_my_zhdem_vozvrashcheniya_begushchego_po_lezviyu/ |date=21 снежня 2016 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Фільмы Дэні Вільнёва}}
{{Экранізацыі твораў Філіпа Дзіка}}
{{Прэмія «Сатурн» за найлепшы навукова-фантастычны фільм}}
{{Прэмія «Оскар» за візуальныя эфекты}}

[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2017 года]]
[[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы 2017 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Warner Bros.]]
[[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]]
[[Катэгорыя:Фільмы-сіквелы]]
[[Катэгорыя:Фільмы-антыўтопіі]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра робатаў]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Ганс Цымер]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Філіпа Дзіка]]</text>
      <sha1>8q34ryxtptl51btxr30yz0sascuz9ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баляслаў Русецкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538946</id>
    <revision>
      <id>5197385</id>
      <parentid>5018037</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16557" sha1="5o0j0edkmyxvz3k4ognyplskeameqw3" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Русецкі}}
{{мастак}}
'''Баляслаў (Міхаіл Юрый) Канутавіч Русе́цкі''' ({{ДН|23|11|1824}}, {{МН|Рым||}} — {{ДС|31|1|1913}}) — жывапісец, графік. Творчасць звязана з мастацкім жыццём [[Літва|Літвы]] і [[Беларусь|Беларусі]].

== Біяграфія ==
Сын [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] і Антаніны з Чарвінскіх.

Вучыўся ў [[Віленскі дваранскі інстытут|Віленскім дваранскім інстытуце]], дзе выкладаў бацька. Там сама вучыўся будучы мастак [[Альфрэд Ізідор Ромер|Альфрэд Ізідор Ромэр]], з якім Баляслаў Русецкі сябраваў на працягу жыцця&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Romer Alfred.|загаловак=Sztuka litewska. Cz. II.|год=1913|выданне=Litwa i Ruś|том=VII, VIII, IX}}&lt;/ref&gt;, сведчаннем чаму захаваныя іх узаемныя партрэты. У 1841 годзе разам з бацькам наведваў [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], дзе рабіў копіі яго прац. Пачаў навучанне на медыцынскім факультэце [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]], у 1843—1850 гадах вольным слухачом вучыўся ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]] у [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карла Брулова]] і [[Фёдар Антонавіч Бруні|Фёдара Бруні]] (пакінуў партрэты сваіх настаўнікаў). Быў сталым супрацоўнікам альманаха «Rocznik Literacki», які выдаваў у Пецярбургу [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]], зрабіў для альманаха літаграфічны партрэт Канута Русецкага і копіі некаторых яго прац&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Sztuka_Europy_Wschodniej_B_Art_of_Eastern_Europe/Sztuka_Europy_Wschodniej_B_Art_of_Eastern_Europe-r2016-t4/Sztuka_Europy_Wschodniej_B_Art_of_Eastern_Europe-r2016-t4-s281-292/Sztuka_Europy_Wschodniej_B_Art_of_Eastern_Europe-r2016-t4-s281-292.pdf|аўтар=Świętosławska Agnieszka|загаловак=Pod skrzydłami Akademii : Wileńscy malarze w Petersburgu w okresie międzypowstaniowym|выданне=Sztuka Europy Wschodniej|том=4|старонкі=281-292|archive-date=29 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529093512/https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Sztuka_Europy_Wschodniej_B_Art_of_Eastern_Europe/Sztuka_Europy_Wschodniej_B_Art_of_Eastern_Europe-r2016-t4/Sztuka_Europy_Wschodniej_B_Art_of_Eastern_Europe-r2016-t4-s281-292/Sztuka_Europy_Wschodniej_B_Art_of_Eastern_Europe-r2016-t4-s281-292.pdf}}&lt;/ref&gt;.

У 1850 годзе за напісаны з натуры партрэт князя Гедройця яму было прысвоена званне свабоднага мастака, у 1853 годзе за алегарычнае палатно «Упадзенне ракі Віліі ў Нёман» ({{langi|lt|„Połączenie Willi z Niemnem“}}) — званне акадэміка{{sfn|Amžinasis miestas}}{{sfn| Biernacka }}. На жаль, само палатно не захавалася, апроч эскізаў, але ёсць наступнае апісанне: &lt;blockquote&gt;Пад разгалістым дубам (…) бачым дзве постаці: старога з сівымі валасамі і маладую панну, якая абдымае яго з верай у яго апеку; кожны з іх трымае урну, з якой выцякаюць ручаі, якія далей зліваюцца ў дзве рэчкі, а ўдалечыні мы бачым Ковенскую даліну ў месцы зліцця Нёмана і Віліі. Перад статуяй Пяркуна сабраны народ і вайдэлоты прыносяць ахвяры грамаўладцу, высока падымаецца дым ад ахвярніка, у паветры нічым не парушаная цішыня — ля берага стаіць човен, напоўнены пладамі нашай зямлі, з разгорнутым сцягам і гатовы да выправы…&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/preview/4c7b4445-672f-4cbd-b1ae-870946ba2129|загаловак=|год=1854|выданне=Gazeta Warszawska|том=|нумар=109}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;3 ліпеня 1854 года жаніўся на Стэфаніі з Карповічаў (шлюб адбыўся ў касцёле ў [[Заблудаў|Заблудаве]]) і некаторы час жыў у маёнтку Янавічы непадалёк [[Беласток]]а, які належаў бацькам яго жонкі. Але ў 1854 годзе ён атрымаў двухгадовую стыпендыю ад пецябургскай акадэміі для ўдасканалення мастацкіх навыкаў за мяжою. Разам з жонкай ён выехаў за мяжу, наведаў [[Варшава|Варшаву]], [[Кракаў]], [[Дрэздэн]], [[Прага|Прагу]], [[Вена|Вену]], [[Трыест]], у 1858—1861 гадах жыў у Рыме, куды не раз вяртаўся{{sfn|Amžinasis miestas}}. У Рыме падчас наведвання кляштара капуцынаў ён сустрэў старога манаха, які паказаў яму гадзіннік, які належаў [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]], і акварэльны партрэт паэта. Выкананыя Русецкім копіі гэтых рэліквій захаваліся ў архівах [[Асалінеум]]а&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/zk/article/view/13231/11456|аўтар=Jan Zieliński|загаловак=Mickiewicza zegarek i pieczęć|год=2018|выданне=Załącznik Kulturoznawczy|месяц=5}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Bolesław Rusiecki - Alegoria Niemen.jpeg|thumb|злева|Алегорыя Нёмана]]Вярнуўшыся ў Вільню, выкладаў рысунак у прагімназіі. У 1887 годзе набыў частку гістарычнага будынка на вуліцы Святога Яна (д. 11) ў Вільні&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Atrastas Vilnius. Kartografiniai ir sociotopografiniai miesto maketo šaltiniai|год=2023|месца=Vilnius|выдавецтва=Lietuvos Nacionalinis Muziejus|старонкі=75}}&lt;/ref&gt;, яму таксама належаў невялікі фальварак [[Кернуўка]] пад Вільняй, які пазней прадаў кнігавыдаўцу [[Фелікс Завадскі|Феліксу Завадскаму]]{{sfn|Amžinasis miestas}}. Збіраў творы мастацтва, у тым ліку італьянскіх майстроў, адмыслова збіраў творы [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]] і [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]], быў адным з лепшых знаўцаў гісторыі віленскай мастацкай школы.

Вывучаў і замалёўваў помнікі гісторыі і культуры Віленшчыны, пакінуў некалькі пейзажаў Вільні і ваколіц, у тым ліку для манаграфічнага апісання [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]] зрабіў [[:Файл:Ašmiany, Fara. Ашмяны, Фара (B. Rusiecki, 1846).jpg|малюнак касцёла ў Ашмянах]].

Рэдка браў удзел у выставах, яго аўтапартрэт дэманстраваўся ў 1894 годзе на выставе польскага мастацтва ў [[Львоў|Львове]], у 1897 годзе выстаўляў дзве працы ў Вільні («Аўтапартрэт» і невялікая акварэль).

У 1880 годзе прычыніўся да рамонту магілы Яўсебія, бацькі паэта [[Юльюш Славацкі|Юліюша Славацкага]], на могілках [[Росы (могілкі)|Росы]] ў Вільні.

Уваходзіў у арганізаваны прамыслоўцам [[З. Нагродскі]]м у 1897 годзе камітэт па ўзвядзенні помніка паэту [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]] ў Вільні і набыў у [[Кракаў|Кракаве]] ў графа [[Зыгмунт Пуслоўскі|Зыгмунта Пуслоўскага]] адзін з трох асобнікаў бюста Міцкевіча, адлітых у [[Парыж]]ы (аўтар — кракаўскі скульптар [[Марцэлі Гуйскі]]). Праект помніка падрыхтаваў кракаўскі архітэктар [[Тадэвуш Стрыенскі]]. Працамі па мантажы помніка ў [[Касцёл Святых Янаў|касцёле Святых Янаў]] у Вільні займаўся варшаўскі скульптар [[Ян Рудніцкі]]. Дзень сотай гадавіны нараджэння Міцкевіча 12 (24) снежня 1898 года быў адзначаны ўрачыстай памінальнай імшой з удзелам мноства віленчукоў. Помнік быў без агалоскі адкрыты 6 (18) чэрвеня 1899 года. Перад незадаволенай мясцовай адміністрацыяй настаяцель касцёла Казімір Пацінка апраўдваўся тым, што помнік узведзены па просьбе сына паэта і гэта яго прыватная справа.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.eparodos.mb.vu.lt/kiemeliai/vu/svjonubaznycia/infoen.html#pmicke |title= Monument to A. Mickiewicz |date= 2004 |work= Vilnius University architectural ensemble |publisher= Vilnius University Library |accessdate= 2016-12-28 |lang= en |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170411053722/http://www.eparodos.mb.vu.lt/kiemeliai/vu/svjonubaznycia/infoen.html#pmicke |archivedate= 11 красавіка 2017 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

Завяшчаў Віленскаму таварыству сяброў навукі сваю бібліятэку, архіў, калекцыю мастацкіх твораў і ахвяраваў 10 тысяч рублёў на ўзвядзенне дом таварыства ў Вільні.

Пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільнюс)|Бернардзінскіх могілках]] у Вільні побач з магілай свайго бацькі, маці, братоў, сястры і жонкі Стэфаніі, народжанай Карповіч (1829—1866). Аўтар надмагільнага помніка — [[Альгерд Кухарскі]], які назваўся ў надпісе на надмагілле яго ўнукам, у рэчаіснасці ж далёкі сваяк (у Баляслава Русецкага не было ўнукаў і пляменнікаў).

У 2024 годзе ў Віленскай карціннай галерэі адкрылася манаграфічная выстаўка, прысвечаная 200-годдзю з дня нараджэння мастака&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lndm.lt/naujausioji-lndm-vilniaus-paveikslu-galerijos-paroda-lankytojus-supazindins-su-nepelnytai-pamirstu-dailininku-boleslovu-rusecku/|title=Naujausioji LNDM Vilniaus paveikslų galerijos paroda lankytojus supažindins su nepelnytai pamirštu dailininku Boleslovu Rusecku  {{!}} Lietuvos nacionalinis dailės muziejus|website=www.lndm.lt|access-date=2024-05-29}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Bolesław Rusiecki – Pokłon pasterzy.jpeg|thumb|злева|Пакланенне пастухоў]]

Працаваў пераважна ў жанры [[партрэт]]а, пісаў [[пейзаж]]ы, кампазіцыі на рэлігійныя тэмы. У пачатку XX ст. удзельнічаў у афармленні перыядычных выданняў на [[Беларусь|Беларусі]]. Сярод твораў: «Жаночы партрэт» (1850), «Партрэт сенатара Навасільцава з сынам», «Партрэт Карповіча» (абодва 1851), «Партрэт Паўлоўскага», аўтапартрэт (абодва 1852), «Партрэт генерала Бібікава» (1854), «Партрэт жанчыны ў белым», алегарычная кампазіцыя «Упадзенне ракі Віліі ў Нёман» (1853), алтарная карціна «Св. Казімір» (1857) для [[Фарны касцёл (Гродна)|фарнага касцёла]] ў [[Гродна|Гродне]]. Выканаў шэраг [[фрэска]]вых размалёвак у касцёлах [[Гродна]] і ў [[Турчаны|Турчанах]] (Беласточчына).
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''[[Л. Дробаў|Дробов Л. Н.]]'' Живопись Белоруссии XIX — начала XX в. — Мн., 1974.
* {{крыніцы/БелЭн|13|Русецкі Баляслаў (Міхаіл Юрый) Канутавіч|Бадзін Р. Р.|456}}
* {{ВТ-РБС+|Русецкий, Болеслав-Михаил-Юлий Канутович|П. Столпянский|том=17|старонкі=619—620}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [http://parodos.emuziejai.lt/portfolio/dailininko-boleslovo-mykolo-rusecko-tapyba-is-lietuvos-dailes-muziejaus-rinkiniu/ Dailininko Boleslovo Mykolo Rusecko tapyba iš Lietuvos dailės muziejaus rinkinių] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160627062222/http://parodos.emuziejai.lt/portfolio/dailininko-boleslovo-mykolo-rusecko-tapyba-is-lietuvos-dailes-muziejaus-rinkiniu/ |date=27 чэрвеня 2016 }}{{ref-lt}}
* {{cite web |url= http://www.mab.lt/lt/archyvas/1375/1339 |title= Paroda „Ak, Roma! Amžinasis miestas Boleslovo Rusecko gyvenime ir kūryboje“ |author= Pajedaitė, Ingrida |date= 2015 |work= Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka |publisher= Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka |accessdate= 2016-12-31 |lang= lt |ref= Amžinasis miestas }}{{Недаступная спасылка}}
* {{cite web |url= http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/boleslaw-michal-rusiecki |title= Bolesław Michał Rusiecki |author= Biernacka, Róża |date= 2015 |work= Internetowy Polski Słownik Biograficzny |publisher= Narodowy Instytut Audiowizualny |accessdate= 2016-12-31 |lang= pl |ref= Biernacka |archive-date= 29 лютага 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200229185753/https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/boleslaw-michal-rusiecki |url-status= dead }}

{{DEFAULTSORT:Русецкі Баляслаў}}

[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі Літвы]]
[[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Літвы]]
[[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Літвы]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]]</text>
      <sha1>5o0j0edkmyxvz3k4ognyplskeameqw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Залегашч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548766</id>
    <revision>
      <id>5197486</id>
      <parentid>3095438</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1113" sha1="70wim2dxdzn8k0u9qdn37b4jwfbp3oy" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Залегашч'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — карта Арлоўскай вобласці&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|За́легощь}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Залегашчанскі раён|Залегашчанскага раёна]]. Пасёлак размешчаны на рацэ [[Неруч]] у вусці яе прытоку рэчкі [[Залегашч (прыток Неручы)|Залегашч]] (басейн [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]), за 63 км на ўсход ад горада [[Арол (горад)|Арол]]. Чыгуначная станцыя на лініі Арол — [[Ялец (горад)|Ялец]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Арлоўская вобласць}}

[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Арлоўскай вобласці]]</text>
      <sha1>70wim2dxdzn8k0u9qdn37b4jwfbp3oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вярхоўе (Арлоўская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548767</id>
    <revision>
      <id>5197483</id>
      <parentid>3095409</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1082" sha1="8n13lh101a41sj0cdsho7zfj7ripr7g" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
{{значэнні2|Вярхоўе}}
'''Вярхоўе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — карта Арлоўскай вобласці&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Верхо́вье}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Вярхоўскі раён|Вярхоўскага раёна]]. Пасёлак размешчаны за 92 км на ўсход ад горада [[Арол (горад)|Арол]]. У Вярхоўі працуюць малочна-кансервавы завод, камбікормавы завод, нафтабаза, прадпрыемствы чыгуначнага транспарту, сельгаспрадпрыемствы.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Арлоўская вобласць}}

[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Арлоўскай вобласці]]</text>
      <sha1>8n13lh101a41sj0cdsho7zfj7ripr7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глазуноўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548934</id>
    <revision>
      <id>5197484</id>
      <parentid>3095940</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1450" sha1="kdple3shoxzf69n6i7ynmfzimlrsh7s" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Глазуноўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — карта Арлоўскай вобласці&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Глазуно́вка}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глазуноўскі раён|Глазуноўскага раёна]]. Пасёлак размешчаны за 62 км на поўдзень ад [[Арол (горад)|Арла]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Курск]] — Арол.

== Гісторыя ==
З 1935 года сяло Глазуноўка з’яўлялася цэнтрам Глазуноўскага раёна [[Курская вобласць|Курскай вобласці]] (з 1944 года ў складзе Арлоўскай вобласці). 31 мая 1962 года сяло Глазуноўка аднесена да катэгорыі рабочых пасёлкаў. З 1 студзеня 2006 года Глазуноўка ўтварае гарадское паселішча «Пасёлак Глазуноўка».

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Арлоўская вобласць}}

[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Арлоўскай вобласці]]</text>
      <sha1>kdple3shoxzf69n6i7ynmfzimlrsh7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:DBatura</title>
    <ns>3</ns>
    <id>552351</id>
    <revision>
      <id>5197530</id>
      <parentid>5186197</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WhisperToMe</username>
        <id>18068</id>
      </contributor>
      <comment>/* Катастрофа Convair 880 пад Плейку */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5197530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36822" sha1="2vup41ozm4sozdz7elg0fjoyavgdmer" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:06, 13 сакавіка 2018 (MSK)

: Вітаю! Можа ў вас калі-небудзь узнікне жаданне папрацаваць над артыкулам [[:ru:История Израиля|Гісторыя Ізраіля]]? І дзякуй вам вялікі за артыкулы пра гісторыю краін. З павагай, [[Удзельнік:Севастополец|Севастополец]] ([[Размовы з удзельнікам:Севастополец|размовы]]) 13:44, 29 ліпеня 2018 (MSK)

== [[:Файл:Т-55.Лiвiя.jpg]] ==

Загружаны Вамі файл выстаўлены на выдаленне, бо мае няясны ліцэнзійны статус і не выкарыстоўваецца (у артыкул, дзе ён быў раней, пастаўлена іншая выява). Калі файл не будзе выкарыстаны цягам месяца, ён будзе выдалены.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:04, 6 верасня 2018 (MSK)

== WAM Postcard collection ==

Вітаю. Калі ласка, запоўніце [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScoZU2jEj-ndH3fLwhwG0YBc99fPiWZIfBB1UlvqTawqTEsMA/viewform гэтую] форму. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]&lt;/font&gt; 12:06, 20 снежня 2018 (MSK)

== Лацінскія літары ў тэксце ==

Звяртаю ўвагу на такую рэч як [[:ru:ВП:Кирлат]], у прыватнасці на тое, што ў беларускай мове літара &quot;і&quot; адрозніваецца ад лацінскай &quot;i&quot; (розніцу можна ўбачыць пры пошуку на старонцы). Беларуская &quot;і&quot; ёсць на беларускай раскладцы, набіраць яе лацініцай нельга. Я [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=2019&amp;diff=3502685&amp;oldid=3479057 выправіў напісанне] на старонцы [[2019]], але думаю шмат дзе такая праблема засталася, калі ласка звяртайце на гэта ўвагу, асабліва ў назвах артыкулаў.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 00:03, 9 лістапада 2019 (+03)

== Аўтадогляд ==
Добры вечар, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 17 студзеня 2020 (+03)
* Згодны. — [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 14:51, 18 студзеня 2020 (+03)
** {{зроблена}}, плённай працы! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:02, 18 студзеня 2020 (+03)

==Вікі любіць Зямлю-2020==
{| width=&quot;800&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;&quot;
|-
|[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]]
| &lt;div style=&quot;font-size:16pt;  text-align: center;&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color: DarkBlue;&quot;&gt;'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[:commons:Commons:Wiki Loves Earth 2020 in Belarus|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''&lt;/big&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:13pt;&quot;&gt;
{{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва&lt;/br&gt;«[[:commons:Commons:Wiki Loves Earth 2020 in Belarus|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''&lt;/br&gt;маем гонар запрасіць Вас да супрацы.&lt;/br&gt;Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]].
|}
--[[Удзельнік:W]] 13:34, 30 траўня 2020 (UTC+3)

== [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы#Планаваныя сустрэчы]] ==
Вітаю! Як маецеся? Запрашаю на 40-ю Вікісустрэчу 15 студзеня з нагоды [[:m:Wikipedia 20/be-tarask|20-х угодкаў]] Вікіпэдыі. Будзе торт і сяброўскі пачастунак. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:21, 30 лістапада 2020 (UTC+3)

== Імёны па бацьку ў назвах артыкулаў ==

Запрашаю прыняць удзел у галасаванні [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Найменне артыкулаў з імем па бацьку]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:38, 26 лютага 2021 (+03)

==Вікі любіць Зямлю-2021==
{| width=&quot;700&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:YellowGreen; color:DarkBlue;&quot;
|-
|[[Файл:Wiki Loves Earth map marker.svg|140пкс|link=:be-tarask:Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]]
| &lt;div style=&quot;font-size:16pt;  text-align: center;&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color: DarkBlue;&quot;&gt;'''Запрашэньне на «[[:c:Commons:Wiki Loves Earth 2021 in Belarus|Вікі любіць Зямлю]]»'''&lt;/big&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:13pt;&quot;&gt;
{{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага&lt;/br&gt;спаборніцтва «[[:c:Commons:Wiki Loves Earth 2021 in Belarus|Вікі любіць Зямлю-2021]]»'''&lt;/br&gt;маем гонар запрасіць Вас да супрацы.&lt;/br&gt;Калі ласка, запішыцеся ў [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021/Удзел|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]].
|}
--[[Удзельнік:W]] 22:19, 30 траўня 2021 (UTC+3)

== Адчытацца ==
https://www.skarnik.by/rusbel/57035. Вас тожа касаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:12, 26 лютага 2022 (+03)

''падвергнутых'' павыпраўляйце, калі ласка, згодна https://www.skarnik.by/rusbel/64046. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:40, 26 лютага 2022 (+03)

Пахерылі, што было напрісана ў шаблоне &quot;&lt;S&gt;ваенная&lt;/S&gt; падтрымка&quot;. Ціпа ў лясу сядзіце, ленту ня скроліце? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 26 лютага 2022 (+03)

[https://zaxid.net/rosiyani_rozstrilyali_pid_novoyu_kahovkoyu_rodinu_z_pyati_lyudey_n1536963 Новая Кахоўка 24 лютага]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 27 лютага 2022 (+03)
: Я вас крыху не разумею. Да чаго гэтая спасылка? [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 14:43, 27 лютага 2022 (+03)

== Прызначэнне схавальнікаў гісторыі ==

Вітаю. Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Mienski|прызначэнні схавальнікаў гісторыі старонак]], звярніце ўвагу, там два запыты. Дзякуй. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:47, 3 красавіка 2022 (+03)
: Дзякуй. Ніжэй там яшчэ адзін запыт, схавальнікі мусіць быць мінімум два. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 15:00, 4 красавіка 2022 (+03)

== Грамадзянская вайна ў Іспаніі ==

Вітаю! У мяне простае гістарычнае пытанне. Чаму ''кантынгент кадравых вайскоўцаў Чырвонай Арміі, якія ў перыяд грамадзянскай вайны ў Іспаніі змагаліся на баку рэспубліканцаў. Спецыялісты афармляліся як добраахвотнікі'' - гэта '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі'''; аднак ''ваеннае ўмяшанне Трэцяга Рэйха ў грамадзянскую вайну ў Іспанію на баку паўстанцаў-нацыяналістаў Франсіска Франка. Удзел Германіі быў неафіцыйным, а нямецкія вайскоўцы, якія дзейнічалі ў зоне канфлікту, афармляліся як добраахвотнікі'' - гэта ўжо '''Інтэрвенцыя Германіі ў Іспаніі'''. Размова, па сутнасці, пра адны адны і тыя ж сітуацыі, адле інтэрпрэтацыі розныя. [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 23:03, 29 жніўня 2022 (+03)
* Калі я перакладаў [[Шаблон:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] з [[:ru:Шаблон:Гражданская война в Испании]], то ўбачыўшы ''«Немецкая интервенция»'' зрабіў таксама і не задумаўся. У цэлым, я згодны з Вашымі заўвагамі. Магчыма, варта параназваць артыкул як ''«Удзел Германіі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі»''. У іншамоўных Вікі (акрамя сербскай) тэма існуе пад такой назвай. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 11:39, 30 жніўня 2022 (+03)

== Стылістычнае ==

Вітаю. Бачыў як значна скарацілі артыкул. Усё нармальна, можа, там закрыць прагляд гісторыі і ўсё вярнуць назад? Калі ёсць хоць мінімальная прычына, або падазрэнне на яе, нешта закрыць, звяртайцеся без роздуму. Таксама ёсць адмысловая для гэта старонка [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]], яна практычна ананімная. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 15:03, 11 студзеня 2023 (+03)
* А пра які артыкул зараз ідзе гаворка? [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 15:40, 11 студзеня 2023 (+03)
*:Пра Групу Вагнера, ужо падаў запыт на схаванне яе гісторыі, не чакаўшы Вашага адказу. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 15:45, 11 студзеня 2023 (+03)
* Справа ў тым, што тая інфармацыя ўжо знаходзілася ў [[Наступленне на Трыпалі (2019—2020)#Паведамленні пра ПВК «Вагнер»]]. Магчыма, мне трэба было б дадаць спасылку на гэты раздел  гэтага артыкула. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 16:17, 11 студзеня 2023 (+03)

:@[[Удзельнік:DBatura|DBatura]], добрага дня. З Новым годам. Тое самае пытанне пра [[Ваеннае будаўніцтва Беларусі]] са значным скарачэннем змястоўнага тэксту. Усё нармальна, можа, закрыць прагляд гісторыі ў нейкіх Вашых артыкулах? -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:04, 1 студзеня 2024 (+03)
** І Вас са святам. Я перапрацаваў змест, так як большая частка тэксту была ўзята з іншых артыкулаў ([[Ваенныя рэформы ў Беларусі (1994—2005)]], [[Скарачэнні Узброеных сіл Беларусі (1992—1996)]] і самой старонкі пра УС РБ). Так хоць арыгінальней стала. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:13, 1 студзеня 2024 (+03)

== Догляд ==
Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|Даглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:55, 13 студзеня 2023 (+03)
* Згодзен. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 23:57, 13 студзеня 2023 (+03)
** {{зроблена}}, новых знаходак! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:59, 13 студзеня 2023 (+03)

== [[Аперацыя «Закат»]] ==
Такога слова ў беларускай мове няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:11, 15 студзеня 2023 (+03)
* Выправіў. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 13:09, 15 студзеня 2023 (+03)

Наконт [https://www.skarnik.by/rusbel/64049 падвергнуцца]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 28 студзеня 2023 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B9&amp;diff=4349210&amp;oldid=4332071 издеваетесь?] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:57, 20 лютага 2023 (+03)

ВертАлётная --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:31, 24 лютага 2023 (+03)

== Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ ==
Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:06, 19 красавіка 2023 (UTC+3)

== Вітаю! ==

Хацеў запытацца, ці няма ў Вашых вікіпланах намеру перакласці {{Не перакладзена 5|Авіяудар па Пазігі|гэты артыкул|en|Pazigyi massacre}}? [[Удзельнік:Τάρας στον Παρνασσό|Τάρας στον Παρνασσό]] ([[Размовы з удзельнікам:Τάρας στον Παρνασσό|размовы]]) 13:50, 28 красавіка 2023 (+03)
* Пакуль пра яго не думаў, але дзякуй за прапанову. Магчыма, у найбліжэйшыя дні зраблю. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 14:32, 28 красавіка 2023 (+03)

== [[Паляўнічыя за ІДІЛ]] ==
Мабыць лепш было б сказаць &quot;[[Паляўнічыя на ІДІЛ]]&quot;? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:49, 4 ліпеня 2023 (+03)
* Дзякуй, выправіў. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 21:52, 4 ліпеня 2023 (+03)

== [[w:ru:Проект:Тематическая неделя европейских регионов/Минская неделя]] ==

Привет! Извиняюсь, что я обращаюсь на белорусском, но к Вам есть очень важная просьба: вы бы не могли переработать заготовку Минской недели в русском разделе Википедии? Здесь очень много пространства для работы, учитывая то, что в Минске и области проживает немало участников русского раздела Википедии. --[[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 09:22, 17 ліпеня 2023 (+03)

== Файлы да выдалення ==

Калі ласка, звярніце ўвагу, што ў катэгорыі [[:Катэгорыя:Файлы да выдалення]] выстаўлены на выдаленне загружаныя Вамі файлы. Калі маеце магчымасць, то было б добра дадаць апісанне з абгрунтаваннем добрасумленнага выкарыстання. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:34, 14 верасня 2023 (+03)

== МАЗы ды БелАЗы ==

Бачу, што вы ўзяліся за пераклад з рускай вікі артыкулаў пра беларускую тэхніку. Яно канешне ня дрэнна было б іх мець, але часам у іх там усё даволі кепска, асабліва з сучаснымі мадэлямі. Я не магу забараніць вам :), але як мінімум прашу не перакладаць артыкулы створаныя ўдзельнікам &quot;Уладзімір Бурым&quot;. Там канешне і ананімы &quot;пагаспадарылі&quot; (па стылі бачна, што некаторыя адрасы гэта магчыма таксама ён, хаця тут складана вызначыць хто ёсць хто). [[МАЗ-5309]], [[МАЗ-5340]], [[МАЗ-5434]] прыйдзецца перапісваць. А яшчэ выкарыстоўвайце картку {{ш|Грузавы аўтамабіль}} для грузавікоў. Дзякуй. [[Удзельнік:Авадзень|Авадзень]] ([[Размовы з удзельнікам:Авадзень|размовы]]) 14:51, 2 студзеня 2024 (+03)
* Дзякуй. Улічу Вашы заўвагі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 14:53, 2 студзеня 2024 (+03)
: Па слядох артыкула пра [[МАЗ-5550]], магчыма Вам будзе цікава [[:de:Benutzer Diskussion:Druschba 4#MAZ-5550]] --[[Удзельнік:Авадзень|Авадзень]] ([[Размовы з удзельнікам:Авадзень|размовы]]) 11:52, 5 студзеня 2024 (+03)

== Андрей Петров ==
Ето хто такой? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 сакавіка 2024 (+03)
: Калі так хочацца, то дадайце тэкст з цытатай з першакрыніцы, а не з аўтарскага загалоўка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:04, 6 сакавіка 2024 (+03)

''ад наведвання масавых мерапрыемстваў і навал людзей'', — шэдэўральна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:01, 23 сакавіка 2024 (+03)
: З таго, што піша напр. [https://zviazda.by/be/news/20240323/1711175431-strashnaya-tragedyya-u-krokus-sici-hole-u-maskve Звязда], сканструяваць існую назву артыкула не атрымоўваецца, мабыць патрэбен перанос пад іншую назву. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:45, 23 сакавіка 2024 (+03)
:: Назва канцэртнай залы мае быць не ў вінавальным склоне, а ў прыназоўным/месным, інакш гэта выглядае як прапаганда вайны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:11, 23 сакавіка 2024 (+03)

== [[Вікіпедыя:Форум#Перевод_сайта_президента_Беларуси_на_свободную_лицензию]] ==

Привет, коллега! Ты бы не мог обсудить данное положение вещей? Я к тебе обращался ещё три года назад, но сейчас процедура приёма обращений затруднена. --[[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 22:12, 24 сакавіка 2024 (+03)

== за 14 км ==

У беларускай мове не &quot;ў 14 км на ўсход&quot;, а &quot;за 14 км на ўсход&quot; [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:24, 2 красавіка 2024 (+03)
* Дзякуй. Выправіў[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 11:59, 2 красавіка 2024 (+03)

== [[:en:Kenya Finance Bill protests]] ==

Пишу на рус: Добрый день, DBatura. Сможете вы создать статью на белорусском языке, а я потом переведу ваш текст на русский язык. Заранее спасибо. [[Удзельнік:СтасС|СтасС]] ([[Размовы з удзельнікам:СтасС|размовы]]) 06:00, 21 ліпеня 2024 (+03)
* Одна на Вас надежда.--[[Удзельнік:СтасС|СтасС]] ([[Размовы з удзельнікам:СтасС|размовы]]) 10:58, 21 ліпеня 2024 (+03)
** Ужо прыступіў. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 11:21, 21 ліпеня 2024 (+03)
** {{Зроблена}} гл. [[Пратэсты ў Кеніі (2024)]] [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 12:14, 21 ліпеня 2024 (+03)
*** Большое спасибо.--[[Удзельнік:СтасС|СтасС]] ([[Размовы з удзельнікам:СтасС|размовы]]) 12:58, 21 ліпеня 2024 (+03)

== [[:en:2024 Bangladesh quota reform movement]] ==

Ещё раз добрый день, DBatura. Если не затруднить можно сделать статью-заготовку. [[Удзельнік:СтасС|СтасС]] ([[Размовы з удзельнікам:СтасС|размовы]]) 14:14, 21 ліпеня 2024 (+03)
* Сотни погибших протестующих в Бангладеш.--[[Удзельнік:СтасС|СтасС]] ([[Размовы з удзельнікам:СтасС|размовы]]) 14:18, 21 ліпеня 2024 (+03)
** Спасибо!--[[Удзельнік:СтасС|СтасС]] ([[Размовы з удзельнікам:СтасС|размовы]]) 19:18, 21 ліпеня 2024 (+03)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== Пратэсты ў Венесуэле (2024) ==
Ці сапраўды Пан лічыць, што пустую каструлю лепш называць рондалем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:37, 2 жніўня 2024 (+03)

== [[Dieu et mon droit]] ==

2 изменения. [[Удзельнік:СтасС|СтасС]] ([[Размовы з удзельнікам:СтасС|размовы]]) 10:42, 7 жніўня 2024 (+03)

== вопытны ўзор ==
Гэта памылка, мае быць доследны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 31 жніўня 2024 (+03)
: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=StG-44&amp;diff=4829853&amp;oldid=4761369 неяк так]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 31 жніўня 2024 (+03)
:* Дзякуй, буду ведаць. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:57, 31 жніўня 2024 (+03)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== [[Ірана-іракская вайна]] ==
[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0&amp;diff=3340693&amp;oldid=2320360 Выдаленне энцыклапедычнай інфармацыі] недапушчальнае. Гэта афіцыйнае папярэджанне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:26, 24 снежня 2024 (+03)
* Я перапісаў і дапоўніў артыкул. Калі нейкая інфармацыя была згублена пры гэтым, то шчыра прашу прабачэння [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:34, 24 снежня 2024 (+03)
** Не пагаджуся наконт дапаўненняў, артыкул напісаны наноў, зніклі напр. такія ключавыя рэчы, як &quot;курды&quot; і &quot;танкер&quot;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:49, 24 снежня 2024 (+03)

атакі праціўніка мабыць ''адбіваюць'', а не ''адлюстроўваюць'', паўднёвав’етнамскай арміі гэта тэж датычыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:48, 29 снежня 2024 (+03)

== Гета ў Беларусі ==
Вязні ў гета былі ''зняволены'', а не ''заключаны''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 12 лютага 2025 (+03)

== Peisatai ==
Вітаю! На старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] зараз абмяркоўваюцца ўласныя даследванні ўдзельніка Peisatai. Магчыма, што гэта будзе вам цікава. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 чэрвеня 2025 (+03)

== [[Аперацыя «Паўднёвае дзіда»]] ==
Якога роду слова «дзіда»? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:00, 15 снежня 2025 (+03)

У галасаванні за артыкулы года забылі подпіс паставіць пад арт. [[Рускі (апавяданне)]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:57, 18 снежня 2025 (+03)
* Выправіў [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 19:02, 18 снежня 2025 (+03)

== DEFAULTSORT ==
У артыкулах пра асоб не забывайце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 3 красавіка 2026 (+03)

: ''быдла'' [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%96&amp;diff=5186194&amp;oldid=5186190 ніякага роду]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:01, 24 жніўня 2026 (+03)

== Схавальнік ==
Вітаю! Ідзе галасаванне на [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|гэтай старонцы]]. Што б абраць новага схавальніка, патрэбна не менш за 25 галасоў. Прашу аддаць свой голас на старонцы да 10 мая. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:46, 5 мая 2026 (+03)

== Прызначэнне схавальніка (oversighter) ==

Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак.
 
Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны.
 
Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:07, 8 мая 2026 (+03)

== Катастрофа Convair 880 пад Плейку ==
Hi! I'm sorry for writing in English.

I saw you started [[Катастрофа Convair 880 пад Плейку]]. I added some more stuff to the article [[:en:Cathay Pacific Flight 700Z]] in English. If you know someone who knows English and Belarusian, they can help you add more stuff from the English to the Belarusian article. [[Удзельнік:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[Размовы з удзельнікам:WhisperToMe|размовы]]) 18:22, 11 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>2vup41ozm4sozdz7elg0fjoyavgdmer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2010 год у гісторыі літаратуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565364</id>
    <revision>
      <id>5197518</id>
      <parentid>4092831</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Уладзімір Марук</comment>
      <origin>5197518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="873" sha1="6ttu4t0ndbot47nb6r2t70kn9kiqp3q" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2010}}
'''[[2010]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2010 года}}

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Марыа Варгас Льёса]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[23 студзеня]]: [[Уладзімір Марук]] (56) — беларускі паэт і перакладчык.

{{зноскі}}
{{Храналагічны пералік}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2010 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>6ttu4t0ndbot47nb6r2t70kn9kiqp3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197520</id>
      <parentid>5197518</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Яўген Міклашэўскі</comment>
      <origin>5197520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="hffe22esdfrgjum5384q6p0iol3kbcf" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2010}}
'''[[2010]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2010 года}}

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Марыа Варгас Льёса]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[23 студзеня]]: [[Уладзімір Марук]] (56) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[травень]]: [[Яўген Міклашэўскі]] (73) — беларускі паэт і перакладчык.

{{зноскі}}
{{Храналагічны пералік}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2010 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>hffe22esdfrgjum5384q6p0iol3kbcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197522</id>
      <parentid>5197520</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Таццяна Сапач</comment>
      <origin>5197522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1096" sha1="6bd7vcmv8jgdyi71r4319jg8bb66od8" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2010}}
'''[[2010]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2010 года}}

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Марыа Варгас Льёса]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[23 студзеня]]: [[Уладзімір Марук]] (56) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[травень]]: [[Яўген Міклашэўскі]] (73) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[27 снежня]]: [[Таццяна Сапач]] (48) — беларуская паэтка.

{{зноскі}}
{{Храналагічны пералік}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2010 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>6bd7vcmv8jgdyi71r4319jg8bb66od8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>566884</id>
    <revision>
      <id>5197505</id>
      <parentid>5018095</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51954" sha1="dl7wstkhyp3konv1xp4ufflzhevt27c" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Лабанаў}}
{{Навуковец 
|Імя                  = Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў
|Арыгінал імя         = {{lang-ru|Борис Мефодьевич Лобанов}}
|Фота                 =
|Шырыня               = 
|Навуковая сфера      = камп’ютарны аналіз, {{нп5|Сінтэз маўлення|сінтэз маўлення|ru|Синтез речи}}, [[распазнаванне маўлення]]
|Навуковае званне     = 
|Навуковы кіраўнік    = 
|Знакамітыя вучні     = 
|Вядомы як            = 
|Вядомая як           = 
|Узнагароды і прэміі  = Нагрудны знак «''{{нп5|Ганаровы радыст|Ганаровы радыст СССР|ru|Почётный радист}}''»,&lt;br /&gt;1 сярэбраны і 2 бронзавыя [[Медалі ВДНГ|медалі ВДНГ СССР]],&lt;br /&gt;Юбілейны медаль «''У гонар 80-годдзя Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі''»
|Роспіс               = 
|Шырыня роспісу       = 
|Сайт                 = 
|Вікікрыніцы          = 
}}
'''Бары́с Мяфо́дзьевіч Лаба́наў''' (нар. {{ДН|18|7|1938}}, {{МН|Пракоп’еўск}}, [[Кемераўская вобласць]], [[Расія]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[навуковец|вучоны]] ў галіне тэхнічнай [[кібернетыка|кібернетыкі]]&lt;ref name=&quot;BelEn9&quot; /&gt;. Распрацаваў тэарэтычныя асновы і метады аналізу, {{нп5|Сінтэз маўлення|сінтэзу|ru|Синтез речи}} і [[Распазнаванне маўлення|распазнавання маўлення]]. Распрацаваў першыя ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прылады для сінтэзу [[руская мова|рускага]] і [[беларуская мова|беларускага]] маўлення&lt;ref name=&quot;Speech Science and Technology in USSR&quot; /&gt;. Аўтар больш чым 300 навуковых прац па праблемах аналізу, распазнавання і сінтэзу маўлення&lt;ref name=&quot;ResearchGate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ssrlab.by&quot; /&gt;{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008}}. Аўтар трох раздзелаў першага даведніка па [[Штучны інтэлект|штучным інтэлекце]], выдадзенага ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], прысвечаных сістэмам маўленчых зносін{{sfn|Искусственный интеллект: Системы общения и экспертные системы|1990}}. Здзейсніў шэраг вынаходніцтваў у гэтай галіне&lt;ref name=&quot;findpatent.ru&quot; /&gt;.

== Біяграфія ==
Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў нарадзіўся [[18 ліпеня]] [[1938]] года ў горадзе [[Пракоп’еўск]] [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]]. У [[1948]] годзе сям’я пераехала ў [[Мінск]] на сталае месца жыхарства{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=7}}.

=== Навучанне і пачатак навуковых даследаванняў ===
Ужо ў школе Барыс Лабанаў захапіўся канструяваннем радыёапаратуры: у 6-м класе сабраў свой першы дэтэктарны радыёпрыёмнік, у 8-м — лямпавы, а ў 10-м сканструяваў уласную УКВ-радыёстанцыю. У [[1955]] годзе скончыў сярэднюю школу № 13 горада [[Мінск]]а і канчаткова вызначыўся ў выбары сваёй будучай спецыяльнасці{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=3}}{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=7}}.

У гэты час у Мінску не існавала ВНУ падыходзячага профілю, і Барыс Лабанаў паступіў на аддзяленне «''Радыёсувязь і радыёвяшчанне''» [[Беларуская дзяржаўная акадэмія сувязі|Мінскага электратэхнікума сувязі]]. У тэхнікуме ён працягваў заставацца радыёаматарам, арганізаваў першыя Рэспубліканскія радыёспаборніцтвы па «паляванні на ліс», атрымаў першы разрад па радыёспорце і пасведчанне радыёназіральніка за сігналамі [[Спутнік-1|першага спадарожніка Зямлі]]{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=7}}.

Пасля заканчэння тэхнікума ў [[1958]] годзе Барыс Лабанаў атрымаў дыплом з адзнакай, але замест працягу вучобы ў ВНУ быў прызваны на тэрміновую службу ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]] на пасадзе старшага радыёмайстра ([[Петразаводск]]). Ужо ў [[1959]] годзе, маючы дастатковую спецыяльную падрыхтоўку і добра абсталяваную прыборамі радыёмайстэрню, Барыс Лабанаў заняўся даследаваннем маўлення, вывучаючы яго пры дапамозе мікрафона і асцылографа. У той жа час ён уступіў у перапіску з вядомым навукоўцам, прафесарам [[Людміла Андрэеўна Чыстовіч|Л. А. Чыстовіч]], ад якой атрымаў шэраг каштоўных парадаў па правядзенні даследаванняў маўлення. Захаваўся дакументальны запіс у дзённіку Лабанава, датаваны [[25 кастрычніка]] 1959 года: «''Фанемафон вядзе да фанемографа''». З гэтага запісу відаць, што ўжо тады Барыс Лабанаў усвядоміў і вызначыў генеральную стратэгію сваіх будучых даследаванняў: «''Да [[Распазнаванне маўлення|распазнавання маўлення]] праз сінтэз''», якой нязменна прытрымліваўся праз усю далейшую навуковую дзейнасць{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=7}}.

Пасля заканчэння службы ў войску ў [[1961]] годзе Барыс Лабанаў паступіў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскі радыётэхнічны інстытут]] (МРТІ) на спецыяльнасць «''Радыётэхніка''» і ўжо на першым курсе стаў старшынёй студэнцкага навуковага таварыства інстытута, у межах якога разам з групай студэнтаў пачаў распрацоўку аналізатара маўленчых сігналаў. У [[1965]] годзе, будучы студэнтам чацвёртага курса, Лабанаў апублікаваў свае першыя чатыры навуковыя працы па аналізе маўленчых сігналаў, якія былі залічаны як дыпломны праект, што дазволіла яму скончыць інстытут датэрмінова. Прапанаваны ў гэтых працах метад паляпшэння асноўных параметраў паралельнага спектральнага аналізу эфектыўна выкарыстоўваўся пазней пры распрацоўцы сістэм распазнавання маўлення{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=7}}.

Скончыўшы ў [[1965]] годзе МРТІ, Барыс Лабанаў паступіў у аспірантуру інстытута і працягнуў працаваць над задачамі першаснага аналізу маўленчых сігналаў для сістэм распазнавання і сінтэзу маўлення. У [[1968]] годзе ён скончыў аспірантуру і абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «''Некаторыя пытанні аналізу маўленчых сігналаў''»{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=8}}.

=== Навуковая дзейнасць у 60-я і 70-я гады ===
Яшчэ навучаючыся ў аспірантуры, у [[1966]] годзе Б. М. Лабанаў арганізаваў гасразліковую навуковую лабараторыю аналізу і сінтэзу маўленчых сігналаў пры кафедры радыёпрыёмных прылад МРТІ, многія з супрацоўнікаў якой яшчэ доўгі час працягвалі займацца маўленчымі даследаваннямі. У лабараторыі пад кіраўніцтвам Лабанава ўпершыню ў СССР быў сканструяваны спектрааналізатар для маўленчых даследаванняў «''Спектр-1''» і прыбор для інтанаграфічных даследаванняў маўлення «''Інтанограф''». У гэты перыяд у лабараторыі праводзіліся даследаванні метадаў аўтаматычнага вылучэння фанетычных прыкмет гукаў маўлення, напрыклад такіх, як «шумны», «звонкі», «галосны», «выбухны». На іх аснове ўпершыню ў СССР была распрацавана прылада распазнавання маўленчых каманд «''Сезам-1''», якая была адзначана сярэбраным медалём ВДНГ СССР{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=8}}.

У другой палове 60-х гадоў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]] Б. М. Лабанаў прыняў удзел у вырашэнні фундаментальнай праблемы распазнавання маўлення, звязанай з нелінейнымі скажэннямі часавай восі ў працэсе вымаўлення гукаў. Такога роду скажэнні стваралі істотныя цяжкасці пры супастаўленні вымаўленых слоў з іх эталонамі ў працэсе распазнавання маўлення. У [[1968]] годзе незалежна і практычна адначасова Г. С. Слуцкер ({{нп5|Маскоўскі дзяржаўны навукова-даследчы інстытут радыё||ru|Научно-исследовательский институт радио}}) і Т. К. Вінцюк ([[Інстытут кібернетыкі імя В. М. Глушкова НАН Украіны|Інстытут кібернетыкі АН УССР]]) для вырашэння гэтай праблемы прапанавалі выкарыстаць метад {{нп5|Дынамічнае праграмаванне|дынамічнага праграмавання|en|Dynamic programming}} (ДП-метад){{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=8}}. У [[1969]] годзе Б. М. Лабанаў у суаўтарстве са Слуцкерам апублікаваў артыкул, у якім было дадзена далейшае развіццё ДП-метаду для выпадку, калі межы распазнаванага слова невядомыя, г. зн. для вырашэння задачы выяўлення і распазнавання гукаспалучэнняў у бесперапынным маўленчым сігнале. ДП-метад атрымаў у далейшым шырокае прызнанне замежных даследчыкаў{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=9}}.

На наступны год пасля паспяховай абароны дысертацыі, у лістападзе 1969 года Б. М. Лабанаў быў накіраваны на навуковую стажыроўку тэрмінам на 10 месяцаў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Стажыроўку па праблемах аналізу маўленчых сігналаў Б. М. Лабанаў праходзіў пад кіраўніцтвам прафесара К. Чэры ў {{нп5|Імперскі каледж Лондана|Імперскім каледжы навукі і тэхналогіі|en|Imperial College London}} ([[Лондан]]), а па праблемах сінтэзу маўлення — пад кіраўніцтвам прафесара Р. Лорэнца ў [[Эдынбургскі ўніверсітэт|Эдынбургскім універсітэце]]{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=9}}.

Пасля праходжання стажыроўкі ў Вялікабрытаніі асноўным напрамкам навуковай працы Б. М. Лабанава стала распрацоўка метадаў і прылад сінтэзу маўлення па тэксце. Яшчэ падчас стажыроўкі ў Эдынбургскім універсітэце ім былі праведзены паспяховыя эксперыменты па сінтэзе гукаў рускага маўлення, якія дазволілі закласці асновы фармантнага сінтэзу маўлення па фанемным тэксце. У выніку, ужо ў [[1972]] годзе пад кіраўніцтвам Б. М. Лабанава быў распрацаваны першы ў СССР сінтэзатар рускай мове «''Фанемафон-1''», адзначаны двума медалямі ВДНГ СССР{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=9}}. «''Фанемафон''» быў здольны не толькі сінтэзаваць рускае маўленне, але і чытаць уведзены тэкст на некалькіх замежных мовах, а таксама сінтэзаваць спевы&lt;ref name=&quot;Читает и поёт Фонемофон&quot; /&gt;.

У [[1973]] годзе Б. М. Лабанаву прысвоена званне «''старшы навуковы супрацоўнік''». У гэты час на працы Лабанава па сінтэзе рускага маўлення звярнула ўвагу кіраўніцтва Маскоўскага аддзялення Цэнтральнага навукова-даследчага інстытута сувязі (ЦНДІС). У выніку ў [[1974]] годзе на базе Мінскага аддзела ЦНДІС была адкрыта Лабараторыя маўленчых сістэм, кіраўніком якой Лабанаў заставаўся наступныя 15 гадоў. Асноўным напрамкам прац лабараторыі з’яўлялася развіццё метадаў і стварэнне сістэм аўтаматычнага распазнавання і сінтэзу маўлення{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=9-10}}.

Разам з практычнай дзейнасцю па стварэнні маўленчых дыялогавых сістэм Б. М. Лабанаў надаваў вялікую ўвагу навукова-арганізацыйнай працы. У [[1976]] годзе ён арганізаваў і правёў у [[Мінск]]у Усесаюзную школу-семінар «''Аўтаматычнае распазнанне слыхавых вобразаў''» (АРСВ), на якой прысутнічала больш за 200 удзельнікаў з 75 навуковых арганізацый СССР. Школа-семінар АРСО праводзілася рэгулярна (кожныя два гады) да [[1991]] года, а Б. М. Лабанаў з 1976 года ўваходзіў у пастаянна дзеючы праграмны камітэт АРСВ. На семінары ўдзельнікам АРСВ у Мінску быў упершыню прадэманстраваны прататып тэлефоннай даведачнай сістэмы з сінтэзаваным маўленчым адказам{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=10}}.

У [[1978]] годзе Лабанаў па запрашэнні французскіх навукоўцаў быў накіраваны ў двухмесячную камандзіроўку ў Францыю для навуковай працы і азнаямлення з працай вядучых навуковых цэнтраў маўленчых даследаванняў: універсітэтаў у Парыжы, Нансі і Экс-эн-Правансе, а таксама маўленчых лабараторый у Тулузе, Грэноблі, Арсеі і Ланіёне. У перыяд знаходжання ў Францыі Лабанаў прыняў удзел у канферэнцыі па маўленчай сувязі і быў прыняты ў члены Акустычнага таварыства франкамоўных краін{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=10}}.

У [[1979]] годзе Лабанаў прадстаўляў на Сусветнай выставе «''Тэлекам-79''» у Жэневе новую мадэль сінтэзатара маўлення — «''Фанемафон-3''», адзначаную дыпломам выставы. Вядомы фантаст [[Артур Кларк]], наведаўшы павільён СССР і азнаёміўшыся з сінтэзатарам маўлення, запісаў у кнігу водгукаў: «''Вы апярэдзілі мае фантазіі з фільма „[[Касмічная адысея 2001 года]]“''»{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=10}}&lt;ref name=&quot;AI News&quot; /&gt;, а швейцарская газета «''Аглядальнік''» апублікавала артыкул: «''Цяпер рускія вывучаюць замежныя мовы пры дапамозе камп’ютара, які гаворыць''». За комплекс прац па стварэнні сінтэзатараў маўлення ў [[1981]] годзе Лабанаву было прысвоена званне «''Ганаровы радыст СССР''»{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=10}}.

=== Навуковая дзейнасць у 80-я гады ===
У пачатку [[1980-я|1980-х]] гадоў Б. М. Лабанаў пачаў развіваць прапанаваны ім метад артыкуляцыйна-фармантнага сінтэзу маўлення па тэксце, які быў пакладзены ў аснову новага пакалення сінтэзатараў маўлення. У [[1983]] годзе Б. М. Лабанаў у суаўтарстве з В. Я. Кучаравым выдаў кнігу «''Сінтэзаванае маўленне ў сістэмах масавага абслугоўвання''»{{sfn|Синтезированная речь в системах массового обслуживания|1983}}.

Да пачатку [[1984]] года Лабанаў стварыў канчатковую фармулёўку і здзейсніў тэарэтычную і эксперыментальную распрацоўку адзінага лінгваакустычнага падыходу да вырашэння праблемы сінтэзу маўлення па тэксце. Распрацаваныя метады і алгарытмы іх рэалізацыі ляглі ў аснову доктарскай дысертацыі «''[http://www.dslib.net/sys-analiz/issledovanie-i-razrabotka-metodov-avtomaticheskogo-sinteza-rechi-po-fonemnomu.html Даследаванне і распрацоўка метадаў аўтаматычнага сінтэзу маўлення па фанемным тэксце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180630145842/http://www.dslib.net/sys-analiz/issledovanie-i-razrabotka-metodov-avtomaticheskogo-sinteza-rechi-po-fonemnomu.html |date=30 чэрвеня 2018 }}''», якую Лабанаў паспяхова абараніў у [[1984]] годзе ў Інстытуце электронікі і вылічальнай тэхнікі [[Акадэмія навук Латвіі|Акадэміі навук Латвійскай ССР]] у [[Рыга|Рызе]]. Пазней атрыманыя тэарэтычныя і эксперыментальныя вынікі былі адаптаваны для сістэм сінтэзу маўлення на іншых еўрапейскіх мовах. У прыватнасці, да [[1987]] года была распрацавана англамоўная версія сінтэзатара, якая дэманстравалася на Сусветным кангрэсе фанетычных навук і атрымала высокую ацэнку англамоўных спецыялістаў{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=10-11}}.

На 80-я гады ХХ стагоддзя прыходзіцца перыяд стварэння першых прамысловых сістэм сінтэзу і распазнавання маўлення і іх шырокага ўкаранення ў галіне «''Сувязь''» СССР пры непасрэдным удзеле Б. М. Лабанава і яго калег — Б. В. Панчанка, М. П. Дзегцярова, В. П. Афанасьева. У Калінінградзе была праведзена доследна-канструктарская распрацоўка з далейшай серыйнай вытворчасцю маўленчага тэрмінала «''Марс-1''», які ўключае падсістэмы распазнавання маўлення «''Сезам''» і сінтэзу маўлення «''Фанемафон''». На базе маўленчага тэрмінала «''Марс-1''» распрацавана сістэма аўтаматычнага інфармавання абанентаў міжгародняй тэлефоннай сеткі (АІАМТС) аб запазычанасці за перамовы. Сістэма АІАМТС была паспяхова ўкаранёна і працяглы час эксплуатавалася ў шэрагу буйных гарадоў: [[Мінск]]у, [[Новасібірск]]у, [[Алматы|Алма-Аце]], [[Бішкек|Фрунзе]], [[Петрапаўлаўск-Камчацкі|Петрапаўлаўску-Камчацкім]]. Іншая сістэма — сістэма кантролю за параметрамі апаратуры тэлефонных і радыёстанцый з аператыўным апавяшчэннем дзяжурнага персаналу пра ўзніклыя непаладкі — была ўкаранёна на Мінскай, Маскоўскай і Зеленаградскай АТС, а таксама на Беларускай рэспубліканскай радыёрэтрансляцыйнай станцыі РТС-5{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=11}}.

=== Лабараторыя распазнавання і сінтэзу маўлення ===
У [[1988]] годзе Б. М. Лабанаў паступіў на працу ў [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі|Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР]] па запрашэнні дырэктара інстытута [[Вячаслаў Сяргеевіч Танаеў|В. С. Танаева]] і ўзначаліў толькі створаную лабараторыю распазнавання і сінтэзу маўлення. Пераход Б. М. Лабанава ў Інстытут тэхнічнай кібернетыкі супаў па часе са з’яўленнем першых [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]] (ПК) і ў планах прац лабараторыі з’явілася тэматыка, звязаная з абсталяваннем ПК сістэмамі маўленчага ўводу-вываду інфармацыі. Фармантны метад, які доўгі час іграў ключавую ролю ў сістэмах сінтэзу маўлення па тэксце, не падыходзіў для гэтай мэты з-за неабходнасці вялікага аб’ёму вылічэнняў у рэальным часе. У [[1989]] годзе Б. М. Лабанаў прапанаваў новы мікрахвалевы метад (МХ-метад) сінтэзу маўленчых сігналаў, у якім замест вылічэнняў фармантных ваганняў выкарыстоўваўся падрыхтаваны загадзя набор мікрахваляў натуральнага маўленчага сігналу. Пад кіраўніцтвам Лабанава МХ-метад быў рэалізаваны супрацоўнікам лабараторыі А. М. Івановым у сінтэзатары «''Фанемафон-5''». Кампактнасць яго праграмнага забеспячэння (усяго 64 Кб) дазволіла абсталяваць сінтэзам маўлення ўжо першыя [[IBM PC/XT]] і нават айчынныя ПК [[ЕС ПЭВМ#ЕС-1840|ЕС-1840]]. Сінтэзатар маўлення быў запатрабаваны ў многіх практычных прыкладаннях невідушчымі карыстальнікамі. У далейшым на аснове МХ-метаду былі распрацаваны версіі для чэшскай і польскай моў, а таксама аўтаномны аднаплатавы модуль сінтэзу маўлення, украінскамоўная версія якога некаторы час працавала на лініі [[Кіеўскі метрапалітэн|кіеўскага метро]]{{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=11-12}}.

=== Міжнароднае супрацоўніцтва ===
Складаная эканамічная сітуацыя, якая склалася ў краіне да сярэдзіны [[1990-я|1990-х]] гадоў, прымусіла шукаць крыніцы фінансавання даследаванняў за мяжой, у першую чаргу, у форме сумесных міжнародных праектаў.

У [[1992]] годзе Б. М. Лабанаў атрымаў галоўны прыз Міжнароднага конкурсу па распазнаванні вобразаў кампаніі «''Hewlet Packard''» за працу «''Распазнаванне голасу''». Важную ролю ў інтэграцыі беларускіх даследчыкаў у галіне лінгвістыкі і маўлення ў еўрапейскую супольнасць сыграў ягоны ўдзел у міжнародным праекце «''Развіццё Еўрапейскай камп’ютарнай сеткі па лінгвістыцы і маўленні ва ўсходнім накірунку''» (1994—1996), які фінансаваўся еўрапейскім фондам «''Copernicus''». Б. М. Лабанаў з’яўляўся каардынатарам гэтай сеткі ў Беларусі.

У [[1995]]—[[1996]] гадах сумесна з Дрэздэнскім тэхнічным універсітэтам выконваўся міжнародны праект: «''Двухмоўны сінтэз маўлення: нямецкі/рускі''». Наступным быў праект «''Аналіз натуральнай мовы і маўлення''» (1996—1997), які выконваўся сумесна з універсітэтам у [[Саарбрукен]]е (Германія), універсітэтам у [[Манчэстэр]]ы (Вялікабрытанія) і Інстытутам праблем перадачы інфармацыі (Расія) і фінансаваўся еўрапейскім фондам INTAS. Удзел у гэтым праекце быў звязаны з далейшым развіццём мадэляў сінтэзу маўлення шляхам іх інтэграцыі ў сістэмы апрацоўкі натуральнай мовы метадамі камп’ютарнай лінгвістыкі.

У [[1996]] годзе французская кампанія «''Sextant Avionique''» прапанавала рэалізаваць навуковы праект «''Распазнаванне маўленчых каманд ва ўмовах шумоў у кабіне самалёта''». Праект фінансаваўся фондам Міністэрства абароны Францыі. Нягледзячы на выключную складанасць пастаўленай задачы, праект быў паспяхова выкананы і прыняты замоўцам.

Іншай камерцыйнай распрацоўкай стаў праект стварэння інтэлектуальнага тэлефоннага аўтаадказчыка, які выконваўся з 1997 па 2000 год па дамове з кампаніяй «''NovCom NV''» (ЗША). Сутнасць праекта заключалася ў рашэнні задачы распазнавання імёнаў абанентаў і іншай службовай інфармацыі, якая вымаўляецца па тэлефоне, з тым, каб сістэма змагла выконваць функцыі тэлефоннага аўтасакратара.

Б. М. Лабанаў з’яўляўся навуковым кіраўніком пералічаных міжнародных праектаў. Ключавую ролю ў іх паспяховай рэалізацыі адыгралі таксама супрацоўнікі лабараторыі Т. В. Ляўкоўская, А. М. Іваноў і А. У. Кубашын.

=== Навуковая дзейнасць у 2000-х гадах ===
Пачынаючы з [[2000]] года навуковыя інтарэсы Б. М. Лабанава ад праблем распазнавання ізноў перайшлі да праблем сінтэзу маўлення. Ён тэарэтычна абгрунтаваў і развіў новы навуковы кірунак у маўленчых даследаваннях — камп’ютарнае кланіраванне маўлення — для вырашэння задач высакаякаснага сінтэзу маўлення па тэксце з максімальна магчымым набліжэннем да голасу і манеры чытання канкрэтнага чалавека. За наступныя сем гадоў Б. М. Лабанаў апублікаваў звыш 40 навуковых прац, прысвечаных гэтай праблеме, а ў 2008 годзе ў выдавецтве «''Беларуская навука''» выйшла кніга «''Камп’ютарны сінтэз і кланіраванне маўлення''» (сумесна з Л. І. Цырульнік). Адначасова пад яго кіраўніцтвам, пры актыўным удзеле Л. І. Цырульнік, была распрацавана новая мультыхвалевая мадэль сінтэзу маўлення па тэксце — «''Мультыфон''», якая забяспечыла высокую якасць і персаналізацыю сінтэзаванага маўлення; была створана тэхналогія і спецыяльныя праграмныя сродкі кланіравання акустычных, фанетычных і інтанацыйных характарыстык маўлення чалавека — камп’ютарныя сістэмы «''ФонаКланатар''» і «''ІнтаКланатар''».

Атрыманыя ў пачатку 2000-х гадоў тэарэтычныя і эксперыментальныя вынікі дазволілі ажыццявіць пад навуковым кіраўніцтвам Б. М. Лабанава шэраг сумесных прыкладных праектаў. У 2005—2007 гадах быў выкананы міжнародны INTAS-праект «''Распрацоўка шматгалосай і шматмоўнай сістэмы сінтэзу маўлення па тэксце і сістэмы распазнавання маўлення (мовы: беларуская, польская, руская)''». Удзельнікі праекту: Беларусь, Германія, Польшча, Расія. У 2006—2007 гадах сумесна з ТАА «''ІнваСэрвіс''» (Мінск) была распрацавана сістэма «''Чытальнік''», арыентаваная на стварэнне і рэдагаванне «''гаворачых''» падручнікаў для невідушчых вучняў спецшкол Беларусі.

У 2007—2008 гадах сумесна з ТАА «''ТэлеКантэнт''» (Масква) была распрацавана сістэма сінтэзу маўлення для мабільных тэлефонаў, якая дазваляла стварыць новы від мабільных паслуг — праслухоўванне аўдыякніг. З 2008 года сумесна з СПІІРАН (Санкт-Пецярбург) праводзілася распрацоўка мультымедыйнай сістэмы аўдыёвізуальнага сінтэзу маўлення — так званай «''гаворачай галавы''», якая дазваляе істотна палепшыць камфортнасць успрымання маўлення ў шэрагу практычных прыкладанняў.

=== Навукова-арганізацыйная і педагагічная дзейнасць ===
Б. М. Лабанаў надае значную ўвагу навукова-арганізацыйнай і педагагічнай працы. З 1995 года ён з’яўляецца сябрам Еўрапейскай асацыяцыі маўленчых даследаванняў (ESCA) і акадэмікам Міжнароднай акадэміі інфармацыйных працэсаў і тэхналогій. З 2002 года — навуковы эксперт Еўрапейскай сеткі «''Моўныя тэхналогіі''», а з 2006 года — старшыня Беларускага падкамітэта Міжнароднай асацыяцыі маўленчых даследаванняў (ISCA). Б. М. Лабанаў — сябра праграмных камітэтаў шэрагу міжнародных канферэнцый па праблемах маўленчых тэхналогій і штучнага інтэлекту. З 2007 года сябра рэдкалегіі зноў створанага расійскага часопісу «''Маўленчыя тэхналогіі''».

З 1998 па 2002 год Б. М. Лабанаў з’яўляўся па сумяшчальніцтве прафесарам БДУІР, дзе чытаў спецкурс «''Маўленчы інтэрфейс інтэлектуальных сістэм''», а з 2003 па 2006 год — прафесарам Інстытута інфарматыкі ўніверсітэта ў Беластоку (Польшча), дзе чытаў спецкурс «''Структурныя метады распазнавання і сінтэзу маўлення''».

Б. М. Лабанаў актыўна ўдзельнічае ў падрыхтоўцы навуковых кадраў. З 1997 па 2006 гады Б. М. Лабанаў — сябра спецыялізаваных саветаў па абароне доктарскіх дысертацый пры АІПІ НАН Беларусі і БДУІР, а з 2007 года — сябра спецыялізаваных саветаў пры Беларускім дзяржаўным універсітэце і Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэце.

== Кар’ера ==
У [[1968]]—[[1974]] працаваў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] на пасадах:
* [[старшы выкладчык]] кафедры радыёпрыёмных прылад ([[1968]]—[[1970]]);
* [[старшы навуковы супрацоўнік]] кафедры радыёпрыёмных прылад ([[1970]]—[[1974]]).

У [[1974]]—[[1989]] гадах з’яўляўся кіраўніком навуковай лабараторыі маўленчых сістэм Мінскага аддзела [https://zniis.ru/ Цэнтральнага навукова-даследчага інстытута сувязі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180806224939/https://zniis.ru/ |date=6 жніўня 2018 }} ([[Масква]]){{sfn|Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения|2008|с=4}}.

З [[1988]] года і па цяперашні час працуе ў [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі|Аб’яднаным інстытуце праблем інфарматыкі НАН Беларусі]] на пасадах:
* выконваючы абавязкі загадчыка лабараторыі № 32 ([[1988]]—[[1989]]);
* {{нп5|Загадчык лабараторыі|загадчык лабараторыі|ru|Заведующий лабораторией}} № 221 ([[1989]]—[[2011]]);
* [[галоўны навуковы супрацоўнік]] лабараторыі № 221 (з [[2011]]).

== Вучоныя [[навуковая ступень|ступені]], {{нп5|Вучонае званне|званні|ru|Учёное звание}} ==
* [[13 верасня]] [[1968]] года рашэннем Дзяржаўнага НДІ радыё прысвоена вучоная ступень '''[[Кандыдат навук|кандыдата тэхнічных навук]]''' па спецыяльнасці «''Радыётэхніка і сувязь''».
* [[3 кастрычніка]] [[1973]] года рашэннем Вышэйшай атэстацыйнай камісіі зацверджаны ў вучоным званні '''старшага навуковага супрацоўніка''' па спецыяльнасці «''Радыёпрыёмныя прылады''».
* [[26 красавіка]] [[1985]] года рашэннем Вышэйшай атэстацыйнай камісіі пры Савеце міністраў СССР прысвоена вучоная ступень '''[[Доктар навук|доктара тэхнічных навук]]''' па спецыяльнасці «''Тэхнічная кібернетыка і тэорыя інфармацыі''».
* [[19 студзеня]] [[1995]] года абраны правадзейным членам (акадэмікам) Міжнароднай акадэміі інфармацыйных працэсаў і тэхналогій.

== Асноўныя публікацыі ==

=== [[Манаграфія|Манаграфіі]] ===
* {{кніга|аўтар=Лобанов, Б.М., Кучеров В.Я.|частка=|загаловак=Синтезированная речь в системах массового обслуживания|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=Y1FctwEACAAJ|адказны=|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Радио и связь|год=1983|том=|старонкі=|старонак=129|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Синтезированная речь в системах массового обслуживания}}
* {{кніга|аўтар=Лобанов, Б.М., Цирульник Л.И.|частка=|загаловак=Компьютерный синтез и клонирование речи|арыгінал=|спасылка=http://www.pselab.ru/Books/Lobanov_Cirulnik_2008.pdf|адказны=|выданне=|месца=[[Мінск|Минск]]|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Белорусская наука]]|год=2008|том=|старонкі=|старонак=344|серыя=|isbn=978-985-08-0922-3|тыраж=200|ref=}}

=== Дысертацыі ===
* '''Кандыдацкая''' ([[1968]]): «''Некоторые вопросы анализа речевых сигналов''» па спецыяльнасці «''Радыётэхніка і сувязь''». Колькасць старонак: 150.
* '''Доктарская''' ([[1984]]): «''Исследование и разработка методов автоматического синтеза речи по фонемному тексту''» па спецыяльнасці «''Тэхнічная кібернетыка і тэорыя інфармацыі''». Колькасць старонак: 340.&lt;ref name=&quot;dslib.net&quot; /&gt;

=== [[Артыкул (навуковы)|Артыкулы]] ў часопісах і матэрыялах канферэнцый ===
* Лобанов, Б. М. ''Автоматическое распознавание звукосочетаний в текущем речевом сигнале'' / Б. М. Лобанов, Г. С. Слуцкер, А. П. Тизик // Труды НИИР. — 1969. — № 4. — C. 67-74.
* Лобанов, Б. М. ''Об автоматическом выделении шумных звуков методом фазовой плоскости'' / Б. М. Лобанов // Акустический журнал. — М., 1970. — Вып. 3. — С. 24-31.
* Lobanov, B. ''Classification of Russian Vowels Spoken by Different Speakers'' // Journal of the Acoustical Society of America. — 1971. — Vol. 2, № 4 (2). — P. 606—608.
* Lobanov, B. ''The Phonemophon Text-to-Speech System'' // Proceedings of the XI-th International Congress of Phonetic Sciences ICPhS’87. — Tallinn, 1987. — P. 120—124.
* Lobanov, B. ''TTS-Synthesizer as a Computer Means for Personal Voice Cloning'' // Phonetics and its Applications. — Stuttgart: Steiner. — 2002. — P. 445—452.
* Lobanov, B. ''A Prototype of the Software System for Study, Training and Analysis of Speech Intonation'' / B. Lobanov, V. Zhitko, V. Zahariev // Speech and Computer: 20th International Conference, SPECOM 2018, Leipzig, Germany, September 18-22, 2018, Proceedings. — Springer, 2018. — P. 337—346.

== Зноскі ==
{{Reflist|2|refs=
&lt;ref name=&quot;AI News&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Лобанов, Б.М.|загаловак=К истории русскоговорящих машин (От голоса робота - к персональному клону голоса человека)|арыгінал=|спасылка=http://ssrlab.by/wp-content/uploads/2003/12/2003_BMLabanau_K_istorii_russkogovor_mashin.pdf|адказны=|выданне=Новости искусственного интеллекта|тып=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=|год=2003|выпуск=|том=|нумар=1 (55)|старонкі=3-9|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru|ref=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BelEn9&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|9}} С. 80&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dslib.net&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dslib.net/sys-analiz/issledovanie-i-razrabotka-metodov-avtomaticheskogo-sinteza-rechi-po-fonemnomu.html|title=Исследование и разработка методов автоматического синтеза речи по фонемному тексту|author=|date=|publisher=«''dslib.net''»|lang=ru|accessdate=2018-10-09|archive-date=30 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630145842/http://www.dslib.net/sys-analiz/issledovanie-i-razrabotka-metodov-avtomaticheskogo-sinteza-rechi-po-fonemnomu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;findpatent.ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.findpatent.ru/byauthors/834725/|title=Патенты автора ЛОБАНОВ БОРИС МЕФОДЬЕВИЧ|author=|date=|publisher=«''findpatent.ru''»|lang=ru|accessdate=2018-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ResearchGate&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/profile/Boris_Lobanov|title=Boris Lobanov|author=|date=|publisher=«''[[ResearchGate]]''»|lang=en|accessdate=2018-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Speech Science and Technology in USSR&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Lobanov B.|загаловак=History and Development of Speech Science and Technology in USSR|арыгінал=|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/274647601_History_and_Development_of_Speech_Science_and_Technology_in_USSR|адказны=Eds. D. Mehnert, D. Kordon, M. Wolff|выданне=Systemtheorie Signalverarbeitung Sprachtechnologie: Rüdiger Hoffmann zum 65. Geburtstag|тып=|месца=Dresden|выдавецтва=TUDpress|год=2013|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=327-338|isbn=9783944331195|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ssrlab.by&quot;&gt;{{cite web|url=http://ssrlab.by/tag/b-m-labanau|title=Б.М. Лабанаў|author=|date=|publisher=[[Лабараторыя распазнавання і сінтэзу маўлення]]|lang=be|accessdate=2018-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Читает и поёт Фонемофон&quot;&gt;{{cite web|url=https://soundcloud.com/cvetkoff/fonemofon-sintezator-chelovecheskoy-rechi-sozdannyy-v-institute-svyazi|title=Фонемофон - Синтезатор человеческой речи созданный в институте связи. 1976 год|author=|date=|publisher=|lang=|accessdate=2019-03-18}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Искусственный интеллект: В 3 кн. Кн. 1. Системы общения и экспертные системы: Справочник|арыгінал=|спасылка=http://aihandbook.intsys.org.ru/index.php/intro/ai-handbook|адказны=Под ред. Э. В. Попова.|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Радио и связь|год=1990|том=|старонкі=|старонак=464|серыя=|isbn=5-256-00365-8|тыраж=|ref=Искусственный интеллект: Системы общения и экспертные системы|archive-date=25 ліпеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725121306/http://aihandbook.intsys.org.ru/index.php/intro/ai-handbook}}
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Лабанаў Барыс Мяфодзьевіч»||80}}
* {{Крыніцы/Рэспубліка Беларусь: Энцыклапедыя ў 6 тамах|4|«Лобанов Борис Мефодьевич», с. 524}}
* {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Доктор технических наук Борис Мефодьевич Лобанов (к 70-летию со дня рождения)|арыгінал=|спасылка=https://ssrlab.by/6811|адказны=Сост. Н. П. Дегтярёв, Л. И. Цирульник, Н. А. Рудая; науч. ред. А. В. Тузиков.|выданне=|месца=[[Мінск|Минск]]|выдавецтва=[[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі|ОИПИ НАН Беларуси]]|год=2008|том=|старонкі=|старонак=45|серыя=Биобиблиография ученых Беларуси|isbn=985-6744-22-9|тыраж=|ref=Борис Мефодьевич Лобанов: к 70-летию со дня рождения}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|137215|Лабанаў Барыс Мяфодзьевіч}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лабанаў Барыс Мяфодзьевіч}}</text>
      <sha1>dl7wstkhyp3konv1xp4ufflzhevt27c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэсцкі машынабудаўнічы завод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569445</id>
    <revision>
      <id>5197807</id>
      <parentid>5064878</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3013" sha1="pyhsm33xowzhaj8b2is4agyblsckrui" xml:space="preserve">{{Coord|52.06523|23.74314|display=title|yandex=1}}{{Кампанія}}

'''Брэсцкі машынабудаўнічы завод''', '''«Брэстмаш»'''  — прадпрыемства ў [[Брэст|Брэсце]], размешчанае па адрасе [[Вуліца Суворава (Брэст)|вул. Суворава]], 21в.[[Выява:MAZ-365022 LCV - 03.jpg|thumb|300px|МАЗ-365022]]
== Гісторыя ==
Заснаваны ў [[1986]] годзе як ''Брэсцкае машынабудаўнічае вытворчае аб’яднанне'' на базе заводаў «[[Тэкстыльмаш]]», «[[Мясамалмаш]]» і Брэсцкага філіяла Мінскага эксперыментальна-канструктарскага бюро. У [[1995]] годзе вытворчае аб’яднанне ператворана ў 2 вытворчыя адзінкі: Брэсцкі машынабудаўнічы завод і эксперыментальна-канструктарскае бюро. З [[2000]] года [[РУП]] з сучаснай назвай.

== Прадукцыя ==
Асноўная прадукцыя ([[2005]]): тэхналагічнае абсталяванне і [[запасныя часткі]] для перапрацоўчых галін [[аграпрамысловы комплекс|аграпрамысловага комплексу]], [[гандль|гандлю]], [[прадпрыемства грамадскага харчавання|прадпрыемстваў грамадскага харчавання]] і [[тавары народнага спажывання]]. Экспарт прадукцыі ў краіны [[СНД]], [[Краіны Балтыі|Балтыі]], [[Польшча|Польшчу]].

У [[2019]] годзе на заводзе наладжана зборка мікрааўтобусаў [[МАЗ-281]] і фургонаў [[МАЗ-3650]], якія з'яўляюцца ліцэнзійнымі копіямі кітайскай мадэлі [[JAC Sunray]]&lt;ref&gt;[https://www.abw.by/novosti/commercial/210145/ Фургон МАЗ-365022 впервые выставлен на всеобщее обозрение. Можно оценить и прицениться.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530173214/https://www.abw.by/novosti/commercial/210145/ |date=30 мая 2019 }} // abw.by {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭРБ|2|Брестский машиностроительный завод}}

== Спасылкі ==
* [http://www.bmz.by/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:1986 год у Брэсце]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Брэста]]
[[Катэгорыя:Вуліца Суворава (Брэст)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1986 годзе]]
[[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Беларусі]]</text>
      <sha1>pyhsm33xowzhaj8b2is4agyblsckrui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доўгае (Даўжанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>572654</id>
    <revision>
      <id>5197485</id>
      <parentid>3212850</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="865" sha1="dzeryavsb8uq23qofekitxlz26thhr6" xml:space="preserve">{{значэнні2|Доўгае}}
{{НП}}
'''Доўгае'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — карта Арлоўскай вобласці&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|До́лгое}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Даўжанскага раёна. Утварае аднайменнае муніцыпальнае ўтварэнне гарадское паселішча Доўгае як адзіны населены пункт у яго складзе.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Арлоўская вобласць}}
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Арлоўскай вобласці]]</text>
      <sha1>dzeryavsb8uq23qofekitxlz26thhr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эйсмант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>575526</id>
    <revision>
      <id>5197785</id>
      <parentid>3920843</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5197785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1417" sha1="okogapzpscyqpav98rrtr9l9mwnp9tk" xml:space="preserve">'''Эйсмант''' — [[беларусы|беларускае]] і [[палякі|польскае]] прозвішча [[балты|балцкага]] паходжання.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Ганна Міхайлаўна Эйсмант]] — беларуская тэлевядучая.
* [[Іван Міхайлавіч Эйсмант]] (нар. 1977) — беларускі тэлевядучы.
* [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант]] (нар. 1984) — беларуская тэлевядучая, прэс-сакратар [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]].
* [[Станіслаў Францавіч Эйсмант]] (1887—?) — беларускі каталіцкі святар.

== Гл. таксама ==
* [[Эйсманты]]

== Прозвішча ==
Прозвішча мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Eis-mantas.'' Ёсць літоўскае прозвішча ''Eismantas'', латышскае ''Eismants''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=220}}&lt;/ref&gt;.{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>okogapzpscyqpav98rrtr9l9mwnp9tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барніт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>577587</id>
    <revision>
      <id>5197477</id>
      <parentid>4374764</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4835" sha1="1da66nt1qoh8qsh65qqqsq0j5p0567s" xml:space="preserve">{{Мінерал
 |Назва  = Барніт
 |Выява  = Bornite Kazachstan.jpg
 |Подпіс = 
 |Формула     = Cu{{Sub|5}}FeS{{Sub|4}}
 |Колер       = медна-чырвоны, бронзава-жоўты
 |Колер рысы  = шэра-чорны
 |Бляск       = металічны
 |Празрыстасць= непразрысты
 |Спайнасць   = недасканалая па (111)
 |Сінгонія    = кубічная, рамбічная
 |Параметры рашоткі =  	a = 10.95, b = 21.862, c = 10.95, Z = 16; V = 2,621.31
 |Цвёрдасць   = 3—3,5
 |Злом        = няроўны, ракавісты
 |Прымесь     = Ag, Ge, Bi, In, Pb
 |Шчыльнасць  = 4,9—5,3
 |Паказчык пераламлення = 
}}
'''Барні́т, стракатая медная руда'''&lt;ref name=&quot;ЭПБ1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|1к}}&lt;/ref&gt; — [[мінерал]] класа [[Сульфіды (мінералы)|сульфідаў]], сульфід [[Медзь|медзі]] і [[жалеза]], Cu{{Sub|5}}FeS{{Sub|4}}. Змяшчае 63,31 % медзі і 11,13 % жалеза&lt;ref name=&quot;МДБ&quot;&gt;[http://webmineral.com/data/Bornite.shtml#.W-RhFhCYT8s Bornite Mineral Data // Mineralogy Database]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, прымесі [[Серабро|серабра]], [[Германій|германію]], [[вісмут]]у, [[Індый|індыю]], [[Свінец|свінцу]]&lt;ref name=&quot;КМ&quot;&gt;[http://www.catalogmineralov.ru/mineral/bornite.html Борнит // Каталог Минералов. Ru]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Адкрыты ў [[1725]] годзе. Названы ў гонар аўстрыйскага мінеролага І. фон Борна (''Ignaz Edler von Born'', 1742—1791)

Крышталізуецца ў кубічнай і рамбічнай [[Сінгонія|сінгоніі]]. [[Крышталь|Крышталі]] сустракаюцца рэдка. Звычайна ўтварае суцэльныя і зярністыя масы, украпіны. [[Колер]] медна-чырвоны, бронзава-жоўты з чырванаватым адценнем, фіялетавы са стракатай пабегласцю з перавагай сіняга колеру&lt;ref name=&quot;КМ&quot; /&gt;. [[Шчыльнасць]] 4,9—5,3 г/см³. Цвёрдасць 3—3,5 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. Крохкі. Раствараецца ў [[Азотная кіслата|азотнай кіслаце]]&lt;ref name=&quot;Кнет&quot;&gt;[http://kristallov.net/bornit.html Борнит // Кристаллов.net — Систематика и классификация минералов, горных пород, метеоритов, окаменелостей ]{{ref-ru}&lt;/ref&gt;.

== Паходжанне і радовішчы ==
Барніт мае магматычнае і гідратэрмальнае паходжанне. Сустракаецца ў [[скарн]]ах, [[пегматыт]]ах  і гідратэрмальных жылах. Часам сустракаецца ў выглядзе ўкрапін у [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых пародах]]. Спадарожныя мінералы — [[магнетыт]], [[пірыт]], [[хальказін]], [[халькапірыт]], [[энаргіт]]&lt;ref name=&quot;Кнет&quot; /&gt;.

Радовішчы ў [[Расія|Расіі]], [[Азербайджан]]е, [[Арменія|Арменіі]], [[Казахстан]]е, [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[ЗША]], [[Намібія|Намібіі]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Барніт}} — С. 238.

== Спасылкі ==
* [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/bornite.html Борнит // Каталог Минералов.Ru]{{ref-ru}}
* [http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=2138 Борнит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029023154/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=2138 |date=29 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}}
* [http://webmineral.com/data/Bornite.shtml#.W-RhFhCYT8s Bornite Mineral Data // Mineralogy Database]{{ref-en}}
* [http://kristallov.net/bornit.html Борнит // Кристаллов.net — Систематика и классификация минералов, горных пород, метеоритов, окаменелостей ]{{ref-ru}}

{{Commonscat|Bornite}}
[[Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)]]
[[Катэгорыя:Мінералы медзі]]
[[Катэгорыя:Мінералы жалеза]]
[[Катэгорыя:Руды]]</text>
      <sha1>1da66nt1qoh8qsh65qqqsq0j5p0567s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуска-польскія адносіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>581327</id>
    <revision>
      <id>5197609</id>
      <parentid>5175572</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17013" sha1="itmwglk374pbhapicepe31muk2v58fy" xml:space="preserve">{{Міжнародныя адносіны
|Назва = Беларуска-польскiя адносiны
|Выява = Belarus Poland Locator.png
|Краіна1 = Беларусь
|Краіна2 = Польшча
|Колер1 = green
|Колер2 = orange
}}
Двухбаковыя адносіны з’яўляюцца важнымі для [[Беларусь|Беларусі]] і [[Польшча|Польшчы]], перш за ўсё з-за геаграфічнай і гісторыка-культурнай блізкасці, а таксама дзякуючы наяўнасці значных меншасцяў — [[Беларусы ў Польшчы|беларускай у Польшчы]] і [[Палякі на Беларусі|польскай у Беларусі]].

== Дыпламатычныя стасункі ==
Дыпламатычныя адносіны паміж краінамі былі ўсталяваныя [[2 сакавіка]] [[1992]] года. У 1992 годзе ў [[Мінск]]у было адкрыта пасольства Польшчы, а ў [[1993]] годзе было адкрыта пасольства Беларусі ў [[Варшава|Варшаве]].

Таксама дзейнічаюць два генеральных консульства Беларусі — у [[Беласток]]у і [[Гданьск]]у, а таксама консульства ў [[Бяла-Падляска|Бяла-Падлясцы]] і часовы пункт консульскага прыёму ў [[Аўгустаў|Аўгустове]]. У Беларусі, акрамя пасольства, працуюць два генеральных консульства — у [[Гродна|Гродне]] і [[Брэст|Брэсце]].

== Гісторыя ==

=== Даваенны час ===
[[Файл:Мінск. Нова-Маскоўская гасцініца.jpg|міні|злева|Будынак на рагу сучасных пр. Незалежнасці і вул. Леніна, у якім у 1924—1925 гадах размяшалася консульства Польскай Рэспублікі ў Мінску]]
У даваенны час у [[Мінск]]у дзейнічала Генеральнае консульства Рэспублікі Польшча, якое падпарадкоўвалася [[пасольства Польшчы ў Расіі|пасольству ў Маскве]]. Установа працавала да [[1939]] года, яе апошнім кіраўніком быў [[Казімеж Рудзкі]]&lt;ref name=&quot;svaboda1&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/28342594.html Беларусь — Польшча: 25 гадоў адлігаў і замарозак стасункаў]&lt;/ref&gt;.

=== Пасляваенны час ===
{{Асноўны артыкул|Адносіны БССР і ПНР}}
З [[1972]] года ў Мінску дзейнічала таксама [[Генеральнае консульства ПНР у Мінску|Генеральнае консульства ПНР]]&lt;ref name=&quot;svaboda1&quot;/&gt;.

=== Сучаснасць ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2017 - Colnect 685541 - 25 years of diplomatic relations between Belarus and Poland.jpeg|thumb|Паштовая марка Беларусі да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін]]
У кастрычніку [[1990]] г. падчас візіту ў [[Мінск]] [[міністр замежных спраў Польшчы|міністра замежных спраў Польшчы]] [[К. Скубішэўскі|К. Скубішэўскага]] яго беларускі калега [[П. Краўчанка]] заявіў аб непрыняцці беларускім бокам праекта Дэкларацыі аб асновах міждзяржаўных адносін, які быў прапанаваны польскім бокам. Гэта было зроблена нягледзячы на тое, што аналагічныя дэкларацыі з Польшчай былі падпісаны падчас візіту міністра ў [[СССР]] з [[УССР|Украінай]] і [[РСФСР]]. Прычынай адмовы сталі патрабаванні, высунутыя беларускімі ўладамі, які заявілі, што [[БССР]] не падпісвала [[Савецка-польскі дагавор 1945 г.|савецка-польскі дагавор аб дзяржаўнай граніцы]] ад [[16 жніўня]] [[1945]] г. і не можа прызнаць яго сапраўдным для Беларусі. Беларускія дыпламаты адмаўляліся прымаць прапанаваную Польшчай фармулёўку аб недатыкальнасці і нязменнасці ў будучыні беларуска-польскай граніцы, якая была вызначана савецкім і польскім урадамі ў 1945 годзе&lt;ref name=&quot;Снапковский&quot;&gt;{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=24 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[10 кастрычніка]] [[1991]] падчас візіту ў Польшчу старшыня ўрада Беларусі [[Вячаслаў Кебіч]] падпісаў з старшынёй польскага ўрада [[Ян Бялецкі|Янам Бялецкім]] Дэкларацыю аб добрасуседстве, узаемаразуменні і супрацоўніцтве. Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[2 сакавіка]] [[1992]] падчас прыезду міністра замежных спраў Беларусі [[Пётр Краўчанка|Пятра Краўчанкі]] ў Варшаву, дзе бакі таксама падпісалі Консульскую канвенцыю. Пасля ператварэння польскага генеральнага консульства ў [[Мінск]]у ў пасольства яго ўзначаліла [[Эльжбета Смулкова]].

[[24 красавіка]] 1992 года Вячаслаў Кебіч падпісаў у Польшчы пагадненне аб прынцыпах пагранічнага супрацоўніцтва і дагавор аб пагранічных пераходах. [[23 чэрвеня]] 1992 года старшыня Вярхоўнага Савета Беларусі [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісаў у Варшаве Дагавор аб добрасуседстве і супрацоўніцтве на 15 гадоў, паводле якога бакі пацвердзілі граніцу, якая існавала паміж абедзвюма дзяржавамі&lt;ref name=&quot;Снапковский&quot;/&gt;; а таксама адкрыў беларускае пасольства. Першым паслом Беларусі ў Польшчы стаў [[Уладзімір Сянько]]. 

[[19 лістапада]] 1992 года старшыня польскага ўрада [[Ганна Сухоцкая]] падчас прыезду ў Беларусь падпісала Пагадненне аб адмове ад двайнога падаткаабкладання. 15-16 снежня 1992 года ў Польшчы адбылася сустрэча беларускага і польскага міністраў абароны Паўла Казлоўскага і Януша Анышкевіча адпаведна. [[21 красавіка]] [[1993]] года міністры падпісалі ў Беларусі Дагавор аб ваенным супрацоўніцтве. [[30 сакавіка]] [[1996]] года ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і [[Аляксандр Квасьнеўскі|Аляксандра Квасьнеўскага]].

[[1 кастрычніка]] [[2003]] года ў сувязі з уваходам у [[Еўрапейскі Саюз]] польскі ўрад увёў візавы рэжым для беларускіх грамадзян&lt;ref&gt;Баляслаў Хмяліньскі. [http://www.evolutio.info/index2.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1108&amp;pop=1&amp;page=0&amp;Itemid=188 Польшча — Беларусь: 15 гадоў міждзяржаўных адносін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716200346/http://www.evolutio.info/index2.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1108&amp;pop=1&amp;page=0&amp;Itemid=188 |date=16 ліпеня 2011 }}// Журнал международного права и международных отношений. [[2007]] — № 1&lt;/ref&gt;.

З [[6 снежня]] [[2002]] г. па кастрычнік 2008 года паслом Беларусі ў Польшчы быў [[Павел Паўлавіч Латушка]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2008/10/27/ic_news_112_300582/ |title=Павел Латушко завершает дипломатическую миссию в Польше |access-date=24 снежня 2018 |archive-date=12 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184855/https://naviny.by/rubrics/politic/2008/10/27/ic_news_112_300582 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Новым паслом [[31 кастрычніка]] 2008 года быў прызначаны намеснік міністра замежных спраў РБ [[Віктар Анатольевіч Гайсёнак]]. Наступным беларускім паслом стаў [[Аляксандр Казіміравіч Авяр’янаў|Аляксандр Авяр’янаў]] (2014-2019). 

18 студзеня 2011 года МЗС Польшчы забараніў ўезд у краіну А. Лукашэнку і шэрагу беларускіх чыноўнікаў за падаўленне [[Плошча 2010|акцыі пратэсту 19 снежня 2010]] і наступны пераслед апазіцыі&lt;ref&gt;http://www.elections-ices.org/russian/news/textid:9104/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190406073715/http://www.elections-ices.org/russian/news/textid:9104/ |date=6 красавіка 2019 }}&lt;/ref&gt;.

== Эканамічныя адносіны ==
Тавараабарот Беларусі і Польшчы (&lt;font color=&quot;lightgreen&quot;&gt;экспарт&lt;/font&gt; у Польшчу і &lt;font color=&quot;lightblue&quot;&gt;імпарт&lt;/font&gt; з Польшчы; у млн. USD)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120502180346/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/ftrade1.php Основные показатели внешней торговли], ''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''&lt;/ref&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:400
PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.6,0.6,0.9)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
  id:cobar3 value:rgb(0.9,0.3,0.3)
DateFormat = yyyy
Period = from:-130 till:1900
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:10 align:left
  bar:00e from:0 till:276 color:cobar2
  bar:00i from:0 till:223
  bar:01e from:0 till:248 color:cobar2
  bar:01i from:0 till:202
  bar:02e from:0 till:273 color:cobar2
  bar:02i from:0 till:221
  bar:03e from:0 till:434 color:cobar2
  bar:03i from:0 till:348
  bar:04e from:0 till:728 color:cobar2
  bar:04i from:0 till:475
  bar:05e from:0 till:847 color:cobar2
  bar:05i from:0 till:578
  bar:06e from:0 till:1032 color:cobar2
  bar:06i from:0 till:765
  bar:07e from:0 till:1226 color:cobar2
  bar:07i from:0 till:819
  bar:08e from:0 till:1798 color:cobar2
  bar:08i from:0 till:1154
  bar:09e from:0 till:823 color:cobar2
  bar:09i from:0 till:786
  bar:10e from:0 till:885 color:cobar2
  bar:10i from:0 till:1079
  bar:11e from:0 till:1124 color:cobar2
  bar:11i from:0 till:1289
  bar:12e from:0 till:949 color:cobar2
  bar:12i from:0 till:1349
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:00i at: -130 text: 2000 shift:(-24,4) 
  bar:01i at: -130 text: 2001 shift:(-24,4) 
  bar:02i at: -130 text: 2002 shift:(-24,4) 
  bar:03i at: -130 text: 2003 shift:(-24,4) 
  bar:04i at: -130 text: 2004 shift:(-24,4) 
  bar:05i at: -130 text: 2005 shift:(-24,4) 
  bar:06i at: -130 text: 2006 shift:(-24,4) 
  bar:07i at: -130 text: 2007 shift:(-24,4) 
  bar:08i at: -130 text: 2008 shift:(-24,4) 
  bar:09i at: -130 text: 2009 shift:(-24,4) 
  bar:10i at: -130 text: 2010 shift:(-24,4) 
  bar:11i at: -130 text: 2011 shift:(-24,4) 
  bar:12i at: -130 text: 2012 shift:(-24,4) 
  bar:06i at: 775 text: 765 shift:(-11,4) 
  bar:07i at: 829 text: 819 shift:(-11,4) 
  bar:08i at: 1164 text: 1154 shift:(-11,4) 
  bar:09i at: 796 text: 786 shift:(-11,4) 
  bar:10i at: 1089 text: 1079 shift:(-11,4) 
  bar:11i at: 1299 text: 1289 shift:(-11,4) 
  bar:12i at: 1359 text: 1349 shift:(-11,4) 
  bar:06e at: 1042 text: 1032 shift:(-11,4) 
  bar:07e at: 1236 text: 1226 shift:(-11,4) 
  bar:08e at: 1808 text: 1798 shift:(-11,4) 
  bar:09e at: 833 text: 823 shift:(-11,4) 
  bar:10e at: 895 text: 885 shift:(-11,4) 
  bar:11e at: 1134 text: 1124 shift:(-11,4) 
  bar:12e at: 959 text: 949 shift:(-11,4) 
&lt;/timeline&gt;
Польшча з’яўляецца важным гандлёвым партнёрам Беларусі. За [[2004]]—[[2008]] сукупны аб’ём тавараабароту павялічыўся з 1203,8 да 2963,6 млн долараў пры станоўчым сальда для Беларусі. Пасля 2010 сальда стала пераважна адмоўным. Па выніках 2016 года тавараабарот Польшчы з [[Беларусь|Беларуссю]] склаў $ 2 млрд. Віцэ-прэм’ер [[Міхаіл Русы]] адзначыў, што ёсць патэнцыял для дасягнення $ 3 млрд. Асноўныя пазіцыі экспарту з Беларусі ў Польшчу — нафтапрадукты, калійныя ўгнаенні, пліты ДСП, неапрацаваныя лесаматэрыялы, мінеральныя ўгнаенні; з Польшчы ў Беларусь — яблыкі, таматы, малако і вяршкі, лекі і інш&lt;ref&gt;https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-polsha-dolzhny-uvelichit-tovarooborot-do-3-mlrd-rusyj-264095-2017/&lt;/ref&gt;.

== Культурнае супрацоўніцтва ==
Пры падтрымцы ўрада Польшчы ў Мінску дзейнічае Польскі інстытут.

[[Беларуская мова]] выкладаецца ў 39 пачатковых навучальных установах (у 23 школах, 14 гімназыях, 2 ліцэях), яе вывучае 8 тысяч дзяцей і падлеткаў беларускай нацыянальнасці. Ад [[1997]] у [[Беласток]]у існуе [[Беластоцкі ўніверсітэт|ўніверсітэт]] (былы філіял Варшаўскага ўніверсітэта), дзе ёсць кафедра беларускай культуры.

== Гл. таксама ==
* [[Польска-беларускія канфлікты XX стагоддзя]]
* [[Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.belembassy.org/poland/bel/index.php?p=embassy&amp;f=ambassador Пасольства Беларусі ў Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305162124/http://www.belembassy.org/poland/bel/index.php?p=embassy&amp;f=ambassador |date=5 сакавіка 2016 }}
* [https://web.archive.org/web/20090221031221/http://www.minsk.polemb.net/ Пасольства Польшчы ў Беларусі]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Міжнародныя адносіны Беларусі}}

[[Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны| ]]</text>
      <sha1>itmwglk374pbhapicepe31muk2v58fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бурнаніт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>598157</id>
    <revision>
      <id>5197829</id>
      <parentid>4374768</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T09:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4727" sha1="hiyk7lcwzdecmg4nd62wjsuc7gydgq3" xml:space="preserve">{{Мінерал
|Формула = CuPbSbS{{sub|3}}
 |Назва  = Бурнаніт
 |Выява = Bournonite 2.jpg
 |Подпіс = 
 |Колер       = шэра-стальны, шэры да бясколернага
 |Колер рысы  = шэра-стальны, чорны
 |Бляск       = металічны
 |Празрыстасць= непразрысты
 |Спайнасць   = недасканалая
 |Сінгонія    = ортарамбічная,
 |Параметры рашоткі = a = 8,153, b = 8,692, c = 7,793
 |Цвёрдасць  = 2,5—3
 |Злом       = ракавісты
 |Прымесь    = As, Fe, Ag, Zn, Mn, Ni
 |Шчыльнасць =  5,7—5,9
 |Паказчык пераламлення
}}
{{Commonscat|Bournonite}}
'''Бурнані́т'''&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot;&gt;{{крыніцы/БелЭн|3к}}&lt;/ref&gt; — [[мінерал]] падкласа складаных сульфідаў, [[сульфід]] [[Свінец|свінцу]], [[Медзь|медзі]] і [[Сурма (хімічны элемент)|сурмы]], CuPbSbS{{sub|3}}. Адкрыты ў 1805 годзе [[Роберт Джэмсан|Р. Джэмсанам]] ''(Robert Jameson)'' і названы ў гонар французскага [[крышталёграф]]а і [[мінеролаг]]а [[Жак Луі Бурнон|Ж. Л. Бурнона]] ''(Jacques Louis de Bournon, 1751—1825)''&lt;ref name=&quot;mindat&quot;&gt;[https://www.mindat.org/min-741.html Bournonite // mindat.org and the Hudson Institute of Mineralogy]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Крышталізуецца ў ортарамбічнай [[Сінгонія|сінгоніі]]. Утварае дыпірамідальныя, таблітчастыя [[Крышталь|крышталі]], кароткапрызматычныя зерні, зярністыя агрэгаты. [[Колер]] ад бледна-шэрага да бясколернага. Бляск металічны. Цвёрдасць 2,5—3 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 5,7—5,9 г/см³. Крохкі.

Выкарыстоўваецца ў якасці [[Руда|руды]] на медзь, свінец, сурму.

== Паходжанне і радовішчы ==
Бурнаніт мае гідратэрмальнае паходжанне. Сустракаецца разам з [[галеніт]]ам, [[пірыт]]ам, [[джэмсаніт]]ам, [[буланжэрыт]]ам, [[сфалерыт]]ам і інш.&lt;ref name=&quot;webmin&quot;&gt;[http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 Бурнонит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808092217/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 |date=8 жніўня 2020 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; У зоне акіслення лёгка змяняецца з утварэннем [[малахіт]]у, сурмянай охры, [[азурыт]]у і [[цэрусіт]]у&lt;ref name=&quot;webmin&quot; /&gt;.

Радовішчы ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[ЗША]], [[Расія|Расіі]] ([[Урал]], [[Забайкалле]], [[Якуція]], [[Далёкі Усход Расіі|Далёкі Усход]]), [[Мексіка|Мексіцы]], [[Перу]], [[Чылі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Казахстан]]е, [[Узбекістан]]е і інш.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|3|Бурнаніт}} — С. 352.
* Горная энциклопедия / Под редакцией Е. А. Козловского.— М.: Советская энциклопедия, 1984—1991.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://webmineral.com/data/Bournonite.shtml#.XMpa9EPgr8s Bournonite Mineral Data // Mineralogy Database]{{ref-en}}
* [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/bournonite.html Бурнонит // Каталог Минералов. Ru]{{ref-ru}}
* [https://www.mindat.org/min-741.html Bournonite // mindat.org and the Hudson Institute of Mineralogy]{{ref-en}}
* [http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 Бурнонит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808092217/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 |date=8 жніўня 2020 }}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)]]
[[Катэгорыя:Мінералы медзі]]
[[Катэгорыя:Мінералы свінцу]]
[[Катэгорыя:Мінералы сурмы]]</text>
      <sha1>hiyk7lcwzdecmg4nd62wjsuc7gydgq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Геакар/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>600822</id>
    <revision>
      <id>5197501</id>
      <parentid>5197190</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5197501</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="6916" sha1="14e2v3jnnlvlnfz7hqczbyzjoay6zxs" xml:space="preserve">.t-geoinfobox td,
.t-geoinfobox th {
	min-width: 120px;
}

.t-geoinfobox td:only-child,
.t-geoinfobox th:only-child {
	text-align: center;
}

.t-geoinfobox-name {
	font-size: 110%;
	padding: 2px;
}

.t-geoinfobox-nickname {
	font-style: italic;
}


/* =========================================================
   АГУЛЬНЫЯ КОЛЕРЫ ГЕАКАРА
   ========================================================= */

/* Пячоры, горныя аб'екты */
.t-geoinfobox-cave th:only-child,
.t-geoinfobox-mount th:only-child {
	background: #e7dcc3;
}

/* Суша (астравы, мацерыкі) */
.t-geoinfobox-surface th:only-child {
	background: #ffe4c4;
}

/* Водныя аб'екты, плошчы */
.t-geoinfobox-blue th:only-child,
.t-geoinfobox-water th:only-child {
	background: #c0daff;
}

/* Падводныя аб'екты */
.t-geoinfobox-underwater th:only-child {
	background: #b0e0e6;
}

/*
 * Раўніны, нізіны, балоты, паркі, лясы і лясніцтвы,
 * запаведнікі, экалагічныя рэгіёны
 */
.t-geoinfobox-green th:only-child {
	background: #d0f0c0;
}

/* Некропалі */
.t-geoinfobox-tomb th:only-child {
	background: #bbbbbb;
}

/* Пустыні, узбярэжжы і пляжы */
.t-geoinfobox-yellow th:only-child {
	background: #fdeaa8;
}

/* Раёны і аб'екты Нью-Ёрка */
.t-geoinfobox-ny th:only-child {
	background: #cbd5c4;
	border: 1px solid #aaaaaa;
}

.t-geoinfobox-ny th:first-child:not(:only-child) {
	background: #cbd5c4;
	text-align: right;
	padding: 0 0.5em;
}

/*
 * Дарожныя збудаванні, смеццевыя палігоны,
 * месцы нараджэння вугалю і нафты
 */
.t-geoinfobox-grey th:only-child {
	background: #eaecf0;
}


/* =========================================================
   ГЕАГРАФІЧНЫЯ РЭГІЁНЫ

   Дызайн на аснове ўкраінскага Шаблон:Континент
   ========================================================= */

/* Агульная шырыня карткі */
.t-geoinfobox-region {
	width: 27em;
}

/* Назвы параметраў */
.t-geoinfobox-region th:first-child:not(:only-child) {
	background: #e8e8e8;
	font-size: 100%;
}

/* Загалоўкі раздзелаў */
.t-geoinfobox-region th:only-child {
	background: #c1ffc1;
}

/* Галоўная шапка карткі */
.t-geoinfobox-region-name {
	background: #c1ffc1;
	height: 36px;
	padding: 0 1px;
	position: relative;
	text-align: center;
	vertical-align: middle;
}

/* Назва рэгіёна ў галоўнай шапцы */
.t-geoinfobox-region-title {
	font-size: 135%;
	font-weight: 600;
	line-height: 1.15;
	padding: 0 55px;
	position: relative;
	z-index: 1;
}

/* Дэкаратыўны компас у шапцы */
.t-geoinfobox-region-icon {
	bottom: 0;
	line-height: 0;
	position: absolute;
	right: 0;
	top: 0;
	z-index: 0;
}

.t-geoinfobox-region-icon img {
	display: block;
	height: 100%;
	max-width: none;
	width: auto;
}

/*
 * Загалоўкі секцый:
 * Геаграфічнае становішча, Тэрыторыя,
 * Насельніцтва, Дзяржавы і тэрыторыі
 */
.t-geoinfobox-region th:only-child:not(.t-geoinfobox-region-name) {
	font-size: 112%;
	font-weight: 600;
	line-height: 1.15;
	text-align: center;
}

/* Подпіс пад картай */
.t-geoinfobox-region .t-geoinfobox-map-caption {
	font-size: 90%;
	padding-top: 0;
	text-align: center;
}

/*
 * Модуль:Wikidata можа абгортваць значэнні
 * ў службовы &lt;ul&gt;.
 * Для колькасных палёў прыбіраем маркер
 * і лішнія водступы.
 */
.t-geoinfobox-region-wikidata &gt; ul {
	list-style: none;
	margin: 0;
	padding: 0;
}


/* =========================================================
   МОРЫ І АКІЯНЫ
   ========================================================= */

.t-geoinfobox-sea {
	width: 27em;
}

/* Назвы параметраў */
.t-geoinfobox-sea th:first-child:not(:only-child) {
	background: #e8e8e8;
	font-size: 100%;
}

/* Блакітны колер замест зялёнага ў рэгіёна */
.t-geoinfobox-sea th:only-child,
.t-geoinfobox-sea .t-geoinfobox-region-name {
	background: #c0daff;
}

/* Назва на мове арыгінала, калі яна ёсць */
.t-geoinfobox-sea-native {
	font-size: 90%;
	font-weight: normal;
	line-height: 1.15;
	padding: 2px 55px 0;
	position: relative;
	z-index: 1;
}

/* Загалоўкі секцый */
.t-geoinfobox-sea th:only-child:not(.t-geoinfobox-sea-name) {
	font-size: 112%;
	font-weight: 600;
	line-height: 1.15;
	text-align: center;
}

/* Подпіс пад картай */
.t-geoinfobox-sea .t-geoinfobox-map-caption {
	font-size: 90%;
	padding-top: 0;
	text-align: center;
}

/* Колькасныя значэнні з Wikidata */
.t-geoinfobox-sea-wikidata &gt; ul {
	list-style: none;
	margin: 0;
	padding: 0;
}
/* =========================================================
   ГОРНЫЯ СІСТЭМЫ
   Дызайн узгоднены з Шаблон:Геаграфічны рэгіён
   і Шаблон:Мора
========================================================= */

/* Агульная шырыня карткі */
.t-geoinfobox-mountain {
	width: 27em;
}

/* Назвы параметраў */
.t-geoinfobox-mountain th:first-child:not(:only-child) {
	background: #e8e8e8;
	font-size: 100%;
}

/* Загалоўкі раздзелаў */
.t-geoinfobox-mountain th:only-child {
	background: #d8c5a3;
}

/* Галоўная шапка карткі */
.t-geoinfobox-mountain-name {
	background: #d8c5a3;
	height: 36px;
	padding: 0 1px;
	position: relative;
	text-align: center;
	vertical-align: middle;
}

/* Назва горнай сістэмы */
.t-geoinfobox-mountain-title {
	font-size: 135%;
	font-weight: 600;
	line-height: 1.15;
	padding: 0 55px;
	position: relative;
	z-index: 1;
}

/* Назва на мове арыгінала */
.t-geoinfobox-mountain-native {
	font-size: 90%;
	font-weight: normal;
	line-height: 1.15;
	padding: 2px 55px 0;
	position: relative;
	z-index: 1;
}

/* Дэкаратыўная выява справа ў шапцы */
.t-geoinfobox-mountain-icon {
	height: 75px;
	position: absolute;
	right: 0;
	top: 0;
	width: 75px;
	z-index: 0;
}

/* Загалоўкі секцый */
.t-geoinfobox-mountain th:only-child:not(.t-geoinfobox-mountain-name) {
	font-size: 112%;
	font-weight: 600;
	line-height: 1.15;
	text-align: center;
}

/* Подпіс пад картай */
.t-geoinfobox-mountain .t-geoinfobox-map-caption {
	font-size: 90%;
	padding-top: 0;
	text-align: center;
}

/* Колькасныя значэнні з Модуль:Wikidata */
.t-geoinfobox-mountain-wikidata &gt; ul {
	list-style: none;
	margin: 0;
	padding: 0;
}</text>
      <sha1>14e2v3jnnlvlnfz7hqczbyzjoay6zxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Сцяпанавіч Каранік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>602904</id>
    <revision>
      <id>5197787</id>
      <parentid>4999379</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:54:07Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5197787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11578" sha1="g2e0t1h69thxnx8byy2cr4cbijyb8gl" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Уладзімір Сцяпанавіч Каранік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі медык і дзяржаўны дзеяч. Член [[Прэзідыум Усебеларускага народнага сходу|Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу]] (з 2024 года).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 студзеня 1973 года ў [[Гродна|Гродне]]. У 1996 годзе скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]].

З 1996 па 2011 год працаваў на розных пасадах у [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава|Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава]] (раней — Навукова-даследчы інстытут анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава). З’яўляўся ўрачом-стажорам, малодшым навуковым супрацоўнікам, навуковым супрацоўнікам аддзялення таракальнай онкапаталогіі, таракальным хірургам (загадчыкам) РНПЦ. З 2011 года займаў пасаду галоўнага ўрача [[Мінскі гарадскі клінічны анкалагічны дыспансер|Мінскага гарадскога клінічнага анкалагічнага дыспансера]].

11 чэрвеня 2019 года прызначаны [[Міністэрства аховы здароўя Беларусі|Міністрам аховы здароўя Беларусі]]&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/vladimir-karanik-naznachen-ministrom-zdravoohranenija-350622-2019/ Владимир Караник назначен министром здравоохранения 11.06.2019.] // [[БелТА]]&lt;/ref&gt;.

22 жніўня 2020 года прызначаны [[Старшыня Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта|старшынёй Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта]]&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-prinjal-reshenie-naznachit-karanika-gubernatorom-grodnenskoj-oblasti-oblastnye-deputaty-403774-2020/ Лукашенко принял решение назначить Караника губернатором Гродненской области, областные депутаты поддержали] // [[БелТА]], 22 жніўня 2020. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка 2025 года прызначаны намеснікам прэм’ер-міністра Беларусі, які будзе курыраваць сацыяльную сферу&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/uladzimir-karanik-naznachany-vitse-premeram-jaki-kuryrue-satsyjalny-blok-142509-2025/ Уладзімір Каранік назначаны віцэ-прэм’ерам, які курыруе сацыяльны блок]&lt;/ref&gt;. Аднак, ужо праз два месяцы, 22 мая 2025 года, быў зняты пасады і прызначаны старшынёй Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі&lt;ref&gt;[https://belta.by/president/view/vladimir-karanik-naznachen-predsedatelem-prezidiuma-nan-belarusi-716430-2025/ Владимир Караник назначен председателем Президиума НАН Беларуси]&lt;/ref&gt;.

== Міжнародныя санкцыі ==
17 снежня 2020 года Караніка ўнеслі ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Два бізнэсоўцы і кампаніі ВПК: хто трапіў пад чарговыя санкцыі і што гэта за кампаніі|url=https://www.svaboda.org/a/31005625.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-12-17|accessdate=2021-09-09}}&lt;/ref&gt;. 26 студзеня 2021 года да санкцый [[ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/01/26/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-01-26|accessdate=2021-09-09|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 18 лютага 2021 года Каранік трапіў у санкцыйны спіс [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=США и Великобритания ввели новые санкции против белорусских чиновников, судей и сотрудников силовых органов|url=https://meduza.io/news/2021/02/19/ssha-i-velikobritaniya-vveli-novye-sanktsii-protiv-belorusskih-chinovnikov-sudey-i-sotrudnikov-silovyh-organov|publisher=[[Meduza]]|date=2021-02-19|accessdate=2021-09-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, 22 сакавіка 2021 года — [[Швейцарыя|Швейцарыі]]&lt;ref&gt;[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2023 года [[Канада]] таксама далучылася да санкцый супраць Караніка&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/323679|title=Санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі пашырыла Канада|date=2023-08-09|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;.

== Кур’ёзныя выпадкі ==
* Наведваючы прадпрыемства «[[Гродна Азот]]», Уладзімір Каранік заявіў, пра тое, што збіты падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэсту ў Беларусі]] супрацоўнікамі [[АМАП]] 16-гадовы падлетак, які знаходзіўся ў [[кома|коме]], «атрымаў у морду», таму што быў атручаны «псіхатропамі». Аднак адвакат падлетка абверг словы губернатара заявіўшы, што ў арганізме хлопца не было ні алкаголю, ні наркатычных рэчываў. Дакументальна гэта адлюстравана ў эпікрызе і гісторыі хваробы&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://telegraf.by/obshhestvo/nu-estestvenno-v-mordu-poluchil-karanik-rasskazal-rabochim-grodno-azota-pro-16-letnego-protestujushhego-pod-psihotropami-no-v-medspravke-vse-ne-tak/|title = «Ну, естественно, в морду получил» — Караник рассказал рабочим «Гродно-Азота» про 16-летнего протестующего под психотропами. Но в медсправке все не так|date = 2020-08-27|work = [[Telegraf.by]]|language = ru|accessdate = 2021-05-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210120131959/https://telegraf.by/obshhestvo/nu-estestvenno-v-mordu-poluchil-karanik-rasskazal-rabochim-grodno-azota-pro-16-letnego-protestujushhego-pod-psihotropami-no-v-medspravke-vse-ne-tak/|archivedate = 20 студзеня 2021|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

* [[9 мая]] [[2021]] года на [[мітынг]]у, які быў прысвечаны [[Дзень Перамогі|Дню Перамогі]], Уладзімір Каранік заявіў, што «Менавіта пад гэтым сцягам [маецца на ўвазе [[Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь]]] мы з’ядналі краіну» і «ўзялі Берлін». Аднак, [[сцяг Беларускай ССР]], які з’яўляецца мадыфікацыяй сучаснага сцяга, быў зацверджаны толькі ў [[1951]] годзе&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.belta.by/regions/view/karanik-9-maja-prazdnik-nepodvlastnyj-vremeni-440708-2021/|title = Караник: 9 Мая - праздник, неподвластный времени|author = |date = 2021-05-09|work = [[БелТА]]|language = ru|accessdate =2021-05-13}}&lt;/ref&gt;.
* Паводле апытання СМІ, патрапіў у топ-5 самых нелюбімых чыноўнікаў Беларусі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hrodna.life/2023/06/20/really-bad-guy/|title=Гродзенец патрапіў у топ-5 самых нелюбімых чыноўнікаў Беларусі. Хто гэта?|work=[[Hrodna.life]]}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[ордэн Айчыны]] ІІІ ступені (2020)&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32000474&amp;p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 снежня 2020 года № 474 «Аб узнагароджанні»]&lt;/ref&gt;.

== Прозвішча ==
Прозвішча мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Ka-ranas''. Ёсць латышскае прозвішча ''Karans'' і з тымі ж асновамі ''Ranka''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=216}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}}
{{Прэзідэнты і Старшыні Прэзідыума НАНБ}}
{{Старшыні Гродзенскага аблвыканкама}}
{{Міністры аховы здароўя Беларусі}}
{{Палітычны крызіс у Беларусі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Каранік Уладзімір Сцяпанавіч}}
[[Катэгорыя:Анколагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Старшыні Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі РНПЦ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]]
[[Катэгорыя:Члены Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу]]
[[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>g2e0t1h69thxnx8byy2cr4cbijyb8gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баі за Ідліб (2012—2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>612225</id>
    <revision>
      <id>5197546</id>
      <parentid>5156704</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59425" sha1="lr0ghl5eqfpr5htvmjn2gse3osuz3ir" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт = Баі за Ідліб
|частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]]
|дата = з [[2012]] па сакавік [[2020]] года
|месца = [[Ідліб]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]
|вынік = усталяваны рэжым спынення агню
|праціўнік1 = 
* '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''':
** [[File:Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg|20px]] [[Узброеныя сілы Сірыі]]
** [[Файл:National Defence Force Syria Logo.jpg|20px]] [[Нацыянальныя сілы абароны]]
** [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|20px]] [[Хезбала]]
** {{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]]
** [[File:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]] [[Ліва аль-Кудс]]
** {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Фаціміюн]]
* '''{{Сцягафікацыя|Іран}}''' &lt;small&gt;(з 2013)&lt;/small&gt;
* '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''' &lt;small&gt;(з 2015)&lt;/small&gt;
----
'''{{Сцягафікацыя|ЗША}}''' &lt;small&gt;(з 2014)&lt;/small&gt;
|праціўнік2 = 
* {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Сірыйская апазіцыя]]''':
** [[Сірыйская свабодная армія]]
** [[Сірыйская нацыянальная армія]]
** [[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|20px]] [[Ахрар аш-Шам]]&lt;ref name=Champrass&gt;{{cite news |title=BBC Arabic: Groups affiliated to al-Qaeda carry out acts of terror |url=http://www.champress.net/index.php?q=en/Article/view/7707 |publisher=Champress |date=18 September 2012 |access-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724123517/http://www.champress.net/index.php?q=en%2FArticle%2Fview%2F7707 |archive-date=24 ліпеня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
** [[File:Flag of the Al-Nusra Front.svg|20px]] [[Фронт аль-Нусра]] &lt;small&gt;(да 2016)&lt;/small&gt;
** [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] &lt;small&gt;(з 2017)&lt;/small&gt;
** [[Брыгада пакутнікаў Ідліба]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |title=Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive |work=TIME |date=11 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708075808/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |archive-date=July 8, 2013 }}&lt;/ref&gt;
** {{Сцяг|Джыхад}} [[Мальхама Тактыкал|ПВК «Malhama Tactical»]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
'''{{Сцягафікацыя|Турцыя}}''' &lt;small&gt;(з 2020)&lt;/small&gt;
|камандзір1 =
|камандзір2 = 
|сілы1 =
|сілы2 =
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты =
}}
'''Баі за Ідліб''' — ваенныя дзеянні за буйны горад [[Ідліб]] (звыш 100 тыс. насельніцтва), размешчаны на паўночным захадзе [[Сірыя|Сірыі]], а пазней — за кантроль над аднайменнай правінцыяй падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] з [[2011]] года па цяперашні час, паміж [[Узброеныя сілы Сірыі|узброенымі сіламі Сірыі]] і [[Сірыйская апазіцыя|сіламі апазіцыі]].

Горад з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай правінцыі і мае стратэгічнае значэнне, бо размешчаны паблізу мяжы з [[Турцыя]]й, адкуль баевікі атрымліваюць падмацавання і ўзбраенне (гл. [[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі#Турцыя]])

== Перадгісторыя ==
У [[2011]] годзе, услед за [[Паўстанне ў Дар’а (2011)|падзеямі ў Дэр’а]], правінцыю Ідліб ахапілі хваляванні і антыўрадавыя выступы. Узброеныя напады на прадстаўнікоў улады пачаліся тут яшчэ ў красавіку. Так, [[6 чэрвеня]] сірыйскія [[сілавікі]] ў горадзе Джыср-эш-Шугур на ўсходзе правінцыі Ідліб страцілі, у тым ліку падчас нападу на штаб-кватэры гарадской паліцыі і спецслужбаў, па афіцыйных даных, забітымі 120 чалавек.

== Першая бітва за Ідліб (2012 год) ==
З пачаткам грамадзянскай вайны горад быў заняты паўстанцамі. Яны кантралявалі яго некалькі месяцаў, калі ў іх атрымлівалася супрацьстаяць нападам з боку ўрадавых сілаў.

З 10 па 13 сакавіка [[2012]] года ўзброенымі сіламі Сірыі была праведзена ваенная аперацыя з мэтай ачысткі горада ад сіл апазіцыі. За тыдзень да гэтага адбылося нарошчванне ваеннай сілы і пачалася падрыхтоўка да штурму (так, [[9 мая]] калона з 42 танкаў і 131 транспарту з ваеннымі накіраваліся ў бок Ідліба). Населены пункт абаранялі 1000-1300 паўстанцаў, мелася 2 [[танк]]і&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201231134134172536.html|title=Syrian forces assault Idlib amid peace talks|work=Al Jazeera English}}&lt;/ref&gt;. [[13 сакавіка]] пасля зацятых баёў урадавыя войскі занялі горад&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб]&lt;/ref&gt;.

Урадавыя войскі страцілі 7 салдат забітымі, 6 танкаў выведзены са строю&lt;ref name=Xinhua&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-03/11/c_131460551.htm|title=Syrian troops conduct &quot;qualitative&quot; operation in Idlib: media|work=Xinhua}}&lt;/ref&gt;. Абаронцы страцілі 36&lt;ref name=Xinhua/&gt;&lt;ref name=survivors&gt;{{cite news| url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/they-drove-tanks-over-the-bodies-survivors-tell-od-the-horrors-of-idlib/story-fnb64oi6-1226303711165 | first=Anthony | last=Loyd | title=Syrian survivors tell of Idlib massacre | date=19 March 2012 | work=The Australian}}&lt;/ref&gt;-52 забітымі, 130 палоннымі&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.presstv.ir/detail/231472.html 130 armed men surrender to Syrian authorities in Idlib]// PressTV {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315204557/http://www.presstv.ir/detail/231472.html |date=15 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/idlib-mar-14-2012-1543|title=Idlib - Mar 14, 2012 - 15:43|work=Al Jazeera Blogs}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У ліпені таго ж года паведамлялася, што большая частка правінцыі Ідліб зноў апынулася пад кантролем паўстанцаў&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html СМИ: Сирийский Идлиб полностью перешел в руки повстанцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911071514/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html |date=11 верасня 2017 }} // Росбалт, июль 2012&lt;/ref&gt;.

== Падзенне Ідліба ==
У сакавіку [[2015]] года ў Ідлібе пачаліся баявыя дзеянні паміж урадавай арміяй і атрадамі тэрарыстычных груп розных ісламісцкіх арганізацый, аб’яднаных у т.зв. «[[Армія заваёвы|Армію Заваёвы]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/03/25/idlib-anons.html|title=Полторы тысячи боевиков напали на сирийский город Идлиб|date=2015-03-25|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/03/28/n_7058317.shtml|title=Исламисты захватили сирийский город Идлиб|date=2015-03-28|publisher=Газета.ру|access-date=2015-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Qaeda, allies seize Syria's Idlib city in blow to regime|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3015890/Syrias-Idlib-city-falls-Qaeda-affiliate-allies-monitor.html |date=28 March 2015 |publisher=AFP |access-date=4 April 2015}}&lt;/ref&gt;.

На наступны дзень баевікам удалося адбіць чатыры кантрольна-прапускныя пункты, якія яны страцілі напярэдадні. Увесь дзень баі ішлі ля ўезду ва ўсходнюю частку горада. Увечары, па паведамленнях уладаў, у Ідліб прыбыла 11-я бранятанкавая дывізія і правяла контратаку ў прамысловым раёне горада. Пры спробе напасці на блок-пост сірыйскай арміі быў ліквідаваны адзін з верхаводаў групоўкі «[[Ахрар аш-Шам]]» — Абу Джаміль Юсуф Кутуб. У гэты ж дзень загінуў і палявы камандзір мясцовага праўрадавага падраздзялення «[[Хезбала|Хезбала]]» — Аль Хадж Вала&lt;ref name=&quot;hezbollah&quot;&gt;{{cite web|url=http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|title=مقتل أول قائد ميداني لحزب الله في معركة تحرير مدينة إدلب|work=Siraj Press|access-date=2017-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713112709/http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|archive-date=2015-07-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Да канца другога дня баёў ісламістам удалося захапіць 17 кантрольна-прапускных пунктаў і армейскіх блокпастоў&lt;ref name=&quot;rages&quot;&gt;{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/heavy-fighting-rages-syrian-city-idlib-29918311|title=Syrian Government Shells Kill 18 in South, Activists Say|work=ABC News|access-date=26 March 2015}}&lt;/ref&gt;.

Пасля пяці дзён баёў камандаванне сірыйскай арміі прыняло рашэнне адступіць з горада. Такім чынам, Ідліб з насельніцтвам у 100 тысяч чалавек стаў другім горадам, пасля Ракі, які цалкам перайшоў пад кантроль джыхадзістаў&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20150328/1055112460.html Боевики-исламисты захватили крупный город Идлиб в Сирии] // РИА Новости, 2 июля 2015&lt;/ref&gt;.

Падчас адступлення ўрадавых войскаў былі пакараны смерцю 15 зняволеных, якія знаходзіліся ў мясцовым аддзяленні разведкі&lt;ref name=&quot;affiliate&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24782413.html|title=Al Qaida affiliate seizes major city in northern Syria|work=McClatchyDC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/pro-assad-forces-executed-prisoners-fleeing-idlib-monitor-1257698880|title=Syrian forces executed prisoners before fleeing Idlib: Monitor|work=Middle East Eye}}&lt;/ref&gt;. Па паведамленнях апазіцыі, 36 салдат урадавай арміі былі пакараны смерцю за перадачу паўстанцам разведданых для наступлення.

У маі ісламісты кантралявалі ўжо ўсю тэрыторыю правінцыі&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.com/2015/05/29/syrian-rebels-seize-last-city-in-idlib-province-eye-damascus/ Сирия: экстремисты контролируют провинцию Идлиб] // Euronews, май 2015&lt;/ref&gt;.

== Далейшае супрацьстаянне ==
=== 2015 ===
[[20 снежня]] [[2015]] цэнтр горада быў падвергнуты бамбардзіроўцы з паветра, з прычыны чаго, па непацверджанай інфармацыі, загінулі 45 чалавек і 170 атрымалі раненні, у тым ліку і дзеці&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/news/worldnews/reuters-v-rezultate-aviaudara-rossiyskoy-aviacii-po-idlibu-pogibli-bolee-40-chelovek-111749.html В результате авиаудара российской авиации по Идлибу погибли более 40 человек] // [[Reuters]] с gordonua.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;[http://www.aljazeera.com/news/2015/11/20-killed-russian-air-strike-syrian-market-151129082103978.html «Russia blamed for deadly air strike in Syria's Idlib»]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wpost&quot;&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/russian-airstrikes-in-syria-blamed-for-scores-of-civilian-deaths/2015/12/20/a29e4df2-a731-11e5-b596-113f59ee069a_story.html Russian airstrikes in Syria blamed for scores of civilian deaths] // washingtonpost.com&lt;/ref&gt;. Прадстаўнікі апазіцыі паведамілі, спасылаючыся на мясцовых жыхароў, што ўдары былі нанесены па мясцовым рынку, жылым дамам і адміністрацыйным будынкам&lt;ref name=&quot;wpost&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc_20_dec&quot;&gt;[http://www.bbc.com/russian/international/2015/12/151220_syria_russia_air_strikes_victims «Активисты в Сирии: РФ разбомбила Идлиб, десятки убитых»] // Би-Би-Си, 20 декабря 2015&lt;/ref&gt;. Усяго было нанесена восем удараў&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;/&gt;. Па сцвярджэннях сірыйскай апазіцыі, удары нанесла расійская авіяцыя&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wpost&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc_20_dec&quot; /&gt;. Расійскі бок адхіліў абвінавачванні ў бамбардзіроўцы грамадзянскага насельніцтва Сірыі, назваўшы іх фэйкам&lt;ref&gt;[https://www.amnesty.org/en/documents/mde24/3129/2015/ru/ «Россия отказывается признавать убийство гражданских лиц в Сирии»],  Amnesty International, 23 December 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;18 декабря 2015 г. Совет Безопасности ООН единогласно принял резолюцию, осуждающую атаки мирного населения в Сирии. 21 декабря Amnesty International выпустила [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/syria-russias-shameful-failure-to-acknowledge-civilian-killings/ отчет], обвиняющий Россию в систематических атаках мирного населения в Сирии. Представители Министерства обороны РФ назвали отчет «фейком» ([http://www.bbc.com/russian/news/2015/12/151223_amnesty_russia_syria_reaction «Минобороны России назвало фейком доклад Amnesty об авиаударах в Сирии»]). Пресс-секретарь Президента России В. Путина Дмитрий Песков заявил, что «... в Кремле доклада не видели.» ([http://ria.ru/syria_chronicle/20151223/1347339494.html «Песков: в Кремле не видели доклад Amnesty International по Сирии»]).&lt;/ref&gt;.

=== 2016 ===
На поўнач ад Ідліба, паміж правінцыяй і сірыйска-турэцкай мяжой, размешчаны раён Афрын, перайшоў курдскім «[[атрады народнай самаабароны|атрадам народнай самаабароны]]» (YPG), якія Анкара лічыць адгалінаваннем ад забароненай у Турцыі [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана (РПК)]].

[[2015]]—[[2016]] гг. — раён Байырбуджак, размешчаны недалёка ад правінцыі Ідліб і сірыйска-турэцкай мяжы, і населены пераважна туркаманамі, на працягу некалькіх месяцаў падвяргаўся бамбардзіроўкам.

=== 2017 ===
[[4 красавіка]] [[2017]] — [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|інцыдэнт з хімічнай зброяй у Хан-Шэйхуне]] (89 загінулых).

[[4 мая]] на перамовах у [[Астан]]е [[Расія]]й, [[Турцыя]]й і [[Іран]]ам падпісаны мемарандум аб стварэнні ў Сірыі зон бяспекі. Згодна з дакументам, правінцыя Ідліб, якая на той момант заставалася адзіным рэгіёнам у Сірыі, практычна цалкам кантраляваным сіламі апазіцыі, стала часткай самай шырокай, першай зоны дээскалацыі; акрамя Ідліба, у яе таксама ўвайшлі мяжуючыя з ім паўночныя раёны правінцыі Латакія, заходнія раёны правінцыі Алепа і паўночныя раёны правінцыі Хама. Турцыі (якая, разам з Расіяй і Іранам, з’яўляецца краінай-гарантам перамір’я ў Сірыі) было прапанавана ажыццяўляць кантроль над дадзенай зонай дээcкалацыі; турэцкі бок паставіўся да гэтай прапановы пазітыўна. На думку экспертаў, Расія ніякіх сваіх інтарэсаў у Ідлібе не мела і цалкам гатова пагадзіцца з тым, што гэтая правінцыя стане турэцкай зонай уплыву, і «менавіта таму расійскі бок не падтрымліваў жаданне законнага сірыйскага ўрада пачаць ваенныя дзеянні ў Ідлібе». Таксама ў сітуацыю ў Ідлібе не збіраліся ўмешвацца [[ЗША]], якія мелі сваю сферу ўплыву на ўсходзе Сірыі&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/army/2017/05/17/10678145.shtml Турции предложили контроль за зоной деэскалации в Идлибе] // gazeta.ru, 17 мая 2017&lt;/ref&gt;.

У ліпені ў правінцыі Ідліб адбыліся кровапралітныя сутыкненні паміж рознымі групамі баевікоў. Жорсткія баі паміж узброенымі фарміраваннямі за ўплыў у рэгіёне і кантроль над каналамі паставак тэхнікі, узбраення і харчоў з Турцыі працягваліся на працягу некалькіх дзён і прывялі да сотняў забітых і параненых баевікоў&lt;ref&gt;[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201707220920-qnj4.htm Кровавая бойня в Идлибе: уничтожены и ранены сотни боевиков] // ТК Звезда, 22.07.2017&lt;/ref&gt;

У жніўні, з-за сутыкненняў паміж рознымі групамі баевікоў, кантроль над правінцыяй Ідліб амаль цалкам замацаваўся за групоўкай «[[Фронт аль-Нусра]]». Аднак у дадзены яна момант перажывала дэфіцыт фінансавання з боку «замежных заступнікаў». Жаласны фінансавы стан і неабходнасць кантраляваць вялікую тэрыторыю прывёў да таго, што члены дробных баявых атрадаў «Фронт ан-Нусры» пачалі прадаваць браніраваную тэхніку і ўзбраенне ўрадавым войскам&lt;ref&gt;[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201708122052-bnmn.htm Террористы в Идлибе от безысходности продают танки сирийским военным] // ТК Звезда, 12 авг 2017&lt;/ref&gt;.

Верасень: сірыйская апазіцыя падтрымала ідэю стварэння зоны дээскалацыі ў Ідлібе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/syria/20170904/1501726298.html Сирийская оппозиция поддержала идею создания зоны деэскалации в Идлибе] // РИА, 4 сен 2017&lt;/ref&gt;.

[[9 снежня]] армія Сірыі пры падтрымцы ПКС РФ увайшла ў Ідліб, [[10 снежня]] УС САР прасоўвалася ўглыб правінцыі.

[[12 снежня]] — урадавыя войскі адбілі новыя тэрыторыі ў «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]» блізу Галанскіх вышынь, элітнае падраздзяленне сірыйскай арміі «Сілы Тыгра» было гатова пачаць наступленне на Ідліб.

[[13 снежня]] — камандаванне сірыйскай арміі рыхтавала ўдарную групоўку войскаў для ваеннай аперацыі ў правінцыі Ідліб.

[[14 снежня]] — армія Сірыі рыхтавала да штурму апірышча «Джэбхат ан-Нусры» і базы «Den of Asps».

[[15 снежня]] — расійскія самалёты нанеслі бомбавыя ўдары па умацраёнах групоўкі «Джэбхат ан-Нусра» ў населеных пунктаў Абу-Далі, Абу-Тэнаха і Мушарыфа, наносячы вялікую шкоду абароне джыхадзістаў.

[[21 снежня]] — САА пачала штурм пазіцый «Джэбхат ан-Нусры» ў Абу-Далі.

[[25 снежня]] — САА і ПКС РФ завяршылі падрыхтоўку да наступлення ў Ідлібе і ў апошнія дні 2017 года пачалі аперацыю ў правінцыі, штодня вяртаючы асобныя вёскі пад свой кантроль.

[[27 снежня]] — «Сілы Тыгра» пры падтрымцы ПКС РФ зачысцілі ад баевікоў тры населеныя пункты на поўдні правінцыі Ідліб.

[[28 снежня]] — «Тыгры» пры падтрымцы ПКС РФ вызвалілі Абу-Далі ў правінцыі Ідліб.

[[30 снежня]] — урадавыя войскі Сірыі паспяхова працягвалі буйнамаштабнае наступленне на поўдні правінцыі Ідліб, усё бліжэй прабіваючыся да стратэгічнай ваеннай базе Абу-эд-Духур.

=== 2018 ===
[[1 студзеня]] [[2018]] года — адбыўся магутны выбух каля турмы «Ан-Нусры» паблізу горада Ідліб.

[[6 студзеня]] — у паўднёвай частцы правінцыі Ідліб працягнулася поўнамаштабная аперацыя сірыйскай арміі. Пасля масіраванага ўдару расійскай авіяцыі ўрадавыя войскі вызвалілі населеныя пункты Шэйх Барака і Ум Мавалаят, размешчаныя на поўдзень ад горада Сінджар, а таксама вёскі Хава, Тэль Амара і Расм Аль-Саід на ўсход ад яго.

[[7 студзеня]] — урадавыя войскі Сірыі і іх саюзнікі вызвалілі ад баевікоў групоўкі «Джэбхат ан-Нусра» стратэгічна важны населены пункт Сінджар на паўднёвым усходзе правінцыі Ідліб, за 15 км ад ваеннай авіябазы Абу-Духур.

[[10 студзеня]] — САА і атрады народнага апалчэння вызвалілі ад праціўніка ваенны аэрадром Абу-Духур за 50 км ад горада Ідліб, аднак на наступны дзень былі выбіты байцамі «Хаят Тахрыр аш Шам». Станам на [[14 студзеня]] сірыйская армія працягвала атачаць і рыхтавалася да фінальнага штурму авіябазы.

[[20 студзеня]] — урадавыя войскі Сірыі ўзялі пад свой кантроль авіябазу і прыступілі да штурму горада Абу-Духур.

[[22 студзеня]] — САА, пры дапамозе ПКС РФ, вызваліла горад Абу-Духур у правінцыі Ідліб.

29 студзеня — САА выбіла ісламістаў з вышыні Тэль-Азу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://warfiles.ru/173338-saa-vybili-islamistov-s-vysoty-tel-azu.html|title=САА выбили исламистов с высоты Тель-Азу|website=Военные материалы|date=29 января 2018}}&lt;/ref&gt;.

31 студзеня — САА пры падтрымцы ВКС РФ вызваліла горад Мушэрыфа. «Сілы Тыгра» пры падтрымцы ПКС РФ і ВПС САР прасоўваліся да стратэгічнага горада Серакіб.

[[1 лютага]] — 5 мірных жыхароў загінулі і вялікая колькасць грамадзянскіх асоб атрымалі раненні ў выніку паветранага ўдару ў раёне Серакіба.

2 лютага — «Сілы Тыгра» завяршылі аперацыю ў Ідлібе і рыхтаваліся да перакідання на іншы фронт, САА рыхтаваліся да вырашальнага штурму Серакіба&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://riafan.ru/1022130-siriya-segodnya-sily-tigra-i-respublikanskaya-gvardiya-saa-obedinili-aleppo-i-idlib-v-odin-front|title=Сирия сегодня: «Силы Тигра» и Республиканская гвардия САА объединили Алеппо и Идлиб в один фронт|website=Федеральное Агентство Новостей|date=2 Февраля 2018|access-date=28 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205072102/https://riafan.ru/1022130-siriya-segodnya-sily-tigra-i-respublikanskaya-gvardiya-saa-obedinili-aleppo-i-idlib-v-odin-front|archive-date=5 лютага 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

3 лютага — сірыйская армія знаходзілася за 15 км ад Серакіба. Штурмавік [[Су-25]] ПКС РФ збіты баевікамі «Хаят Тахрыр аш-Шам» у Ідлібе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2983802|title=Reuters: боевики &quot;Хайят Тахрир аш-Шам&quot; взяли ответственность за атаку на российский Су-25|website=Вести.ru|date=4 февраля 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mignews.com/news/disasters/040218_115841_96519.html|title=Российский Су-25 сбили боевики &quot;Хайат тахрир аш-Шам&quot;|website=MIGnews.com|date=4 февраля 2018}}&lt;/ref&gt;. Лётчык катапультаваўся, але загінуў у баі з паўстанцамі&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

8 лютага — сірыйскія войскі вялі баі на подступах да горада Серакіб.

У ліпені «Джэбхат ан-Нусра» і «Тахрыр Сурыя» вялі цяжкія баі за раёны горада Ідліб.

З 15 жніўня ўдары авіяцыі ВПС Сірыі і расійскіх ПКС па пазіцыях «Хаят Тахрыр аш-Шам» і «Ісламскай партыі Туркестана» ў правінцыі Ідліб былі прыпынены. Адноўленыя ўдары былі з 4 верасня.

14 кастрычніка быў заняты стратэгічна важны горад Сінджар&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/28962933.html] // Радио «Свобода»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/world/2018/9/15/941824.html Почему сирийская армия до сих пор не начала операцию в Идлибе] // Взгляд, 15 сентября 2018&lt;/ref&gt;.

=== 2019 ===
У лютым [[2019]] года ПКС РФ аднавілі ўдары па апорных пунктах баевікоў у паўднёвай частцы правінцыі Ідліб.

Увесну авіяўдары сталі наносіць масіўней: 13 сакавіка, упершыню з верасня 2018 года, былі задзейнічаныя асноўныя сілы ПКС у бамбардзіроўцы пазіцый тэрарыстаў. Таксама заўважана нарошчванне ваенна-паветранай тэхнікі Расіі на авіябазе Хмеймім. У красавіку ўдары ПКС па складах і пазіцыях «Хаят Тахрыр аш-Шам» аднавіліся: быў знішчаны аб’ект, дзе вырабляліся ракеты для РСЗА, якой баевікі абстрэльвалі жылыя кварталы Латакіі і Мас’яфа. 28 красавіка баевікі паспрабавалі нанесці ўдар з рэактыўных сістэм залпавага агню і самаробных ўдарных беспілотнікаў па расійскай авіябазе Хмеймім, аднак дадзеная атака скончылася няўдала для баевікоў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.utro.ru/army/2019/04/29/1398626.shtml|title=Российскую базу в Сирии обстреляли ракетами|publisher=www.utro.ru|access-date=2019-05-07}}&lt;/ref&gt;. Расійскія сілы не панеслі страт ні ў асабістым складзе, ні ў тэхніцы, а ўсе ракеты і беспілотнікі былі перахопленыя і збітыя сіламі СПА авіябазы. У канцы красавіка і пачатку мая да бамбардзіроўкам далучыліся ВПС Сірыі. Паралельна з Ідлібам удары наносіліся на поўначы Хамы, па аб’ектах баевікоў «Джэйш аль-Іза». Таксама Сірыйская Арабская Армія пачала сцягваць цяжкую ваенную тэхніку на поўдзень Ідліб і поўначы Хамы. Баевікі абвясцілі мабілізацыю сваіх сіл і пачалі сцягваць падмацаванні, у тым ліку і элітныя сілы з поўначы Алепа, на ўсход і поўдзень правінцыі Ідліб&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/world/42134448-rossiyskie-voennye-soobschili-ob-obedinenii-boevikov-v-idlibskoy-zone/|title=РФ предупредила о масштабном ударе боевиков в Сирии|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|access-date=2019-05-07}}&lt;/ref&gt;.

[[5 мая]] Сірыйская Арабская Армія атрымала каманду на штурм правінцыі Ідліб і поўначы Хамы, урадавыя войскі пачалі наступленне.

18 мая на франтах Хамы, Латакіі, і ў тым ліку Ідліб увайшоў у сілу рэжым спынення агню на 72 гадзіны. Баявыя дзеянні былі прыпыненыя ў сувязі з [[Рамадан]]ам.

11 чэрвеня ПКС Расіі аднавілі ўдары па пазіцыях тэрарыстаў у Ідлібе. 19 чэрвеня яны разбамбілі майстэрні і склады баевікоў у сірыйскім Ідлібе. Акрамя горада Ідліб, расійская і сірыйская авіяцыя нанесла ўдары па пазіцыях баевікоў у гарадах Кансафра, Марат ан-Нума, Серакіб, Хан Шэйхун, Арыха, Кафра Саджна і шэрагу іншых паселішчаў рэгіёна «Вялікі Ідліб» (правінцыі Хама і Ідліб, часткі рэгіёнаў Алепа і Латакія).

27 чэрвеня Сірыйская армія рыхтавала наступленне на стыку правінцый Хама і Ідліб. «Хаят Тахрыр аш-Шам» сцягвала сілы і ўзбраенне ў тым жа рэгіёне.

30 чэрвеня [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] нанеслі авіяўдар на захадзе Алепа і па Вялікаму Ідлібу, знішчыўшы палявых камандзіраў групоўкі «Хурас ад-Дзін», падпарадкавальнай [[Аль-Каіда|Аль-Каідзе]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190701/1556087115.html|title=США нанесли авиаудар по позициям &quot;Аль-Каиды&quot;* на северо-западе Сирии|date=20190701T1511+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-07-04}}&lt;/ref&gt;. Гэта першы ўдар заходніx інтэрвентаў па Ідлібе з 2017 года.

1 верасня ВПС ЗША здзейснілі авіяўдар па Ідлібу, які прывёў да шматлікіх ахвяраў і разбурэнняў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190901/1558126285.html|title=Удар США по Идлибу привел к многочисленным жертвам и разрушениям|date=20190901T1141+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-09-01}}&lt;/ref&gt;.

[[20 лістапада]] Сірыйская армія аднавіла наступленне на паўднёвым усходзе Ідліба. Вайскоўцы сумесна са спецназам штурмавалі абарону баевікоў групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шама» ў горадзе Мушарыфа Аш-Шмаль. Пасля непрацяглага бою сірыйскія ваенныя ўстанавілі поўны кантроль над горадам. У выніку гэтага прасоўвання армія Сірыі здолела накіраваць свае сілы на поўнач ад горада Ум-Халал. Па інфармацыі выдання AMN, наступленне Сірыйскай Арабскай арміі на паўднёвым усходзе Ідліба прызначана для размяшчэння іх войскаў на паўднёва-ўсходнім флангу Марат-ан-Нума, які з’яўляецца асноўным апорай узброеных сіл уздоўж шашы Ідліб—Хама&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.ru/near-east/armiya-sirii-vozobnovila-nastuplenie-v-idlibe/|title=Армия Сирии возобновила наступление в Идлибе|publisher=NEWS.ru|lang=ru|access-date=2019-12-24}}&lt;/ref&gt;.

У ноч на [[1 снежня]] ў раёне населенага пункта Іджаз ішлі баі. У ходзе контрнаступлення байцы ўрадавых войскаў змаглі ўзяць горад пад кантроль. Ваенныя выціснулі з ваколіц пасёлка баевікоў кааліцыі «Хаят Тахрыр аш-Шам»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://politexpert.net/175076-siriiskaya-armiya-tesnit-boevikov-an-nusry-v-provincii-idlib|title=Сирийская армия теснит боевиков «Ан-Нусры» в провинции Идлиб|author=Анастасия Дроздецкая|publisher=ПолитЭксперт|lang=ru-RU|access-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090822/https://politexpert.net/175076-siriiskaya-armiya-tesnit-boevikov-an-nusry-v-provincii-idlib|archive-date=19 снежня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[18 снежня]] каля сотні баевікоў на танках і БТРах атакавалі пазіцыі сірыйскай арміі ў Таманы і на вышыні ў раёне Зайтуны. Атакі праводзілі баевікі ўзброеных груповак «Хаят Тахрыр аш-Шам», «Хурас Ад-Дзін» і «[[Сірыйская нацыянальная армія]]». Напад прайшоў з двух пунктаў: ​​у раёне населенага пункта Таманы ў наступленні пры падтрымцы двух танкаў і БТР перайшлі каля 40 чалавек. Пры гэтым яшчэ да 60 членаў незаконных узброеных фарміраванняў, прарабіўшы праход у мінным загародзе, паспрабавалі завалодаць вышынёй на поўнач ад населенага пункта Зайтуна. Сірыйская армія адбіла ўсе атакі, знішчыўшы адзін танк і адзін бронетранспарцёр тэрарыстаў. Пазней каля 200 баевікоў пры падтрымцы дзесяці аўтамабіляў падвышанай праходнасці з усталяваным на іх буйнакаліберным узбраеннем атакавалі пазіцыі ўзброеных сіл у раёне населеных пунктаў Ум-Халахіль і Зарзур. Пры адбіцці нападу знішчаныя тры баевікі, 12 сірыйскіх вайскоўцаў атрымалі раненні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20191218/1562554596.html|title=На сирийскую армию напали сотни боевиков|date=20191218T2205+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}&lt;/ref&gt;.

[[19 снежня]] пры двух масавых нападах баевікоў загінулі 17 вайскоўцаў і яшчэ 42 салдата атрымалі раненні. Абедзве атакі былі адбіты, знішчаныя і параненыя да 200 тэрарыстаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://life.ru/t/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/1262664/v_idlibie_17_siriiskikh_voiennykh_poghibli_otrazhaia_ataku_chietyriokhsot_boievikov|title=В Идлибе 17 сирийских военных погибли, отражая атаку четырёхсот боевиков|date=2019-12-20|publisher=Life.ru|lang=ru|access-date=2019-12-24}}&lt;/ref&gt;.

[[20 снежня]] САА абвясціла аб пачатку другога этапу наступальнай аперацыі ў правінцыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20191219/1562615524.html|title=СМИ сообщили о новой военной операции сирийской армии в Идлибе|date=20191219T2240+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}&lt;/ref&gt;. За некалькі гадзін баёў сірыйскім вайскоўцам атрымалася выбіць баевікоў з горада Ум-Джалал. Пазней пад кантроль урадавых сіл перайшлі пасёлкі Рабiя, Шаар і Хiрбет&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2019/12/20/armiya-asada-osvobodila-derevnyu-na-yuge-idliba|title=Армия Асада освободила деревню на юге Идлиба|publisher=EADaily|lang=ru|access-date=2019-12-24}}&lt;/ref&gt;.

[[21 снежня]] САА і саюзныя ёй апалчэнні пасля зацяжных баёў з «Тахрыр аш-Шам» занялі тры пасёлкі на паўднёвым усходзе правінцыі. ПКС РФ нанеслі з паветра кропкавыя ўдары па размяшчэнні джыхадзістаў у раёне пасёлка Серакім, а таксама ля вёсак Ханас-Субуль і Тэль-Манас.

[[22 снежня]] сірыйскія ўрадавыя сілы ў правінцыі Ідліб адбілі некалькі нападаў баевікоў на свае пазіцыі, але страцілі забітымі шэсць чалавек, яшчэ 13 вайскоўцаў атрымалі раненні. Таксама сірыйскія ваенныя вызвалілі некалькі вёсак у правінцыі Ідліб&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20191222/1562692123.html|title=Сирийские военные освободили несколько деревень в провинции Идлиб|date=20191222T1314+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}&lt;/ref&gt;.

=== 2020 ===
{{Main|Наступленне на паўночным захадзе Сірыі}}
[[Файл:Maarat Al-Numan Offensive (2019).svg|thumb|right|250px|Наступленне Сірыйскай арміі. Студзень—люты 2020.]]
12 студзеня ў поўнач увайшло ў сілу спыненне агню ў правінцыі Ідліб, пра якое дамовіліся Расія і Турцыя.

Увечары 15 студзеня спыненне агню ў Ідлібе было сарванае. У адказ на абстрэлы з боку баевікоў сірыйскія ўрадавыя войскі на ўсходзе правінцыі нанеслі артылерыйскі ўдар па пазіцыях ісламісцкага альянсу «Хаят Тахрыр аш-Шам» і пратурэцкага «Нацыянальнага фронту вызвалення» (НФВ). Раней авіяўдары сірыйскіх ВПС і расійскіх ПКС былі нанесеныя па наваколлі горада Маарат ан-Нума, а таксама па прыфрантавой паласе. У ходзе баявых вылетаў былі атакаваныя таксама тылавыя раёны, у тым ліку наваколлі горада Джыср аш-Шугур і адміністрацыйны цэнтр правінцыі — горад Ідліб. Тут моцныя пашкоджанні атрымалі некалькі будынкаў, у якіх знаходзіліся камандныя структуры баевікоў ХТШ. Удары былі нанесеныя і па прамзоне, дзе размешчаны склады з тэхнікай і ўзбраеннем. Ісламісцкія крыніцы заявілі аб гібелі больш за 20 грамадзянскіх асоб у выніку ўдараў па Ідлібе, абвінавачваючы ў гэтым выключна расійскую авіяцыю. У той жа час стала вядома, што ў выніку паветраных рэйдаў у Ідлібе было знішчана да 15 баевікоў ХТШ&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/idlib-bombili-rossiyskaya-i-siriyskaya-aviaciya-atakovali-tyly-terroristov Идлиб бомбили: российская и сирийская авиация атаковала тылы террористов // Eurasia Daily, 16.01.2020]&lt;/ref&gt;. З надыходам цемры ў атаку пайшлі штурмавыя групы 25-й дывізіі спецыяльнага прызначэння (былыя «Сілы Тыгра») пры падтрымцы падраздзяленняў 7-й механізаванай дывізіі і Рэспубліканскай гвардыі УС Сірыі. У ходзе наступлення з выкарыстаннем прыбораў начнога бачання былі вызваленыя пасёлак Барса, паселішчы Абу-Джэрыф, Тэль-Хатры, Наўхiя аш-Шарко і Хiрбет Дауд&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/ugrozy-erdogana-obernulis-nastupleniem-asada-v-idlibe-peremirie-sorvano Угрозы Эрдогана обернулись наступлением Асада в Идлибе: перемирие сорвано // Eurasia Daily, 16.01.2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7531225|title=СМИ: сирийские войска освободили от террористов два посёлка на востоке Идлиба|publisher=ТАСС|access-date=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;.

25 студзеня сірыйская армія правяла паспяховую наступальную аперацыю на паўднёвым усходзе правінцыі Ідліб, аднавіла кантроль над населенымі пунктамі Абу-Джрэйф, Тлеманс, Такана і Маар-Шамарын&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7607339 СМИ: сирийские войска приближаются к форпосту террористов в Маарет-Наамане // ТАСС, 26.01.2020]&lt;/ref&gt;.

28 студзеня ўрадавая армія вярнула кантроль над горадам Маарат-эн-Нуман у Ідлібе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20200128/1563977449.html|title=Сирийская армия вернула контроль над городом Мааррат-эн-Нууман в Идлибе|date=20200128T1712+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-01-28}}&lt;/ref&gt;. Адразу пасля яго ўзяцця Сірыйская армія працягнула наступленне на Серакіб. 5 лютага армія Сірыі адбіла ў баевікоў гэты горад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20200205/1564299998.html|title=Армия Сирии отбила у боевиков город Саракиб|date=20200205T2142+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-02-06}}&lt;/ref&gt;.

3 лютага пазіцыі турэцкіх войскаў у раёне Серакіба патрапілі пад абстрэл сірыйскай арміі, у выніку якога загінулі пяць вайскоўцаў і тры чалавекі з ліку грамадзянскага персаналу. Па сцвярджэнні Турцыі, сірыйская армія была загадзя паведамлена аб размяшчэнні турэцкіх сіл. У той жа дзень прэзідэнт Турцыі Таіп Эрдаган заявіў, што турэцкая авіяцыя і артылерыя нанеслі ў адказ удары па 40 мэтам ў Ідлібе. [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Расійскі цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў у Сірыі]] адзначыў, што турэцкія вайскоўцы патрапілі пад абстрэл урадавых сіл, паколькі турэцкі бок не папярэдзіў расійскіх вайскоўцаў аб сваіх рухах&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/7728257 Песков заявил, что Россия сохраняет обеспокоенность ситуацией в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]&lt;/ref&gt;.

10 лютага падраздзяленні сірыйскай арміі ў ваколіцах горада Серакіб адбілі контратакі баевікоў, якія пры агнявой падтрымцы турэцкіх войскаў паспрабавалі вярнуць пад свой кантроль пазіцыі, страчаныя падчас папярэдняга наступлення ўрадавых сіл. Адказным ударам сірыйскія вайскоўцы адкінулі праціўніка і вызвалілі пасёлак Тальхія, за 3 км ад былога ваеннага аэрадрома Тафтаназ. Сірыйская артылерыя абстраляла сам аэрадром, дзе знаходзіцца камандны пункт баевікоў і турэцкі назіральны пункт. Мінабароны Турцыі паведаміла пра гібель пяці сваіх вайскоўцаў у выніку абстрэлу. УС Турцыі адкрылі агонь у адказ па сірыйскім пазіцыям&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7727531 СМИ: сирийская армия отразила контратаки боевиков в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]&lt;/ref&gt;.

18 лютага сірыйская армія ўзяла пад поўны кантроль стратэгічную трасу Дамаск—Алепа; таксама былі вызваленыя заходнія прыгарады Алепа — горад упершыню цалкам ачышчаны ад баевікоў.

27 лютага сірыйская апазіцыя паспрабавала зноў захапіць Серакіб; сірыйскія ўрадавыя войскі паспяхова адбілі атакі на горад. У Ідлібе стварылася напружаная сітуацыя на фоне абвастрэння супрацьстаяння Турцыі і Сірыі ў рэгіёне&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/army/2020/02/27/12979057.shtml Боевики остановлены: Саракиб остался у Асада] // Газета.ру,  27.02.2020&lt;/ref&gt;. Аднак хутка баевікі адбілі горад, захапіўшы чатыры танка Т-72&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-55849790_1010568 Серакиб перешёл под контроль боевиков. Правительственные силы не смогли удержать город, САА покинула позиции]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага і ў пачатку сакавіка туркі і іх саюзнікі пачынаюць [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|ваенную аперацыю «Вясновы шчыт»]], уступаючы ў сутыкненні з урадавай арміяй. Праблему атрымалася ўрэгуляваць толькі 5 сакавіка. Тады прэзідэнт Расіі і Турцыі Уладзімір Пуцін і Рэджэп Эрдаган дамовіліся аб спыненні баявых дзеянняў у сірыйскай правінцыі Ідліб. Акрамя таго, ствараецца калідор бяспекі вакол шашы М4 Латакія — Алепа глыбінёй у 6 км па абодва бакі, а да 15 сакавіка ваенныя дзвюх краін павінны дамовіцца аб сумесным расійска-турэцкім патруляванні ў гэтай зоне&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/03/05/824619-rossiya-turtsiya  Россия и Турция договорились о перемирии в Идлибе. Договориться «на земле» должны российские и турецкие военные] // Ведомости, 5 марта 2020&lt;/ref&gt;. «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», якой там фармальна падпарадкоўваліся атрады радыкальных баевікоў-замежнікаў, маскоўскія дамоўленасці і перамір’е не прызнала і заклікала да барацьбы. Турэцкая армія адводзіць сваё ўзбраенне і ваенную тэхніку на поўнач ад устаноўленага калідора бяспекі; на [[11 сакавіка]] ўжо адведзена трэць цяжкай зброі (пры гэтым, туркі не будуць выводзіць цяжкае ўзбраенне са сваіх назіральных пунктаў&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200313/1568556885.html Почему Турция отказалась отводить вооружение в Идлибе? Мнение эксперта] // Sputnik, 13.03.2020&lt;/ref&gt;).

28 красавіка турэцкія войскі перайшлі ў наступленне ў Сірыі, атакаваўшы пазіцыі баевікоў у раёне шашы M4 каля паселішча Найраб у правінцыі Ідліб. Таксама зафіксавана некалькі авіяўдараў па апорных пунктах групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам».

3 чэрвеня па атрадах баевікоў у дадзенай правінцыі нанесены авіяўдары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.republicworld.com/world-news/rest-of-the-world-news/russian-airstrikes-hit-syrias-rebel-bastion-for-first-time-since-ceas.html |title= Russian Airstrikes Hit Syria's Rebel Bastion For First Time Since Ceasefire: Report. }}&lt;/ref&gt;.

18 жніўня, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаныя адразу два ўдарна-разведвальных дроны [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Як высветлілася пазней, БПЛА ліквідаваныя байцамі ўрадавага войска, якія меркавана выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ «[[Навальніца-С]]»&lt;ref&gt;[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204163253/https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ |date=4 лютага 2022 }} (15 сентября 2020)&lt;/ref&gt;.

15 верасня расійская авіяцыя атакавала варожыя аб’екты ў Ідлібе. Пад прыцэл трапіў лагер апазіцыі ў раёне Маарэт Місрын, дзе рыхтавалі каля 300 баевікоў. Агнём іх накрылі знішчальнікі-бамбавікі Су-34 і франтавыя бамбавікі Су-24М.

20 верасня расійскія ПКС нанеслі ўдар па лагеры «Заходняму», што на ўскраінах Ідліба. Ударылі адразу па сямі аб’ектах бомбамі ОФАБ-250 і КАБ-500. Атака праводзілася сіламі чатырох франтавых бамбардзіроўшчыкаў Су-24 і Су-34&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vk-smi.ru/strana-i-mir/173620|title=ВКС РФ в Сирии обрушили море огня на объекты с иностранными ЧВК и боевиками|website=Вечерний курьер - Последние интересные новости, события, факты сегодня|access-date=2020-10-07|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031215926/https://vk-smi.ru/strana-i-mir/173620|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

{{вайна ў Сірыі}}

[[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]]
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>lr0ghl5eqfpr5htvmjn2gse3osuz3ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Мора/Дакументацыя</title>
    <ns>10</ns>
    <id>613984</id>
    <revision>
      <id>5197488</id>
      <parentid>5186690</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5197488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21150" sha1="4u24kiqk50okxz1z78nsyl0zximl0yx" xml:space="preserve">{{docpage}}

Шаблон-картка для артыкулаў пра [[мора|моры]] і [[акіян]]ы. Большасць асноўных звестак можа аўтаматычна запаўняцца з [[Вікіданыя|Вікіданых]].

Ручное значэнне параметра мае прыярытэт над данымі Вікіданых. Для аўтаматычна запаўняльных палёў значэнне &lt;code&gt;-&lt;/code&gt; адключае поле разам з аўтазапаўненнем.

== Выкарыстанне ==

Калі элемент Вікіданых запоўнены дастаткова поўна, у артыкуле звычайна дастаткова:

&lt;pre&gt;
{{Мора}}
&lt;/pre&gt;

Пры неабходнасці асобныя значэнні можна задаць або замяніць уручную:

&lt;pre&gt;
{{Мора
 |Назва =
 |Нацыянальная назва =
 |Выява =
 |Подпіс выявы =
 |Тып =
 |Частка =
 |Кантынент =
 |Краіны =
 |Моры =
 |Астравы =
 |Каардынаты =
 |Даўжыня =
 |Шырыня =
 |Плошча =
 |Аб'ём =
 |Даўжыня берагавой лініі =
 |Сярэдняя глыбіня =
 |Найбольшая глыбіня =
 |Глыбіня =
 |Найглыбейшы пункт =
 |Плошча вадазбору =
 |Салёнасць =
 |Час абнаўлення вады =
 |Упадаюць =
 |Выцякае =
 |Злучаецца з =
 |Карта =
 |Подпіс карты =
 |Катэгорыя на Вікісховішчы =
}}
&lt;/pre&gt;

Калі нейкае аўтаматычна запаўняльнае поле не трэба паказваць у канкрэтным артыкуле, задайце значэнне &lt;code&gt;-&lt;/code&gt;:

&lt;pre&gt;
{{Мора
 |Астравы = -
 |Упадаюць = -
}}
&lt;/pre&gt;

Пусты параметр не адключае аўтазапаўненне. Напрыклад, пры &lt;code&gt;|Астравы =&lt;/code&gt; шаблон па-ранейшаму паспрабуе атрымаць астравы з Вікіданых.

== Аўтазапаўненне з Вікіданых ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Поле карткі
! Уласцівасць Вікіданых
! Заўвага
|-
| Выява
| [[d:Property:P18|P18]]
| Асноўная выява
|-
| Тып
| [[d:Property:P31|P31]], [[d:Property:P279|P279]]
| Модуль вызначае, ці з'яўляецца аб'ект морам або акіянам
|-
| Частка
| [[d:Property:P361|P361]]
| Больш буйны аб'ект, часткай якога з'яўляецца мора або акіян
|-
| Кантынент
| [[d:Property:P30|P30]]
|
|-
| Краіны
| [[d:Property:P205|P205]], запасна [[d:Property:P17|P17]]
| Аўтаматычны спіс выводзіцца са сцягамі
|-
| Моры
| [[d:Property:P527|P527]]
| З P527 адбіраюцца толькі моры і іх падкласы
|-
| Астравы і архіпелагі
| [[d:Property:P527|P527]]
| З P527 адбіраюцца астравы, архіпелагі і групы астравоў
|-
| Каардынаты
| [[d:Property:P625|P625]]
|
|-
| Даўжыня
| [[d:Property:P2043|P2043]]
|
|-
| Шырыня
| [[d:Property:P2049|P2049]]
|
|-
| Плошча
| [[d:Property:P2046|P2046]]
|
|-
| Аб'ём
| [[d:Property:P2234|P2234]]
|
|-
| Даўжыня берагавой лініі
| [[d:Property:P2547|P2547]]
|
|-
| Сярэдняя глыбіня
| [[d:Property:P4511|P4511]]
| Выкарыстоўваецца значэнне з кваліфікатарам сярэдняй велічыні
|-
| Найбольшая глыбіня
| [[d:Property:P4511|P4511]]
| Выкарыстоўваецца значэнне з кваліфікатарам максімальнай велічыні
|-
| Глыбіня
| [[d:Property:P4511|P4511]]
| Запасны варыянт, калі для значэння не пазначана, сярэдняя гэта ці найбольшая глыбіня
|-
| Найглыбейшы пункт
| [[d:Property:P1589|P1589]]
|
|-
| Плошча вадазбору
| [[d:Property:P2053|P2053]]
|
|-
| Салёнасць
| [[d:Property:P4350|P4350]]
|
|-
| Час абнаўлення вады
| [[d:Property:P3020|P3020]]
|
|-
| Упадаюць
| [[d:Property:P200|P200]]
| Аўтаматычны спіс водных аб'ектаў
|-
| Выцякае
| [[d:Property:P201|P201]]
|
|-
| Злучаецца з
| [[d:Property:P2789|P2789]]
|
|-
| Карта
| [[d:Property:P242|P242]]
| Выкарыстоўваецца, калі статычная карта не зададзена ўручную
|-
| Катэгорыя на Вікісховішчы
| [[d:Property:P373|P373]]
|
|}

Для аўтаматычных спісаў краін, мораў, астравоў і водных аб'ектаў перавага аддаецца элементам, якія маюць беларускую назву. Доўгія спісы аўтаматычна згортваюцца.

У аўтаматычным спісе краін сцяг атрымліваецца з [[d:Property:P41|P41]]. Пры наяўнасці некалькіх значэнняў улічваюцца іх ранг і часавыя кваліфікатары [[d:Property:P580|P580]] і [[d:Property:P582|P582]]. Калі актуальны сцяг нельга вызначыць адназначна, ён не выводзіцца.

== Выявы і карты ==

Асноўная выява і карта з'яўляюцца незалежнымі элементамі карткі.

Для асноўнай выявы выкарыстоўваецца:

# ручны параметр &lt;code&gt;Выява&lt;/code&gt;;
# пры яго адсутнасці — [[d:Property:P18|P18]].

Для статычнай карты выкарыстоўваецца:

# ручны параметр &lt;code&gt;Карта&lt;/code&gt;;
# пры яго адсутнасці — [[d:Property:P242|P242]].

Калі ў P18 таксама знаходзіцца карта, а ў P242 зададзена іншая карта, у картцы могуць быць паказаны дзве падобныя выявы. У такім выпадку асноўную выяву можна адключыць:

&lt;pre&gt;
|Выява = -
&lt;/pre&gt;

Параметр &lt;code&gt;Пазіцыйная карта&lt;/code&gt; мае прыярытэт над статычнай картай. Калі ён зададзены, выкарыстоўваецца адпаведная пазіцыйная карта.

Значэнні

&lt;pre&gt;
|Пазіцыйная карта = -
&lt;/pre&gt;

або

&lt;pre&gt;
|Пазіцыйная карта = 0
&lt;/pre&gt;

адключаюць пазіцыйную карту, але не статычную карту з параметра &lt;code&gt;Карта&lt;/code&gt; або P242.

Каб цалкам адключыць карту, можна задаць:

&lt;pre&gt;
|Пазіцыйная карта = -
|Карта = -
&lt;/pre&gt;

== Сумяшчальнасць ==

Для сумяшчальнасці са старымі ўключэннямі шаблон падтрымлівае ранейшыя назвы і параметры:

* &lt;code&gt;Размяшчэнне&lt;/code&gt; — старая назва параметра &lt;code&gt;Частка&lt;/code&gt;;
* &lt;code&gt;Подпіс&lt;/code&gt; — старая назва параметра &lt;code&gt;Подпіс выявы&lt;/code&gt;;
* &lt;code&gt;Выцякаюць&lt;/code&gt; — старая назва параметра &lt;code&gt;Выцякае&lt;/code&gt;;
* &lt;code&gt;Краіны басейна&lt;/code&gt; — альтэрнатыўны ручны параметр для спіса краін;
* &lt;code&gt;Пазіцыйная карта 1&lt;/code&gt; — другая пазіцыйная карта;
* параметры &lt;code&gt;lat_deg&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;lat_min&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;lat_sec&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;lat_dir&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;lon_deg&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;lon_min&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;lon_sec&lt;/code&gt; і &lt;code&gt;lon_dir&lt;/code&gt; — стары фармат ручнога задання каардынат.

&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Картка для артыкулаў пра моры і акіяны. Большасць асноўных палёў можа аўтаматычна запаўняцца з Вікіданых. Ручныя значэнні маюць прыярытэт, а знак «-» адключае аўтаматычны вывод адпаведнага поля.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;Назва&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Назва&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва мора або акіяна ў загалоўку карткі. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца назва старонкі.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;Нацыянальная назва&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Нацыянальная назва&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва на мове або мовах арыгінала; выводзіцца пад асноўнай назвай.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Выява&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Выява&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва файла асноўнай выявы без прэфікса «Файл:». Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P18 з Вікіданых. Значэнне «-» адключае выяву.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;Подпіс выявы&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Подпіс выявы&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Подпіс пад асноўнай выявай.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;Подпіс&quot;
			]
		},
		&quot;Тып&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Тып&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Тып воднага аб'екта. Калі не зададзены, модуль аўтаматычна вызначае мора або акіян паводле P31 і P279. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Частка&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Частка&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Больш буйны геаграфічны або водны аб'ект, часткай якога з'яўляецца мора або акіян. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P361. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;Размяшчэнне&quot;
			]
		},
		&quot;Кантынент&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Кантынент&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Кантынент або кантыненты. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P30. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Краіны&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Краіны&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Краіны, звязаныя з морам або акіянам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P205, а пры яго адсутнасці P17. Аўтаматычны спіс выводзіцца са сцягамі. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Краіны басейна&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Краіны басейна&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Альтэрнатыўны ручны параметр для краін басейна. Выкарыстоўваецца, калі параметр «Краіны» не зададзены.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Моры&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Моры&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Моры, якія ўваходзяць у склад воднага аб'екта. Калі не зададзена, аўтаматычна адбіраюцца з P527. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Астравы&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Астравы і архіпелагі&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Астравы, архіпелагі і групы астравоў. Калі не зададзена, аўтаматычна адбіраюцца з P527. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Каардынаты&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Каардынаты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Каардынаты воднага аб'екта. Звычайна аўтаматычна выкарыстоўваецца P625. Параметр патрэбны толькі для ручной замены; значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Даўжыня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Даўжыня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Даўжыня ў кіламетрах. Адзінку «км» шаблон дадае сам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2043. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Шырыня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырыня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Шырыня ў кіламетрах. Адзінку «км» шаблон дадае сам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2049. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Плошча&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Плошча&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Плошча ў квадратных кіламетрах. Адзінку «км²» шаблон дадае сам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2046. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Аб'ём&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Аб'ём&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Аб'ём у кубічных кіламетрах. Адзінку «км³» шаблон дадае сам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2234. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Даўжыня берагавой лініі&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Даўжыня берагавой лініі&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Даўжыня берагавой лініі ў кіламетрах. Адзінку «км» шаблон дадае сам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2547. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Сярэдняя глыбіня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Сярэдняя глыбіня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Сярэдняя глыбіня ў метрах. Адзінку «м» шаблон дадае сам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4511 з адпаведным кваліфікатарам. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Найбольшая глыбіня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Найбольшая глыбіня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Найбольшая глыбіня ў метрах. Адзінку «м» шаблон дадае сам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4511 з адпаведным кваліфікатарам. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Глыбіня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Глыбіня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Агульнае значэнне глыбіні ў метрах. Выкарыстоўваецца, калі няма асобных сярэдняй і найбольшай глыбіні. Пры аўтазапаўненні можа выкарыстоўвацца P4511 без адпаведнага кваліфікатара. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Найглыбейшы пункт&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Найглыбейшы пункт&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва найглыбейшага пункта. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P1589. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Плошча вадазбору&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Плошча вадазбору&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Плошча вадазборнага басейна ў квадратных кіламетрах. Адзінку «км²» шаблон дадае сам. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2053. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Салёнасць&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Салёнасць&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Салёнасць вады. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4350. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Час абнаўлення вады&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Час абнаўлення вады&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Сярэдні час поўнага абнаўлення вады. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P3020. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Упадаюць&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Упадаюць&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Рэкі і іншыя водныя аб'екты, якія ўпадаюць у мора або акіян. Калі не зададзена, аўтаматычна выкарыстоўваецца P200. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Выцякае&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Выцякае&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Водны аб'ект або водаток, праз які адбываецца сцёк. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P201. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;Выцякаюць&quot;
			]
		},
		&quot;Злучаецца з&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Злучаецца з&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Водныя аб'екты, з якімі мора або акіян злучаецца. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2789. Значэнне «-» адключае поле.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Карта&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Карта&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва файла статычнай карты без прэфікса «Файл:». Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P242. Значэнне «-» адключае статычную карту і P242.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;Подпіс карты&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Подпіс карты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Подпіс пад статычнай картай.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Пазіцыйная карта&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Пазіцыйная карта&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва ручной пазіцыйнай карты. Мае прыярытэт над статычнай картай. Значэнні «-» і «0» адключаюць пазіцыйную карту, але не статычную карту або P242.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Пак. карты&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Пакет карты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Пакет або варыянт афармлення пазіцыйнай карты.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;physical&quot;
		},
		&quot;Пак. меткі&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Пакет меткі&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Пакет або варыянт меткі пазіцыйнай карты.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;m9&quot;
		},
		&quot;Пазіцыя подпісу&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Пазіцыя подпісу&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Пазіцыя подпісу каля меткі на пазіцыйнай карце.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва катэгорыі на Вікісховішчы без прэфікса «Category:». Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P373. Значэнне «-» адключае спасылку.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Устаўка&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Устаўка&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Дадатковы вікітэкст у ніжняй частцы карткі.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;Назва&quot;,
		&quot;Нацыянальная назва&quot;,
		&quot;Выява&quot;,
		&quot;Подпіс выявы&quot;,
		&quot;Тып&quot;,
		&quot;Частка&quot;,
		&quot;Кантынент&quot;,
		&quot;Краіны&quot;,
		&quot;Краіны басейна&quot;,
		&quot;Моры&quot;,
		&quot;Астравы&quot;,
		&quot;Каардынаты&quot;,
		&quot;Даўжыня&quot;,
		&quot;Шырыня&quot;,
		&quot;Плошча&quot;,
		&quot;Аб'ём&quot;,
		&quot;Даўжыня берагавой лініі&quot;,
		&quot;Сярэдняя глыбіня&quot;,
		&quot;Найбольшая глыбіня&quot;,
		&quot;Глыбіня&quot;,
		&quot;Найглыбейшы пункт&quot;,
		&quot;Плошча вадазбору&quot;,
		&quot;Салёнасць&quot;,
		&quot;Час абнаўлення вады&quot;,
		&quot;Упадаюць&quot;,
		&quot;Выцякае&quot;,
		&quot;Злучаецца з&quot;,
		&quot;Карта&quot;,
		&quot;Подпіс карты&quot;,
		&quot;Пазіцыйная карта&quot;,
		&quot;Пак. карты&quot;,
		&quot;Пак. меткі&quot;,
		&quot;Пазіцыя подпісу&quot;,
		&quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;,
		&quot;Устаўка&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;

&lt;includeonly&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты|Мора]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Водныя аб’екты|Мора]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>4u24kiqk50okxz1z78nsyl0zximl0yx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бярэзінскае благачынне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617793</id>
    <revision>
      <id>5197863</id>
      <parentid>4347292</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4739" sha1="5t38omg8wimrv1zivpzlmlm18v5uf1u" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
 |назва            = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] Бярэзінскае благачынне
 |альтэрнатыўная   = Бярэзінская благачынная акруга
 |background_color = 
 |колер_назвы      =  
 |выява            = Фото путешествия по Беларуси 517.jpg 
 |шырыня_лагатыпа  = 
 |подпіс           =  
 |карта1           = 
 |шырыня_карты1    = 
 |апісанне_выявы   = Мікалаеўская царква 
 |карта2           = 
 |шырыня_карты2    = 
 |легенда2         = 
 |членства         = 
 |тып_цэнтра       = Цэнтр
 |цэнтр            =[[Беразіно]]
 |тып              = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі
 |мовы             = 
 |мова             = 
 |пасада_кіраўніка1 =  
 |імя_кіраўніка1    =  
 |пасада_кіраўніка2 = 
 |імя_кіраўніка2    = 
 
 |пасада_кіраўніка10 = 
 |імя_кіраўніка10    = 
 |заснавальнік1      = 
 |падзея_заснавання1 = 
 |дата_заснавання1   = 
 |заснавальнік2      = 
 |падзея_заснавання2 = 
 |дата_заснавання2   = 
 
 |заснавальнік6      = 
 |падзея_заснавання6 = 
 |дата_заснавання6   = 
 |падзея_ліквідацыі  = 
 |дата_ліквідацыі    = 
 |заўвага1           = 
 |заўвага2           = 
 
 |адрас            =  
 |сайт             =  
 |вікісховішча     = 
}}

'''Бярэзінскае благачынне''', '''Бярэзінская благачынная акруга''' — акруга ў [[Барысаўская епархія|Барысаўскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Аб’ядноўвае прыходы [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].

== Гісторыя ==

== Храмы і прыходы ==
# [[Спаса-Праабражэнская царква (Беразіно)|Спаса-Праабражэнская царква]] ([[Беразіно]])
# [[Мікалаеўская царква (Беразіно)]]
# [[Свята-Ільінская царква (Божына)|Свята-Ільінская царква]] ([[Божына]])
# [[Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Высокая Гара)|Свята-Іаана-Прадцечанская царква]] ([[Высокая Гара (Дзмітравіцкі сельсавет)|Высокая Гара]])
# [[Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Дулебы)|Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы]] ([[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]])
# [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Мікулічы)|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] ([[Мікулічы (Бярэзінскі раён)|Мікулічы]])
# [[Царква Святога Георгія (Сяліба)|Царква Святога Георгія]] ([[Сяліба (Бярэзінскі раён)|Сяліба]])
# [[Царква Узвіжання Святога (Багушэвічы)|Царква Узвіжання Святога]] ([[Багушэвічы (Бярэзінскі раён)|Багушэвічы]])
# [[Храм у гонар святога свяшчэннамучаніка Уладзіміра Хіраскі (Пагост)|Храм у гонар святога свяшчэннамучаніка Уладзіміра Хіраскі]] ([[Пагост (Бярэзінскі раён)|Пагост]])

== Благачынныя настаяцелі ==
Протаіерэй Ілля Ганчарук

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://borisoveparhia.by/hramyi-berezinskogo-blagochiniya Бярэзінскае благачынне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191010130347/https://borisoveparhia.by/hramyi-berezinskogo-blagochiniya |date=10 кастрычніка 2019 }} на borisoveparhia.by

{{Благачынні Барысаўскай епархіі}}

[[Катэгорыя:Рэлігія ў Бярэзінскім раёне]]
[[Катэгорыя:Благачынныя акругі Барысаўскай епархіі]]</text>
      <sha1>5t38omg8wimrv1zivpzlmlm18v5uf1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абсцызавая кіслата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618690</id>
    <revision>
      <id>5197373</id>
      <parentid>4612915</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Абсізавая кіслата]] у [[Абсцызавая кіслата]]: памылка</comment>
      <origin>4612915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11532" sha1="6xp7c25g70lo3yfpankarm840hbsj15" xml:space="preserve">{{Рэчыва
 | загаловак                 = Абсізавая кіслата
 | карцінка                  =
 | карцінка3D                =
 | карцінка малая            = 

 | найменне                  = (2Z,4E)-5-[(1S)-1-hydroxy-2,6,6-trimethyl-4-oxocyclohex-2-en-1-yl]-3-methylpenta-2,4-dienoic acid
 | традыцыйныя назвы         = Абсізавая кіслата
 | скарачэнні                = АБК
 | хім. формула              = C{{sub|15}}H{{sub|20}}O{{sub|4}}
 | эмпірычная формула        = C{{sub|15}}H{{sub|20}}O{{sub|4}}
 | адн. малек. маса         =
 | малярная маса            = 264.321

 | шчыльнасць                = 1.193 г/см³
 | мяжа трываласці           =
 | цвёрдасць                 =
 | прымесі                   =
 | стан                      =
 | дынамічная вязкасць       =
 | кінематычная вязкасць     =

 | тэмп. плаўлення           = 163
 | тэмп. кіпення             =
 | тэмп. раскладання         =
 | тэмп. успышкі             =
 | тэмп. узгарання           =
 | тэмп. самазагарання       =
 | патройны пункт            =
 | крытычны пункт            =
 | цеплаёмістасць            =
 | цеплаёмістасць2           =
 | цеплаправоднасць          =
 | энтальпія ўтварэння       =
 | удзельная цеплыня параўтварэння =
 | удзельная цеплыня параўтварэння2=
 | удзельная цеплыня плаўлення  =
 | удзельная цеплыня плаўлення2 =
 | цеплавое пашырэнне       =
 | інтэрвал трансфармацыі   =
 | тэмпература размякчэння  =
 | ціск пары                =

 | канст. дысац. кіслаты    = 4.868
 | растваральнасць          =
 | растваральнасць1         =
 |   рэчыва1                =
 | растваральнасць2         =
 |   рэчыва2                =
 | растваральнасць3         =
 |   вещество3              =
 | растваральнасць4         =
 |   рэчыва4                =
 | вярчэнне                 =
 | ізаэлектрычны пункт      =

 | дыяпазон празрыстасці    =
 | паказчык пераламлення    =
 | вугал Брустара           =

 | гібрыдызацыя             =
 | кардынацыйная геаметрыя  =
 | крышталічная структура   =
 | дыпольны момант          =

 | CAS                      = 21293-29-8
 | PubChem                  = 5280896
 | EINECS                   =
 | SMILES                   = OC(=O)\C=C(\C)/C=C/[C@@]1(O)C(C)=CC(=O)CC1(C)C
 | ЕС                       = 244-319-5
 | RTECS                    = RZ2475100

 | ЛД50                     =
 | таксічнасць              =
}}
'''Абсізавая кіслата''' (ад {{lang-en|abscission – ападанне}}) — [[Фітагармоны|фітагармон]], [[Тэрпеноіды|тэрпеноід]]. Упершыню была вылучана ў 1963 годзе з лісця бярозы незалежна групамі Ф. Эдыкота (ЗША) і Ф. Уорынга (Вялікабрытанія)&lt;ref&gt;''Лутова, Л. А.'' Генетика развития растений / под ред. Инге-Вечтомов, С. Г. — 2-е изд. — Санкт-Петербург: Н-Л, 2010. — С. 432.&lt;/ref&gt;. Сустракаецца ва ўсіх вышэйшых раслінах, таксама ў хвашчоў, імхоў, папарацяў. У вышэйшых раслін прысутнічае ва ўсіх органах, яе канцэнтрацыя павялічваецца ў старым лісці, спелых пладах, у насенні і пупышках. Абсізавая кіслата ўплывае на развіццё раслін, галоўным чынам у якасці інгібітара роста. З’яўляецца антаганістам [[Гіберэліны|гіберэлінаў]], [[Аўксіны|аўксінаў]] і [[Цытакініны|цытакінінаў]]. У [[Цэля|цэлі]] прысутнічае ў вольнай форме альбо ў выглядзе кан’югатаў з [[глюкоза]]й&lt;ref&gt;''Лутова, Л. А.'' Генетика развития растений / под ред. Инге-Вечтомов, С. Г. — Санкт-Петербург: Наука, 2000. — С. 546.&lt;/ref&gt;.

== Фізічныя ўласцівасці ==
Хімічна чыстая абсізавая кіслата ўяўляе сабой бясколернае крышталічнае рэчыва, якое дрэнна раствараецца ў вадзе, але добра — у шчолачах, [[хлараформ]]е, [[ацэтон]]е, [[Этанол|спірце]], эфіры. Тэмпература плаўлення: 163 °C.

== Біясінтэз ==
Папярэднікам АБК у [[Пластыды|пластыдах]] з’яўляецца геранілгераніл дыфасфат. З яго сінтэзуюцца [[караціноіды]], вытворным ад якіх з’яўляецца зеаксанцін, з якога пачынаецца біясінтэз АБК:
# Сінтэз віёлаксанціна з зеаксанціна (ферменты: зеалаксанцін-эпаксідазы)
# Сінтэз неаксанціна з віёлаксанціна (ферменты: неаксанцін-сінтазы, ізаміразы)
# Сінтэз ксантаксіна з цыс-неаксанціна (ферменты: 9-цыс-эпоксікаратціноід-дыёксігеназы)
# Сінтэз абсізавага альдэгіду з ксантаксіна (фермент: ксантаксін-дэгідрагеназа)
# Сінтэз абсізавай кіслаты з абсізавага альдэгіду (фермент: АДК-альдэгідаксідаза)

Першыя 3 стадыі праходзяць у [[Пластыды|пластыдзе]], апошнія 2 — у [[Цытазоль|цытазолі]].

== Функцыі ==
Абсізавая кіслата мае важнае значэнне ў рэгуляванні стану супакою ў раслін. Менавіта гэта рэчыва забяспечвае глыбокі супакой насення, перашкаджае яго заўчаснаму прарастанню пры паспяванні. Апрацоўка АБК насення многіх відаў раслін падаўжае ў іх стан супакою. Спрыяе АБК і падаўжэнню супакою клубняў бульбы. Абсізавая кіслата паскарае распад [[Бялкі|бялкоў]], [[хларафіл]]у, [[Нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]], тым самым актыўна ўплывае на працэсы старэння расліннага арганізма, паскараючы іх, спрыяе ападанню лісця, паспяванню пладоў. Гармон АБК аказвае моцнае спыняючае рост дзеянне ў канцэнтрацыях 0,05 — 0,5 мкг/мл.

У раслінных арганізмах канцэнтрацыя АБК рэзка павялічваецца ў перыяды стрэсу, (напрыклад: мінеральнае галаданне, затапленне, засуха, ўплыў хваробатворных мікраарганізмаў&lt;ref&gt;''Мельникова, Е. В., Корытько, Л. А., Полякова, Н. В.'' Влияние абсцизовой кислоты на формирование некротической и хлорозной защитных реакций у растений ржи (Secale cereale L.) от ржавчинной инфекции [Text] / Е. В. Мельникова, Л. А. Корытько, Н. В. Полякова // Доклады Национальной академии наук Беларуси. — 2015. — Т. 59, N 1. — С. 102—105. — Библиогр.: с. 105 (12 назв.)&lt;/ref&gt;, уздзеянне іёнаў цяжкіх металаў ды інш.). Гэта асаблівасць паслужыла падставай лічыць АБК «гармонам стрэсу»&lt;ref&gt;''Tuteja N.'' Plant Signal. Behav. 2007. Vol. 2, N. 3, P. 135—138.&lt;/ref&gt;. Павышэнне ўзроўню АБК пры водным дэфіцыце мае прыстасавальнае значэнне: АБК актывуе ўсмоктванне вады каранямі і выклікае хуткае зачыненне вусцейкаў, што зніжае страту вады за кошт [[Транспірацыя|транспірацыі]]. Гэта дазваляе скарыстаць АБК як антытранспірант, г. зн. рэчыва, якое зніжае выдаткаванне раслінай вады без зніжэння інтэнсіўнасці фотасінтэзу. Апырскванне раслін эфірамі АБК зніжае [[Транспірацыя|транспірацыю]] на 50 %, пры гэтым эфект захоўваецца досыць працяглы час: праз 9 дзён пасля апырсквання зніжэнне [[Транспірацыя|транспірацыі]] захоўваецца на ўзроўні 20—25 %&lt;ref&gt;[http://eco-soil.ru/?p=75#more-75 Абсцизины // Удобрения и стимуляторы роста]&lt;/ref&gt;.

Выяўлена таксама, што расліны, прыстасаваныя, прыкладам, да нястачы элементаў мінеральнага сілкавання, лепш пераносяць негатыўны ўплыў іншых стрэсавых фактараў. Навукоўцы звязваюць гэта з павышаным утрыманнем АБК у тканках, яна назапашваецца ў перыяд адаптацыі да стрэсу.

Такім чынам, АБК павялічвае неспецыфічную ўстойлівасць раслін да розных неспрыяльных фактараў асяроддзя.
{{зноскі}}
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Кефели В. И., Коф Э. М., Власов П. В., Кислин Е. Н. Природный ингибитор роста абсцизовая кислота. — М.: Наука, 1989. — С. 184.

== Спасылкі ==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3833200/#bibr312 Abscisic Acid Synthesis and Response]
* [http://eco-soil.ru/?p=75#more-75 Абсцизины]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Карбонавыя кіслоты]]
[[Катэгорыя:Фітагармоны]]
[[Катэгорыя:Оксікіслоты]]</text>
      <sha1>6xp7c25g70lo3yfpankarm840hbsj15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197379</id>
      <parentid>5197373</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11540" sha1="atsua0gmn47et6g9570u662hooq4o6e" xml:space="preserve">{{Рэчыва
 | загаловак                 = Абсцызавая кіслата
 | карцінка                  =
 | карцінка3D                =
 | карцінка малая            = 

 | найменне                  = (2Z,4E)-5-[(1S)-1-hydroxy-2,6,6-trimethyl-4-oxocyclohex-2-en-1-yl]-3-methylpenta-2,4-dienoic acid
 | традыцыйныя назвы         = Абсізавая кіслата
 | скарачэнні                = АБК
 | хім. формула              = C{{sub|15}}H{{sub|20}}O{{sub|4}}
 | эмпірычная формула        = C{{sub|15}}H{{sub|20}}O{{sub|4}}
 | адн. малек. маса         =
 | малярная маса            = 264.321

 | шчыльнасць                = 1.193 г/см³
 | мяжа трываласці           =
 | цвёрдасць                 =
 | прымесі                   =
 | стан                      =
 | дынамічная вязкасць       =
 | кінематычная вязкасць     =

 | тэмп. плаўлення           = 163
 | тэмп. кіпення             =
 | тэмп. раскладання         =
 | тэмп. успышкі             =
 | тэмп. узгарання           =
 | тэмп. самазагарання       =
 | патройны пункт            =
 | крытычны пункт            =
 | цеплаёмістасць            =
 | цеплаёмістасць2           =
 | цеплаправоднасць          =
 | энтальпія ўтварэння       =
 | удзельная цеплыня параўтварэння =
 | удзельная цеплыня параўтварэння2=
 | удзельная цеплыня плаўлення  =
 | удзельная цеплыня плаўлення2 =
 | цеплавое пашырэнне       =
 | інтэрвал трансфармацыі   =
 | тэмпература размякчэння  =
 | ціск пары                =

 | канст. дысац. кіслаты    = 4.868
 | растваральнасць          =
 | растваральнасць1         =
 |   рэчыва1                =
 | растваральнасць2         =
 |   рэчыва2                =
 | растваральнасць3         =
 |   вещество3              =
 | растваральнасць4         =
 |   рэчыва4                =
 | вярчэнне                 =
 | ізаэлектрычны пункт      =

 | дыяпазон празрыстасці    =
 | паказчык пераламлення    =
 | вугал Брустара           =

 | гібрыдызацыя             =
 | кардынацыйная геаметрыя  =
 | крышталічная структура   =
 | дыпольны момант          =

 | CAS                      = 21293-29-8
 | PubChem                  = 5280896
 | EINECS                   =
 | SMILES                   = OC(=O)\C=C(\C)/C=C/[C@@]1(O)C(C)=CC(=O)CC1(C)C
 | ЕС                       = 244-319-5
 | RTECS                    = RZ2475100

 | ЛД50                     =
 | таксічнасць              =
}}
'''Абсцызавая кіслата''' (ад {{lang-en|abscission – ападанне}}) — [[Фітагармоны|фітагармон]], [[Тэрпеноіды|тэрпеноід]]. Упершыню была вылучана ў 1963 годзе з лісця бярозы незалежна групамі Ф. Эдыкота (ЗША) і Ф. Уорынга (Вялікабрытанія)&lt;ref&gt;''Лутова, Л. А.'' Генетика развития растений / под ред. Инге-Вечтомов, С. Г. — 2-е изд. — Санкт-Петербург: Н-Л, 2010. — С. 432.&lt;/ref&gt;. Сустракаецца ва ўсіх вышэйшых раслінах, таксама ў хвашчоў, імхоў, папарацяў. У вышэйшых раслін прысутнічае ва ўсіх органах, яе канцэнтрацыя павялічваецца ў старым лісці, спелых пладах, у насенні і пупышках. Абсізавая кіслата ўплывае на развіццё раслін, галоўным чынам у якасці інгібітара роста. З’яўляецца антаганістам [[Гіберэліны|гіберэлінаў]], [[Аўксіны|аўксінаў]] і [[Цытакініны|цытакінінаў]]. У [[Цэля|цэлі]] прысутнічае ў вольнай форме альбо ў выглядзе кан’югатаў з [[глюкоза]]й&lt;ref&gt;''Лутова, Л. А.'' Генетика развития растений / под ред. Инге-Вечтомов, С. Г. — Санкт-Петербург: Наука, 2000. — С. 546.&lt;/ref&gt;.

== Фізічныя ўласцівасці ==
Хімічна чыстая абсцызавая кіслата ўяўляе сабой бясколернае крышталічнае рэчыва, якое дрэнна раствараецца ў вадзе, але добра — у шчолачах, [[хлараформ]]е, [[ацэтон]]е, [[Этанол|спірце]], эфіры. Тэмпература плаўлення: 163 °C.

== Біясінтэз ==
Папярэднікам АБК у [[Пластыды|пластыдах]] з’яўляецца геранілгераніл дыфасфат. З яго сінтэзуюцца [[караціноіды]], вытворным ад якіх з’яўляецца зеаксанцін, з якога пачынаецца біясінтэз АБК:
# Сінтэз віёлаксанціна з зеаксанціна (ферменты: зеалаксанцін-эпаксідазы)
# Сінтэз неаксанціна з віёлаксанціна (ферменты: неаксанцін-сінтазы, ізаміразы)
# Сінтэз ксантаксіна з цыс-неаксанціна (ферменты: 9-цыс-эпоксікаратціноід-дыёксігеназы)
# Сінтэз абсізавага альдэгіду з ксантаксіна (фермент: ксантаксін-дэгідрагеназа)
# Сінтэз абсізавай кіслаты з абсізавага альдэгіду (фермент: АДК-альдэгідаксідаза)

Першыя 3 стадыі праходзяць у [[Пластыды|пластыдзе]], апошнія 2 — у [[Цытазоль|цытазолі]].

== Функцыі ==
Абсцызавая кіслата мае важнае значэнне ў рэгуляванні стану супакою ў раслін. Менавіта гэта рэчыва забяспечвае глыбокі супакой насення, перашкаджае яго заўчаснаму прарастанню пры паспяванні. Апрацоўка АБК насення многіх відаў раслін падаўжае ў іх стан супакою. Спрыяе АБК і падаўжэнню супакою клубняў бульбы. Абсізавая кіслата паскарае распад [[Бялкі|бялкоў]], [[хларафіл]]у, [[Нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]], тым самым актыўна ўплывае на працэсы старэння расліннага арганізма, паскараючы іх, спрыяе ападанню лісця, паспяванню пладоў. Гармон АБК аказвае моцнае спыняючае рост дзеянне ў канцэнтрацыях 0,05 — 0,5 мкг/мл.

У раслінных арганізмах канцэнтрацыя АБК рэзка павялічваецца ў перыяды стрэсу, (напрыклад: мінеральнае галаданне, затапленне, засуха, ўплыў хваробатворных мікраарганізмаў&lt;ref&gt;''Мельникова, Е. В., Корытько, Л. А., Полякова, Н. В.'' Влияние абсцизовой кислоты на формирование некротической и хлорозной защитных реакций у растений ржи (Secale cereale L.) от ржавчинной инфекции [Text] / Е. В. Мельникова, Л. А. Корытько, Н. В. Полякова // Доклады Национальной академии наук Беларуси. — 2015. — Т. 59, N 1. — С. 102—105. — Библиогр.: с. 105 (12 назв.)&lt;/ref&gt;, уздзеянне іёнаў цяжкіх металаў ды інш.). Гэта асаблівасць паслужыла падставай лічыць АБК «гармонам стрэсу»&lt;ref&gt;''Tuteja N.'' Plant Signal. Behav. 2007. Vol. 2, N. 3, P. 135—138.&lt;/ref&gt;. Павышэнне ўзроўню АБК пры водным дэфіцыце мае прыстасавальнае значэнне: АБК актывуе ўсмоктванне вады каранямі і выклікае хуткае зачыненне вусцейкаў, што зніжае страту вады за кошт [[Транспірацыя|транспірацыі]]. Гэта дазваляе скарыстаць АБК як антытранспірант, г. зн. рэчыва, якое зніжае выдаткаванне раслінай вады без зніжэння інтэнсіўнасці фотасінтэзу. Апырскванне раслін эфірамі АБК зніжае [[Транспірацыя|транспірацыю]] на 50 %, пры гэтым эфект захоўваецца досыць працяглы час: праз 9 дзён пасля апырсквання зніжэнне [[Транспірацыя|транспірацыі]] захоўваецца на ўзроўні 20—25 %&lt;ref&gt;[http://eco-soil.ru/?p=75#more-75 Абсцизины // Удобрения и стимуляторы роста]&lt;/ref&gt;.

Выяўлена таксама, што расліны, прыстасаваныя, прыкладам, да нястачы элементаў мінеральнага сілкавання, лепш пераносяць негатыўны ўплыў іншых стрэсавых фактараў. Навукоўцы звязваюць гэта з павышаным утрыманнем АБК у тканках, яна назапашваецца ў перыяд адаптацыі да стрэсу.

Такім чынам, АБК павялічвае неспецыфічную ўстойлівасць раслін да розных неспрыяльных фактараў асяроддзя.
{{зноскі}}
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Кефели В. И., Коф Э. М., Власов П. В., Кислин Е. Н. Природный ингибитор роста абсцизовая кислота. — М.: Наука, 1989. — С. 184.

== Спасылкі ==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3833200/#bibr312 Abscisic Acid Synthesis and Response]
* [http://eco-soil.ru/?p=75#more-75 Абсцизины]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Карбонавыя кіслоты]]
[[Катэгорыя:Фітагармоны]]
[[Катэгорыя:Оксікіслоты]]</text>
      <sha1>atsua0gmn47et6g9570u662hooq4o6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197381</id>
      <parentid>5197379</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11642" sha1="4xf9ssa214zbzuzlj6ejpgye7oapzvn" xml:space="preserve">{{Рэчыва
 | загаловак                 = Абсцызавая кіслата
 | карцінка                  =
 | карцінка3D                =
 | карцінка малая            = 

 | найменне                  = (2Z,4E)-5-[(1S)-1-hydroxy-2,6,6-trimethyl-4-oxocyclohex-2-en-1-yl]-3-methylpenta-2,4-dienoic acid
 | традыцыйныя назвы         = Абсцызавая кіслата
 | скарачэнні                = АБК
 | хім. формула              = C{{sub|15}}H{{sub|20}}O{{sub|4}}
 | эмпірычная формула        = C{{sub|15}}H{{sub|20}}O{{sub|4}}
 | адн. малек. маса         =
 | малярная маса            = 264.321

 | шчыльнасць                = 1.193 г/см³
 | мяжа трываласці           =
 | цвёрдасць                 =
 | прымесі                   =
 | стан                      =
 | дынамічная вязкасць       =
 | кінематычная вязкасць     =

 | тэмп. плаўлення           = 163
 | тэмп. кіпення             =
 | тэмп. раскладання         =
 | тэмп. успышкі             =
 | тэмп. узгарання           =
 | тэмп. самазагарання       =
 | патройны пункт            =
 | крытычны пункт            =
 | цеплаёмістасць            =
 | цеплаёмістасць2           =
 | цеплаправоднасць          =
 | энтальпія ўтварэння       =
 | удзельная цеплыня параўтварэння =
 | удзельная цеплыня параўтварэння2=
 | удзельная цеплыня плаўлення  =
 | удзельная цеплыня плаўлення2 =
 | цеплавое пашырэнне       =
 | інтэрвал трансфармацыі   =
 | тэмпература размякчэння  =
 | ціск пары                =

 | канст. дысац. кіслаты    = 4.868
 | растваральнасць          =
 | растваральнасць1         =
 |   рэчыва1                =
 | растваральнасць2         =
 |   рэчыва2                =
 | растваральнасць3         =
 |   вещество3              =
 | растваральнасць4         =
 |   рэчыва4                =
 | вярчэнне                 =
 | ізаэлектрычны пункт      =

 | дыяпазон празрыстасці    =
 | паказчык пераламлення    =
 | вугал Брустара           =

 | гібрыдызацыя             =
 | кардынацыйная геаметрыя  =
 | крышталічная структура   =
 | дыпольны момант          =

 | CAS                      = 21293-29-8
 | PubChem                  = 5280896
 | EINECS                   =
 | SMILES                   = OC(=O)\C=C(\C)/C=C/[C@@]1(O)C(C)=CC(=O)CC1(C)C
 | ЕС                       = 244-319-5
 | RTECS                    = RZ2475100

 | ЛД50                     =
 | таксічнасць              =
}}
'''Абсцызавая кіслата''' (ад {{lang-en|abscission – ападанне}}) — [[Фітагармоны|фітагармон]], [[Тэрпеноіды|тэрпеноід]]. Упершыню была вылучана ў 1963 годзе з лісця бярозы незалежна групамі Ф. Эдыкота (ЗША) і Ф. Уорынга (Вялікабрытанія)&lt;ref&gt;''Лутова, Л. А.'' Генетика развития растений / под ред. Инге-Вечтомов, С. Г. — 2-е изд. — Санкт-Петербург: Н-Л, 2010. — С. 432.&lt;/ref&gt;. Сустракаецца ва ўсіх вышэйшых раслінах, таксама ў хвашчоў, імхоў, папарацяў. У вышэйшых раслін прысутнічае ва ўсіх органах, яе канцэнтрацыя павялічваецца ў старым лісці, спелых пладах, у насенні і пупышках. Абсізавая кіслата ўплывае на развіццё раслін, галоўным чынам у якасці інгібітара роста. З’яўляецца антаганістам [[Гіберэліны|гіберэлінаў]], [[Аўксіны|аўксінаў]] і [[Цытакініны|цытакінінаў]]. У [[Цэля|цэлі]] прысутнічае ў вольнай форме альбо ў выглядзе кан’югатаў з [[глюкоза]]й&lt;ref&gt;''Лутова, Л. А.'' Генетика развития растений / под ред. Инге-Вечтомов, С. Г. — Санкт-Петербург: Наука, 2000. — С. 546.&lt;/ref&gt;.

== Фізічныя ўласцівасці ==
Хімічна чыстая абсцызавая кіслата ўяўляе сабой бясколернае крышталічнае рэчыва, якое дрэнна раствараецца ў вадзе, але добра — у шчолачах, [[хлараформ]]е, [[ацэтон]]е, [[Этанол|спірце]], эфіры. Тэмпература плаўлення: 163 °C.

== Біясінтэз ==
Папярэднікам АБК у [[Пластыды|пластыдах]] з’яўляецца геранілгераніл дыфасфат. З яго сінтэзуюцца [[караціноіды]], вытворным ад якіх з’яўляецца зеаксанцін, з якога пачынаецца біясінтэз АБК:
# Сінтэз віёлаксанціна з зеаксанціна (ферменты: зеалаксанцін-эпаксідазы)
# Сінтэз неаксанціна з віёлаксанціна (ферменты: неаксанцін-сінтазы, ізаміразы)
# Сінтэз ксантаксіна з цыс-неаксанціна (ферменты: 9-цыс-эпоксікаратціноід-дыёксігеназы)
# Сінтэз абсізавага альдэгіду з ксантаксіна (фермент: ксантаксін-дэгідрагеназа)
# Сінтэз абсізавай кіслаты з абсізавага альдэгіду (фермент: АДК-альдэгідаксідаза)

Першыя 3 стадыі праходзяць у [[Пластыды|пластыдзе]], апошнія 2 — у [[Цытазоль|цытазолі]].

== Функцыі ==
Абсцызавая кіслата мае важнае значэнне ў рэгуляванні стану супакою ў раслін. Менавіта гэта рэчыва забяспечвае глыбокі супакой насення, перашкаджае яго заўчаснаму прарастанню пры паспяванні. Апрацоўка АБК насення многіх відаў раслін падаўжае ў іх стан супакою. Спрыяе АБК і падаўжэнню супакою клубняў бульбы. Абсізавая кіслата паскарае распад [[Бялкі|бялкоў]], [[хларафіл]]у, [[Нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]], тым самым актыўна ўплывае на працэсы старэння расліннага арганізма, паскараючы іх, спрыяе ападанню лісця, паспяванню пладоў. Гармон АБК аказвае моцнае спыняючае рост дзеянне ў канцэнтрацыях 0,05 — 0,5 мкг/мл.

У раслінных арганізмах канцэнтрацыя АБК рэзка павялічваецца ў перыяды стрэсу, (напрыклад: мінеральнае галаданне, затапленне, засуха, ўплыў хваробатворных мікраарганізмаў&lt;ref&gt;''Мельникова, Е. В., Корытько, Л. А., Полякова, Н. В.'' Влияние абсцизовой кислоты на формирование некротической и хлорозной защитных реакций у растений ржи (Secale cereale L.) от ржавчинной инфекции [Text] / Е. В. Мельникова, Л. А. Корытько, Н. В. Полякова // Доклады Национальной академии наук Беларуси. — 2015. — Т. 59, N 1. — С. 102—105. — Библиогр.: с. 105 (12 назв.)&lt;/ref&gt;, уздзеянне іёнаў цяжкіх металаў ды інш.). Гэта асаблівасць паслужыла падставай лічыць АБК «гармонам стрэсу»&lt;ref&gt;''Tuteja N.'' Plant Signal. Behav. 2007. Vol. 2, N. 3, P. 135—138.&lt;/ref&gt;. Павышэнне ўзроўню АБК пры водным дэфіцыце мае прыстасавальнае значэнне: АБК актывуе ўсмоктванне вады каранямі і выклікае хуткае зачыненне вусцейкаў, што зніжае страту вады за кошт [[Транспірацыя|транспірацыі]]. Гэта дазваляе скарыстаць АБК як антытранспірант, г. зн. рэчыва, якое зніжае выдаткаванне раслінай вады без зніжэння інтэнсіўнасці фотасінтэзу. Апырскванне раслін эфірамі АБК зніжае [[Транспірацыя|транспірацыю]] на 50 %, пры гэтым эфект захоўваецца досыць працяглы час: праз 9 дзён пасля апырсквання зніжэнне [[Транспірацыя|транспірацыі]] захоўваецца на ўзроўні 20—25 %&lt;ref&gt;[http://eco-soil.ru/?p=75#more-75 Абсцизины // Удобрения и стимуляторы роста]&lt;/ref&gt;.

Выяўлена таксама, што расліны, прыстасаваныя, прыкладам, да нястачы элементаў мінеральнага сілкавання, лепш пераносяць негатыўны ўплыў іншых стрэсавых фактараў. Навукоўцы звязваюць гэта з павышаным утрыманнем АБК у тканках, яна назапашваецца ў перыяд адаптацыі да стрэсу.

Такім чынам, АБК павялічвае неспецыфічную ўстойлівасць раслін да розных неспрыяльных фактараў асяроддзя.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Абсцызавая кіслата|||}}
{{зноскі}}
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Кефели В. И., Коф Э. М., Власов П. В., Кислин Е. Н. Природный ингибитор роста абсцизовая кислота. — М.: Наука, 1989. — С. 184.

== Спасылкі ==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3833200/#bibr312 Abscisic Acid Synthesis and Response]
* [http://eco-soil.ru/?p=75#more-75 Абсцизины]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Карбонавыя кіслоты]]
[[Катэгорыя:Фітагармоны]]
[[Катэгорыя:Оксікіслоты]]</text>
      <sha1>4xf9ssa214zbzuzlj6ejpgye7oapzvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197386</id>
      <parentid>5197381</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11614" sha1="ixhthug0vvq69b3q590cvfyfyytb87t" xml:space="preserve">{{Рэчыва
 | загаловак                 = Абсцызавая кіслата
 | карцінка                  =
 | карцінка3D                =
 | карцінка малая            = 

 | найменне                  = (2Z,4E)-5-[(1S)-1-hydroxy-2,6,6-trimethyl-4-oxocyclohex-2-en-1-yl]-3-methylpenta-2,4-dienoic acid
 | традыцыйныя назвы         = Абсцызавая кіслата
 | скарачэнні                = АБК
 | хім. формула              = C{{sub|15}}H{{sub|20}}O{{sub|4}}
 | эмпірычная формула        = C{{sub|15}}H{{sub|20}}O{{sub|4}}
 | адн. малек. маса         =
 | малярная маса            = 264.321

 | шчыльнасць                = 1.193 г/см³
 | мяжа трываласці           =
 | цвёрдасць                 =
 | прымесі                   =
 | стан                      =
 | дынамічная вязкасць       =
 | кінематычная вязкасць     =

 | тэмп. плаўлення           = 163
 | тэмп. кіпення             =
 | тэмп. раскладання         =
 | тэмп. успышкі             =
 | тэмп. узгарання           =
 | тэмп. самазагарання       =
 | патройны пункт            =
 | крытычны пункт            =
 | цеплаёмістасць            =
 | цеплаёмістасць2           =
 | цеплаправоднасць          =
 | энтальпія ўтварэння       =
 | удзельная цеплыня параўтварэння =
 | удзельная цеплыня параўтварэння2=
 | удзельная цеплыня плаўлення  =
 | удзельная цеплыня плаўлення2 =
 | цеплавое пашырэнне       =
 | інтэрвал трансфармацыі   =
 | тэмпература размякчэння  =
 | ціск пары                =

 | канст. дысац. кіслаты    = 4.868
 | растваральнасць          =
 | растваральнасць1         =
 |   рэчыва1                =
 | растваральнасць2         =
 |   рэчыва2                =
 | растваральнасць3         =
 |   вещество3              =
 | растваральнасць4         =
 |   рэчыва4                =
 | вярчэнне                 =
 | ізаэлектрычны пункт      =

 | дыяпазон празрыстасці    =
 | паказчык пераламлення    =
 | вугал Брустара           =

 | гібрыдызацыя             =
 | кардынацыйная геаметрыя  =
 | крышталічная структура   =
 | дыпольны момант          =

 | CAS                      = 21293-29-8
 | PubChem                  = 5280896
 | EINECS                   =
 | SMILES                   = OC(=O)\C=C(\C)/C=C/[C@@]1(O)C(C)=CC(=O)CC1(C)C
 | ЕС                       = 244-319-5
 | RTECS                    = RZ2475100

 | ЛД50                     =
 | таксічнасць              =
}}
'''Абсцызавая кіслата''' (ад {{lang-en|abscission – ападанне}}) — [[Фітагармоны|фітагармон]], [[Тэрпеноіды|тэрпеноід]]. Упершыню была вылучана ў 1963 годзе з лісця бярозы незалежна групамі Ф. Эдыкота (ЗША) і Ф. Уорынга (Вялікабрытанія)&lt;ref&gt;''Лутова, Л. А.'' Генетика развития растений / под ред. Инге-Вечтомов, С. Г. — 2-е изд. — Санкт-Петербург: Н-Л, 2010. — С. 432.&lt;/ref&gt;. Сустракаецца ва ўсіх вышэйшых раслінах, таксама ў хвашчоў, імхоў, папарацяў. У вышэйшых раслін прысутнічае ва ўсіх органах, яе канцэнтрацыя павялічваецца ў старым лісці, спелых пладах, у насенні і пупышках. Абсізавая кіслата ўплывае на развіццё раслін, галоўным чынам у якасці інгібітара роста. З’яўляецца антаганістам [[Гіберэліны|гіберэлінаў]], [[Аўксіны|аўксінаў]] і [[Цытакініны|цытакінінаў]]. У [[Цэля|цэлі]] прысутнічае ў вольнай форме альбо ў выглядзе кан’югатаў з [[глюкоза]]й&lt;ref&gt;''Лутова, Л. А.'' Генетика развития растений / под ред. Инге-Вечтомов, С. Г. — Санкт-Петербург: Наука, 2000. — С. 546.&lt;/ref&gt;.

== Фізічныя ўласцівасці ==
Хімічна чыстая абсцызавая кіслата ўяўляе сабой бясколернае крышталічнае рэчыва, якое дрэнна раствараецца ў вадзе, але добра — у шчолачах, [[хлараформ]]е, [[ацэтон]]е, [[Этанол|спірце]], эфіры. Тэмпература плаўлення: 163 °C.

== Біясінтэз ==
Папярэднікам АБК у [[Пластыды|пластыдах]] з’яўляецца геранілгераніл дыфасфат. З яго сінтэзуюцца [[караціноіды]], вытворным ад якіх з’яўляецца зеаксанцін, з якога пачынаецца біясінтэз АБК:
# Сінтэз віёлаксанціна з зеаксанціна (ферменты: зеалаксанцін-эпаксідазы)
# Сінтэз неаксанціна з віёлаксанціна (ферменты: неаксанцін-сінтазы, ізаміразы)
# Сінтэз ксантаксіна з цыс-неаксанціна (ферменты: 9-цыс-эпоксікаратціноід-дыёксігеназы)
# Сінтэз абсізавага альдэгіду з ксантаксіна (фермент: ксантаксін-дэгідрагеназа)
# Сінтэз абсізавай кіслаты з абсізавага альдэгіду (фермент: АДК-альдэгідаксідаза)

Першыя 3 стадыі праходзяць у [[Пластыды|пластыдзе]], апошнія 2 — у [[Цытазоль|цытазолі]].

== Функцыі ==
Абсцызавая кіслата мае важнае значэнне ў рэгуляванні стану супакою ў раслін. Менавіта гэта рэчыва забяспечвае глыбокі супакой насення, перашкаджае яго заўчаснаму прарастанню пры паспяванні. Апрацоўка АБК насення многіх відаў раслін падаўжае ў іх стан супакою. Спрыяе АБК і падаўжэнню супакою клубняў бульбы. Абсізавая кіслата паскарае распад [[Бялкі|бялкоў]], [[хларафіл]]у, [[Нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]], тым самым актыўна ўплывае на працэсы старэння расліннага арганізма, паскараючы іх, спрыяе ападанню лісця, паспяванню пладоў. Гармон АБК аказвае моцнае спыняючае рост дзеянне ў канцэнтрацыях 0,05 — 0,5 мкг/мл.

У раслінных арганізмах канцэнтрацыя АБК рэзка павялічваецца ў перыяды стрэсу, (напрыклад: мінеральнае галаданне, затапленне, засуха, ўплыў хваробатворных мікраарганізмаў&lt;ref&gt;''Мельникова, Е. В., Корытько, Л. А., Полякова, Н. В.'' Влияние абсцизовой кислоты на формирование некротической и хлорозной защитных реакций у растений ржи (Secale cereale L.) от ржавчинной инфекции [Text] / Е. В. Мельникова, Л. А. Корытько, Н. В. Полякова // Доклады Национальной академии наук Беларуси. — 2015. — Т. 59, N 1. — С. 102—105. — Библиогр.: с. 105 (12 назв.)&lt;/ref&gt;, уздзеянне іёнаў цяжкіх металаў ды інш.). Гэта асаблівасць паслужыла падставай лічыць АБК «гармонам стрэсу»&lt;ref&gt;''Tuteja N.'' Plant Signal. Behav. 2007. Vol. 2, N. 3, P. 135—138.&lt;/ref&gt;. Павышэнне ўзроўню АБК пры водным дэфіцыце мае прыстасавальнае значэнне: АБК актывуе ўсмоктванне вады каранямі і выклікае хуткае зачыненне вусцейкаў, што зніжае страту вады за кошт [[Транспірацыя|транспірацыі]]. Гэта дазваляе скарыстаць АБК як антытранспірант, г. зн. рэчыва, якое зніжае выдаткаванне раслінай вады без зніжэння інтэнсіўнасці фотасінтэзу. Апырскванне раслін эфірамі АБК зніжае [[Транспірацыя|транспірацыю]] на 50 %, пры гэтым эфект захоўваецца досыць працяглы час: праз 9 дзён пасля апырсквання зніжэнне [[Транспірацыя|транспірацыі]] захоўваецца на ўзроўні 20—25 %&lt;ref&gt;[http://eco-soil.ru/?p=75#more-75 Абсцизины // Удобрения и стимуляторы роста]&lt;/ref&gt;.

Выяўлена таксама, што расліны, прыстасаваныя, прыкладам, да нястачы элементаў мінеральнага сілкавання, лепш пераносяць негатыўны ўплыў іншых стрэсавых фактараў. Навукоўцы звязваюць гэта з павышаным утрыманнем АБК у тканках, яна назапашваецца ў перыяд адаптацыі да стрэсу.

Такім чынам, АБК павялічвае неспецыфічную ўстойлівасць раслін да розных неспрыяльных фактараў асяроддзя.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Абсцызавая кіслата|||}}
* Кефели В. И., Коф Э. М., Власов П. В., Кислин Е. Н. Природный ингибитор роста абсцизовая кислота. — М.: Наука, 1989. — С. 184.
{{зноскі}}
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3833200/#bibr312 Abscisic Acid Synthesis and Response]
* [http://eco-soil.ru/?p=75#more-75 Абсцизины]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Карбонавыя кіслоты]]
[[Катэгорыя:Фітагармоны]]
[[Катэгорыя:Оксікіслоты]]</text>
      <sha1>ixhthug0vvq69b3q590cvfyfyytb87t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Абсцызавая кіслата</title>
    <ns>1</ns>
    <id>618705</id>
    <revision>
      <id>5197375</id>
      <parentid>3469374</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Абсізавая кіслата]] у [[Размовы:Абсцызавая кіслата]]: памылка</comment>
      <origin>3469374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="853" sha1="eygu2xj2z474u3z0o1qxp8kxx1h517f" xml:space="preserve">Ці не абсЦызавая (абсЦізавая)?--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 21:45, 19 кастрычніка 2019 (+03)

Назву дадзенай кіслаце далі навукоўцы з англамоўных краін, таму я карыстаўся транскрыпцыяй назвы менавіта з англійскай мовы, а не з рускай:
abscisic acid [abˌsisik ˈasid].
Наконт ізаляванасці артыкула. У найбліжэйшы час я планую стварыць артукулы пра ўсе асноўныя групы фітагармонаў з абагульняючым артыкулам [[Фітагармоны|фітагармоны]].</text>
      <sha1>eygu2xj2z474u3z0o1qxp8kxx1h517f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенгальцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>620873</id>
    <revision>
      <id>5197765</id>
      <parentid>5007274</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T03:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66924" sha1="tp1su6htblz8en8f6913jqmxnb5yg68" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Бенгальцы &lt;br /&gt; (বাঙালি জাতি')
 | image     = [[Выява:A Bengali Hindu Couple newly Married..JPG|300px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | poptime   = каля 240 млн	
 | popplace  = {{Сцягафікацыя|Бангладэш}} — 16295156&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Індыя}} — 97237669 &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Пакістан}} — 2000000 &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — 451000 &lt;br /&gt;
 | langs     = [[Бенгальская мова|бенгальская]] 
 | rels      = [[будызм]], [[індуізм]], [[іслам]]
 | related   = [[біхарцы]], [[орыя (народ)|орыя]], [[асамцы]], [[чакма]]
}}

'''Бенга́льцы''' ({{lang-bn|বাঙালি জাতি}}) — народ на паўночным усходзе [[Індастан]]а, карэннае насельніцтва [[Бенгалія|Бенгаліі]]. Жывуць пераважна ў [[Індыя|Індыі]] і [[Бангладэш]]. Вялікія абшчыны бенгальцаў таксама склаліся ў [[Пакістан]]е, [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]] і іншых краінах.

Бенгальцы — адзін з найбуйнейшых [[этнас]]аў у свеце. Агульная колькасць — каля 240 млн чалавек.

== Гісторыя ==
[[Выява:Chandraketugarth, epoca sunga, dea della fecondità, II-I sec. ac. 01.JPG|thumb|left|Старажытная скульптура канца [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э.]]
[[Бенгалія]] — адзін з найстаражытнейшых рэгіёнаў [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], дзе з’явіліся чалавечыя паселішчы. У [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзі да н. э. тут пашырылася [[ірыгацыя|ірыгацыйнае]] [[земляробства]] з вырошчваннем [[рыс]]у. Дакладны склад тагачаснага насельніцтва не вядомы. Мяркуюць, што тут маглі жыць [[Дравідыйскія мовы|дравідамоўныя]] плямёны, продкі [[Мунда (народ)|мунда]], на поўначы — [[кіраты|кіратаў]]. У [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзі да н. э. сюды з [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Гангскай раўніны]] прасоўваюцца прадстаўнікі [[Культура паўночнай чорнай глянцаванай керамікі|культуры паўночнай чорнай глянцавай керамікі]]. З іх прыходам распаўсюджваюцца [[жалеза|жалезныя]] вырабы, будуюцца [[горад|гарады]]&lt;ref&gt;[http://www.isca.co.in/SOC_HU_SCI/book/ISBN%20978-93-84659-20-2.pdf Jamil Ahmed, TECHNOLOGY AND CULTURE CHANGE (Northern Black Polished Ware Culture in the Middle Ganga Plain)]&lt;/ref&gt;. У [[Махабхарата|Махабхараце]] ўзгадваецца старажытная бенгальская [[дзяржава]] Ванга, захопленая князем Бхімам з [[арыі|індаарыйскай]] дынастыі Каураваў&lt;ref&gt;[https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaVanga.htm Kingdoms of South Asia — Indian Kingdom of Vanga]&lt;/ref&gt;. Ад яе назвы паходзяць сучасныя найменні Бенгаліі, [[Бангладэш]] і бенгальцаў.

Старажытная Бенгалія ўваходзіла ў гістарычную вобласць [[Магадха]]. На працягу стагоддзяў тут кіравалі розныя дынастыі. У [[8 стагоддзе|VIII]] ст. уся Бенгалія была аб’яднана дынастыяй Пала, якая заснавала ў Паўднёвай Азіі магутную імперыю і спрыяла пашырэнню [[будызм]]а&lt;ref&gt;[https://www.ancient-origins.net/history-important-events/pala-empire-indian-dynasty-buddhism-0010229 The Pala Empire: An Indian Dynasty Ruled by Protectors of Buddhism]&lt;/ref&gt;. Яна аказала моцны ўплыў на ўсе дзяржаўныя фарміраванні [[Бенгальскі заліў|Бенгальскага заліва]]. Аднак у [[11 стагоддзе|XI]] ст. ёй на змену прыйшла [[індуізм|індуісцкая]] дынастыя Сена з [[Карнатака|Карнатакі]]&lt;ref&gt;[https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/the-senas-of-bengal-1445229527-1 The Senas of Bengal]&lt;/ref&gt;. На працягу канца [[10 стагоддзе|X]] — сярэдзіны [[14 стагоддзе|XIV]] ст. на аснове [[санскрыт]]а і [[пракрыт]]а сфарміравалася старажытная [[бенгальская мова]], на якой пісалася паэтычная [[літаратура]]&lt;ref&gt;[https://www.indianmirror.com/languages/bengali-language.html Bengali, Bengali Language, History of Bengali Language]&lt;/ref&gt;. У перыяд [[Бенгальскі султанат|Бенгальскага султаната]] яна набыла афіцыйны характар, ёй карысталіся пры двары.

Да канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. Бенгалія была заваявана [[Імперыя Вялікіх Маголаў|Вялікімі Маголамі]]. Яны спрыялі пашырэнню [[іслам]]а, развіццю [[эканоміка|эканамічнай]] актыўнасці мясцовага насельніцтва, але ў выніку адміністрацыйных пераўтварэнняў яно было адсунута ад кіравання&lt;ref&gt;[https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9&amp;chunk.id=d0e6918&amp;toc.id=d0e6918&amp;brand=ucpress Bengal under the Mughals]&lt;/ref&gt;. У Бенгалію мігрыравалі выхадцы з іншых кутоў [[Індастан|Індыі]], [[Персія|Персіі]], [[Аравія|Аравіі]], [[Арменія (гістарычны рэгіён)|Арменіі]]. Перасяленцы, што спавядалі іслам, часцяком займалі важныя пасады, астатнія займаліся [[гандаль|гандлем]] і паступова склалі пласт насельніцтва, што выступаў пасрэднікам паміж карэннымі бенгальцамі і заваёўнікамі. [[Арабская мова|Арабская]] і [[персідская мова|персідская]] мовы паўплывалі на [[Літаратурная мова|літаратурную]] бенгальскую. З [[1528]] г. на ўзбярэжжы адчыняліся еўрапейскія гандлёвыя факторыі&lt;ref&gt;[http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The Portuguese — Banglapedia]&lt;/ref&gt;. Першымі еўрапейцамі, з якімі былі ўсталяваны кантакты, з’яўляліся [[партугальцы]]. Яны аказалі значны ўплыў на развіццё [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і мясцовай [[кулінарыя|кулінарыі]]&lt;ref&gt;[http://www.worldheritageofportugueseorigin.com/2015/07/31/the-portuguese-influence-on-bengali-cuisine-by-colleen-taylor-sen/ The Portuguese Influence on Bengali Cuisine , By Colleen Taylor Sen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190911154753/http://www.worldheritageofportugueseorigin.com/2015/07/31/the-portuguese-influence-on-bengali-cuisine-by-colleen-taylor-sen/ |date=11 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;, паколькі ўвезлі новыя культурныя расліны. Аднак у выніку найбольшы ўплыў аказалі [[Вялікабрытанія|брытанцы]]. У [[1615]] г. [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індская кампанія]] заснавала сваю першую факторыю&lt;ref&gt;[http://www.banglastories.org/the-bengal-diaspora/history/the-east-india-company.html The East India Company]&lt;/ref&gt;. Пасля [[1757]] г. яна ўсталявала свой кантроль над рэгіёнам. У [[1773]] г. [[Калькута]] стала штаб-кватэрай кампаніі і да [[1911]] г. выконвала ролю сталіцы [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]].

Каланіяльнае кіраванне мела дваістыя вынікі для развіцця бенгальцаў. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. попыт на танныя [[Бавоўна|баваўняныя]] [[Тканіна|тканіны]] з боку еўрапейцаў прывёў да росту вясковага ткацтва. Але ў пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. брытанцы пачалі ўвозіць у Індыю яшчэ больш танныя тканіны [[прамысловасць|прамысловай]] вытворчасці, што прывяло да спусташэння вясковых рамеснікаў. У [[1769]]—[[1773]] гг. і [[1943]] г. [[голад]] выклікаў мільёны ахвяр&lt;ref&gt;[http://www.environmentandsociety.org/tools/keywords/bengal-famine-1770 Bengal Famine of 1770]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yourstory.com/2014/08/bengal-famine-genocide The Bengal Famine: How the British engineered the worst genocide in human history for profit]&lt;/ref&gt;. Супраціўленне прывяло да антыкаланіяльнага руху «факіраў», паўстанняў [[племя]]нных супольнасцей, [[вахабізм|вахабітаў]], [[сяляне|сялян]]&lt;ref&gt;[https://swarajyamag.com/ideas/why-exactly-should-bengal-honour-a-19th-century-wahhabi-radical Why Exactly Should Bengal Honour A 19th Century Wahhabi Radical?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://scholarscompass.vcu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1389&amp;context=esr Ananda Bhattacharyya, TRIBAL-LED PEOPLE’S RESISTANCE IN TRANSITION: 1 765 — 1 800]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nios.ac.in/media/documents/SecSocSciCour/English/Lesson-07.pdf POPULAR RESISTANCE TO THE BRITISH RULE]&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым, Бенгалія стала адным з першых рэгіёнаў [[Азія|Азіі]], дзе пачалася [[індустрыялізацыя]], будаўніцтва [[чыгунка|чыгункі]], з’явіліся [[сродкі масавай інфармацыі]] на мясцовых мовах, [[універсітэт]]ы, пачалося вывучэнне мясцовай [[гісторыя|гісторыі]]. Многія бенгальцы наймаліся ў якасці адміністрацыйных служачых і [[Сіпай|сіпаяў]], прычым выконвалі свае абавязкі не толькі ў Бенгаліі, але і на іншых каланіяльных тэрыторыях. Дзякуючы фарміраванню новых інтэлектуальных колаў адбыўся «бенгальскі рэнесанс», прадстаўлены рэфарматарам індуізму [[Рам Махам Рой|Рамам Махамам Роям]], гісторыкам [[:en:Nitish Sengupta|Нітышам Сенгуптам]], пісьменнікам [[Рабіндранат Тагор|Рабіндранатам Тагорам]]. Для бенгальскага рэнесанса былі характэрны накіраванасць на ўдасканальванне грамадскага і палітычнага ладу, барацьба за незалежнасць. З [[1862]] г. бенгальцы атрымалі права на ўдзел у кіраванні.

Бенгальскія палітыкі, што паходзілі з індуісцкіх колаў, арыентаваліся на супольны індыйскі рух і ў [[1885]] г. прынялі актыўны ўдзел у стварэнні [[Індыйскі нацыянальны кангрэс|ІНК]]. Яго першым прэзідэнтам стаў бенгалец [[:en:Womesh Chunder Bonnerjee|Вомеш Чандэр Банерджы]]. Але палітычная актыўнасць індуістаў выклікала адваротную рэакцыю мусульман. У [[1905]] г., калі каланіяльныя ўлады ініцыявалі падзел Бенгаліі на 2 правінцыі, у адной з якіх канцэнтравалася індуісцкая большасць, а ў другой — мусульманская, гэта выклікала сутычкі мусульман і індуістаў у Калькуце. У [[1906]] г. бенгальскія мусульмане садзейнічалі стварэнню [[Мусульманская ліга|Мусульманскай лігі]]. У [[1912]] г. у [[Дака|Даке]] была заснавана Бенгальская мусульманская ліга&lt;ref&gt;[http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bengal_Provincial_Muslim_League Bengal Provincial Muslim League]&lt;/ref&gt;. Напярэдадні і пасля [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] індуісты і мусульмане супрацоўнічалі ў каардынацыі руху за незалежнасць супраць Вялікабрытаніі. Аднак з 1930-х гг. яны арыентаваліся на стварэнне дзвюх розных дзяржаў Індыі і [[Пакістан]]а.

У [[1947]] г. было прынята рашэнне аб канчатковым падзеле Бенгаліі на [[Заходняя Бенгалія|Заходнюю]] ў складзе незалежнай Індыі і на [[Усходні Пакістан|Усходнюю]] ў складзе Пакістана&lt;ref&gt;[https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple The Bloody Legacy of Indian Partition]&lt;/ref&gt;. У адрозненні ад захаду Паўднёвай Азіі падзел выклікаў толькі абмежаваныя хвалі ўзаемнага гвалту, на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў працягвалася міграцыя прадстаўнікоў розных канфесій паміж краінамі. У [[1971]] г. на месцы Усходняй Бенгаліі была абвешчана незалежная дзяржава Бангладэш.

== Эміграцыя ==
У другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пад уплывам [[эканоміка|эканамічных]] праблем пачалася масавая [[эміграцыя]] бенгальцаў пераважна ў іншыя [[Вялікабрытанія|брытанскія]] калоніі. Так, на тэрыторыю [[Гаяна|Гаяны]] ў [[1838]]—[[1917]] гг. прыбыло 238 909 [[Брытанская Індыя|індыйцаў]], з іх 6 % былі выхадцамі з [[Бенгалія|Бенгаліі]]&lt;ref&gt;[http://guyanachronicle.com/2014/05/05/the-long-journey-from-india-to-guyana The Long Journey: From India to Guyana]&lt;/ref&gt;. На паўночным захадзе краіны захавалася паселішча Бенгал, заснаванае эмігрантамі&lt;ref&gt;[https://www.stabroeknews.com/2018/02/18/sunday/beyond-gt/bengal-2/ Bengal]&lt;/ref&gt;. Прыкладна ў той жа час на [[Маўрыкій|Маўрыкіі]] сфарміравалася гаворка ''калькутыя''&lt;ref&gt;[http://www.mauritiustimes.com/mt/dr-mrs-sarita-boodhoo-10/ Languages in Mauritius]&lt;/ref&gt;, паколькі большасць індыйскіх рабочых пераязджала на гэты востраў праз [[Калькута|Калькуту]]. Бенгальцы таксама пераязджалі на працу ў [[Асам]], дзе наймаліся на працу на [[чай]]ныя плантацыі, пасля [[1949]] г. — на [[Андаманскія астравы]], дзе іх нашчадкі складаюць большасць сучаснага насельніцтва&lt;ref&gt;[https://www.iias.asia/the-newsletter/article/bengali-settlers-andaman-islands-performance-homeland Bengali settlers in the Andaman Islands: the performance of homeland]&lt;/ref&gt;

Многія прадстаўнікі першай хвалі эміграцыі былі вымушаны пераехаць з краін, дзе пасяліліся, у выніку падзення ўзроўню жыцця ці пераследа з боку мясцовага насельніцтва. Так, у [[1972]] г. [[Ідзі Амін]] выгнаў каля 50 тысяч «азіятаў» з [[Уганда|Уганды]]&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-africa-36132151 Ugandan Asians dominate economy after exile]&lt;/ref&gt;. У большасці яны імкнуліся знайсці прытулак у заходніх краінах, асабліва ў Вялікабрытаніі і [[ЗША]]. Новыя хвалі эміграцыі назіраліся пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] пад уплывам як эканамічных, так і палітычных падзей. У нашы дні эміграцыя застаецца дынамічным сацыяльным фактарам у [[Бангладэш]]&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12347014 Emigration dynamics in Bangladesh]&lt;/ref&gt;. У выніку бангладэшская [[дыяспара]] налічвае болей за 7,5 млн чалавек і з’яўляецца найбуйнейшай у свеце&lt;ref&gt;[https://www.pilotguides.com/study-guides/the-bangladeshi-diaspora/ The Bangladeshi Diaspora]&lt;/ref&gt;. Буйныя абшчыны эмігрантаў склаліся ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[ААЭ]], [[Кувейт|Кувейце]], [[Малайзія|Малайзіі]], [[Сінгапур]]ы і г. д.

У [[2016]] г. [[:en:Priyanka Yoshikawa|Прыянка Ёшыкава]], дачка бенгальскага эмігранта&lt;ref&gt;[https://www.telegraphindia.com/states/west-bengal/japan-beauty-queen-traces-bengal-roots/cid/1392372 Japan beauty queen traces Bengal roots]&lt;/ref&gt;, стала пераможцай нацыянальнага конкурса прыгажосці ў [[Японія|Японіі]]

== Культура ==

=== Гаспадарка ===
Асновай [[эканоміка|эканомікі]] бенгальцаў здаўна з’яўляецца [[сельская гаспадарка]]. Традыцыйна большая ўвага надаецца [[земляробства|земляробству]]. Цёплы вільготны [[клімат]] і ўрадлівыя [[глеба|глебы]] дазваляюць збіраць некалькі ўраджаяў [[рыс]]у на працягу года. У мінулым сяляне вырошчвалі каля 5500 сартоў гэтай расліны&lt;ref&gt;[https://earthjournalism.net/stories/reviving-traditional-rice-varieties-in-west-bengal Reviving Traditional Rice Varieties in West Bengal]&lt;/ref&gt;, прычым некалькі сартоў адначасова. Такім чынам вырашалася праблема змен [[надвор'е|надвор’я]] і [[Паводка|паводак]], прыстасаванасці асобных сартоў да хвароб і шкоднікаў. Некаторыя старыя сарты і ў нашы дні супернічаюць па папулярнасці і ўраджайнасці з сучаснымі [[гібрыд]]амі&lt;ref&gt;[https://www.indiatoday.in/magazine/states/story/20180122-west-bengal-paddy-variety-komol-fertiliser-lobby-1144138-2018-01-12 The tragedy behind Bengal refusing to promote a grain that can be eaten simply after soaking]&lt;/ref&gt;. На затопленых рысавых палетках таксама вырошчваюць [[рыбы|рыбу]] і [[крыветкі]] на продаж&lt;ref&gt;[https://thefishsite.com/articles/shrimp-farming-proves-a-mixed-blessing-in-west-bengal Shrimp farming proves a mixed blessing in West Bengal]&lt;/ref&gt;. Іншыя важныя харчовыя культуры: [[бабовыя]], [[цукровы трыснёг]], [[рапс]], [[сезам]], [[чай]] і г. д. Камерцыйны характар звычайна мае вырошчванне такіх тэхнічных культур, як [[джут]], [[бавоўнік]] і [[Indigofera tinctoria|індыга]]. Хаця ў [[вёска]]х і на ўскраінах [[горад|гарадоў]] паўсюдна трымаюць [[Авечка свойская|авечак]], [[Каза свойская|коз]], [[карова|кароў]] і [[Курыца|курэй]], [[жывёлагадоўля]] адыгрывае дадатковую ролю.

Бенгальцы — выдатныя [[рамяство|рамеснікі]]. Яны славяцца як прадзільшчыкі, [[ткацтва|ткачы]], мастакі па [[тканіна]]х, вышывальшчыкі. Ужо ў старажытнасці бенгальцы выраблялі тонкую баваўняную тканіну ''муслін''. У нашы дні традыцыі яе ручной вытворчасці захоўваюцца ў [[Бангладэш]]&lt;ref&gt;[https://www.inspirationsstudios.com/the-history-of-muslin/ The History of Muslin]&lt;/ref&gt;. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] з [[Кітай|Кітая]] была запазычана тэхналогія вытворчасці [[шоўк]]у. Прычым, бенгальцы навучыліся вырошчваць [[Тутавы шаўкапрад|шаўкапрада]] не толькі на [[Шаўкоўніца|шаўкоўніцы]], але і на [[Клешчавіна|клешчавіне]]&lt;ref&gt;[https://www.thedailystar.net/lifestyle/cover-story/silk-bengal-576484 Silk of Bengal]&lt;/ref&gt;. Бенгальскія тканіны адрозніваюцца трываласцю, прыгожым дробным [[арнамент]]ам, устойлівымі расліннымі [[Пігмент|фарбамі]]. З развіццём ткацтва шчыльна звязана мастацтва ''патачытра'' малявання на тканінах і на [[папера|паперы]]. Ім займаецца супольнасць рамеснікаў ''патуя''&lt;ref&gt;[http://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2837&amp;context=isp_collection Pilar Jefferson, The Art of Survival: Bengali Pats, Patuas and the Evolution of Folk Art in India]&lt;/ref&gt;. Сюжэты ''патачытра'' запазычаны з [[казка|казак]], [[міф]]аў і [[эпас]]у.

Багатыя радовішчы дробназярністай [[гліна|гліны]] ў [[Алювій|алювіяльных адкладах]] спрыялі ўзнікненню і развіццю вытворчасці [[кераміка|керамікі]]&lt;ref&gt;[http://en.banglapedia.org/index.php?title=Pottery Pottery]&lt;/ref&gt;. Ужо ў сярэднявеччы бенгальскія [[Ганчарства|ганчары]] выкарыстоўвалі разнастайныя тэхналогіі абпальвання, паліроўкі і глазуравання сваіх вырабаў. Для надання патрэбных якасцяў у гліну падмешвалі рысавую шалупіну і джутавае [[валакно]]. Галоўнымі прыладамі ганчароў з’яўляюцца набор [[малаток|малаткоў]] для адбівання сыравіны і ганчарнае кола, якое круцяць з дапамогай [[бамбук]]авай тычкі. Акрамя пасудзін яны робяць [[статуя|статуэткі]] і [[лялька|лялькі]]. Традыцыйна развіты разьба па [[драўніна|дрэву]] і [[Слановая косць|слановай косці]], пляценне, выраб [[бісер]]у. Бенгальскія рамеснікі — захавальнікі звычаяў народнага [[мастацтва]].

[[Заходняя Бенгалія]] стала адным з першых рэгіёнаў [[Азія|Азіі]], дзе ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пачалася [[індустрыялізацыя]]. У першай трэці [[20 стагоддзе|XX]] ст. тут размяшчалася да трэці ўсёй [[прамысловасць|прамысловасці]] [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], але пазней эканамічная важнасць рэгіёна значна знізілася&lt;ref&gt;[https://www.livemint.com/Sundayapp/Z8DStEXICwm3MFvlE7PFXI/When-Bombay-overtook-Calcutta-A-history-of-Indias-financia.html When Bombay overtook Calcutta: A history of India’s financial geography]&lt;/ref&gt;. Тым не меней, індустрыялізацыя спрыяла хуткаму росту гарадоў, з’яўленню новых сацыяльных пластоў гарадскога [[пралетарыят]]а, [[буржуазія|буржуазіі]], тэхнічнай [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Нават у нашы дні шырока распаўсюджана адыходніцтва жыхароў вёсак і дробных гарадоў на часовую працу ў прамысловыя цэнтры і камерцыйныя плантацыі. Стварэнне індустрыяльнага гарадскога асяроддзя спрыяла вылучэнню новых прафесій, росту адукацыі і фарміраванню сучасных культурных традыцый.

&lt;gallery&gt;
Agriculture in Bangladesh (02).jpg|Рысавы палетак у [[Бангладэш]]
Ancient Muslin Depiction.jpg|Муслінавыя тканіны старажытнасці, [[Дака]]
Patua - 41st International Kolkata Book Fair - Milan Mela Complex - Kolkata 2017-02-04 5078.JPG|Праца ''патуя'', [[Калькута]]
Pottery seller - outside Bijoy mela - Chittagong.JPG|Продаж керамікі, [[Чытагонг]]
India - Kolkata cart - 3011.jpg|Рабочыя, [[Калькута]]
&lt;/gallery&gt;

=== Кухня ===
[[Выява:Duck egg curry.jpg|thumb|[[Кары (страва)|Кары]] з яек [[качкі]]]]
Бенгальская [[кулінарыя|кухня]] мае даўнія традыцыі. Згодна [[рэлігія|рэлігійнай]] паэме [[:en:Manasamangal Kāvya|Манасмангал]], складзенай у канцы [[15 стагоддзе|XV]] ст., у той час нават [[індуізм|індуісты]] ўжывалі [[мяса]], [[рыбы|рыбу]] і [[алкагольныя напоі]], якія выраблялі з [[малако|малака]], [[Какосавае малако|какосаў]], [[пальмы|пальмавага]] або [[цукровы трыснёг|трысняговага]] [[цукар|цукру]] і [[рыс]]у. У ранейшых тэкстах не ўзгадваліся [[бабовыя]], але ў гэты час яны сталі звычайным харчам&lt;ref name=&quot;sahapedia.org&quot;&gt;[https://www.sahapedia.org/our-food-their-food-historical-overview-of-the-bengali-platter Our Food Their Food: A Historical Overview of the Bengali Platter]&lt;/ref&gt;. Пазней пад уплывам [[шактызм]]у індуісты значна скарацілі мясную ежу на карысць расліннай, хаця ласаваліся малочнымі стравамі. [[Цыбуля]] і [[часнок|часнык]] лічыліся непрыдатнымі. Затое елі рыс, розныя [[арэх]]і, зеляніну. На ўсходзе Бенгаліі, дзе жыло шмат [[мусульмане|мусульман]], любілі рыбу са [[спецыі|спецыямі]], [[яйка|яйкі]] і мяса [[чарапахі|чарапах]]. У [[XVIII]] ст. пад уплывам [[партугальцы|партугальцаў]] шырока распаўсюдзіліся салодкія стравы і [[тварог]]. Да пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. склаліся рэгіянальныя адрозненні ў харчаванні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gounesco.com/bengali-culinary-culture/ |title=A Curious Cuisine : Bengali culinary culture in pre-modern times |access-date=23 лістапада 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191123175841/https://www.gounesco.com/bengali-culinary-culture/ |archivedate=23 лістапада 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Асобна вылучаюць кухні [[Калькута|Калькуты]], [[Дака|Дакі]] і [[Чытагонг]]а.

Усе бенгальскія стравы падзяляюцца на 4 віды&lt;ref name=&quot;sahapedia.org&quot;/&gt;:
* ''Чарб’я'', або ежа для перажоўвання
* ''Пея'' — напоі
* ''Чох’я'', або ежа для ўсмоктвання
* ''Лех’я'', або ежа для лізання

Разнастайнасць сортаў рысу, што вырошчваюцца бенгальцамі, вызначае разнастайнасць гатункаў рысу і страў з яго. Акрамя варанага рысу ядуць аладкі з рысавай мукі, запечаны салодкі рыс, смажаны рыс. У нашы дні запатрабаваны гарчычны [[алей]], які сам па сабе робіць стравы вострымі, [[куркума]], бабовыя, [[баклажан]]ы, [[Шпінат агародны|шпінат]], [[гарбуз]]ы, [[Манга (род раслін)|манга]], [[бульба]]. Папулярныя сучасныя стравы: вострая і салодкая [[соус|падліва]] ''чатні''; [[Кары (страва)|кары]] з мясам, рыбай, [[гародніна]]й або яйкамі; ''чатпоці'' — [[гарох]]авыя закускі; [[сыр]] ''чхена''; [[ёгурт]] ''доі''; ''[[сандэш]]'' — [[дэсерт]] з малака і цукру.

=== Вопратка ===
Асновай народнай бенгальскай жаночай [[вопратка|вопраткі]] з’яўляецца [[сары (вопратка)|сары]]. Мужчынская вопратка ўключае ''дхоты'' — доўгі кавалак [[тканіна|тканіны]], вакол сцёгнаў і прапушчаны пад пахвінай, і ''курта'' — [[Кашуля|кашулю]] да каленаў&lt;ref&gt;[https://indiathedestiny.com/india-society/costumes/bengal-traditional-costumes/ Bengal Traditional Costumes]&lt;/ref&gt;. Жанчыны выкарыстоўваюць шмат упрыгожванняў з [[Каляровая металургія|каляровых металаў]]. Мужчыны-[[мусульмане]] апранаюць на галаву маленькі белы [[капялюш]], [[індуізм|індуісты]] — [[цюрбан]].

=== Грамадства ===
[[Выява:Codice Casanatense Bengalis.jpg|thumb|Бенгальцы на партугальскім малюнку, каля [[1540]] г.]]
Асноўнай адзінкай бенгальскага грамадства з’яўляецца пашыраная [[сям'я]], што складаецца з асноўнай сям’і мужчыны-кіраўніка, яго жанатых і халастых сыноў, малых дзяцей, унукаў і іншых утрыманцаў&lt;ref&gt;[https://www.everyculture.com/South-Asia/Bengali-Kinship.html Bengali — Kinship]&lt;/ref&gt;. Для [[індуізм|індуістаў]] таксама важным з’яўляецца прыналежнасць да пэўнай [[касты]] ''джаці''. Каста вызначае грамадскі статус чалавека, яго побыт і паводзіны. У [[вёска|вясковых]] грамадах звычайна суіснуюць 6 — 12 каставых груп. У [[мусульмане|мусульман]] статус таксама вызначаецца паходжаннем ад высакародных продкаў ''ашраф'' і нізкародных ''аджлаф''&lt;ref&gt;[https://www.everyculture.com/South-Asia/Bengali-Sociopolitical-Organization.html Bengali — Sociopolitical Organization]&lt;/ref&gt;. Сельскія сем’і аб’яднаны ў абшчыны, якія кіруюцца найбольш заможнымі чальцамі.

Індуісты звычайна шукаюць [[шлюб]]ных партнёраў знутры сваёй касты, хаця выбар нявесты з блізкіх па сацыяльнаму статусу каст таксама не забаронены. У прыхільнікаў [[іслам]]а такіх правіл фармальна не існуе. Аднак яны таксама імкнуцца знайсці партнёраў у сем’ях з блізкім сацыяльным статусам або прафесіяй. Пасля шлюбу жонка пераходзіць жыць у сям’ю мужа. У прадстаўнікоў вышэйшых каст разводы не практыкуюцца. У мусульман магчымы разводы і [[палігінія]]. Кіраўнік сям’і сам выбірае, як размяркоўваць спадчыну. У адваротным выпадку яна размяркоўваецца паміж сынамі. Жанчыны маюць права на ўтрыманне з боку спадкаемцаў. У мінулым сярод індуістаў практыкаваўся звычай [[саці (звычай)|саці]], калі жонка спальвалася разам з памерлым мужам. Напрыклад, у [[1823]] г. у [[Бенгалія|Бенгаліі]] было зарэгістравана 575 выпадкаў спалення жанчын&lt;ref&gt;[https://kashgar.com.au/blogs/history/the-practice-of-sati-widow-burning THE PRACTICE OF SATI (WIDOW BURNING)]&lt;/ref&gt;. Супраць звычая выступалі [[хрысціянства|хрысціянскія]] місіянеры і рэфарматары індуізму накшталт [[Рам Махам Рой|Рама Махама Роя]]. У [[1829]] г. саці быў забаронены [[Вялікабрытанія|брытанскай]] адміністрацыяй. У [[1988]] г. закон аб забароне саці быў прыняты ў [[Індыя|Індыі]]. У бедных сем’ях, дзе мужчыны імкнуцца падзяліць паміж сабою маёмасць памерлага сваяка, нават у нашы дні ўдоў часта выганяюць. Яны вымушаны займацца жабрацтвам або шукаць прытулак у [[Врындаван]]е&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/magazine-21859622 The Indian town with 6,000 widows]&lt;/ref&gt;.

=== Архітэктура ===
[[Выява:Bengali villagers outside thatch houses, by Samuel Bourne.jpg|thumb|Сяляне каля хаціны, [[1863]] г.]]
Сучасная бенгальская вясковая [[архітэктура]] — вынік змен у гаспадарчым жыцці сялян, што імкліва адбываліся на працягу [[16 стагоддзе|XVI]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. Фармальнай падатнай адзінкай у гэты час стала зямельная адзінка ''моўзэ'', чальцы якой складалі адзіную абшчыну. У наш час яна ператварылася ў першасную вясковую адміністрацыю. На самой справе, на тэрыторыі ''моўзэ'' можа знаходзіцца некалькі невялікіх [[вёска|вёсак]] з раскіданай планіроўкай&lt;ref&gt;[https://www.everyculture.com/South-Asia/Bengali-Settlements.html Bengali — Settlements]&lt;/ref&gt;. Узвядзенню сядзібы папярэднічае насып [[тэраса|тэрасы]] ''віта'', якая павінна абараніць жытлы ад частых [[паводка|паводак]]. Будынкі ў кожнай сядзібе гуртуюцца вакол цэнтральнага пляца ''катчары''. Хаціны чатырохкутныя даўжынёй ад 3,5 м да 7,3 м, звычайна аднапакаёвыя. У мінулым сустракаліся [[каркас]]ныя хаціны з [[бамбук]]авых панэляў, а таксама гліняныя мазанкі з [[салома|саламяным]] [[дах]]ам&lt;ref name=&quot;core.ac.uk&quot;&gt;[https://core.ac.uk/download/pdf/4431205.pdf Saif-ul- Haq, MEANING IN ARCHITECTURE: AN INVESTIGATION OF THE INDIGENOUS ENVIRONMENT IN BANGLADESH]&lt;/ref&gt;. Частка будынкаў выкарыстоўвалася для гаспадарчых патрэб. Вакол сядзібы саджалі [[дрэва|дрэвы]] і [[хмызняк]]і.

Традыцыйныя [[горад|гарадскія]] дамы спалучаюць звычаі, запазычаныя ў [[Імперыя Вялікіх Маголаў|Вялікіх Маголаў]] і [[Вялікабрытанія|брытанцаў]], а таксама прынесеныя з вёскі. Так, у каланіяльнай [[Калькута|Калькуце]] жытло багатых [[гандаль|гандляроў]] уяўляла сабою двухпавярховую [[цэгла|цагляную]] замкнёную пабудову з невялікім дваром каля дарогі і воднай крыніцы. Двор з’яўляўся акамулятарам прахалоднага паветра ў спякотныя дні. Для паляпшэння вентыляцыі [[акно|вокны]] рабілі адно насупраць другога. [[Дэкор]] з [[балкон]]амі і [[калона]]мі нагадваў брытанскі стыль&lt;ref&gt;[https://www.archinomy.com/case-studies/traditional-dwelling-in-west-bengal/ Traditional Dwelling in West Bengal]&lt;/ref&gt;. На ўсходзе [[Бенгалія|Бенгаліі]] гараджане таксама будавалі з цэглы, унутры размяшчалі двор. [[Туалет]] займаў самастойны невялікі будынак&lt;ref name=&quot;core.ac.uk&quot;/&gt;.

Старажытная манументальная архітэктура захавалася дрэнна, часткова з-за традыцыі будаваць з [[тэракота|тэракоты]]&lt;ref&gt;[https://ijlass.org/data/frontImages/gallery/Vol._4_No._1/2._11-20.pdf The Traditional Terracotta Temple Architecture of the Temple Town Bishnupur]&lt;/ref&gt;, схільнай да [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]]. Адной з найбольш яркіх манументальных пабудоў з’яўляецца [[Пахарпурская віхара]], помнік [[будызм|будысцкага]] дойлідства дынастыі Пала. У [[13 стагоддзе|XIII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. паступова сфарміраваўся бенгальскі архітэктурны стыль [[храм]]аў, што спалучаў [[індуізм|індуісцкія]] і [[іслам|мусульманскія]] элементы&lt;ref&gt;[http://chitrolekha.com/temples-of-bengal-material-style-and-technological-evolution/ Temples of Bengal: Material Style and Technological Evolution]&lt;/ref&gt;. Галоўнымі будаўнічымі матэрыяламі былі цэгла, [[пясчанік]], [[латэрыт]].

=== Вусная творчасць і літаратура ===
Бенгальскі [[фальклор]] надзвычай багаты. Ён уключае вусныя [[Апавяданне|апавяданні]], [[верш]]ы і [[песня|песні]], [[Прыказка|прыказкі]], [[Прымаўка|прымаўкі]] і [[загадка|загадкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://creative.sulekha.com/folklore-of-bengal_601460_blog |title=Folklore Of Bengal |access-date=27 лістапада 2019 |archive-date=20 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820193853/http://creative.sulekha.com/folklore-of-bengal_601460_blog |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Вылучаюцца такія формы фальклорнай спадчыны, як ''расакатха'' ([[гумар]]ыстычныя апавяданні), ''братахатха'' ([[рытуал]]ьныя гісторыі), ''гітыка'' (вершаваныя [[балада|балады]]) і інш.

[[Літаратура]] пачала фарміравацца ў [[сярэднявечча|сярэднявеччы]]. У эпоху дынастыі Пала пераважалі [[рэлігія|рэлігійныя]] тэксты на [[санскрыт|санскрыце]]. Падчас існавання [[Бенгальскі султанат|Бенгальскага султаната]] нарадзілася літаратура на [[бенгальская мова|бенгальскай мове]]. У [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. таксама пісалі на [[арабская мова|арабскай]], [[персідская мова|персідскай]] мовах, сілхецкім [[дэванагары]]. Для літаратуры Бенгаліі былі характэрны кароткія песні ''гіта'' і доўгія апавядальныя сачыненні ''пачалі''&lt;ref&gt;[https://oxfordre.com/asianhistory/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-39 Literary History of Bengal, 8th-19th century AD]&lt;/ref&gt;. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. хутка распаўсюдзіліся заходнія формы літаратуры. Найбольш вядомы бенгальскі [[пісьменнік]] перыяду «бенгальскага рэнесансу», лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]] — [[Рабіндранат Тагор]]. Яго творы перакладзеныя на многія мовы свету, у тым ліку на [[беларуская мова|беларускую]].

У нашы дні бенгальская літаратура падзяляецца на літаратуру [[Індыя|Індыі]] і [[Бангладэш]]. Абедзве з’яўляюцца шматмоўнымі, прадстаўлены рознымі формамі і жанрамі&lt;ref&gt;[https://www.bangladesh.com/culture/literature/ LITERATURE OF BANGLADESH, CULTURE]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bharatonline.com/west-bengal/culture/literature.html Bengali Literature]&lt;/ref&gt;.

=== Музычнае мастацтва ===
[[Выява:Bengali bamboo flutes.jpg|thumb|Бамбукавыя флейты]]
Традыцыйная бенгальская [[музыка]] пачала фарміравацца ў перыяд [[сярэднявечча]] пад уплывам [[рэлігія|рэлігійных]] спеваў [[індуізм|індуістаў]]-[[Вішнуізм|вайшнаваў]] і [[мусульмане|мусульман]]-[[суфізм|суфіяў]]. Лічыцца, што яны аказалі моцны ўплыў на [[баўлійскія песні]], прызнаныя [[ЮНЕСКА]] нематэрыяльнай [[Сусветная спадчына|спадчынай чалавецтва]]&lt;ref&gt;[https://ich.unesco.org/en/RL/baul-songs-00107 Baul songs]&lt;/ref&gt;. Акрамя рэлігійных распаўсюджаны лірычныя, свецкія цырыманіяльныя, шлюбныя і прафесійныя [[песня|песні]]. Народныя бенгальскія спевы складаюцца з чатырох-шасці радкоў, якія паўтараюцца некалькі разоў. Іх мелодыі часцей абмежаваны [[нота]]мі ў палову [[Актава|актавы]]. У другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. сфарміраваўся тып [[горад|гарадскога]] спеву ''бхатыялі'' (літаральна «спеў лодачніка»). Ён пачынаецца з высокага тону, поўніцца пафасам кахання&lt;ref&gt;[http://www.carnatica.net/bengalmusic.htm FOLK MUSIC OF BENGAL]&lt;/ref&gt;.

Важная частка народнага музычнага мастацтва — [[танец|танцы]]. Яны падзяляюцца на рэлігійныя, сацыяльныя і забаўляльныя. Індуісты аддаюць перавагу танцавальнай вайшнаўскай традыцыі ''кіртана'', мусульмане — танцавальна-спеўнаму звычаю жаласлівых мелодый ''джарыган''. Апошнія з’явіліся ў [[Бенгалія|Бенгаліі]] ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. з [[Іран|Персіі]] і шчыльна злучаны з суфізмам. Танец ''чхаў'' з [[Заходняя Бенгалія|Заходняй Бенгаліі]] ўяўляе сабою [[тэатр]]альнае відовішча, якое дэманструе сцэны з [[Махабхарата|Махабхараты]] і [[Рамаяна|Рамаяны]], калі танцоры выступаюць у [[маска]]х са [[зброя]]й. Маскі таксама апранаюць танцоры ''калі'', што прысвячаюць выступ [[Калі (багіня)|аднайменнай багіне]]. Танцы ''дак'' і ''дхалі'' звязаны з ваеннай справай. Танец ''латхі'' суправаджаецца боем каламі і нагадвае [[спорт]]. Дзеці надзвычай любяць відовішчы з танцамі [[лялька|лялек]]&lt;ref&gt;[http://en.banglapedia.org/index.php?title=Folk_Dances Folk Dances]&lt;/ref&gt;. Існуюць лакальныя танцавальныя традыцыі. Так, на поўначы Бенгаліі існуе танец ''чайбары нрыт’я''&lt;ref&gt;[https://ezccindia.org/west-bengal.html West Bengal — Easrern Zonal Cultural Centre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415140228/http://ezccindia.org/west-bengal.html |date=15 красавіка 2020 }}&lt;/ref&gt; работнікаў [[чай]]ных плантацый, папулярны групавыя жаночыя танцы.

Народныя музычныя інструменты: [[барабан]]ы, [[Бубен|бубны]], [[флейта|флейты]], розныя [[Струнныя шчыпковыя музычныя інструменты|шчыпковыя інструменты]].

=== Спорт ===
Бенгальцы з дзіцячага ўзросту аддаюць перавагу групавым гульням&lt;ref&gt;[https://www.surfexcel.com.bd/dirt-is-good/games/traditional-bangladeshi-games.html Traditional Bangladeshi Games for Kids: Encourage Them to Go out, Enjoy and Experience Life]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Найбольш папулярныя сучасныя [[спорт|спартыўныя]] гульні — [[футбол]] і [[крыкет]]&lt;ref&gt;[https://www.bangladesh.com/activities/sport/ BANGLADESH SPORT, CRICKET, ACTIVITIES]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wbsportsandyouth.gov.in/sports SPORTS IN BENGAL]&lt;/ref&gt;.

== Мова ==
{{main|Бенгальская мова}}
Бенгальская мова адносіцца да [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. У нашы дні ўжываецца [[алфавіт]], першапачаткова распрацаваны ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. брытанцам [[:en:Charles Wilkins|Чарльзам Вілкінсам]] на аснове старажытнай [[пісьмо]]васці ''брахмі''&lt;ref&gt;[https://www.omniglot.com/writing/bengali.htm Bengali alphabet, pronunciation and language]&lt;/ref&gt;. Бенгальская мова з’яўляецца афіцыйнай у дзяржаве [[Бангладэш]], індыйскіх штатах [[Заходняя Бенгалія]], [[Трыпура]], [[Джхаркханд]], у некаторых раёнах [[Асам]]а, на [[Андаманскія і Нікабарскія астравы|Андаманскіх і Нікабарскіх астравах]].

== Рэлігія ==

=== Будызм ===
[[Будызм]] пачаў распаўсюджвацца ў [[Бенгалія|Бенгаліі]] ў перыяд [[Імперыя Маур’яў|імперыі Маур’яў]]. У [[5 стагоддзе|V]] ст. [[кітай]]скі пілігрым Фа Сянь знайшоў на тэрыторыі сучаснай [[Заходняя Бенгалія|Заходняй Бенгаліі]] 24 будысцкія кляштары. Будызм у форме [[Махаяна|Махаяны]] падтрымлівала бенгальская дынастыя Пала. Аднак пасля яе руйнавання ў [[12 стагоддзе|XII]] ст. гэта рэлігія прыйшла ў заняпад у выніку палітыкі мясцовых [[мусульмане|мусульманскіх]] валадароў і пашырэння ўплыву [[індуізм]]у. На паўднёвым усходзе Бенгаліі будызм спавядалі валадары [[чакма]]. [[Брытанская Індыя|Брытанская]] каланіяльная адміністрацыя садзейнічала адраджэнню будызма ў раёне [[Чытагонг]]а. У [[1864]] г. была ўзноўлена дзейнасць манаскай абшчыны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/bangladesh-txt.htm |title=Theravada Buddhism, Bangladesh — BuddhaNet |access-date=30 лістапада 2019 |archive-date=24 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324223557/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/bangladesh-txt.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1947]] г. ва [[Усходні Пакістан|Усходнім Пакістане]] была створана будысцкая арганізацыя Парбацья Чатаграм Махатхера. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Бангладэш]] будысцкія храмы пачалі адчыняцца ў [[Дака|Даке]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2011/01/brief-history-of-buddhism-in-bangladesh.html#8JQtxIatE23Fl1sc.97 |title=A brief history of Buddhism in Bangladesh |access-date=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230820193853/https://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2011/01/brief-history-of-buddhism-in-bangladesh.html#8JQtxIatE23Fl1sc.97 |archivedate=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З аднаго боку, дзяржава Бангладэш падтрымлівае рэлігійны мір, садзейнічае даследаванню старажытнай будысцкай спадчыны. З другога, будысты гэтай краіны адчуваюць нападкі з боку мусульман&lt;ref&gt;[https://www.buddhistdoor.net/news/hundreds-of-homes-of-indigenous-buddhists-in-bangladesh-burned-down-by-bengali-settlers Hundreds of Homes of Indigenous Buddhists in Bangladesh Burned Down by Bengali Settlers]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.thedailystar.net/star-weekend/the-shadow-violence/what-do-buddhists-bangladesh-have-do-the-rohingya-crisis-anyway What do Buddhists in Bangladesh have to do with the Rohingya crisis anyway?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mmtimes.com/in-depth/10408-rebuilding-buddhism-in-bangladesh.html Rebuilding Buddhism in Bangladesh] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210219153356/https://www.mmtimes.com/in-depth/10408-rebuilding-buddhism-in-bangladesh.html |date=19 лютага 2021 }}&lt;/ref&gt;. Большасць сучасных вернікаў прытрымліваюцца традыцыі [[Тхеравада|Тхеравады]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. S. K. Barua: Present-day Buddhism in Bangladesh |url=http://www.buddhismreligiousminorities.org/present-day-buddhism-in-bangladesh/ |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191119194753/http://www.buddhismreligiousminorities.org/present-day-buddhism-in-bangladesh/ |archivedate=19 лістапада 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Індуізм ===
[[Індуізм|Індуісты]] складаюць большасць вернікаў [[Заходняя Бенгалія|Заходняй Бенгаліі]] (70,54 % у 2011 г.&lt;ref name=&quot;West Bengal Religion Census 2011&quot;&gt;[https://www.census2011.co.in/data/religion/state/19-west-bengal.html West Bengal Religion Census 2011]&lt;/ref&gt;) і галоўную рэлігійную меншасць у [[Бангладэш]] (8,5 % e 2011 г.&lt;ref name=&quot;203.112.218.65&quot;&gt;{{Cite web |url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |title=Bangladesh population and housing census 2011 |access-date=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903181037/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archivedate=3 верасня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;). Згодна традыцыі, распаўсюджванне гэтай рэлігіі пачалося ў другой палове [[10 стагоддзе|X]] ст., калі [[міф]]ічны валадар Адысура запрасіў у [[Бенгалія|Бенгалію]] 5 [[брахманы|брахманаў]]&lt;ref name=&quot;The Caste System in Bengal, Part 3&quot;&gt;[https://www.harekrsna.com/sun/features/01-09/features1267.htm The Caste System in Bengal, Part 3]&lt;/ref&gt;. Індуізм атрымаў падтрымку дынастыі Сена, прадстаўнікі якой шчодра ахвяравалі [[храм]]ам індуісцкіх [[бог|багоў]]&lt;ref&gt;[https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9&amp;chunk.id=ch01&amp;toc.depth=1&amp;toc.id=ch01&amp;brand=ucpress The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204—1760]&lt;/ref&gt;. Першымі формамі шанавання былі [[шываізм]] і [[шактызм]]. У [[14 стагоддзе|XIV]] ст. з захаду прыходзіць [[вішнуізм]]. Яго прыхільнікі асуджалі крывавыя ахвярапрынашэнні і накіроўвалі місіянерскую дзейнасць на шырокія колы насельніцтва. Назіралася суперніцтва паміж рознымі плынямі, але з [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. сцвярджалася рэлігійная еднасць усіх індуістаў&lt;ref&gt;[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195399318/obo-9780195399318-0124.xml Hinduism in Bengal and Surrounding Areas]&lt;/ref&gt;. З [[Бенгалія|Бенгаліі]] паходзяць рэфарматары індуізму [[Рам Махам Рой]], [[Свамі Вівекананда]] і [[Шры Аўрабінда]]. У нашы дні падзел на рэлігійныя плыні не адыгрывае істотнай ролі. Большая частка вернікаў фактычна прытрымліваецца вішнуізму, меншая — шактызму, аднак назіраецца ўзаемны ўплыў.

Індуісцкае грамадства [[каста]]вае. Вылучаюцца вышэйшыя касты ''бхадралок'' («вытанчаныя»), куды ўваходзяць [[брахманы]], клеркі і лекары. Большасць вернікаў складаюць ''чаталок'' («маленькія»), пераважна прадстаўнікі каст шудр&lt;ref&gt;[https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bengali-religions Bengali Religions]&lt;/ref&gt;. Касты [[кшатрыі|кшатрыяў]] і [[вайш'і|вайш’яў]] практычна адсутнічаюць&lt;ref name=&quot;The Caste System in Bengal, Part 3&quot;/&gt;. Бенгальскія індуісты не прытрымліваюцца жорсткай практыкі забарон. Нават брахманы часам ужываюць [[мяса]] і [[рыбы|рыбу]].

=== Іслам ===
[[Іслам]] з'яўляецца асноўнай [[рэлігія]]й бенгальцаў [[Бангладэш]] (90,39% у 2011 г.&lt;ref name=&quot;203.112.218.65&quot;/&gt;) і другой па значнасці рэлігіяй бенгальцаў [[Заходняя Бенгалія|Заходняй Бенгаліі]] (27,01% ў 2011 г.&lt;ref name=&quot;West Bengal Religion Census 2011&quot;/&gt;).

Першая хваля шырокага распаўсюджвання [[іслам]]а пачалася ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст., калі [[Бенгалія]] была паступова заваявана [[Цюркі|цюркамі]] з цэнтральнай [[Індыя|Індыі]]. У [[14 стагоддзе|XIV]] ст. склаўся [[Бенгальскі султанат]], дзе кіравалі валадары-[[мусульмане]]. Найстаражытнейшым помнікам прысутнасці мусульманскіх [[Суфізм|суфіяў]] з'яўляецца надпіс [[1221]] г.&lt;ref&gt;[https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9&amp;chunk.id=ch03&amp;toc.depth=1&amp;toc.id=ch03&amp;brand=ucpress The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760]&lt;/ref&gt; Суфіі імкнуліся інтэграваць некаторыя [[індуізм|індуісцкія]] практыкі, у прыватнасці [[ёга|ёгу]]. Паўночная Бенгалія разглядалася вонкавымі мусульманамі як прыстанак [[ведзьма]]коў і [[магія|чараўнікоў]]. Уплыў суфіяў на дзяржаўнае кіраванне прывёў да імкнення бенгальскіх султанаў да адасаблення і прыняцця рэлігійнага тытула [[халіф]]аў&lt;ref&gt;[http://www.bmri.org.uk/articles/Use-of-Terminology-al-Khilafat.pdf The Use of Terminology alKhilafat in the Coins and Epigraphs of Bengal Sultanate]&lt;/ref&gt;. Пасля магольскага заваявання ў [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. значны ўплыў на вышэйшыя колы некаторы час аказвалі [[шыіты]]. Разам з гэтым, індуісты прыцягваліся да кіравання, займалі сярэднія і нават вышэйшыя адміністрацыйныя пасады.

Другая найбольш шырокая хваля ісламізацыі адбылася ў выніку магольскай аграрнай рэформы, калі бенгальскія сяляне прымалі іслам і перасяляліся на ўсход [[дэльта ракі|дэльты]], дзе большая частка зямлі ўжо належала індуістам, але ўплыў гэтай рэлігіі на мясцовае насельніцтва быў ніжэйшым, чым у Заходняй Бенгаліі&lt;ref&gt;[https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9&amp;chunk.id=ch010&amp;toc.depth=1&amp;toc.id=ch010&amp;brand=ucpress The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760]&lt;/ref&gt;. Гэта прывяло да складвання ва Усходняй Бенгаліі дзіўнай сітуацыі, калі ў дзяржаве на чале [[манарх]]аў-мусульман сфарміраваўся шырокі пласт бяздольнага мусульманскага насельніцтва з моцнай сацыяльнай праслойкай іншаверцаў.

У перыяд [[Брытанская Індыя|брытанскага каланіялізма]] мусульмане прымалі актыўны ўдзел у антыкаланіяльнай і сацыяльнай барацьбе. Сярод іх шырыліся рухі [[вахабіты|вахабітаў]] і містыкаў&lt;ref&gt;[https://www.ijrte.org/wp-content/uploads/papers/v7i6s5/F10690476S519.pdf Growth of Islamic Consciousness in Bengal and the British Colonial Policy]&lt;/ref&gt;. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. адносіны паміж індуісцкай і мусульманскай абшчынамі пагаршаліся, у тым ліку па сацыяльных прычынах, што прывяло да падзелу Бенгаліі ў [[1947]] г.

У нашы дні большасць бенгальскіх вернікаў-мусульман з'яўляецца [[суніты|сунітамі]], хаця нязначна прадстаўлены і іншыя плыні іслама. У Заходняй Бенгаліі і Бангладэш улада мусульманскіх абшчын абмежавана свецкімі законамі і дзяржаўнымі органамі ўлады.

&lt;gallery&gt;
Ananda Myitta Buddha Temple at Moheshkhali,Cox's Bazar.jpg|Будысцкі кляштар каля [[Кокс-Базар]]
Dakhineshwar Temple beside the Hoogly, West Bengal.JPG|Храм [[Калі]] ў [[Калькута|Калькуце]]
Basanto Utsav.jpg|Індуісцкае свята ''холі'', [[Заходняя Бенгалія]]
IIUC Central Mosque front view.jpg|Цэнтральная мячэць, [[Чытагонг]]
World Congregation of Muslims 2013, Tongi, Bangladesh.jpg|Штогадовы збор мусульман, [[Дака]]
&lt;/gallery&gt;

== Выбітныя асобы ==
* [[Шацьендранат Бозе]]
* [[Шры Аўрабінда]]
* [[Рабіндранат Тагор]]
* [[Сацьяджыт Рай]]
* [[Муджыбур Рахман]]
* [[Шэйх Хасіна]]
* [[Амарція Сен]]
* [[Мухамад Юнус]]

{{Зноскі}}
== Літаратура ==
* ''Тагор, Р.'' Гітанджалі. Ахвярныя песнаспевы / Рабіндранат Тагор. — Выдавец [[Зміцер Колас]], 2018. ISBN 978-985-7164-93-6
* Inscribing Identity Essays from Nineteetnth Century Bengal / Ed. by Krishna Sen. — Kolkata: K P Bagchi &amp; Company, 2009. ISBN 978-81-7074-317-0

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Bengali people}}
* [https://www.everyculture.com/South-Asia/Bengali.html Бенгальцы: Краіны і іх культуры]
* [https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/history-of-bengal-324618-2016-05-20 Гісторыя Бенгаліі]
* [https://www.ritiriwaz.com/west-bengal-culture-and-tradition/ Культура і традыцыі Заходняй Бенгаліі]
* [https://www.everyculture.com/A-Bo/Bangladesh.html Культура Бангладэш]
* [https://www.culturalindia.net/indian-food/bengali-cuisine.html Бенгальская кухня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210824212112/https://www.culturalindia.net/indian-food/bengali-cuisine.html |date=24 жніўня 2021 }}
* [https://www.hisour.com/architecture-of-bengal-30514/ Архітэктура Бенгаліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201220000647/https://www.hisour.com/architecture-of-bengal-30514/ |date=20 снежня 2020 }}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы]]
[[Катэгорыя:Народы Азіі]]
[[Катэгорыя:Народы Індыі]]
[[Катэгорыя:Народы Пакістана]]
[[Катэгорыя:Народы Бангладэш]]</text>
      <sha1>tp1su6htblz8en8f6913jqmxnb5yg68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ёзэф Дзітрых</title>
    <ns>0</ns>
    <id>623331</id>
    <revision>
      <id>5197759</id>
      <parentid>4305189</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Minorax</username>
        <id>86995</id>
      </contributor>
      <origin>5197759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4492" sha1="0navpim7cj0q0nsrev5kfjfllq4w54q" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Дзітрых}}
{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя       = Ёзэф Дзітрых
|арыгінал імя     = {{lang-de|Josef &quot;Sepp&quot; Dietrich}}
|дата нараджэння  = 
|дата смерці      = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці     = 
|партрэт          = 
|подпіс           = 
|мянушка          = 
|прыналежнасць    = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}&lt;br/&gt;{{Сцягафікацыя|Веймарская рэспубліка}}&lt;br/&gt;{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}
|гады службы      = [[1914]]—[[1945]]
|званне           = {{РангСС|Oberstgruppenführer||войскаўСС||}}
|род войскаў      = {{Сцяг|Трэці рэйх|Вафен-СС}} [[Войскі СС]]
|камандаваў       = 
|частка           =
|бітвы            =
[[Першая сусветная вайна]]
[[Другая сусветная вайна]]
|узнагароды       =
'''[[Германская імперыя]]'''
{{{!}}
{{!}} {{Жалезны крыж 1-га класа}} {{!!}} {{Жалезны крыж 2-га класа}} {{!!}} {{Баварскі ордэн «За ваенныя заслугі»}}
{{!}}-
{{!}} {{За раненне (чорны нагрудны знак Германскай імперыі)}} [[Файл:Austria war ribbon.gif|60px|link=:de:Ehren-Denkmünze für Tapferkeit (Österreich)|Медаль «За храбрасць» у бронзе (Аўстра-Венгрыя)]]
{{!}}}
'''[[Трэці рэйх]]'''
{{{!}}
{{!}} {{Рыцарскі крыж Жалезнага крыжа з Дубовым лісцем, Мячамі і Дыяментамі}} {{!!}} {{Спражка да Жалезнага крыжа 1 класа (1939)}} {{!!}} {{Спражка да Жалезнага крыжа 2 класа (1939)}}
{{!}}-
{{!!}} {{Ганаровы крыж ветэрана вайны (з мячамі)}} {{!!}} {{Медаль За выслугу гадоў у вермахце 3 класа}} {{!!}} {{Медаль «У памяць 13 сакавіка 1938»}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль «У памяць 1 кастрычніка 1938» са спражкай «Пражскі замак»}} {{!!}} {{Медаль «За зімовую кампанію на Усходзе 1941-1942»}} {{!!}} {{Нагрудны знак За раненне ў срэбры}}
{{!}}-
{{!}} {{Нямецкі алімпійскі ганаровы знак 2 класа}} {{!!}} {{Залаты партыйны знак НСДАП}} {{!!}} {{Медаль «У памяць 9 лістапада 1923»}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль За Выслугу гадоў у НСДАП (15 гадоў)}} {{!!}} {{Медаль За Выслугу гадоў у НСДАП (10 гадоў)}} {{!!}} {{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Кароны Італіі}}
{{!}}-
{{!}} {{Кавалер Вялікага крыжа Савойскага ваеннага ордэна}} {{!!}} {{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святых Маўрыкія і Лазара}} {{!!}} {{Ордэн Кароны Румыніі}}
{{!}}}
[[Выява:Kampfwagen-Erinnerungsabzeichen.jpg|40px|link=:de:Kampfwagen-Erinnerungsabzeichen|Памятны знак танкіста (1921)]]
|сувязі =
|у адстаўцы = 
}}
'''Ёзэф Дзітрых''' ({{lang-de|Josef &quot;Sepp&quot; Dietrich}}; {{ДН|28|5|1892}} — {{ДС|21|4|1966}}) — нямецкі [[военачальнік]] часоў [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]], [[оберстгрупенфюрар]] СС і [[генерал-палкоўнік]] войскаў [[СС]], член [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{commonscat-inline|Sepp Dietrich|Ёзэф Дзітрых}}

{{Генерал-палкоўнікі нацысцкай Германіі}}
{{бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Дзітрых, Ёзэф}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Германія)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Члены Фрайкора]]
[[Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы]]
[[Катэгорыя:Члены НСДАП]]</text>
      <sha1>0navpim7cj0q0nsrev5kfjfllq4w54q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мар’ян Людвігавіч Стакоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624748</id>
    <revision>
      <id>5197788</id>
      <parentid>5197221</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T06:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5197788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16636" sha1="qfyj4urppz8itgxtti2xx7ahfr1f15i" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Мар’ян Людвігавіч Стакоўскі''' ({{ВДП}}) — савецкі дзяржаўны дзеяч, [[Народны камісарыят аховы здароўя БССР|наркам аховы здароўя БССР]] (1922—1924).

== Біяграфія ==
Актыўна ўдзелічаць у рэвалюцыйным руху пачаў 15-гадовым юнаком, чатыры разы арыштаваны, быў у высылцы.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

Пасля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкай перавароту]] загадваў аддзелам палонных і бежанцаў Польскага камісарыята ў Народным камітэце нацыянальных спраў, таксама быў старшынёй Уральскага абласнога Надзвычайнага камітэта. З сакавіка 1918 года на палітычнай рабоце ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] (РСЧА), упаўнаважаны Рэвалюцыйнага камітэта Польшчы пры Рэвваенсавеце IV-й арміі РСЧА.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

З 15 ліпеня 1920{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} года загадчык Мінскага{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} губернскага ўпраўлення па эвакуацыі насельніцтва (Мінгубэвак), рэарганізавана 25 кастрычніка 1920 года ў Беларускую камісію па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белкамэвак), рэарганізаваную 6 ліпеня 1921 года ў Беларускае ўпраўленне па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белэвак){{sfn|Лукашук|2005|p=}}, ліквідаванае ў лютым 1923 года.

У 1921 годзе ўпаўнаважаны расійска-украінскай дэлегацыі расійска-ўкраінска-польскай змешанай Камісіі па рэпатрыяцыі на Заходнюю вобласць і Беларускую Рэспубліку{{sfn|Советская Белоруссия|1921|p=}}. У 1922 годзе член Польскага бюро пры ЦК КП(б)Б (Польбюро){{sfn|Лукашук|2005|p=}}.

У 1922—1924 гадах узначальваў Народны камісарыят аховы здароўя БССР. Падчас кіраўніцтва Стакоўскага, з канца 1923 года Наркамахоўздароўя БССР перайшоў на інспектарскую дзейнасць. У структуры наркамата ўтвораны чатыры аддзелы: лячэбны, прафілактычны, аховы мацярынства, немаўляцтва і здароўя дзяцей, а таксама адміністрацыйна-арганізацыйны. Змены афіцыйна замацаваныя «Палажэннем пра Народны Камісарыят аховы здароўя БССР», прынятым 4 лістапада 1924 года на III сесіі ЦВК БССР IV склікання — першым заканадаўчым ўрадавым актам, дзе падрабязна выкладаліся аб’ём дзейнасці, правы і задачы Наркамахоўздароўя БССР.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У 1922 годзе як наркам аховы здароўя быў старшынёй Надзвычайнай сесіі Рэвалюцыйнага трубунала БССР у паказальным працэсе пад ксяндзамі і парафіянамі, што выступалі супраць канфіскацыі касцельнай маёмасці{{sfn|Вялікі|2007|p=}}. З канца 1923 да 28 сакавіка 1924 года быў членам [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://court.gov.by/be/justice_rb/history/|title=Гісторыя беларускага правасуддзя|website=court.gov.by|access-date=2026-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Адначасова з пачатку 1922 года быў паўнамоцным прадстаўніком ураду ССРБ і ўпаўнаважаным ураду РСФСР пры замежных арганізацыях дапамогі на тэрыторыі ССРБ і Заходняй вобласці (Гомельская, Віцебская і Смаленская губерні) РСФСР. Фактычнай задачай Стакоўскага было падпарадкаванне дзяржаўнаму кантролю дзейнасці замежных дабрачынных місій (перад усім {{Не перакладзена 5|Амерыканская адміністрацыя дапамогі|ARA|en|American Relief Administration}}, а таксама {{Не перакладзена 5|Амерыканскі аб’яднаны яўрэйскі камітэт размеркавання фондаў|Joint|en|American Jewish Joint Distribution Committee}}, {{Не перакладзена 5|Місія Нансена|Місіі Нансена|uk|Місія Нансена}}, {{нп5|Амерыканскі камітэт сяброў на службе грамадсту|квакераў|en|American Friends Service Committee}}, [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] ([[Чырвоны Крыж Германіі|Нямецкага]], [[Чырвоны Крыж Францыі|Французскага]]) і іншых), абмежаванне іх аўтаноміі і суверэнных інспекцый, падбору супрацоўнікаў, сувязяў з савецкімі арганізацыямі (Белэвак, {{Не перакладзена 5|Цэнтральная камісія па барацьбе з наступствамі голода|Последгол|en|Posledgol}}, [[Беларуская камісія па паляпшэнні быту вучоных|БелКУБУ]], [[Усерасійскі яўрэйскі грамадскі камітэт дапамогі пацярпелым ад пагромаў|Евобщестком]]), насаджэнне класавага падыходу да размеркавання дапамогі. Стварыўшы трывалы бюракратычны ціск і сістэму адміністрацыйных абмежаванняў, Стакоўскі падпарадкаваў размеркаванне рэсурсаў ад іншых арганізацый, але не здолеў зламаць прынцыпы ARA. Цягам 1923 года місіі згарнулі дзейнасць, ARA спыніла яе ў чэрвені, апошнім, у кастрычніку, закрыў бюро ў Беларусі Joint.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

Стакоўскі разглядаў мясцовы персанал замежных місій як «ненадзейны элемент» і праваднікоў буржуазнага ўплыву. Стварыў сістэму адбору персаналу для місій і яго кантролю праз органы [[ДПУ]] з абавязковым палітычным анкетаваннем, а ў 1923 годзе ініцыяваў «чыстку» кадраў, публічна заклікаў грамадзян даносіць на работнікаў ARA. Ігнараваў просьбы амерыканскага кіраўніцтва абараніць супрацоўнікаў ад пераследу і «чорных спісаў», што стала глебай для сістэмных рэпрэсій пасля згортвання місій. Апроч цкавання («[[Звязда (газета)|Звезда]]», «Известия»), летам 1923 года пачаліся масавыя арышты па ўсёй Беларусі. Для многіх супрацоўніцтва з ARA стала кляймом, прычынай страты працы, зняволення або высылкі. Гучным быў судовы працэс 1924 года, калі за «эканамічны шпіянаж» да працяглых тэрмінаў зняволення асудзілі Кацярыну Румянцаву і Мікалая Кацавурава.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

З ліпеня 1924 года працаваў дырэктарам Белхарчтрэста.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У студзені 1931 года прызначаны гандлёвым прадстаўніком СССР у Фінляндыі{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=632}}. На пачатку 1931 года пачаў перамовы з фінскімі прадпрымальніцкімі коламі пра стварэнне новага змяшанага акцыянернага таварыства для экспарту ў Фінляндыю савецкіх нафтапрадуктаў{{sfn|Рупасов|2019|p=945}}. Вёў складаныя перамовы, часта пры ўдзеле паўнамоцнага прадстаўніка [[Іван Майскі|Івана Майскага]], з фінскімі экспарцёрамі лесу (у прыватнасці, з {{Не перакладзена 5|Аксель Салітандэр|Акселем Салітандэрам|fi|Axel Solitander}}) пра пагадненне датычнае савецкага ляснога экспарту, тым часам аднаго з ключавых артыкулаў даходаў СССР, што выкарыстоўвалі для патрэб індустрыялізацыі{{sfn|Рупасов|2018|p=88-89}}. У ліпені 1932 года Майскі і Стакоўскі наведалі верфі Crichton-Vulcan і Andre &amp; Rosenqvist у Аба, каб даведацца пра ход выканання савецкіх заказаў і магчымасць размяшчэння новых&lt;ref&gt;Ryska statens beställningar i Åbo avancerar : Första sjösättningarna omkring den 15 augusti // Arbetarbladet. — 1932. — 11 juli (№ 79).&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1932 года захварэў на цяжкую форму плеўрыту, імаверна, таму ў сакавіку 1933 года звольнены з пасады{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=639}}.

У 1933—1937 гадах — дырэктар {{нп5|Усерасійская акадэмія знешняга гандлю|Усесаюзнай акадэміі знешняга гандлю|ru|Всероссийская академия внешней торговли}} ў Маскве. Адначасова з кастрычніка 1933 года быў упаўнаважаным [[Наркамат знешняга гандлю СССР|Наркамата знешняга гандлю СССР]] пры [[Савет Народных Камісараў БССР|Саўнаркаме БССР]]{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} (імаверна, часова, на кароткі тэрмін).

У [[Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі|Расійскім дзяржаўным архіве сацыяльна-палітычнай гісторыі]] ў фондах [[Камінтэрн]]а захоўваецца асабовая справа Стакоўскага (Ф. 495, воп. 252, спр. 5094).&lt;ref&gt;Российский государственный архив социально-политической истории (РГАСПИ). — Ф. 495 (Коминтерн). Оп. 252. Д. 5094.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|спасылка=https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/d252b470-fbc8-4cef-b390-530d8616f481/content|ref=Вялікі|аўтар=Вялікі А.|загаловак=Мінскі працэс над ксяндзамі. 1922 г.|арыгінал=|год=2007|адказны=рэд. А. Ф. Вялікі, З. Ю. Вінніцкі|мова=be|аўтар выдання=|месца=Мінск|выданне=Знакамітыя мінчане ХІХ–ХХ стст.|выдавецтва=|тып=матэрыялы беларуска-польскай канф.|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=5—11|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}}
* {{кніга|ref=Кен, Рупасов|спасылка=|аўтар=Кен О. Н., Рупасов А. И.|загаловак=Западное приграничье. Политбюро ЦК ВКП(б) и отношения СССР с западными соседними государствами, 1928—1934 гг.|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Алгоритм|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4438-0640-2|тыраж=}}
* {{кніга|ref=Лукашук|спасылка=https://knihi.com/Alaksandar_Lukasuk/Pryhody_ARA_u_Bielarusi.html|аўтар=Аляксандр Лукашук|загаловак=Прыгоды АРА ў Беларусі : выбраныя перадачы Беларускай службы Радыё Свабода|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Прага|выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода|том=|pages=|allpages=500|серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе|isbn=0929849-07-8|тыраж=}} — (шмат пра дзейнасць Стакоўскага ў 1920-я гады)
* {{артыкул|ref = Пантюк |аўтар = Пантюк И. В. |загаловак = Министры здравоохранения Беларуси: 1919—2011 гг. |арыгінал =   |спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/15167/1/%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2582%25D1%258E%25D0%25BA_78-83.pdf |мова = ru |адказны =   |аўтар выдання =   |выданне = Современная стоматология |тып =   |месца =   |выдавецтва =   |год = 2012 |выпуск =   |том =   |нумар = 1 |старонкі = 78—83 |isbn =   |issn =   |doi =   |bibcode =   |arxiv =   |pmid =   |archive-url =   |archive-date = }}
* {{Артыкул|спасылка=http://hdl.handle.net/11701/9300|ref=Рупасов|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Лесной экспорт СССР в конце 1920-х — начале 1930-х гг. и конкуренция на европейском рынке|год=2018|выданне=Новейшая история России|том=8|выпуск=|нумар=1|старонкі=82-98|doi=10.21638/11701/spbu24.2018.106}}
* {{Артыкул|ref=Рупасов|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/17035|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Нефтяная торговля СССР с государствами Балтии и Финляндией в 1920–1930-е гг.|год=2019|выданне=Новейшая история России|том=9|нумар=4|старонкі=942–954|doi=10.21638/11701/spbu24.2019.407}}
* {{h|Советская Белоруссия|1921| Советская Белоруссия : [сборник статей и материалов. К III-му Съезду Советов Белоруссии. 1 дек. 1920 г. — 10 дек. 1921 г.] / [предисловие А. Червякова]. – Минск : Государственное издательство ССРБ, [1921?]. – 307 с., [19] л. схем. – Текст : непосредственный. }}

{{Кіраўнікі аховы здароўя Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Стакоўскі Мар’ян Людвігавіч}}
[[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]]
[[Катэгорыя:Народныя камісары аховы здароўя БССР]]</text>
      <sha1>qfyj4urppz8itgxtti2xx7ahfr1f15i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197789</id>
      <parentid>5197788</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T06:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16783" sha1="3mrqsn1010rbc47ptmiww0vclmm9bzi" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Мар’ян Людвігавіч Стакоўскі''' ({{lang-ru|Марьян Людвигович Стоковский, Мариан Людвикович Стаковский}}, {{lang-sv|Stakovski}}; {{ВДП}}) — савецкі дзяржаўны дзеяч, [[Народны камісарыят аховы здароўя БССР|наркам аховы здароўя БССР]] (1922—1924).

== Біяграфія ==
Актыўна ўдзелічаць у рэвалюцыйным руху пачаў 15-гадовым юнаком, чатыры разы арыштаваны, быў у высылцы.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

Пасля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкай перавароту]] загадваў аддзелам палонных і бежанцаў Польскага камісарыята ў Народным камітэце нацыянальных спраў, таксама быў старшынёй Уральскага абласнога Надзвычайнага камітэта. З сакавіка 1918 года на палітычнай рабоце ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] (РСЧА), упаўнаважаны Рэвалюцыйнага камітэта Польшчы пры Рэвваенсавеце IV-й арміі РСЧА.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

З 15 ліпеня 1920{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} года загадчык Мінскага{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} губернскага ўпраўлення па эвакуацыі насельніцтва (Мінгубэвак), рэарганізавана 25 кастрычніка 1920 года ў Беларускую камісію па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белкамэвак), рэарганізаваную 6 ліпеня 1921 года ў Беларускае ўпраўленне па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белэвак){{sfn|Лукашук|2005|p=}}, ліквідаванае ў лютым 1923 года.

У 1921 годзе ўпаўнаважаны расійска-украінскай дэлегацыі расійска-ўкраінска-польскай змешанай Камісіі па рэпатрыяцыі на Заходнюю вобласць і Беларускую Рэспубліку{{sfn|Советская Белоруссия|1921|p=}}. У 1922 годзе член Польскага бюро пры ЦК КП(б)Б (Польбюро){{sfn|Лукашук|2005|p=}}.

У 1922—1924 гадах узначальваў Народны камісарыят аховы здароўя БССР. Падчас кіраўніцтва Стакоўскага, з канца 1923 года Наркамахоўздароўя БССР перайшоў на інспектарскую дзейнасць. У структуры наркамата ўтвораны чатыры аддзелы: лячэбны, прафілактычны, аховы мацярынства, немаўляцтва і здароўя дзяцей, а таксама адміністрацыйна-арганізацыйны. Змены афіцыйна замацаваныя «Палажэннем пра Народны Камісарыят аховы здароўя БССР», прынятым 4 лістапада 1924 года на III сесіі ЦВК БССР IV склікання — першым заканадаўчым ўрадавым актам, дзе падрабязна выкладаліся аб’ём дзейнасці, правы і задачы Наркамахоўздароўя БССР.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У 1922 годзе як наркам аховы здароўя быў старшынёй Надзвычайнай сесіі Рэвалюцыйнага трубунала БССР у паказальным працэсе пад ксяндзамі і парафіянамі, што выступалі супраць канфіскацыі касцельнай маёмасці{{sfn|Вялікі|2007|p=}}. З канца 1923 да 28 сакавіка 1924 года быў членам [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://court.gov.by/be/justice_rb/history/|title=Гісторыя беларускага правасуддзя|website=court.gov.by|access-date=2026-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Адначасова з пачатку 1922 года быў паўнамоцным прадстаўніком ураду ССРБ і ўпаўнаважаным ураду РСФСР пры замежных арганізацыях дапамогі на тэрыторыі ССРБ і Заходняй вобласці (Гомельская, Віцебская і Смаленская губерні) РСФСР. Фактычнай задачай Стакоўскага было падпарадкаванне дзяржаўнаму кантролю дзейнасці замежных дабрачынных місій (перад усім {{Не перакладзена 5|Амерыканская адміністрацыя дапамогі|ARA|en|American Relief Administration}}, а таксама {{Не перакладзена 5|Амерыканскі аб’яднаны яўрэйскі камітэт размеркавання фондаў|Joint|en|American Jewish Joint Distribution Committee}}, {{Не перакладзена 5|Місія Нансена|Місіі Нансена|uk|Місія Нансена}}, {{нп5|Амерыканскі камітэт сяброў на службе грамадсту|квакераў|en|American Friends Service Committee}}, [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] ([[Чырвоны Крыж Германіі|Нямецкага]], [[Чырвоны Крыж Францыі|Французскага]]) і іншых), абмежаванне іх аўтаноміі і суверэнных інспекцый, падбору супрацоўнікаў, сувязяў з савецкімі арганізацыямі (Белэвак, {{Не перакладзена 5|Цэнтральная камісія па барацьбе з наступствамі голода|Последгол|en|Posledgol}}, [[Беларуская камісія па паляпшэнні быту вучоных|БелКУБУ]], [[Усерасійскі яўрэйскі грамадскі камітэт дапамогі пацярпелым ад пагромаў|Евобщестком]]), насаджэнне класавага падыходу да размеркавання дапамогі. Стварыўшы трывалы бюракратычны ціск і сістэму адміністрацыйных абмежаванняў, Стакоўскі падпарадкаваў размеркаванне рэсурсаў ад іншых арганізацый, але не здолеў зламаць прынцыпы ARA. Цягам 1923 года місіі згарнулі дзейнасць, ARA спыніла яе ў чэрвені, апошнім, у кастрычніку, закрыў бюро ў Беларусі Joint.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

Стакоўскі разглядаў мясцовы персанал замежных місій як «ненадзейны элемент» і праваднікоў буржуазнага ўплыву. Стварыў сістэму адбору персаналу для місій і яго кантролю праз органы [[ДПУ]] з абавязковым палітычным анкетаваннем, а ў 1923 годзе ініцыяваў «чыстку» кадраў, публічна заклікаў грамадзян даносіць на работнікаў ARA. Ігнараваў просьбы амерыканскага кіраўніцтва абараніць супрацоўнікаў ад пераследу і «чорных спісаў», што стала глебай для сістэмных рэпрэсій пасля згортвання місій. Апроч цкавання («[[Звязда (газета)|Звезда]]», «Известия»), летам 1923 года пачаліся масавыя арышты па ўсёй Беларусі. Для многіх супрацоўніцтва з ARA стала кляймом, прычынай страты працы, зняволення або высылкі. Гучным быў судовы працэс 1924 года, калі за «эканамічны шпіянаж» да працяглых тэрмінаў зняволення асудзілі Кацярыну Румянцаву і Мікалая Кацавурава.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

З ліпеня 1924 года працаваў дырэктарам Белхарчтрэста.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У студзені 1931 года прызначаны гандлёвым прадстаўніком СССР у Фінляндыі{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=632}}. На пачатку 1931 года пачаў перамовы з фінскімі прадпрымальніцкімі коламі пра стварэнне новага змяшанага акцыянернага таварыства для экспарту ў Фінляндыю савецкіх нафтапрадуктаў{{sfn|Рупасов|2019|p=945}}. Вёў складаныя перамовы, часта пры ўдзеле паўнамоцнага прадстаўніка [[Іван Майскі|Івана Майскага]], з фінскімі экспарцёрамі лесу (у прыватнасці, з {{Не перакладзена 5|Аксель Салітандэр|Акселем Салітандэрам|fi|Axel Solitander}}) пра пагадненне датычнае савецкага ляснога экспарту, тым часам аднаго з ключавых артыкулаў даходаў СССР, што выкарыстоўвалі для патрэб індустрыялізацыі{{sfn|Рупасов|2018|p=88-89}}. У ліпені 1932 года Майскі і Стакоўскі наведалі верфі Crichton-Vulcan і Andre &amp; Rosenqvist у Аба, каб даведацца пра ход выканання савецкіх заказаў і магчымасць размяшчэння новых&lt;ref&gt;Ryska statens beställningar i Åbo avancerar : Första sjösättningarna omkring den 15 augusti // Arbetarbladet. — 1932. — 11 juli (№ 79).&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1932 года захварэў на цяжкую форму плеўрыту, імаверна, таму ў сакавіку 1933 года звольнены з пасады{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=639}}.

У 1933—1937 гадах — дырэктар {{нп5|Усерасійская акадэмія знешняга гандлю|Усесаюзнай акадэміі знешняга гандлю|ru|Всероссийская академия внешней торговли}} ў Маскве. Адначасова з кастрычніка 1933 года быў упаўнаважаным [[Наркамат знешняга гандлю СССР|Наркамата знешняга гандлю СССР]] пры [[Савет Народных Камісараў БССР|Саўнаркаме БССР]]{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} (імаверна, часова, на кароткі тэрмін).

У [[Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі|Расійскім дзяржаўным архіве сацыяльна-палітычнай гісторыі]] ў фондах [[Камінтэрн]]а захоўваецца асабовая справа Стакоўскага (Ф. 495, воп. 252, спр. 5094).&lt;ref&gt;Российский государственный архив социально-политической истории (РГАСПИ). — Ф. 495 (Коминтерн). Оп. 252. Д. 5094.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|спасылка=https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/d252b470-fbc8-4cef-b390-530d8616f481/content|ref=Вялікі|аўтар=Вялікі А.|загаловак=Мінскі працэс над ксяндзамі. 1922 г.|арыгінал=|год=2007|адказны=рэд. А. Ф. Вялікі, З. Ю. Вінніцкі|мова=be|аўтар выдання=|месца=Мінск|выданне=Знакамітыя мінчане ХІХ–ХХ стст.|выдавецтва=|тып=матэрыялы беларуска-польскай канф.|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=5—11|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}}
* {{кніга|ref=Кен, Рупасов|спасылка=|аўтар=Кен О. Н., Рупасов А. И.|загаловак=Западное приграничье. Политбюро ЦК ВКП(б) и отношения СССР с западными соседними государствами, 1928—1934 гг.|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Алгоритм|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4438-0640-2|тыраж=}}
* {{кніга|ref=Лукашук|спасылка=https://knihi.com/Alaksandar_Lukasuk/Pryhody_ARA_u_Bielarusi.html|аўтар=Аляксандр Лукашук|загаловак=Прыгоды АРА ў Беларусі : выбраныя перадачы Беларускай службы Радыё Свабода|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Прага|выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода|том=|pages=|allpages=500|серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе|isbn=0929849-07-8|тыраж=}} — (шмат пра дзейнасць Стакоўскага ў 1920-я гады)
* {{артыкул|ref = Пантюк |аўтар = Пантюк И. В. |загаловак = Министры здравоохранения Беларуси: 1919—2011 гг. |арыгінал =   |спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/15167/1/%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2582%25D1%258E%25D0%25BA_78-83.pdf |мова = ru |адказны =   |аўтар выдання =   |выданне = Современная стоматология |тып =   |месца =   |выдавецтва =   |год = 2012 |выпуск =   |том =   |нумар = 1 |старонкі = 78—83 |isbn =   |issn =   |doi =   |bibcode =   |arxiv =   |pmid =   |archive-url =   |archive-date = }}
* {{Артыкул|спасылка=http://hdl.handle.net/11701/9300|ref=Рупасов|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Лесной экспорт СССР в конце 1920-х — начале 1930-х гг. и конкуренция на европейском рынке|год=2018|выданне=Новейшая история России|том=8|выпуск=|нумар=1|старонкі=82-98|doi=10.21638/11701/spbu24.2018.106}}
* {{Артыкул|ref=Рупасов|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/17035|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Нефтяная торговля СССР с государствами Балтии и Финляндией в 1920–1930-е гг.|год=2019|выданне=Новейшая история России|том=9|нумар=4|старонкі=942–954|doi=10.21638/11701/spbu24.2019.407}}
* {{h|Советская Белоруссия|1921| Советская Белоруссия : [сборник статей и материалов. К III-му Съезду Советов Белоруссии. 1 дек. 1920 г. — 10 дек. 1921 г.] / [предисловие А. Червякова]. – Минск : Государственное издательство ССРБ, [1921?]. – 307 с., [19] л. схем. – Текст : непосредственный. }}

{{Кіраўнікі аховы здароўя Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Стакоўскі Мар’ян Людвігавіч}}
[[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]]
[[Катэгорыя:Народныя камісары аховы здароўя БССР]]</text>
      <sha1>3mrqsn1010rbc47ptmiww0vclmm9bzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197791</id>
      <parentid>5197789</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T06:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5197791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16782" sha1="mdt9js8t6j9zbfxfs3vk3ah629a0hps" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Мар’ян Людвігавіч Стакоўскі''' ({{lang-ru|Марьян Людвигович Стоковский, Мариан Людвикович Стаковский}}, {{lang-sv|Stakovski}}; {{ВДП}}) — савецкі дзяржаўны дзеяч, [[Народны камісарыят аховы здароўя БССР|наркам аховы здароўя БССР]] (1922—1924).

== Біяграфія ==
Актыўна ўдзелічаць у рэвалюцыйным руху пачаў 15-гадовым юнаком, чатыры разы арыштаваны, быў у высылцы.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

Пасля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкай перавароту]] загадваў аддзелам палонных і бежанцаў Польскага камісарыята ў Народным камітэце нацыянальных спраў, таксама быў старшынёй Уральскага абласнога Надзвычайнага камітэта. З сакавіка 1918 года на палітычнай рабоце ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] (РСЧА), упаўнаважаны Рэвалюцыйнага камітэта Польшчы пры Рэвваенсавеце IV-й арміі РСЧА.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

З 15 ліпеня 1920{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} года загадчык Мінскага{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} губернскага ўпраўлення па эвакуацыі насельніцтва (Мінгубэвак), рэарганізавана 25 кастрычніка 1920 года ў Беларускую камісію па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белкамэвак), рэарганізаваную 6 ліпеня 1921 года ў Беларускае ўпраўленне па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белэвак){{sfn|Лукашук|2005|p=}}, ліквідаванае ў лютым 1923 года.

У 1921 годзе ўпаўнаважаны расійска-украінскай дэлегацыі расійска-ўкраінска-польскай змешанай Камісіі па рэпатрыяцыі на Заходнюю вобласць і Беларускую Рэспубліку{{sfn|Советская Белоруссия|1921|p=}}. У 1922 годзе член Польскага бюро пры ЦК КП(б)Б (Польбюро){{sfn|Лукашук|2005|p=}}.

У 1922—1924 гадах узначальваў Народны камісарыят аховы здароўя БССР. Падчас кіраўніцтва Стакоўскага, з канца 1923 года Наркамахоўздароўя БССР перайшоў на інспектарскую дзейнасць. У структуры наркамата ўтвораны чатыры аддзелы: лячэбны, прафілактычны, аховы мацярынства, немаўляцтва і здароўя дзяцей, а таксама адміністрацыйна-арганізацыйны. Змены афіцыйна замацаваныя «Палажэннем пра Народны Камісарыят аховы здароўя БССР», прынятым 4 лістапада 1924 года на III сесіі ЦВК БССР IV склікання — першым заканадаўчым ўрадавым актам, дзе падрабязна выкладаліся аб’ём дзейнасці, правы і задачы Наркамахоўздароўя БССР.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У 1922 годзе як наркам аховы здароўя быў старшынёй Надзвычайнай сесіі Рэвалюцыйнага трубунала БССР у паказальным працэсе пад ксяндзамі і парафіянамі, што выступалі супраць канфіскацыі касцельнай маёмасці{{sfn|Вялікі|2007|p=}}. З канца 1923 да 28 сакавіка 1924 года быў членам [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://court.gov.by/be/justice_rb/history/|title=Гісторыя беларускага правасуддзя|website=court.gov.by|access-date=2026-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Адначасова з пачатку 1922 года быў паўнамоцным прадстаўніком ураду ССРБ і ўпаўнаважаным ураду РСФСР пры замежных арганізацыях дапамогі на тэрыторыі ССРБ і Заходняй вобласці (Гомельская, Віцебская і Смаленская губерні) РСФСР. Фактычнай задачай Стакоўскага было падпарадкаванне дзяржаўнаму кантролю дзейнасці замежных дабрачынных місій (перад усім {{Не перакладзена 5|Амерыканская адміністрацыя дапамогі|ARA|en|American Relief Administration}}, а таксама {{Не перакладзена 5|Амерыканскі аб’яднаны яўрэйскі камітэт размеркавання фондаў|Joint|en|American Jewish Joint Distribution Committee}}, {{Не перакладзена 5|Місія Нансена|Місіі Нансена|uk|Місія Нансена}}, {{нп5|Амерыканскі камітэт сяброў на службе грамадсту|квакераў|en|American Friends Service Committee}}, [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] ([[Чырвоны Крыж Германіі|Нямецкага]], [[Чырвоны Крыж Францыі|Французскага]]) і іншых), абмежаванне іх аўтаноміі і суверэнных інспекцый, падбору супрацоўнікаў, сувязяў з савецкімі арганізацыямі (Белэвак, {{Не перакладзена 5|Цэнтральная камісія па барацьбе з наступствамі голода|Последгол|en|Posledgol}}, [[Беларуская камісія па паляпшэнні быту вучоных|БелКУБУ]], [[Усерасійскі яўрэйскі грамадскі камітэт дапамогі пацярпелым ад пагромаў|Евобщестком]]), насаджэнне класавага падыходу да размеркавання дапамогі. Стварыўшы трывалы бюракратычны ціск і сістэму адміністрацыйных абмежаванняў, Стакоўскі падпарадкаваў размеркаванне рэсурсаў ад іншых арганізацый, але не здолеў зламаць прынцыпы ARA. Цягам 1923 года місіі згарнулі дзейнасць, ARA спыніла яе ў чэрвені, апошнім, у кастрычніку, закрыў бюро ў Беларусі Joint.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

Стакоўскі разглядаў мясцовы персанал замежных місій як «ненадзейны элемент» і праваднікоў буржуазнага ўплыву. Стварыў сістэму адбору персаналу для місій і яго кантролю праз органы [[ДПУ]] з абавязковым палітычным анкетаваннем, а ў 1923 годзе ініцыяваў «чыстку» кадраў, публічна заклікаў грамадзян даносіць на работнікаў ARA. Ігнараваў просьбы амерыканскага кіраўніцтва абараніць супрацоўнікаў ад пераследу і «чорных спісаў», што стала глебай для сістэмных рэпрэсій пасля згортвання місій. Апроч цкавання («[[Звязда (газета)|Звезда]]», «Известия»), летам 1923 года пачаліся масавыя арышты па ўсёй Беларусі. Для многіх супрацоўніцтва з ARA стала кляймом, прычынай страты працы, зняволення або высылкі. Гучным быў судовы працэс 1924 года, калі за «эканамічны шпіянаж» да працяглых тэрмінаў зняволення асудзілі Кацярыну Румянцаву і Мікалая Кацавурава.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

З ліпеня 1924 года працаваў дырэктарам Белхарчтрэста.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У студзені 1931 года прызначаны гандлёвым прадстаўніком СССР у Фінляндыі{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=632}}. На пачатку 1931 года пачаў перамовы з фінскімі прадпрымальніцкімі коламі пра стварэнне новага змяшанага акцыянернага таварыства для экспарту ў Фінляндыю савецкіх нафтапрадуктаў{{sfn|Рупасов|2019|p=945}}. Вёў складаныя перамовы, часта пры ўдзеле паўнамоцнага прадстаўніка [[Іван Майскі|Івана Майскага]], з фінскімі экспарцёрамі лесу (у прыватнасці, з {{Не перакладзена 5|Аксель Салітандэр|Акселем Салітандэрам|fi|Axel Solitander}}) пра пагадненне датычнае савецкага ляснога экспарту, тым часам аднаго з ключавых артыкулаў даходаў СССР, што выкарыстоўвалі для патрэб індустрыялізацыі{{sfn|Рупасов|2018|p=88-89}}. У ліпені 1932 года Майскі і Стакоўскі наведалі верфі Crichton-Vulcan і Andre &amp; Rosenqvist у Аба (Турку), даведацца пра выкананне савецкіх заказаў і магчымасць размяшчэння новых&lt;ref&gt;Ryska statens beställningar i Åbo avancerar : Första sjösättningarna omkring den 15 augusti // Arbetarbladet. — 1932. — 11 juli (№ 79).&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1932 года захварэў на цяжкую форму плеўрыту, імаверна, таму ў сакавіку 1933 года звольнены з пасады{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=639}}.

У 1933—1937 гадах — дырэктар {{нп5|Усерасійская акадэмія знешняга гандлю|Усесаюзнай акадэміі знешняга гандлю|ru|Всероссийская академия внешней торговли}} ў Маскве. Адначасова з кастрычніка 1933 года быў упаўнаважаным [[Наркамат знешняга гандлю СССР|Наркамата знешняга гандлю СССР]] пры [[Савет Народных Камісараў БССР|Саўнаркаме БССР]]{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} (імаверна, часова, на кароткі тэрмін).

У [[Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі|Расійскім дзяржаўным архіве сацыяльна-палітычнай гісторыі]] ў фондах [[Камінтэрн]]а захоўваецца асабовая справа Стакоўскага (Ф. 495, воп. 252, спр. 5094).&lt;ref&gt;Российский государственный архив социально-политической истории (РГАСПИ). — Ф. 495 (Коминтерн). Оп. 252. Д. 5094.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|спасылка=https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/d252b470-fbc8-4cef-b390-530d8616f481/content|ref=Вялікі|аўтар=Вялікі А.|загаловак=Мінскі працэс над ксяндзамі. 1922 г.|арыгінал=|год=2007|адказны=рэд. А. Ф. Вялікі, З. Ю. Вінніцкі|мова=be|аўтар выдання=|месца=Мінск|выданне=Знакамітыя мінчане ХІХ–ХХ стст.|выдавецтва=|тып=матэрыялы беларуска-польскай канф.|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=5—11|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}}
* {{кніга|ref=Кен, Рупасов|спасылка=|аўтар=Кен О. Н., Рупасов А. И.|загаловак=Западное приграничье. Политбюро ЦК ВКП(б) и отношения СССР с западными соседними государствами, 1928—1934 гг.|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Алгоритм|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4438-0640-2|тыраж=}}
* {{кніга|ref=Лукашук|спасылка=https://knihi.com/Alaksandar_Lukasuk/Pryhody_ARA_u_Bielarusi.html|аўтар=Аляксандр Лукашук|загаловак=Прыгоды АРА ў Беларусі : выбраныя перадачы Беларускай службы Радыё Свабода|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Прага|выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода|том=|pages=|allpages=500|серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе|isbn=0929849-07-8|тыраж=}} — (шмат пра дзейнасць Стакоўскага ў 1920-я гады)
* {{артыкул|ref = Пантюк |аўтар = Пантюк И. В. |загаловак = Министры здравоохранения Беларуси: 1919—2011 гг. |арыгінал =   |спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/15167/1/%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2582%25D1%258E%25D0%25BA_78-83.pdf |мова = ru |адказны =   |аўтар выдання =   |выданне = Современная стоматология |тып =   |месца =   |выдавецтва =   |год = 2012 |выпуск =   |том =   |нумар = 1 |старонкі = 78—83 |isbn =   |issn =   |doi =   |bibcode =   |arxiv =   |pmid =   |archive-url =   |archive-date = }}
* {{Артыкул|спасылка=http://hdl.handle.net/11701/9300|ref=Рупасов|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Лесной экспорт СССР в конце 1920-х — начале 1930-х гг. и конкуренция на европейском рынке|год=2018|выданне=Новейшая история России|том=8|выпуск=|нумар=1|старонкі=82-98|doi=10.21638/11701/spbu24.2018.106}}
* {{Артыкул|ref=Рупасов|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/17035|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Нефтяная торговля СССР с государствами Балтии и Финляндией в 1920–1930-е гг.|год=2019|выданне=Новейшая история России|том=9|нумар=4|старонкі=942–954|doi=10.21638/11701/spbu24.2019.407}}
* {{h|Советская Белоруссия|1921| Советская Белоруссия : [сборник статей и материалов. К III-му Съезду Советов Белоруссии. 1 дек. 1920 г. — 10 дек. 1921 г.] / [предисловие А. Червякова]. – Минск : Государственное издательство ССРБ, [1921?]. – 307 с., [19] л. схем. – Текст : непосредственный. }}

{{Кіраўнікі аховы здароўя Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Стакоўскі Мар’ян Людвігавіч}}
[[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]]
[[Катэгорыя:Народныя камісары аховы здароўя БССР]]</text>
      <sha1>mdt9js8t6j9zbfxfs3vk3ah629a0hps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197792</id>
      <parentid>5197791</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T06:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5197792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16779" sha1="7fv94yqgc0dcy18k1gq65cm3f320eev" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Мар’ян Людвігавіч Стакоўскі''' ({{lang-ru|Марьян Людвигович Стоковский, Мариан Людвикович Стаковский}}, {{lang-sv|Stakovski}}; {{ВДП}}) — савецкі дзяржаўны дзеяч, [[Народны камісарыят аховы здароўя БССР|наркам аховы здароўя БССР]] (1922—1924).

== Біяграфія ==
Пачаў актыўны ўдзел у рэвалюцыйным руху 15-гадовым юнаком, чатыры разы арыштаваны, быў у высылцы.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

Пасля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]] загадваў аддзелам палонных і бежанцаў Польскага камісарыята ў Народным камітэце нацыянальных спраў, таксама быў старшынёй Уральскага абласнога Надзвычайнага камітэта. З сакавіка 1918 года на палітычнай рабоце ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] (РСЧА), упаўнаважаны Рэвалюцыйнага камітэта Польшчы пры Рэвваенсавеце IV-й арміі РСЧА.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

З 15 ліпеня 1920{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} года загадчык Мінскага{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} губернскага ўпраўлення па эвакуацыі насельніцтва (Мінгубэвак), рэарганізаванага 25 кастрычніка 1920 года ў Беларускую камісію па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белкамэвак), ператвораную 6 ліпеня 1921 года ў Беларускае ўпраўленне па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белэвак){{sfn|Лукашук|2005|p=}}, ліквідаванае ў лютым 1923 года.

У 1921 годзе ўпаўнаважаны расійска-украінскай дэлегацыі расійска-ўкраінска-польскай змешанай Камісіі па рэпатрыяцыі на Заходнюю вобласць і Беларускую Рэспубліку{{sfn|Советская Белоруссия|1921|p=}}. У 1922 годзе член Польскага бюро пры ЦК КП(б)Б (Польбюро){{sfn|Лукашук|2005|p=}}.

У 1922—1924 гадах узначальваў Народны камісарыят аховы здароўя БССР. Падчас кіраўніцтва Стакоўскага, з канца 1923 года Наркамахоўздароўя БССР перайшоў на інспектарскую дзейнасць. У структуры наркамата ўтвораны чатыры аддзелы: лячэбны, прафілактычны, аховы мацярынства, немаўляцтва і здароўя дзяцей, а таксама адміністрацыйна-арганізацыйны. Змены афіцыйна замацаваныя «Палажэннем пра Народны Камісарыят аховы здароўя БССР», прынятым 4 лістапада 1924 года на III сесіі ЦВК БССР IV склікання — першым заканадаўчым ўрадавым актам, дзе падрабязна выкладаліся аб’ём дзейнасці, правы і задачы Наркамахоўздароўя БССР.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У 1922 годзе як наркам аховы здароўя быў старшынёй Надзвычайнай сесіі Рэвалюцыйнага трубунала БССР у паказальным працэсе над ксяндзамі і парафіянамі, што выступалі супраць канфіскацыі касцельнай маёмасці{{sfn|Вялікі|2007|p=}}. З канца 1923 да 28 сакавіка 1924 года быў членам [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://court.gov.by/be/justice_rb/history/|title=Гісторыя беларускага правасуддзя|website=court.gov.by|access-date=2026-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Адначасова з пачатку 1922 года быў паўнамоцным прадстаўніком ураду ССРБ і ўпаўнаважаным ураду РСФСР пры замежных арганізацыях дапамогі на тэрыторыі ССРБ і Заходняй вобласці (Гомельская, Віцебская і Смаленская губерні) РСФСР. Фактычнай задачай Стакоўскага было падпарадкаванне дзяржаўнаму кантролю дзейнасці замежных дабрачынных місій (перад усім {{Не перакладзена 5|Амерыканская адміністрацыя дапамогі|ARA|en|American Relief Administration}}, а таксама {{Не перакладзена 5|Амерыканскі аб’яднаны яўрэйскі камітэт размеркавання фондаў|Joint|en|American Jewish Joint Distribution Committee}}, {{Не перакладзена 5|Місія Нансена|Місіі Нансена|uk|Місія Нансена}}, {{нп5|Амерыканскі камітэт сяброў на службе грамадсту|квакераў|en|American Friends Service Committee}}, [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] ([[Чырвоны Крыж Германіі|Нямецкага]], [[Чырвоны Крыж Францыі|Французскага]]) і іншых), абмежаванне іх аўтаноміі і суверэнных інспекцый, падбору супрацоўнікаў, сувязяў з савецкімі арганізацыямі (Белэвак, {{Не перакладзена 5|Цэнтральная камісія па барацьбе з наступствамі голода|Последгол|en|Posledgol}}, [[Беларуская камісія па паляпшэнні быту вучоных|БелКУБУ]], [[Усерасійскі яўрэйскі грамадскі камітэт дапамогі пацярпелым ад пагромаў|Евобщестком]]), насаджэнне класавага падыходу да размеркавання дапамогі. Стварыўшы трывалы бюракратычны ціск і сістэму адміністрацыйных абмежаванняў, Стакоўскі падпарадкаваў размеркаванне рэсурсаў ад іншых арганізацый, але не здолеў зламаць прынцыпы ARA. Цягам 1923 года місіі згарнулі дзейнасць, ARA спыніла яе ў чэрвені, апошнім, у кастрычніку, закрыў бюро ў Беларусі Joint.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

Стакоўскі разглядаў мясцовы персанал замежных місій як «ненадзейны элемент» і праваднікоў буржуазнага ўплыву. Стварыў сістэму адбору персаналу для місій і яго кантролю праз органы [[ДПУ]] з абавязковым палітычным анкетаваннем, а ў 1923 годзе ініцыяваў «чыстку» кадраў, публічна заклікаў грамадзян даносіць на работнікаў ARA. Ігнараваў просьбы амерыканскага кіраўніцтва абараніць супрацоўнікаў ад пераследу і «чорных спісаў», што стала глебай для сістэмных рэпрэсій пасля згортвання місій. Апроч цкавання («[[Звязда (газета)|Звезда]]», «Известия»), летам 1923 года пачаліся масавыя арышты па ўсёй Беларусі. Для многіх супрацоўніцтва з ARA стала кляймом, прычынай страты працы, зняволення або высылкі. Гучным быў судовы працэс 1924 года, калі за «эканамічны шпіянаж» да працяглых тэрмінаў зняволення асудзілі Кацярыну Румянцаву і Мікалая Кацавурава.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

З ліпеня 1924 года працаваў дырэктарам Белхарчтрэста.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У студзені 1931 года прызначаны гандлёвым прадстаўніком СССР у Фінляндыі{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=632}}. На пачатку 1931 года пачаў перамовы з фінскімі прадпрымальніцкімі коламі пра стварэнне новага змяшанага акцыянернага таварыства для экспарту ў Фінляндыю савецкіх нафтапрадуктаў{{sfn|Рупасов|2019|p=945}}. Вёў складаныя перамовы, часта пры ўдзеле паўнамоцнага прадстаўніка [[Іван Майскі|Івана Майскага]], з фінскімі экспарцёрамі лесу (у прыватнасці, з {{Не перакладзена 5|Аксель Салітандэр|Акселем Салітандэрам|fi|Axel Solitander}}) пра пагадненне датычнае савецкага ляснога экспарту, тым часам аднаго з ключавых артыкулаў даходаў СССР, што выкарыстоўвалі для патрэб індустрыялізацыі{{sfn|Рупасов|2018|p=88-89}}. У ліпені 1932 года Майскі і Стакоўскі наведалі верфі Crichton-Vulcan і Andre &amp; Rosenqvist у Аба (Турку), каб даведацца пра выкананне савецкіх заказаў і магчымасць размяшчэння новых&lt;ref&gt;Ryska statens beställningar i Åbo avancerar : Första sjösättningarna omkring den 15 augusti // Arbetarbladet. — 1932. — 11 juli (№ 79).&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1932 года захварэў на цяжкую форму плеўрыту, імаверна, таму ў сакавіку 1933 года звольнены з пасады{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=639}}.

У 1933—1937 гадах — дырэктар {{нп5|Усерасійская акадэмія знешняга гандлю|Усесаюзнай акадэміі знешняга гандлю|ru|Всероссийская академия внешней торговли}} ў Маскве. Адначасова з кастрычніка 1933 года быў упаўнаважаным [[Наркамат знешняга гандлю СССР|Наркамата знешняга гандлю СССР]] пры [[Савет Народных Камісараў БССР|Саўнаркаме БССР]]{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} (імаверна, часова, на кароткі тэрмін).

У [[Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі|Расійскім дзяржаўным архіве сацыяльна-палітычнай гісторыі]] ў фондах [[Камінтэрн]]а захоўваецца асабовая справа Стакоўскага (Ф. 495, воп. 252, спр. 5094).&lt;ref&gt;Российский государственный архив социально-политической истории (РГАСПИ). — Ф. 495 (Коминтерн). Оп. 252. Д. 5094.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|спасылка=https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/d252b470-fbc8-4cef-b390-530d8616f481/content|ref=Вялікі|аўтар=Вялікі А.|загаловак=Мінскі працэс над ксяндзамі. 1922 г.|арыгінал=|год=2007|адказны=рэд. А. Ф. Вялікі, З. Ю. Вінніцкі|мова=be|аўтар выдання=|месца=Мінск|выданне=Знакамітыя мінчане ХІХ–ХХ стст.|выдавецтва=|тып=матэрыялы беларуска-польскай канф.|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=5—11|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}}
* {{кніга|ref=Кен, Рупасов|спасылка=|аўтар=Кен О. Н., Рупасов А. И.|загаловак=Западное приграничье. Политбюро ЦК ВКП(б) и отношения СССР с западными соседними государствами, 1928—1934 гг.|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Алгоритм|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4438-0640-2|тыраж=}}
* {{кніга|ref=Лукашук|спасылка=https://knihi.com/Alaksandar_Lukasuk/Pryhody_ARA_u_Bielarusi.html|аўтар=Аляксандр Лукашук|загаловак=Прыгоды АРА ў Беларусі : выбраныя перадачы Беларускай службы Радыё Свабода|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Прага|выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода|том=|pages=|allpages=500|серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе|isbn=0929849-07-8|тыраж=}} — (шмат пра дзейнасць Стакоўскага ў 1920-я гады)
* {{артыкул|ref = Пантюк |аўтар = Пантюк И. В. |загаловак = Министры здравоохранения Беларуси: 1919—2011 гг. |арыгінал =   |спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/15167/1/%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2582%25D1%258E%25D0%25BA_78-83.pdf |мова = ru |адказны =   |аўтар выдання =   |выданне = Современная стоматология |тып =   |месца =   |выдавецтва =   |год = 2012 |выпуск =   |том =   |нумар = 1 |старонкі = 78—83 |isbn =   |issn =   |doi =   |bibcode =   |arxiv =   |pmid =   |archive-url =   |archive-date = }}
* {{Артыкул|спасылка=http://hdl.handle.net/11701/9300|ref=Рупасов|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Лесной экспорт СССР в конце 1920-х — начале 1930-х гг. и конкуренция на европейском рынке|год=2018|выданне=Новейшая история России|том=8|выпуск=|нумар=1|старонкі=82-98|doi=10.21638/11701/spbu24.2018.106}}
* {{Артыкул|ref=Рупасов|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/17035|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Нефтяная торговля СССР с государствами Балтии и Финляндией в 1920–1930-е гг.|год=2019|выданне=Новейшая история России|том=9|нумар=4|старонкі=942–954|doi=10.21638/11701/spbu24.2019.407}}
* {{h|Советская Белоруссия|1921| Советская Белоруссия : [сборник статей и материалов. К III-му Съезду Советов Белоруссии. 1 дек. 1920 г. — 10 дек. 1921 г.] / [предисловие А. Червякова]. – Минск : Государственное издательство ССРБ, [1921?]. – 307 с., [19] л. схем. – Текст : непосредственный. }}

{{Кіраўнікі аховы здароўя Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Стакоўскі Мар’ян Людвігавіч}}
[[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]]
[[Катэгорыя:Народныя камісары аховы здароўя БССР]]</text>
      <sha1>7fv94yqgc0dcy18k1gq65cm3f320eev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197793</id>
      <parentid>5197792</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T06:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5197793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16822" sha1="0v6aw3vln5cnd6gn0c42uxcvtm87f1q" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Мар’ян Людвігавіч Стакоўскі''' ({{lang-ru|Марьян Людвигович Стоковский, Мариан Людвикович Стаковский}}, {{lang-sv|Stakovski}}; {{ВДП}}) — савецкі дзяржаўны дзеяч, [[Народны камісарыят аховы здароўя БССР|наркам аховы здароўя БССР]] (1922—1924).

== Біяграфія ==
Пачаў актыўны ўдзел у рэвалюцыйным руху 15-гадовым юнаком, чатыры разы арыштаваны, быў у высылцы.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

Пасля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]] загадваў аддзелам палонных і бежанцаў Польскага камісарыята ў Народным камітэце нацыянальных спраў, таксама быў старшынёй Уральскага абласнога Надзвычайнага камітэта. З сакавіка 1918 года на палітычнай рабоце ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] (РСЧА), упаўнаважаны Рэвалюцыйнага камітэта Польшчы пры Рэвваенсавеце IV-й арміі РСЧА.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

З 15 ліпеня 1920{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} года загадчык Мінскага{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} губернскага ўпраўлення па эвакуацыі насельніцтва (Мінгубэвак), рэарганізаванага 25 кастрычніка 1920 года ў Беларускую камісію па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белкамэвак), ператвораную 6 ліпеня 1921 года ў Беларускае ўпраўленне па эвакуацыі насельніцтва пры НКУС БССР (Белэвак){{sfn|Лукашук|2005|p=}}, ліквідаванае ў лютым 1923 года.

У 1921 годзе ўпаўнаважаны расійска-украінскай дэлегацыі расійска-ўкраінска-польскай змешанай Камісіі па рэпатрыяцыі на Заходнюю вобласць і Беларускую Рэспубліку{{sfn|Советская Белоруссия|1921|p=}}. У 1922 годзе член Польскага бюро пры ЦК КП(б)Б (Польбюро){{sfn|Лукашук|2005|p=}}.

У 1922—1924 гадах узначальваў Народны камісарыят аховы здароўя БССР. Падчас кіраўніцтва Стакоўскага, з канца 1923 года Наркамахоўздароўя БССР перайшоў на інспектарскую дзейнасць. У структуры наркамата ўтвораны чатыры аддзелы: лячэбны, прафілактычны, аховы мацярынства, немаўляцтва і здароўя дзяцей, а таксама адміністрацыйна-арганізацыйны. Змены афіцыйна замацаваныя «Палажэннем пра Народны Камісарыят аховы здароўя БССР», прынятым 4 лістапада 1924 года на III сесіі ЦВК БССР IV склікання — першым заканадаўчым ўрадавым актам, дзе падрабязна выкладаліся аб’ём дзейнасці, правы і задачы Наркамахоўздароўя БССР.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У 1922 годзе як наркам аховы здароўя быў старшынёй Надзвычайнай сесіі Рэвалюцыйнага трубунала БССР у паказальным працэсе над ксяндзамі і парафіянамі, што выступалі супраць канфіскацыі касцельнай маёмасці{{sfn|Вялікі|2007|p=}}. З канца 1923 да 28 сакавіка 1924 года быў членам [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://court.gov.by/be/justice_rb/history/|title=Гісторыя беларускага правасуддзя|website=court.gov.by|access-date=2026-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Адначасова з пачатку 1922 года быў паўнамоцным прадстаўніком ураду ССРБ і ўпаўнаважаным ураду РСФСР пры замежных арганізацыях дапамогі на тэрыторыі ССРБ і Заходняй вобласці (Гомельская, Віцебская і Смаленская губерні) РСФСР. Фактычнай задачай Стакоўскага было падпарадкаванне дзяржаўнаму кантролю дзейнасці замежных дабрачынных місій (перад усім {{Не перакладзена 5|Амерыканская адміністрацыя дапамогі|ARA|en|American Relief Administration}}, а таксама {{Не перакладзена 5|Амерыканскі аб’яднаны яўрэйскі камітэт размеркавання фондаў|Joint|en|American Jewish Joint Distribution Committee}}, {{Не перакладзена 5|Місія Нансена|Місіі Нансена|uk|Місія Нансена}}, {{нп5|Амерыканскі камітэт сяброў на службе грамадсту|квакераў|en|American Friends Service Committee}}, [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] ([[Чырвоны Крыж Германіі|Нямецкага]], [[Чырвоны Крыж Францыі|Французскага]]) і іншых), абмежаванне іх аўтаноміі і суверэнных інспекцый, падбору супрацоўнікаў, сувязяў з савецкімі арганізацыямі (Белэвак, {{Не перакладзена 5|Цэнтральная камісія па барацьбе з наступствамі голода|Последгол|en|Posledgol}}, [[Беларуская камісія па паляпшэнні быту вучоных|БелКУБУ]], [[Усерасійскі яўрэйскі грамадскі камітэт дапамогі пацярпелым ад пагромаў|Евобщестком]]), насаджэнне класавага падыходу да размеркавання дапамогі. Стварыўшы трывалы бюракратычны ціск і сістэму адміністрацыйных абмежаванняў, Стакоўскі падпарадкаваў размеркаванне рэсурсаў ад іншых арганізацый, але не здолеў зламаць прынцыпы ARA. Цягам 1923 года місіі згарнулі дзейнасць, ARA спыніла яе ў чэрвені, апошнім, у кастрычніку, закрыў бюро ў Беларусі Joint.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

Стакоўскі разглядаў мясцовы персанал замежных місій як «ненадзейны элемент» і праваднікоў буржуазнага ўплыву. Стварыў сістэму адбору персаналу для місій і яго кантролю праз органы [[ДПУ]] з абавязковым палітычным анкетаваннем, а ў 1923 годзе ініцыяваў «чыстку» кадраў, публічна заклікаў грамадзян даносіць на работнікаў ARA. Ігнараваў просьбы амерыканскага кіраўніцтва абараніць супрацоўнікаў ад пераследу і «чорных спісаў», што стала глебай для сістэмных рэпрэсій пасля згортвання місій. Апроч цкавання («[[Звязда (газета)|Звезда]]», «Известия»), летам 1923 года пачаліся масавыя арышты па ўсёй Беларусі. Для многіх супрацоўніцтва з ARA стала кляймом, прычынай страты працы, зняволення або высылкі. Гучным быў судовы працэс 1924 года, калі за «эканамічны шпіянаж» да працяглых тэрмінаў зняволення асудзілі Кацярыну Румянцаву і Мікалая Кацавурава.{{sfn|Лукашук|2005|p=}}

З ліпеня 1924 года працаваў дырэктарам Белхарчтрэста.{{sfn|Пантюк|2012|p=79}}

У студзені 1931 года прызначаны гандлёвым прадстаўніком СССР у Фінляндыі{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=632}}. На пачатку 1931 года пачаў перамовы з фінскімі прадпрымальніцкімі коламі пра стварэнне новага змяшанага акцыянернага таварыства для экспарту ў Фінляндыю савецкіх нафтапрадуктаў{{sfn|Рупасов|2019|p=945}}. У красавіку-маі 1931 года вёў складаныя перамовы, часта пры ўдзеле паўнамоцнага прадстаўніка [[Іван Майскі|Івана Майскага]], з фінскімі экспарцёрамі лесу (у прыватнасці, з {{Не перакладзена 5|Аксель Салітандэр|Акселем Салітандэрам|fi|Axel Solitander}}) пра пагадненне датычнае савецкага ляснога экспарту, тым часам аднаго з ключавых артыкулаў даходаў СССР, што выкарыстоўвалі для патрэб індустрыялізацыі{{sfn|Рупасов|2018|p=88-89}}. У ліпені 1932 года Майскі і Стакоўскі наведалі верфі Crichton-Vulcan і Andre &amp; Rosenqvist у Аба (Турку), каб даведацца пра выкананне савецкіх заказаў і магчымасць размяшчэння новых&lt;ref&gt;Ryska statens beställningar i Åbo avancerar : Första sjösättningarna omkring den 15 augusti // Arbetarbladet. — 1932. — 11 juli (№ 79).&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1932 года захварэў на цяжкую форму плеўрыту, імаверна, таму ў сакавіку 1933 года звольнены з пасады{{sfn|Кен, Рупасов|2014|p=639}}.

У 1933—1937 гадах — дырэктар {{нп5|Усерасійская акадэмія знешняга гандлю|Усесаюзнай акадэміі знешняга гандлю|ru|Всероссийская академия внешней торговли}} ў Маскве. Адначасова з кастрычніка 1933 года быў упаўнаважаным [[Наркамат знешняга гандлю СССР|Наркамата знешняга гандлю СССР]] пры [[Савет Народных Камісараў БССР|Саўнаркаме БССР]]{{sfn|Пантюк|2012|p=79}} (імаверна, часова, на кароткі тэрмін).

У [[Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі|Расійскім дзяржаўным архіве сацыяльна-палітычнай гісторыі]] ў фондах [[Камінтэрн]]а захоўваецца асабовая справа Стакоўскага (Ф. 495, воп. 252, спр. 5094).&lt;ref&gt;Российский государственный архив социально-политической истории (РГАСПИ). — Ф. 495 (Коминтерн). Оп. 252. Д. 5094.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|спасылка=https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/d252b470-fbc8-4cef-b390-530d8616f481/content|ref=Вялікі|аўтар=Вялікі А.|загаловак=Мінскі працэс над ксяндзамі. 1922 г.|арыгінал=|год=2007|адказны=рэд. А. Ф. Вялікі, З. Ю. Вінніцкі|мова=be|аўтар выдання=|месца=Мінск|выданне=Знакамітыя мінчане ХІХ–ХХ стст.|выдавецтва=|тып=матэрыялы беларуска-польскай канф.|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=5—11|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}}
* {{кніга|ref=Кен, Рупасов|спасылка=|аўтар=Кен О. Н., Рупасов А. И.|загаловак=Западное приграничье. Политбюро ЦК ВКП(б) и отношения СССР с западными соседними государствами, 1928—1934 гг.|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Алгоритм|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4438-0640-2|тыраж=}}
* {{кніга|ref=Лукашук|спасылка=https://knihi.com/Alaksandar_Lukasuk/Pryhody_ARA_u_Bielarusi.html|аўтар=Аляксандр Лукашук|загаловак=Прыгоды АРА ў Беларусі : выбраныя перадачы Беларускай службы Радыё Свабода|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Прага|выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода|том=|pages=|allpages=500|серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе|isbn=0929849-07-8|тыраж=}} — (шмат пра дзейнасць Стакоўскага ў 1920-я гады)
* {{артыкул|ref = Пантюк |аўтар = Пантюк И. В. |загаловак = Министры здравоохранения Беларуси: 1919—2011 гг. |арыгінал =   |спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/15167/1/%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2582%25D1%258E%25D0%25BA_78-83.pdf |мова = ru |адказны =   |аўтар выдання =   |выданне = Современная стоматология |тып =   |месца =   |выдавецтва =   |год = 2012 |выпуск =   |том =   |нумар = 1 |старонкі = 78—83 |isbn =   |issn =   |doi =   |bibcode =   |arxiv =   |pmid =   |archive-url =   |archive-date = }}
* {{Артыкул|спасылка=http://hdl.handle.net/11701/9300|ref=Рупасов|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Лесной экспорт СССР в конце 1920-х — начале 1930-х гг. и конкуренция на европейском рынке|год=2018|выданне=Новейшая история России|том=8|выпуск=|нумар=1|старонкі=82-98|doi=10.21638/11701/spbu24.2018.106}}
* {{Артыкул|ref=Рупасов|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/17035|аўтар=Рупасов А. И.|загаловак=Нефтяная торговля СССР с государствами Балтии и Финляндией в 1920–1930-е гг.|год=2019|выданне=Новейшая история России|том=9|нумар=4|старонкі=942–954|doi=10.21638/11701/spbu24.2019.407}}
* {{h|Советская Белоруссия|1921| Советская Белоруссия : [сборник статей и материалов. К III-му Съезду Советов Белоруссии. 1 дек. 1920 г. — 10 дек. 1921 г.] / [предисловие А. Червякова]. – Минск : Государственное издательство ССРБ, [1921?]. – 307 с., [19] л. схем. – Текст : непосредственный. }}

{{Кіраўнікі аховы здароўя Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Стакоўскі Мар’ян Людвігавіч}}
[[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]]
[[Катэгорыя:Народныя камісары аховы здароўя БССР]]</text>
      <sha1>0v6aw3vln5cnd6gn0c42uxcvtm87f1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беластоцкая акруга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641259</id>
    <revision>
      <id>5197753</id>
      <parentid>5189420</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T01:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20734" sha1="e5nnmlaxrvfx6xcbtvbvwuyaoykjah8" xml:space="preserve">[[Файл:Okreg bialystok 1942.png|міні|справа|Карта Беластоцкай акругі]]
[[Файл:Personalausweis Bezirk Bialystok.jpg|міні|Пасведчанне асобы жыхара Беластоцкай акругі (1943)]]
'''Беласто́цкая акру́га''' ({{lang-de|Bezirk Bialystok}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйху]] ў 1941—1945 гадах. Знаходзілася на паўднёвым усходзе [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і займала тэрыторыі сучасных паўночна-ўсходняй [[Польшча|Польшчы]], часткі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] абласцей [[Беларусь|Беларусі]], а таксама часткі [[Літва|Літвы]].

Акруга ўтворана 22 ліпеня 1941 года са з’яўленнем [[Трэці рэйх|нямецкай]] цывільнай адміністрацыі ({{lang-de|Zivilverwaltungsgebiet|скарочана}}), якая замяніла вайсковыя акупацыйныя ўлады, што дзейнічалі на акупаванай пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу на СССР]] тэрыторыі. Пад нямецкай уладай знаходзілася да 1945 года, хоць фармальна так і не была ўключана ў склад [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]].

Плошча акругі складала 31.426 км². У яе ўваходзілі сучасныя [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскі]], [[Ваўкавыскі раён|Зэльвенскі]], [[Мастоўскі раён|Мастоўскі]], [[Шчучынскі раён|Шчучынскі]], [[Свіслацкі раён]]ы [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], частка [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] з [[Пружаны|Пружанамі]], [[Камянец|Камянцом]] і [[Ружаны|Ружанамі]] і прылеглая тэрыторыя [[Літва|Літвы]] з [[Друскінінкай|Друскенікамі]] і Марцінканцамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/366-nemeckaja-tamozhnia |title=Немецкая таможня в оккупированном Гродно |access-date=4 ліпеня 2024 |archive-date=16 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616124203/https://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/366-nemeckaja-tamozhnia |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Колькасць насельніцтва дасягала 1382 тысяч чалавек, з іх — 830.000 [[Палякі|палякаў]], 300.000 [[Беларусы|беларусаў]], 200.000 [[Украінцы|украінцаў]], 50.000 [[Яўрэі|яўрэяў]] і 2.000 [[немцы|немцаў]].

== Гісторыя ==
Тэрыторыя [[Беласточчына|Беласточчыны]] была акупаваная ў першы дзень [[План Барбароса|нямецкага ўварвання]] ў [[СССР]]. 17 ліпеня 1941 года быў выдадзены першы дэкрэт пра ўтварэнне на тэрыторыі [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]], [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і часткі [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] цывільнай адміністрацыі.

1 жніўня была ўтворана Беластоцкая акруга з адначасным выключэннем яе з аператыўнай зоны дзеяння [[Вермахт]]у ў СССР. Цэнтр акругі знаходзіўся ў [[Беласток]]у, яна распасціралася ад паўднёва-ўсходняга выступу [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] (без Сувальшчыны па лініі: Марцінканцы — [[Масты]] (уздоўж [[Нёман]]а, без [[Гродна]]) — [[Ружаны]] — [[Пружаны]] (разам з [[Ваўкавыск]]ам і Пружанамі) — Мельнік (уздоўж [[Буг]]у на захад ад [[Брэст]]а) — Малкіня — Астраленка&lt;ref&gt;Волаціч Мікола. Лінія Кэрзона на фоне падзеяў і тэрытарыяльных зьменаў у Усходняй Эўропе // Спадчына. — 1993. — № 6. — С. 16—33.&lt;/ref&gt; (па граніцы Генеральнага губернатарства). Да 1 верасня 1941 года ўся тагачасная Брэсцкая вобласць БССР разам з [[Брэст]]ам таксама адносілася да Усходняй Прусіі і Беластоцкай акругі&lt;ref&gt;Владимир Золотарев, Евгений Кульков. Генеральный план «Ост» // Международная жизнь. — МИД РФ, 2011. — № 6.&lt;/ref&gt;. На чале адміністрацыі стаяў гаўляйтар [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] [[Эрых Кох]].

1 лістапада 1941 года тэрыторыя акругі ўзбуйненая за кошт выключанага з [[Рэйхскамісарыят Остланд|Остланда]] [[Гродна]] з ваколіцамі. У 1942 року Гродна было перайменавана ў Гартэн ({{lang-de|Garten|скарочана}})&lt;ref&gt;Барыс Пракопчык. «Калі я на пошце служыў ямшчыком…» // Звязда. — 28 студзеня 2003. — № 20 (24704).&lt;/ref&gt;.

Улетку 1944 года, пасля таго, як тэрыторыя акругі ўздоўж лініі [[Нараў]]—[[Бебжа|Бобра]] была акупаваная [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]], штаб-кватэра цывільнай адміністрацыі пераехала ў [[Барташыцы|Бартэнштайн]]. У студзені 1945 Чырвоная армія заняла рэшту акругі — [[Ломжа|Ломжынскі]] і [[Граева|Граеўскі]] паветы.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
[[Файл:Bezirk Bialystok.jpg|міні|справа|Нямецкая карта Беластоцкай акругі, 1944 г.]]
Беластоцкая акруга падзялялася на 8 адміністрацыйных адзінак узроўню павета, г. зв. «крайскамісарыятаў» ({{lang-de|Kreisskomissariat|скарочана}}): [[Беласток|Беластоцкі]] (''Kreisskomissariat Nikolaus''), [[Бельск-Падляскі|Бельска-Падляскі]] (''Kreisskomissariat Tubenthal''), [[Ваўкавыск]]і (''Kreisskomissariat Pfeifer''), [[Гродна|Гродзенскі]] (''Kreisskomissariat Plötz''), [[Граева|Граеўскі]] (''Kreisskomissariat Piachor'', пазней ''Knispel''), [[Ломжа|Ломжынскі]] (''Kreisskomissariat Gräben''), [[Сакулка|Сакульскі]] (''Kreisskomissariat Seiler'') і горада [[Беласток]]&lt;ref&gt;Sz. Datner. Niemiecki okupacyjny aparat bezpieczeństwa w Okręgu Białostockim (1941—1944) w świetle materiałów niemieckich (opracowania Waldemara Macholla) // Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. — Т. XV С. 7&lt;/ref&gt;. Ніжэйшымі адзінкамі былі г. зв. «амцкамісарыяты» ({{lang-de|Amtskomissariat|скарочана}}), або [[Гміна|гміны]], якіх налічвалася 114. Найніжэйшымі адміністрацыйнымі адзінкамі былі [[Староства|староствы]].

1 жніўня 1941 года цывільным камісарам ({{lang-de|Zivilkommissar|скарочана}}) стаў [[Эрых Кох]]. Пазней пасада перайменавана ў шэфа цывільнай адміністрацыі ({{lang-de|Chef-der-Zivilverwaltung|скарочана}}). Ёд адначасна з’яўляўся гаўляйтарам [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], рэйхскамісарам акупаванай [[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіны]] і паслом у [[Рэйхстаг (Веймарская рэспубліка)|Рэйхстагу]]. З гэтай прычыны Кох не мог пастаянна жыць у Беластоку, таму прызначыў сабе намесніка, шэфа Нямецкага працоўнага фронта ў [[Каралявец|Караляўцы]] Вальдэмара Магунію. Апошні, аднак, неўзабаве трапіў у няміласць, і 1 лютага 1942 на ягонае месца быў прызначаны [[Савецк (Калінінградская вобласць)|тыльзіцкі]] [[ландрат]] Фрыдрых дэ Брыкс.

Беластоцкая акруга фармальна так і не была ўключана ў склад Усходняй Прусіі, хоць фактычна ўсё мясцовае кіраўніцтва падпарадкоўвалася загадам з [[Каралявец|Караляўца]]. 16 ліпеня 1941 года [[Адольф Гітлер]] на таемнай нарадзе з удзелам [[Герман Герынг|Герынга]], [[Вільгельм Кейтэль|Кейтэля]], Ламерса і [[Альфрэд Розенберг|Розенберга]] абвясціў пра далучэнне акругі да рэйха&lt;ref&gt;Cz. Madajczyk. Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. — Warszawa: 1970 Т. 1. — С. 132, 138.&lt;/ref&gt;. Адзіным падзелам паміж імі была паліцэйская граніца, дзеля пераходу якой неабходна было атрымаць адпаведны дазвол. Мытны пераход, наадварот, быў скасаваны ў лістападзе 1941 года&lt;ref&gt;Cz. Madajczyk. Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. — Warszawa: 1970 Т. 1. — С. 212.&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі акругі дзейнічалі не акупацыйныя грошы, а [[Рэйхсмарка|нямецкія маркі]]&lt;ref&gt;Данилов И. П. Немецкий «политрук» // Записки западного белоруса. — 2-е изд., дораб. и доп. — Менск: В. Хурсик, 2007. — С. 180. — 300 ас. — ISBN 978-985-6718-86-4&lt;/ref&gt;.

== Школьніцтва ==
Паводле сфармуляваных [[Генрых Гімлер|Гімлерам]] прынцыпаў «Колькі думак пра абыходжанне з іншародцамі на Усходзе» акупаваныя не нямецкія нацыі не мусілі атрымоўваць адукацыю вышэйшую за чатырохкласную&lt;ref&gt;Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 772. — ISBN 978-80-86961-13-2.&lt;/ref&gt;. Шэф цывільнай адміністрацыі Беластоцкай акругі [[Эрых Кох]] пайшоў яшчэ далей, разглядаючы падпарадкаваны абшар выключна як прадмет бесцырымоннай эканамічнай эксплуатацыі і таннай рабочай сілы. З гэтай прычыны ён супрацьстаяў стварэнню адукацыйных установаў на падначаленых яму тэрыторыях. Было забаронена выдаваць прэсу на польскай мове, а газета «[[Беларускі голас]]» была ліквідавана неўзабаве пасля выхаду ў верасні 1941 года.

У бальшасці паветаў акругі была забаронена дзейнасць школ, а парушэнне гэтых забаронаў пагражала суровымі рэпрэсіямі, нават да смяротнага пакарання. Аднак, у Беластоцкім павеце ў верасні 1941 года па ініцыятыве настаўнікаў і насельніцтва былі адкрытыя прынамсі 18 пачатковых школ на польскай і беларускай мовах навучання, хоць даследнік беларуска-польскіх дачыненняў [[Юры Туронак]] лічыць, што іх колькасць насамрэч была большая&lt;ref&gt;Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 774. — ISBN 978-80-86961-13-2.&lt;/ref&gt;. Тым не меней, усе гэтыя школы былі зачыненыя пад канец года загадам павятовага камісара.

Найлепшая сітуацыя склалася ў Бельскім павеце, дзе з пачаткам 1941—1942 навучальных гадоў пачалі працу прынамсі 122 пачатковыя (двухкласныя) школы, у тым ліку з польскай мовай навучання — 61, з беларускай — 58 і 3 двухмоўныя. Юры Туронак заўважае, што дзейнічалі таксама падпольныя школы, і пэўная частка школаў магла быць не задакументаваная&lt;ref&gt;Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 776. — ISBN 978-80-86961-13-2.&lt;/ref&gt;. Настаўнікі гэтых школ за працу напачатку нават атрымоўвалі заробкі ад ураду гмінаў (амцкамісарыятаў), а пазней, калі выплаты былі спыненая, на аплату працы складаліся бацькі навучэнцаў&lt;ref&gt;Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 778. — ISBN 978-80-86961-13-2.&lt;/ref&gt;. Па прычыне гэткіх цяжкасцяў, а таксама рэпрэсій паліцыі пасля першага года навучання, колькасць школ у павеце скарацілася, хоць і нязначна.

[[Файл:Nastaunickia kursy u belastoku 1943.jpg|міні|Беларускія настаўніцкія курсы, Беласток, 1943 г.]]

У 1943 годзе стаўленне мясцовай адміністрацыі да легальнага школьніцтва пачало змяняцца, найперш гэта выяўлялася ў імкненні да змяншэння колькасці школ з польскай мовай навучання ці пераводзе іх на беларускую. Было дазволена адкрываць беларускамоўныя школы нават у іншых паветах. Дзеля ажыццяўлення арганізацыйнага і педагагічнага кантролю над школьніцтвам пры [[Беларускі камітэт (Беласток)|Беларускім камітэце]] ў Беластоку быў створаны Галоўны школьны інспектарат, кіраўніком якога стаў [[Аляксей Грыцук]]&lt;ref&gt;Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 780. — ISBN 978-80-86961-13-2.&lt;/ref&gt;. Інспектарат, змагаючыся з недахопам беларускамоўных настаўніцкіх кадраў, улетку 1943 года зладзіў у Беластоку трохтыднёвыя педагагічныя курсы. У іх узялі ўдзел каля 80 настаўнікаў. У выніку захадаў інспектарата былі адкрытыя 18 школ у Беластоцкім, 8 школ у Сакольскім і Ваўкавыскім паветах, павялічаная колькасць беларускіх школ у Бельскім павеце. Пад канец 1943—1944 гг. на тэрыторыі былога [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]] колькасць беларускіх школ складала каля 70 %&lt;ref&gt;Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 781. — ISBN 978-80-86961-13-2.&lt;/ref&gt;. Тым не менш, большасць з іх складалі двухкласныя школы, толькі ў Беластоку, [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], [[Белавежа|Белавежы]], Нараўцы&lt;ref&gt;Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 782. — ISBN 978-80-86961-13-2.&lt;/ref&gt; ды [[Пружаны|Пружанах]]&lt;ref&gt;Лявон Юрэвіч. Юры Жывіца. Маё паходжаньне // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк: Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва, 1999.&lt;/ref&gt; дзейнічалі поўныя сямігодкі. 7-класная школа існавала таксама ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]]&lt;ref&gt;Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 781—782. — ISBN 978-80-86961-13-2.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Gnatowski M. Białostockie Zgrupowanie Partyzanckie. — Białystok: 1994.
* Marcin Markiewicz. Represje hitlerowskie wobec wsi Białostockiej // Biuletyn Instytutu pamięci narodowej. — Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2003—2004. — № 12—1 (35—36). — ISSN 1641-9561.
* Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — ISBN 978-80-86961-13-2

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Беластока]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні Трэцяга рэйха]]
[[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]]</text>
      <sha1>e5nnmlaxrvfx6xcbtvbvwuyaoykjah8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бунт на Хеймаркет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641471</id>
    <revision>
      <id>5197826</id>
      <parentid>3609650</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T09:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5412" sha1="l2egpuy4cxwpcl9350xg4v7ao39fwrk" xml:space="preserve">{{Грамадзянскі канфлікт
| загаловак       = Бунт на Хеймаркет
| частка          = 
| выява           = [[Файл:HaymarketRiot-Harpers.jpg|250px]]
| апісанне        = 
| дата            = [[4 мая]] [[1886]]
| месца           = {{USA}}, [[Чыкага]]
| прычыны         = [[Паліцэйскае самавольства]], патрабаванне [[Васьмігадзінны рабочы дзень|васьмігадзіннага рабочага дня]]
| мэты            = 
| метады          = 
| вынік           = Сілавы разгон дэманстрацыі, суд над удзельнікамі пратэстаў
| статус          =
| саступкі        = 
| бок1            = {{Сцяг ЗША}} Рабочыя Чыкага
| бок2            = {{Сцяг ЗША}} [[Паліцыя]] Чыкага
| бок3            = 
| ключавыяфігуры1 = 
| ключавыяфігуры2 =
| ключавыяфігуры3 =
| колькі1         = 
| колькі2         = 
| колькі3         = 
| страты1         = 
| страты2         = 
| страты3         =
| параненыя       =
| загінулыя       =
| арыштаваныя     =
| заўвагі         = 
}}

'''Бунт на Хеймаркет''' - мірная [[дэманстрацыя]] рабочых, якая адбылася [[4 мая]] [[1886]] года на плошчы Хеймаркет у [[Чыкага]], [[ЗША]].

[[1 мая]] чыкагскія рабочыя, [[Анархізм|анархісты]] і [[Прафесійны саюз|прафсаюзныя актывісты]] арганізавалі [[Забастоўка|забастоўку]], у якой удзельнічала 40 тысяч чалавек. Мэтай забастоўкі было ўсталяванне [[Васьмігадзінны рабочы дзень|васьмігадзіннага рабочага дня]]. Пасля першамайскага страйку на адным з заводаў Чыкага былі звольненыя 1,5 тысячы рабочых. Абураныя працоўныя абвясцілі яшчэ адну забастоўку. Праз два дні на завод прыбылі [[Штрэйкбрэхер|штрэйкбрэхеры]]. Іх сустрэлі мітынгам ля прахадной, але паліцыя разагнала яго, выкарыстоўваючы зброю. Чатыры чалавекі былі забітыя, дзесяткі параненыя.

Абураныя актам паліцэйскага гвалту, страйкоўцы арганізавалі дэманстрацыю на плошчы Хеймаркет [[4 мая]]. Над дэманстрацыі адбылася як мяркуецца [[правакацыя]], у выніку якой у натоўп паліцэйскіх была кінута [[Бомба|бомба]]. У выніку адзін паліцэйскі загінуў. Паліцыя стала страляць у натоўп і ў выніку сілавым метадам разагнала мітынг.

Арганізатары мітынгу, у ліку якіх былі [[Аўгуст Спіс]], [[Луіс Лінг]] і [[Альберт Парсанс]], былі арыштаваныя. Судовы працэс над імі пачаўся [[21 чэрвеня]] 1886 года. Працэс над арганізатарамі быў завершаны [[11 лістапада]] [[1887]] года. Суд прысудзіў пяцёх арганізатараў мітынгу да [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]], трох - да [[Пажыццёвае пазбаўленне волі|пажыццёвага зняволення]].

У памяць пра бунт на плошчы Хеймаркет [[Сацыялістычны інтэрнацыянал]] прыняў рашэнне аб правядзенні штогадовых дэманстрацый 1 мая. У далейшым гэты дзень быў абвешчаны [[Першага мая|міжнародным днём салідарнасці рабочых]].

==Спасылкі==
{{Commonscat|Haymarket Riot}}
* [http://libcom.org/history/1886-haymarket-martyrs-mayday A short history of May Day] {{ref-en}}
* [https://www.britannica.com/event/Haymarket-Riot Haymarket Riot] {{ref-en}}
* [http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/571.html Haymarket and May Day] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160707115804/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/571.html |date=7 ліпеня 2016 }} {{ref-en}}
* [http://famous-trials.com/haymarket/1181-home The Haymarket Riot and Trial:An Account] {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Рабочы рух]]
[[Катэгорыя:Анархізм]]
[[Катэгорыя:Масавыя беспарадкі]]
[[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Чыкага]]
[[Катэгорыя:Расстрэлы дэманстрацый]]
[[Катэгорыя:Падзеі 4 мая]]
[[Катэгорыя:Май 1886 года]]
[[Катэгорыя:1886 год у ЗША]]</text>
      <sha1>l2egpuy4cxwpcl9350xg4v7ao39fwrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зміёўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>644841</id>
    <revision>
      <id>5197487</id>
      <parentid>4226537</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1455" sha1="t1itk1sfypyth1cpvv7w1y4ec65ju53" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Зміёўка''' ({{lang-ru|Змиёвка}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Свярдлоўскі раён (Арлоўская вобласць)|Свярдлоўскага раёна]] [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]]. Насельніцтва складае 5850 чалавек (2017). Размешчаны за 42 км на паўднёвы ўсход ад [[Арол (горад)|Арла]]. Звязаны аўтобусным рухам па маршруце Арол — [[Тамбоў]]. Акрамя таго, маецца чыгуначная станцыя па лініі Арол — [[Курск]].
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Уладзімір Мікалаевіч Калмыкоў]] (нар. 1934) — беларускі філосаф. [[Доктар філасофскіх навук]], прафесар.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20121016111814/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=57 Арлоўская вобласць]. Тэрытарыяльны падзел Расіі.

{{Арлоўская вобласць}}

[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Арлоўскай вобласці]]</text>
      <sha1>t1itk1sfypyth1cpvv7w1y4ec65ju53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Палітычныя рэпрэсіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647412</id>
    <revision>
      <id>5197526</id>
      <parentid>4802315</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:11:28Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5197526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2669" sha1="1fjtne2cx26hbk137q3ar3x87zkhriw" xml:space="preserve">'''Палітычныя рэпрэсіі''' (ад {{lang-la|repressio}} — падаўленне, прыгнёт) — [[пакаранне]], карныя меры, якія прымяняюцца дзяржаўнымі органамі з мэтай абароны і захавання існуючага ладу.

Згодна з агульнапрынятым вызначэннем, палітычныя рэпрэсіі — гэта рэпрэсіі правых і іншых маргінальных палітычных груп супраць левых груп. Любыя палітычныя рэпрэсіі з’яўляюцца праявай [[палітычны гвалт|палітычнага гвалту]] правых супраць левых. Палітычныя рэпрэсіі ўзнікаюць у сувязі з аўтарытарнай і таталітарнай перавагай правых і з'яўляюцца часткай правапатрыярхальнай сістэмы прыгнёту.

== Гвалт ==
Палітычныя рэпрэсіі часта суправаджаюцца гвалтам, які можа быць законным або незаконным у адпаведнасці з унутраным заканадаўствам&lt;ref&gt;{{Cite news |author= |title=Los Derechos Humanos y la trata de personas |url=https://ohchr.org/Documents/Publications/FS36_sp.pdf |publisher=ohchr.org |lang=es |date=2014 |accessdate=2020-05-29}}&lt;/ref&gt;. Гвалт можа ўстараняць палітычную апазіцыю наўпрост, забіваючы членаў апазіцыі, так і ўскосна, усяляючы страх.

== Гл. таксама ==
* [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)]]
* [[Рэпрэсіі ў СССР]]
* [[Сталінскія рэпрэсіі]]
* [[Чырвоны тэрор]]
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Липатов И. М. Сущность и основные формы политического насилия в современных условиях (философско-социологический анализ) М., 1989.
* Политология. Энциклопедический словарь /Общ. ред. и сост. ''А. М. Аверьянов''. М.: Publishers, 1993. С. 191.
* ''Пиджаков А. Ю.'', Сущность и разновидности политического насилия. Теоретический журнал «Credo», 2002.
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі| ]]</text>
      <sha1>1fjtne2cx26hbk137q3ar3x87zkhriw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197527</id>
      <parentid>5197526</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:15:49Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5197527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2671" sha1="eq2zh0jr7poa26j29eitsxms9iro6e8" xml:space="preserve">'''Палітычныя рэпрэсіі''' (ад {{lang-la|repressio}} — падаўленне, прыгнёт) — [[пакаранне]], карныя меры, якія прымяняюцца дзяржаўнымі органамі з мэтай абароны і захавання існуючага ладу.

Згодна з агульнапрынятым вызначэннем, палітычныя рэпрэсіі — гэта рэпрэсіі правых і іншых маргінальных палітычных груп супраць левых груп. Любыя палітычныя рэпрэсіі з’яўляюцца праявай [[палітычны гвалт|палітычнага гвалту]] правых супраць левых. Палітычныя рэпрэсіі ўзнікаюць у сувязі з аўтарытарнай ці таталітарнай перавагай правых і з'яўляюцца часткай правапатрыярхальнай сістэмы прыгнёту.

== Гвалт ==
Палітычныя рэпрэсіі часта суправаджаюцца гвалтам, які можа быць законным або незаконным у адпаведнасці з унутраным заканадаўствам&lt;ref&gt;{{Cite news |author= |title=Los Derechos Humanos y la trata de personas |url=https://ohchr.org/Documents/Publications/FS36_sp.pdf |publisher=ohchr.org |lang=es |date=2014 |accessdate=2020-05-29}}&lt;/ref&gt;. Гвалт можа ўстараняць палітычную апазіцыю наўпрост, забіваючы членаў апазіцыі, так і ўскосна, усяляючы страх.

== Гл. таксама ==
* [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)]]
* [[Рэпрэсіі ў СССР]]
* [[Сталінскія рэпрэсіі]]
* [[Чырвоны тэрор]]
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Липатов И. М. Сущность и основные формы политического насилия в современных условиях (философско-социологический анализ) М., 1989.
* Политология. Энциклопедический словарь /Общ. ред. и сост. ''А. М. Аверьянов''. М.: Publishers, 1993. С. 191.
* ''Пиджаков А. Ю.'', Сущность и разновидности политического насилия. Теоретический журнал «Credo», 2002.
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі| ]]</text>
      <sha1>eq2zh0jr7poa26j29eitsxms9iro6e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іван Станіслававіч Тэртэль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647702</id>
    <revision>
      <id>5197781</id>
      <parentid>5166810</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:42:22Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5197781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21176" sha1="cmkcv0n543rb5k8lfw9wdmsqzfm5o85" xml:space="preserve">{{дзяржаўны дзеяч 
|пасада                    = Старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]
|сцяг                      = Flag of Belarus.svg
|перыядпачатак             = [[3 верасня]] [[2020]]
|прэзідэнт                 = [[Аляксандр Лукашэнка]]
|прэм’ер-міністр            = [[Раман Галоўчанка]]&lt;br/&gt;[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]]
|папярэднік           = [[Валерый Паўлавіч Вакульчык|Валерый Вакульчык]]

|пасада_2                    = Старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]]
|сцяг_2                      = Flag of Belarus.svg
|перыядпачатак_2             = [[4 чэрвеня]] [[2020]]
|перыядканец_2               = [[3 верасня]] [[2020]]
|прэзідэнт_2                 = [[Аляксандр Лукашэнка]]
|прэм’ер-міністр_2            = [[Раман Галоўчанка]]
|папярэднік_2           = [[Леанід Васільевіч Анфімаў|Леанід Анфімаў]]
|пераемнік_2           = [[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]]
|месца нараджэння          =  
|дата нараджэння          =  
|званне={{РБ, Генерал-лейтэнант}}|выява=Ivan Tertel.png|апісанне выявы=Іван Тэртэль (2021)}}
'''Іван Станіслававіч Тэртэль''', або '''Церцель''' (нар. {{ДН|8|9|1966}}, в. [[Прывалкі]], [[Гродзенскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]]) — [[Старшыні КДБ Рэспублікі Беларусь|старшыня]] [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (з 2020), старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]] (2020). [[Генерал-лейтэнант]] (2020)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prysvoiu-zvanni-general-lejtenanta-lapo-tertelju-i-hreninu-93356-2020/ |title=belta.by |access-date=3 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128203336/https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prysvoiu-zvanni-general-lejtenanta-lapo-tertelju-i-hreninu-93356-2020/ |archive-date=28 студзеня 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў каталіцкай сям’і Станіслава Янавіча, які працаваў кінамеханікам, і Анастазіі Казіміраўны, якая працавала загадчыцай клуба&lt;ref name = &quot;nn&quot;&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=258388 nashaniva.by]&lt;/ref&gt;.

Вучыўся ў сярэдняй школе ў Прывалках, потым у [[Друскенікі|Друскеніках]]. У 1989 годзе скончыў [[Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча]], у 1994 годзе — [[Інстытут нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Інстытут нацыянальнай бяспекі КДБ Рэспублікі Беларусь]], у 1996 годзе — [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт]], у 2017 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. У 1993—2007 гадах праходзіў службу ў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|органах пагранічнай службы]]. З лістапада 2008 года — намеснік старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. [[Генерал-маёр]] (2010).

Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 203 ад 4 чэрвеня 2020 года прызначаны старшынёй [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]]. У час яго кіравання гэтае ведамства стала больш шырока займацца палітычнымі справамі, была ініцыявана крымінальная справа супраць былога кіраўніка [[Белгазпрамбанк]]а і імавернага [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|кандыдата ў прэзідэнты]] [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]&lt;ref name = &quot;nn&quot;/&gt;.

3 верасня 2020 года [[Аляксандр Лукашэнка]] прызначыў Івана Тэртэля старшынёй [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/ivan-tertel-naznachen-predsedatelem-kgb-belarusi-405322-2020/ belta.by]&lt;/ref&gt;.

У студзені 2021 года Ігар Макар, былы намеснік камандзіра баявой групы падраздзялення па барацьбе з тэрарызмам МУС «[[Алмаз (спецпадраздзяленне)|Алмаз]]», заявіў, што Тэртэль быў адным з распрацоўшчыкаў плана замаху на [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Паўла Шарамета]], які адбыўся ў 2016 годзе&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charter97.org/ru/news/2021/1/7/406666/comments/ |title=Экс-боец «Алмаза»: Председатель КГБ Тертель участвовал в разработке плана по ликвидации Шеремета |publisher=[[Хартыя'97]] |language=ru |access-date=2021-06-24}}&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін ==
Іван Тэртэль неаднаразова станавіўся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]]: пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] як намеснік старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&amp;i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&amp;i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}&lt;/ref&gt;. Згодна з рашэннем [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] ад 15 кастрычніка 2012 года, у якасці намесніка старшыні Тэртэль быў «адказны за рэпрэсіі КДБ супраць [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|дэмакратычнай апазіцыі]]»&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?print=true&amp;uri=CELEX%3A02012D0642-20150715 COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=EUR-Lex - 32012D0642 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj|access-date=2020-12-25|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012D0642&amp;from=EN ''Beschluss 2012/642/GASP des Rates vom 15. Oktober 2012 über restriktive Maßnahmen gegen Belarus''] Nr. 215&lt;/ref&gt;.

31 жніўня 2020 года Іван Тэртэль быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]&lt;/ref&gt;.

6 лістапада 2020 года быў зноўку дададзены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-11-06|title=EU slaps sanctions on Belarus leader Lukashenko for crackdown|language=en|publisher=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049|url-status=live|access-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517202021/https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049|archive-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый адзначалася, што Тэртэль як старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і экс-старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю]] адказны за кампанію рэпрэсій і запалохванняў дзяржаўнага апарату пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], у прыватнасці, адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, у тым ліку катаванні, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|access-date=2021-07-24|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}&lt;/ref&gt;. З-за гэтага жа Тэртэля ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}&lt;/ref&gt;, [[Канада]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}&lt;/ref&gt;, [[Швейцарыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}&lt;/ref&gt;. 24 лістапада 2020 года да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/24/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-24|access-date=2021-09-08|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Таксама Тэртэль з 2021 года знаходзіцца ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]] з 21 чэрвеня 2021 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621 |title=Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions |language=en |access-date=2021-07-24}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2022 года ён трапіў пад санкцыі [[Японія|Японіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sanctionsnews.bakermckenzie.com/japan-imposes-additional-sanctions-on-russia-belarus-and-the-so-called-donetsk-and-luhansk-peoples-republics/ |title=Japan imposes additional sanctions on Russia, Belarus and the so-called Donetsk and Luhansk People’s Republics |access-date=2022-04-14 |archive-date=2022-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422032249/https://sanctionsnews.bakermckenzie.com/japan-imposes-additional-sanctions-on-russia-belarus-and-the-so-called-donetsk-and-luhansk-peoples-republics/ |url-status=live |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mof.go.jp/policy/international_policy/gaitame_kawase/gaitame/economic_sanctions/ukraine_list_belarus_20220303.pdf |title=資産凍結等の措置の対象となるベラルーシ共和国の個人及び団体|access-date=2022-04-14 |archive-date=2022-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306073046/https://www.mof.go.jp/policy/international_policy/gaitame_kawase/gaitame/economic_sanctions/ukraine_list_belarus_20220303.pdf |url-status=live |language=ja }}&lt;/ref&gt;, а ў кастрычніку — [[Украіна|Украіны]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/352/ |title=ТЕРТЕЛЬ Іван Станіславович |access-date=8 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408211151/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/352/ |archive-date=8 красавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
Сын Міраслаў вучыўся на [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэце міжнародных адносін БДУ]]&lt;ref name = &quot;nn&quot;/&gt;.

Брат — [[Юрый Станіслававіч Тэртэль]] (нар. 1967) — начальнік [[Дзяржаўная інспекцыя аховы жывёльнага і расліннага свету пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай інспекцыі аховы жывёльнага і расліннага свету пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], раней — камандзір [[Асобная служба актыўных мерапрыемстваў|Асобнай службы актыўных мерапрыемстваў]] (АСАМ)&lt;ref name = &quot;nn&quot;/&gt;.

== Прозвішча ==
Прозвішча мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Ter-telas''. Ёсць латышскія прозвішчы ''Tertels'', ''Tertelis'', літоўскі тапонім ''Terteliai''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=219}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай граніцы» (Беларусь)|Медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай граніцы»]] (2001),
* [[ордэн «За службу Радзіме»]] III ступені (2012),
* [[ордэн «За службу Радзіме»]] II ступені,
* ганаровае званне «Заслужаны супрацоўнік органаў дзяржаўнай бяспекі» (2025)&lt;ref&gt;Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 30 снежня 2025 года № 456 «Аб узнагароджанні»&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}}
{{Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі}}
{{Старшыні КДБ РБ}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Тэртэль Іван Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Разанскага вышэйшага паветрана-дэсантнага каманднага вучылішча]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За службу Радзіме» II ступені]]
[[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты (Беларусь)]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]]</text>
      <sha1>cmkcv0n543rb5k8lfw9wdmsqzfm5o85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Андрэевіч Калавандзін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657365</id>
    <revision>
      <id>5197497</id>
      <parentid>5175528</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6841" sha1="2fs5njdbk9659nomkieesd31oxditwh" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Барыс Андрэевіч Калава́ндзін'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{lang-ru|Борис Андреевич Коловандин}}; {{ДН|21|1|1938}} — {{ДС|7|6|1998}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Гідрадынаміка|гідрадынамікі]] і [[Цеплафізіка|цеплафізікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1984), [[прафесар]] (1986), акадэмік [[НАНБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994, член-карэспандэнт з 1989), член [[Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук]]{{sfn|Беларусь|1995}} (1994).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Архангельск]]у. У 1961 годзе скончыў фізіка-механічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі політэхнічны ўніверсітэт Пятра Вялікага|Ленінградскага політэхнічнага інстытута]]. Працаваў у канструктарскім бюро на заводзе транспартнага машынабудавання ў [[Харкаў|Харкаве]] і вучыўся ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры Інстытуце чорнай металургіі Дзяржплана Украінскай ССР у [[Данецк]]у&lt;ref name=&quot;Н&quot; /&gt;. У 1966 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю і пачаў працу ў [[Інстытут цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі|Інстытуце цепла- і масаабмену]] Акадэміі навук БССР. Да 1973 года займаў пасаду старэйшага навуковага супрацоўніка, потым — загадчыка лабараторыяй турбулентнасці&lt;ref name=&quot;Н&quot;&gt;[https://www.itmo.by/jepter/721999r/720172.html Некралог у «Инженерно-физическом журнале»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008193911/https://www.itmo.by/jepter/721999r/720172.html |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Навуковая і грамадская дзейнасць ==
Навуковая дзейнасць Б. А. Калавандзіна звязаная з распрацоўкай нетрадыцыйных метадаў навігацыі скарасных гідрадынамічных аб’ектаў і спосабаў зніжэння іх гідрадынамічнага супраціўлення, даследаваннем [[Турбулентнае цячэнне|турбулентнасці]] і працэсаў пераносу ў [[Вадкасць|вадкасцях]]. Займаўся вырашэннем прыкладных задач, стварэннем новай тэхнікі і тэхналогій. Адначасова з навуковай дзейнасцю выкладаў у [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] і ў якасці запрошанага прафесара ва ўніверсітэтах [[Германія|Германіі]], [[Італія|Італіі]] і іншых краін. Пад яго кіраўніцтвам абаронены 2 доктарскія і 10 кандыдацкіх дысертацый&lt;ref name=&quot;Н&quot; /&gt;. Кіраваў Дзяржаўнай праграмай фундаментальных даследаванняў «Механіка», уваходзіў у склад экспертных і навуковых саветаў, рэдакцыйных калегій часопісаў.

Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфій&lt;ref name=&quot;Н&quot; /&gt;. Сааўтар патэнта «Устройство для очистки сточных вод»&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/patent/1321691 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250124192748/https://patentdb.ru/patent/1321691 |date=24 студзеня 2025 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Сярод апублікаваных прац:
* Корреляционное моделирование процессов переноса в сдвиговых турбулентных течениях: Обзор соврем. исслед. — Мн., 1982.
* Моделирование теплопереноса при неоднородной турбулентности. — Мн., 1980.
* Процессы переноса в турбулентных течениях: Сб. науч. тр. / Акад. наук БССР, Ин-т тепло- и массообмена им. А. В. Лыкова — Мн., 1988.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Калавандзін Барыс Андрэевіч|старонкі=355}}

== Спасылкі ==
* [https://csl.bas-net.by/personalii/67688/kolovandin-boris-andreevich/ Барыс Андрэевіч Калавандзін] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}}
* [https://nasb.gov.by/rus/members/pamyati-uchenogo/kolovandin.php Памяти учёного: КОЛОВАНДИН Борис Андреевич]{{ref-ru}} // [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]
* [https://www.itmo.by/jepter/721999r/720172.html Некралог у «Инженерно-физическом журнале»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008193911/https://www.itmo.by/jepter/721999r/720172.html |date=8 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}} // [[Інстытут цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі]]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Калавандзін Барыс Андрэевіч}}
[[Катэгорыя:Механікі СССР]]
[[Катэгорыя:Цеплафізіка]]
[[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАНБ]]</text>
      <sha1>2fs5njdbk9659nomkieesd31oxditwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>658977</id>
    <revision>
      <id>5197542</id>
      <parentid>5196623</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5197542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="1r3nu1l73wrj4ww16g5k4sqxrshku9y" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Леў Мікалаевіч Аборын|2026-09-11T05:53:22Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Азад Зінатавіч Абасаў|2026-09-10T07:10:29Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Павел Мікалаевіч Арленеў|2026-09-09T06:58:37Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ірына Канстанцінаўна Архіпава|2026-09-08T10:27:33Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Радзівонавіч Арцём|2026-09-08T06:04:46Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Людміла Іванаўна Касаткіна|2026-09-06T08:27:53Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Наталля Дзмітрыеўна Касаткіна|2026-09-06T08:17:38Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Леанід Пашкоўскі|2026-08-29T20:48:04Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Юрый Лазаравіч Папоў|2026-08-25T10:21:39Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Віктар Сяргеевіч Папоў|2026-08-25T07:28:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Андрэй Аляксеевіч Папоў|2026-08-25T06:55:16Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1r3nu1l73wrj4ww16g5k4sqxrshku9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бхапальская катастрофа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>663681</id>
    <revision>
      <id>5197837</id>
      <parentid>4882159</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13758" sha1="fbuy8fe3xu6nk36qay287rs5shqk0lr" xml:space="preserve">[[File:Bhopal-Union Carbide 2.jpg|300px|thumb|Разбураны рэзервуар, дзе храніўся метылізацыанат. Фотаздымак 2008 года.]]
'''Бхапальская катастрофа''' — найбуйнейшая па колькасці ахвяр [[тэхнагенная катастрофа]] ў сучаснай гісторыі, якая адбылася ў выніку аварыі на хімічным заводзе, які належыць амерыканскай хімічна-прамысловай карпарацыі [[Union Carbide]], у індыйскім горадзе [[Бхапал]] (сталіцы штата [[Мадх’я-Прадэш]]). Ранняй раніцай [[3 снежня]] [[1984]] года з рэзервуара для захоўвання [[метылізацыанат]]а (скарочана — MIC) адбыўся выкід 42 тон гэтага таксічнага злучэння. Воблака пароў MIC пакрыла сабой тэрыторыю ў 40 квадратных кіламетраў, распаўсюдзіўшыся на бліжэйшыя трушчобы і чыгуначны вакзал. Згодна з афіцыйнымі ўрадавымі данымі, у дзень аварыі загінула каля 3000 чалавек. Пасля колькасць загінуўшых была перагледжана ў бок павелічэння — 5295 чалавек. Па іншых крыніцах, катастрофа стала прычынай смерці па меншай меры 18—30 тысяч чалавек, з якіх 7 тысяч загінулі непасрэдна ў дзень аварыі, а каля 25 тысяч — у наступныя гады&lt;ref name=&quot;Атлантык&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/07/the-worlds-worst-industrial-disaster-is-still-unfolding/560726/|title=The World’s Worst Industrial Disaster Is Still Unfolding|author=Apoorva Mandavilli|publisher=The Atlantic|date=2018-07-10|lang=en|accessdate=2020-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Бхопал&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mp.gov.in/bgtrrdmp/relief.htm|title=Madhya Pradesh Government : Bhopal Gas Tragedy Relief and Rehabilitation Department, Bhopal|accessdate=2020-08-14|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518020821/http://www.mp.gov.in/bgtrrdmp/relief.htm|archivedate=18 мая 2012|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eckerman2&quot;&gt;Eckerman, Ingrid. The Bhopal Saga—Causes and Consequences of the World's Largest Industrial Disaster (англ.). — India: Universities Press., 2005. — ISBN 978-81-7371-515-0.&lt;/ref&gt;.

== Завод ==
=== Метылізацыанат ===
Прадпрыемства было адкрыта ў [[1969]] годзе. Завод выпускаў [[пестыцыд]]ы для барацьбы з сельскагаспадарчымі шкоднікамі&lt;ref name=&quot;Onliner&quot;&gt;[https://realt.onliner.by/2015/03/11/bhopal Трагедия Бхопала: крупнейшая техногенная катастрофа в мире] // Onliner, 11 марта 2015&lt;/ref&gt;. У вытворчасці выкарыстоўвалася вельмі небяспечнае рэчыва — метылізацыанат. Гэта смяротна атрутная субстанцыя, якая ў стане газу пры трапленні на слізістую імгненна яе выпальвае, ад чаго лёгкія ацякаюць. Калі яна знаходзіцца ў стане вадкасці, то па сваіх якасцях падобная з сернай кіслатой. Таксама яна мае вельмі спецыфічныя фізічныя ўласцівасці. Тэмпература закіпання — 40 градусаў па Цэльсіі. Калі да сумесі дадаць нават невялікую колькасць вады, яна пачынае актыўна грэцца, што запускае ланцуговую рэакцыю, у выніку якой рэчыва распадаецца і вылучаецца цыяністы вадарод, аксіды азоту, угарны газ&lt;ref&gt;[https://m.fishki.net/2154264-bhopalyskaja-katastrofa.html Бхопальская катастрофа (14 фото) // Fishki.net, 3 декабря 2016&lt;/ref&gt;.

=== Праблемы і парушэнні ===
Для [[Індыя|Індыі]], у многіх рэгіёнах якой сельская гаспадарка несла велізарныя страты ад шкоднікаў, пестыцыды былі вельмі неабходным рэчывам. Таму першыя гады бізнес ішоў добра. Аднак калі ў пачатку 1980-х гадоў намеціўся эканамічны крызіс, то пайшло зніжэнне попыту на прадукцыю завода&lt;ref&gt;Broughton, Edward. [http://www.ehjournal.net/content/4/1/6 The Bhopal disaster and its aftermath: a review.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101215162935/http://www.ehjournal.net/content/4/1/6 |date=15 снежня 2010 }} // Environmental Health: A Global Access Science Source 2005, 4:6 doi:10.1186/1476-069X-4-6.&lt;/ref&gt;. Таксама падзенне попыту прывяло да назапашвання запасаў нявыкарыстаных MIC&lt;ref name=&quot;eckerman2&quot;/&gt;. Галаўны офіс Union Carbide патрабаваў ад даччынай кампаніі Union Carbide India Limited (UCIL) прыняцця мер па зніжэнні выдаткаў. Самым простым рашэннем аказалася скарачэнне заработнай платы супрацоўнікам. У выніку на заводзе ў Бхапале да 1984 года працавала нямала тых, хто меў вельмі нізкія прафесійныя навыкі&lt;ref&gt;[https://pikabu.ru/story/mertvyie_lezhali_povsyudu_kak_amerika_ustroila_khimicheskiy_chernobyil_v_indii_7081078 Мертвые лежали повсюду]&lt;/ref&gt;.

Таксама трэба адзначыць, что хімічны завод ажыццяўляў сваю дзейнасць на жахліва састарэлым абсталяванні. Рабочыя неаднаразова былі сведкамі рэгулярных унутраных уцечак. Пры гэтым прыборы не адлюстроўвалі рэальнага стану ёмістасцяў з небяспечнымі рэчывамі. З мэтай эканоміі на ўтрыманні персаналу нават быў звольнены інспектар па бяспецы&lt;ref name=&quot;LIFE&quot;&gt;[https://life.ru/p/1322665 Белое облако смерти. Тайна &quot;Бхопальского Чернобыля&quot;] // LIFE, 17 мая 2020&lt;/ref&gt;.

За некаторы час да катастрофы трубы нейтралізатара прамывалі вадой. Пры гэтым на абсталяванні адсутнічалі спецыяльныя засаўкі, што прывяло да траплення вадкасці з шчолаччу і гідраксідам натрыю наўпрост у бочку з дзесяткамі тон небяспечнага яду. Колькасць метылізацыаната ў ёмістасці перавышала норму ў 42 разы. У момант аварыі на заводзе ўжо даўно не працавала сістэма бяспекі, былі адключаныя газавы нейтралізатар, факельная вежа і брандспойты. Нават выццё сірэны і трывожныя паведамленні з тэрыторыі завода пасля выбуху нічым не адрозніваліся ад звычайных трэніровачных мерапрыемстваў&lt;ref name=&quot;LIFE&quot;/&gt;.

== Аварыя ==
Непасрэднай прычынай трагедыі стаў аварыйны выкід пароў небяспечнай рэчывы, які ў завадскім рэзервуары нагрэўся вышэй тэмпературы кіпення (39,5 °C), што прывяло да павышэння ціску і разрыву аварыйнага клапана. У выніку з 0:30 да 2:00 3 снежня 1984 года ў атмасферу было выкінута каля 42 тон атрутных пароў. Воблака метылізацыанаты накрыла бліжэйшыя трушчобы і чыгуначны вакзал, які знаходзіўся за 2 км ад прадпрыемства&lt;ref name=&quot;Атлантык&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Бхопал&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eckerman2&quot;/&gt;.

Метылізацыанат спальваў чалавечыя слізістыя абалонкі, іх вочы і лёгкія. Ахвяры не прачыналіся і паміралі ад ўдушша адразу або ад таксічнага атручвання ў наступныя дні. Цяжкае воблака перасоўвалася прама над паверхняй зямлі, забіваючы ў першую чаргу дзяцей, з прычыны росту. У той жа час Union Carbide адмаўлялася інфармаваць лекараў аб хімічным складзе рэчава, што патрапіла ў атмасферу, спасылаючыся на камерцыйную таямніцу. Таму ўрачы проста не ведалі, ад чаго лячыць пацыентаў&lt;ref name=&quot;Onliner&quot;/&gt;.

== Наступствы ==
=== Ахвяры ===
Па розных даных, агульная колькасць пацярпелых ацэньваецца ў 150—600 тысяч чалавек. 3 тысячы загінулі непасрэдна ў момант катастрофы, яшчэ 15 тысяч — у наступныя гады ад наступстваў уздзеяння хімічных рэчываў на арганізм. Гэтыя лічбы даюць падставу лічыць бхапальскую трагедыю найбуйнейшай у свеце тэхнагеннай катастрофай па колькасці ахвяр&lt;ref&gt;[http://samlib.ru/m/mitjunin_a/hir.shtml Хиросима химической индустрии]&lt;/ref&gt;. Да гэтага часу ў Бхапале ў бацькоў, якія пацярпелі ў 1984-м ад таксічнага ўздзеяння, нараджаюцца дзеці з прыроджанымі парокамі і хваробамі. Немалая колькасць ахвяр катастрофы аслеплі&lt;ref name=&quot;Onliner&quot;/&gt;.

=== Судовыя разборы ===
Пасля катастрофы МУС Індыі пачало расследаванне прычын трагедыі. У ходзе былі выяўлены шматлікія парушэнні кіраўніцтва кампаніі па эксплуатацыі прадпрыемства. 

Union Carbide ў [[1987]] годзе ў рамках пазасудовага ўрэгулявання выплаціла ахвярам аварыі 470 млн долараў у абмен на адмову ад далейшых судовых пазоваў&lt;ref name=&quot;2010.06.07&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2010/06/07/sentence Виновники крупнейшей в истории техногенной катастрофы получили 2 года тюрьмы]&lt;/ref&gt;.

[[7 чэрвеня]] [[2010]] індыйскі суд прызнаў семярых былых кіраўнікоў Індыйскага аддзялення кампаніі Union Carbide вінаватымі ў халатнасці, якая прывяла да гібелі людзей. Асуджаныя былі прысуджаныя да двух гадоў турэмнага зняволення і штрафу ў памеры 100 тысяч рупій (прыкладна 2100$)&lt;ref name=&quot;2010.06.07&quot;/&gt;.

== Фейкавая інфармацыя ==
У 2004 годзе арт-група [[The Yes Men]] зладзіла містыфікацыю, у рамках якой па [[BBC World]] было абвешчана аб продажы Union Carbide і размеркаванні выручаных 12 млрд долараў на ліквідацыю наступстваў катастрофы, медыцынскую дапамогу і даследаванне магчымай шкоды ад іншых прадуктаў кампаніі. [[Dow Chemical]] (паглынула Union Carbide у [[2001]] годзе) праз два гадзіны выпусціла абвяржэнне, але вынікам гісторыі стал сумарная падзенне акцый кампаніі на 2 млрд долараў&lt;ref name=gilbey&gt;Gilbey, Ryan. «[http://www.guardian.co.uk/film/2009/jul/17/prank-movies-bruno-sacha-baron-cohen Jokers to the left, jokers to the right]». ''The Guardian''. July 17, 2009.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Чарнобыльская катастрофа]]

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}
[[Катэгорыя:Тэхнагенныя катастрофы]]
[[Катэгорыя:Снежань 1984 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 3 снежня]]
[[Катэгорыя:Катастрофы 1984 года]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Індыі]]</text>
      <sha1>fbuy8fe3xu6nk36qay287rs5shqk0lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>665459</id>
    <revision>
      <id>5197734</id>
      <parentid>3750792</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Катэгорыя:Беларуская арабіца]] у [[Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]]: &quot;Арабіца&quot; - ненавуковая назва.</comment>
      <origin>3750792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="moe6vl6ys7o8m1jvzrwx0ausism78vc" xml:space="preserve">
[[Катэгорыя:Беларуская мова|Арабіца]]
[[Катэгорыя:Арабскі алфавіт]]</text>
      <sha1>moe6vl6ys7o8m1jvzrwx0ausism78vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Радзюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666790</id>
    <revision>
      <id>5197819</id>
      <parentid>5006983</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pansosh</username>
        <id>97167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */ дапаўненне</comment>
      <origin>5197819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1391" sha1="dm52u04hkoo06go9xgwqg7on7q040zf" xml:space="preserve">'''Радзю́к''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя асобы ==
* [[Алена Васілеўна Радзюк]] (нар. 1952) — беларускі архітэктар.
* [[Алесь Салавей|Алесь Салавей (Альфрэд Васілевіч Радзюк)]] (1922—1978) — беларускі паэт.
* [[Аляксей Леанідавіч Радзюк]] (нар. 1986) — беларускі гісторык.
* [[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк]] (нар. 1975) — беларускі гісторык.
* [[Андрэй Радзюк|Андрэй Анатолевіч Радзюк]] (нар. 1990) — беларускі валейбаліст.
* [[Войтка Іосіфавіч Радзюк]] (1922—1987) — малдаўскі брыгадзір, Герой Сацыялістычнай Працы.
* [[Пётра Радзюк]] (1913—2005) — беларускі настаўнік, дзеяч нацыянальнага руху.
* [[Радзюк Трафім Сямёнавіч ]] (1906—1961) — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч, удзельнік партызанскага руху, намеснік старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.
{{спіс цёзак2|Беларускія}}</text>
      <sha1>dm52u04hkoo06go9xgwqg7on7q040zf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197823</id>
      <parentid>5197819</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T09:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5197823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="j8d4tzas57b99d4uucab5n9c0c558qc" xml:space="preserve">'''Радзю́к''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя асобы ==
* [[Алена Васілеўна Радзюк]] (нар. 1952) — беларускі архітэктар.
* [[Алесь Салавей|Алесь Салавей (Альфрэд Васілевіч Радзюк)]] (1922—1978) — беларускі паэт.
* [[Аляксей Леанідавіч Радзюк]] (нар. 1986) — беларускі гісторык.
* [[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк]] (нар. 1975) — беларускі гісторык.
* [[Андрэй Радзюк|Андрэй Анатолевіч Радзюк]] (нар. 1990) — беларускі валейбаліст.
* [[Войтка Іосіфавіч Радзюк]] (1922—1987) — малдаўскі брыгадзір, Герой Сацыялістычнай Працы.
* [[Пётра Радзюк]] (1913—2005) — беларускі настаўнік, дзеяч нацыянальнага руху.
* [[Трафім Сямёнавіч Радзюк]] (1906—1961) — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч.

{{спіс цёзак2|Беларускія}}</text>
      <sha1>j8d4tzas57b99d4uucab5n9c0c558qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2011 год у гісторыі відэагульняў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>669571</id>
    <revision>
      <id>5197730</id>
      <parentid>5170591</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5197730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1297" sha1="obe1bucb7ivw2uearpdoc6w4781l0yg" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі відэагульняў|2011}}
'''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў.

== Мерапрыемствы і падзеі ==
* 17-21 жніўня — на канферэнцыі [[Gamescom]] адбыўся першы турнір [[The International]]

== Выпускі гульняў ==
* 8 красавіка — [[Duke Nukem: Critical Mass]] ([[Nintendo DS]])
* 18-22 красавіка — [[Portal 2]] ([[Windows]], [[Mac OS X]], [[PS3]], [[Xbox 360]])
* 22 верасня — {{нп5|Dark Souls}} ([[PS3]], [[Xbox 360]])
* 18 кастрычніка — {{нп5|Batman: Arkham City}} ([[PS3]], [[Xbox 360]], 22 лістапада — [[Windows]])
* 11 лістапада — [[The Elder Scrolls V: Skyrim]] ([[Windows]], [[PS3]], [[Xbox 360]])
* 18 лістапада — [[Minecraft]] ([[Windows]], [[Mac OS X]], [[Linux]])
* 18 лістапада — [[The Legend of Zelda: Skyward Sword]] ([[Nintendo Switch]])

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Храналагічны пералік}}
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2011]]
[[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]</text>
      <sha1>obe1bucb7ivw2uearpdoc6w4781l0yg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марта Шведская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673240</id>
    <revision>
      <id>5197509</id>
      <parentid>3831335</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4800" sha1="kivgi3vujlumdb5aj8xpkgql0o3tbta" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Прынцэса Марта Шведская''' (швед. Prinsessan Märtha Sophia Lovisa Dagmar Thyra av Sverige og Norge, {{ДН|28|5|1901}} — {{ДС|5|4|1954}}) — шведская прынцэса, унучка караля [[Оскар II|Оскара II]] і жонка наследнага прынца Нарвегіі Улаф (пасля караля [[Улаф V]]), маці караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]].

== Шлюб і каралеўскае жыццё ==
Нарадзілася ў [[Стакгольм]]е і была дачкой прынца Карла Шведскага і прынцэсы Інгеборгі Дацкай.

Выйшла замуж за свайго стрыечнага брата, наследнага прынца Нарвегіі Улафа 21 сакавіка 1929 гады. Яна прыняла тытул ''Яе Каралеўскае Высокасць кронпрынцэса Нарвегіі''. Іх вяселле было першым каралеўскім вяселлем за апошнія 340 гадоў у Нарвегіі.

Шлюб быў шчаслівым шмат у чым дзякуючы іх шчырай любові і прыхільнасці адзін да аднаго. Мела 3 дзяцей: Рагнхильда (1930), Астрыд (1932), а таксама доўгачаканы спадчыннік, [[Харальд V|Харальд]] (1937).

Кронпрынцэса хутка заваявала любоў нарвежскага народа за свой сціплы, вясёлы і шчодры характар. У 1939 годзе, незадоўга да пачатку Другой сусветнай вайны ў Еўропе, наследны прынц і прынцэса здзейснілі вялікі візіт у ЗША. Пара пасябравала з прэзідэнтам [[Франклін Рузвельт|Франклінам Рузвельтам]] і яго жонкай [[Элеанора Рузвельт|Элеанорай Рузвельт]].

== Другая сусветная вайна ==
Спадчынная прынцэса Марта зрабіла публічную заяву 26 студзеня 1940 года, у якой яна заклікала нарвежскіх жанчын прыняць удзел у мабiлiзацыйнай рабоце. Калі Германія ўварвалася ў Нарвегію ў красавіку 1940 года, спадчынная прынцэса і яе дзеці беглі ў родную Швецыю, аднак яна не была добра прынятая. Многія шведы адчувалі, што яна паставіла нейтралітэт Швецыі ў небяспечнае становішча. Некаторыя нават хацелі, каб яна адправіла свайго трохгадовага сына ў Нарвегію, дзе немцы абвясцілі б яго каралём. Але гэты варыянт ніколі не разглядаўся для прынцэсы Марты. Па запрашэнні прэзідэнта ЗША Франкліна Дэлана Рузвельта, яна адправілася ў ЗША. У ЗША яна і яе дзеці першапачаткова пасяліліся ў Белым доме.

Яе муж з’ехаў у Вялікабрытанію разам з бацькам-каралём. Пара не бачылася доўгі час.

У жніўні 1941 гады спадчынная прынцэса Марта падарожнічала з прэзідэнтам Рузвельтам на борце прэзідэнцкай яхты і на ёй яна сустрэлася з Уінстанам Чэрчылем.

Прынцэса Марта правяла большую частку Другой сусветнай вайны ў ЗША, дзе яна працавала ў імя сваёй краіны. У 1942 годзе яна наведала Лондан, каб прыняць удзел у святкаванні дня нараджэння свайго свёкра. Калі яна вярнулася ў Нарвегію пасля вайны ў 1945 годзе, яна атрымала мянушку «Маці нацыі». Прынцэса цалкам выконвала сваю ролю як кронпрынцэсы Нарвегіі і прыклала вялізныя намаганні па забеспячэнні стабільнасці і дабрабыту ўсіх нарвежцаў.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>kivgi3vujlumdb5aj8xpkgql0o3tbta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццяна Сапач</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685494</id>
    <revision>
      <id>5197523</id>
      <parentid>4460911</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Выпраўлена памылка друку</comment>
      <origin>5197523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4443" sha1="0ccpsh7s11qh0pdz85xdln6f3delm2f" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Таццяна Сапач''' (у замужжы — '''Дубавец'''; 26.8.1962, в. [[Маркава (Маладзечанскі раён)|Маркава, Маладзечанскі раён]] — 27.12.2010) — беларуская журналістка, паэтэса, удзельніца нацыянальна-культурніцкага руху 1980-х і нацыянальна-дэмакратычнага руху 1980-х — пачатку ХХІ стагоддзя.

== Біяграфічныя звесткі ==
Нарадзілася ў в. [[Маркава (Маладзечанскі раён)]].

Студэнткаю [[журфак БДУ|журфаку БДУ]] ўдзельнічала ў [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|Беларускай майстроўні]]. Прыехала працаваць па размеркаванні ў [[Гомель]], была сярод заснавальнікаў там моладзевай суполкі «[[Талака (таварыства)|Талака]]». Затым у Мінску на радыёстанцыі [[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|«Беларуская маладзёжная»]], у 1987 стварыла праграму «Альбаросіка», што хутка адгукалася на тагачасныя змены ў грамадстве і імкнулася паскараць іх.

З мужам [[Сяргей Дубавец|Сяргеем Дубаўцом]] пераехала ў [[Вільня|Вільню]]. У час змагання літоўцаў за незалежнасць выходзіла ў радыё- і тэлеэфір, заклікаючы беларусаў Літвы падтрымаць імкненне да выхаду з імперыі. Ад 1991 яна дваццаць гадоў рыхтавала беларускую тэлепраграму «Віленскі сшытак». Супрацоўнічала з [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] і радыёстанцыяй «Балтыйскія хвалі», займалася арганізацыяй беларускіх набажэнстваў у віленскай [[Царква Святога Мікалая (Вільня)|царкве Святога Мікалая]].

Загінула ў аўтакатастрофе паблізу г. [[Алітус]], Літва. Пахаваная на радзіме ў в. Маркава.

== Творчасць ==
Як заўважыў пісьменнік [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], у напісаных ёю паэтычных творах будзённае, штохвіліннае, мімалётнае яе талент нязменна ператвараў у нябеснае й касмічнае.

Журналіст і літаратар [[Ян Максімюк]] сказаў, што зборнік «Восень» Таццяны Сапач для яго — светлы вястун абнаўлення беларускай паэзіі пасля яе савецкага перыяду, гаючы сыход у прыватнасць, у пачуццёвую інтымнасць&lt;ref&gt;[https://svaboda.azureedge.net/a/31416344.html Ян Максімюк пра 10 кніг мінулага 30-годзьдзя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210826185245/https://svaboda.azureedge.net/a/31416344.html |date=26 жніўня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Уладзімер Арлоў''. Імёны Свабоды. — 4-е выд., дап. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2020. — 826 с.: іл. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе) ISBN 978-0-929849-83-6

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=MgOSX6mkrtQ Тацяна Сапач. Няхай не пакіне нас Восень. Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)]

{{DEFAULTSORT:Сапач Таццяна}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты Літвы]]</text>
      <sha1>0ccpsh7s11qh0pdz85xdln6f3delm2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197570</id>
      <parentid>5197523</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4264" sha1="5vu4s15ggzbb8z1t8y3yh6rj8zn6op2" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Таццяна Сапач''' (у замужжы — '''Дубавец'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, паэтэса, удзельніца нацыянальна-культурніцкага і нацыянальна-дэмакратычнага руху.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў в. [[Маркава (Маладзечанскі раён)]].

Студэнткаю [[журфак БДУ|журфаку БДУ]] ўдзельнічала ў [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|Беларускай майстроўні]]. Прыехала працаваць па размеркаванні ў [[Гомель]], была сярод заснавальнікаў там моладзевай суполкі «[[Талака (таварыства)|Талака]]». Затым у Мінску на радыёстанцыі «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]», у 1987 стварыла праграму «Альбаросіка», што хутка адгукалася на тагачасныя змены ў грамадстве і імкнулася паскараць іх.

З мужам [[Сяргей Дубавец|Сяргеем Дубаўцом]] пераехала ў [[Вільня|Вільню]]. У час змагання літоўцаў за незалежнасць выходзіла ў радыё- і тэлеэфір, заклікаючы беларусаў Літвы падтрымаць імкненне да выхаду з імперыі. Ад 1991 яна дваццаць гадоў рыхтавала беларускую тэлепраграму «Віленскі сшытак». Супрацоўнічала з [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] і радыёстанцыяй «Балтыйскія хвалі», займалася арганізацыяй беларускіх набажэнстваў у віленскай [[Царква Святога Мікалая (Вільня)|царкве Святога Мікалая]].

Загінула ў аўтакатастрофе паблізу г. [[Алітус]], Літва. Пахаваная на радзіме ў в. Маркава.

== Творчасць ==
Як заўважыў пісьменнік [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], у напісаных ёю паэтычных творах будзённае, штохвіліннае, мімалётнае яе талент нязменна ператвараў у нябеснае й касмічнае.

Журналіст і літаратар [[Ян Максімюк]] сказаў, што зборнік «Восень» Таццяны Сапач для яго — светлы вястун абнаўлення беларускай паэзіі пасля яе савецкага перыяду, гаючы сыход у прыватнасць, у пачуццёвую інтымнасць&lt;ref&gt;[https://svaboda.azureedge.net/a/31416344.html Ян Максімюк пра 10 кніг мінулага 30-годзьдзя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210826185245/https://svaboda.azureedge.net/a/31416344.html |date=26 жніўня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Уладзімер Арлоў''. Імёны Свабоды. — 4-е выд., дап. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2020. — 826 с.: іл. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе) ISBN 978-0-929849-83-6

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=MgOSX6mkrtQ Тацяна Сапач. Няхай не пакіне нас Восень. Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)]

{{DEFAULTSORT:Сапач Таццяна}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты Літвы]]</text>
      <sha1>5vu4s15ggzbb8z1t8y3yh6rj8zn6op2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенджамін Ліст</title>
    <ns>0</ns>
    <id>689115</id>
    <revision>
      <id>5197767</id>
      <parentid>4854894</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T03:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="e2qj17hvq0kgy2rgec3nzctb55afbbp" xml:space="preserve">{{значэнні2|Ліст (значэнні)}}
{{вучоны}}
'''Бенджамін (Бен’ямін) Ліст''' ({{lang-en|Benjamin List}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[хімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (2021) сумесна з [[Дэвід Мак-Мілан|Дэвідам Мак-Міланам]].

Пляменнік лаўрэата Нобелеўскай прэміі [[Хрысціяна Нюслайн-Фольхард|Хрысціяны Нюслайн-Фольхард]]. У 1993 годзе атрымаў ступень бакалаўра на факультэце хіміі [[Берлінскі вольны ўніверсітэт|Беплінскага вольнага ўніверсітэта]]. У 1997 годзе атрымаў доктарскую ступень ва [[Франкфурцкі ўніверсітэт імя Гётэ|Франкфурцкім універсітэце імя Гётэ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.chem.purdue.edu/hcbrownlectures/2019/List%20web%20bio_2.pdf|title=H. C. Brown Lectures}}&lt;/ref&gt;. З 1999 па 2003 год працаваў у Навукова-даследчым інстытуце Скрыпса ў Ла-Холье, [[ЗША]]. Прафесар [[Кёльнскі ўніверсітэт|Кёльнскага ўніверсітэта]], дырэктар і прафесар Інстытута даследавання вугалю Таварыства Макса Планка. Таксама працуе галоўным даследчыкам Інстытута даследавання хімічных рэакцый у Універсітэце Хакайда. Згодна з Google Scholar, індэкс Хірша Ліста — 95.

У 2005 годзе Ліст быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэце Гакусюін у [[Токіа]], у 2008 годзе — ва ўніверсітэце Сангюнгван. З 2004 года — ганаровы прафесар Кёльнскага ўніверсітэта (Інстытута арганічнай хіміі). У 2018 годзе быў абраны членам Германскай акадэміі прыродазнаўцаў «Леапальдзіна». У 2019 годзе Ліст выступіў з пленарнай лекцыяй на навуковым форуме Таварыства нямецкіх хімікаў.

У 2021 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі «за развіццё асіметрычнага арганакаталізу» разам з Дэвідам Мак-Міланам.

== Узнагароды і прэміі ==
* Мемарыяльная прэмія Карла Дуйсберга (2003)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=de|url=https://www.gdch.de/gdch/preise-und-auszeichnungen/gdch-preise.html|title=GDCh-Preise {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e.V.|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=2 чэрвеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602175551/https://www.gdch.de/gdch/preise-und-auszeichnungen/gdch-preise.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Прэмія Ота Баер у памеры 75 тысяч еўра (2012)
* Рурская прэмія ў галіне навукі і мастацтва (2013)
* Прэмія Готфрыда Лейбніца (2016)
* [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (2021)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Ліст Бенджамін}}
[[Катэгорыя:Хімікі Германіі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Дактары філасофіі]]</text>
      <sha1>e2qj17hvq0kgy2rgec3nzctb55afbbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Peisatai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>691779</id>
    <revision>
      <id>5197452</id>
      <parentid>5197285</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пра парушэнні */ Адказ</comment>
      <origin>5197452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54479" sha1="odxrj8ldcsqdnyp9eekimk4cyeycyx9" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:30, 3 лістапада 2021 (+03)

Падкажыце, калі ласка, ці валодаеце Вы літоўскай мовай? Ці можна разлічваць на Вашую кансультацыю, пішучы на &quot;пагранічныя&quot; тэмы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:03, 9 лютага 2023 (+03)

:Валодаю. Безумоўна, можна, буду рады супрацы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:18, 9 лютага 2023 (+03)

== Аўтадогляд ==
Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 4 красавіка 2023 (+03)

:дзякуй за давер. так, не супраць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:10, 4 красавіка 2023 (+03)
:: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:14, 4 красавіка 2023 (+03)

== Ягайла ==

Добрага дня. Вы ў гэтым артыкуле проста выдалілі іншыя, хоць і каляпсеўданавуковыя версіі, а яны мусяць быць, паводле правілаў Вікіпедыі. Усе пашыраныя версіі мусяць быць паказаны. Тое ж са згадкай пра палітычныя матывы, Вы яе проста выдалілі, чаму -- невядома, там спасылкі былі цалкам аўтарытэтныя, і гэта не псеўданавука была. Калі ласка, вярніце страчаныя фрагменты, хоць у нейкай апрацоўцы, адпаведнай нейтральнаму пункту гледжання.  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:45, 5 красавіка 2023 (+03)

:аўтаматычна, здаецца, зараз вярну. дзякуй за нагадку. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:08, 5 красавіка 2023 (+03)
:&quot;згадка пра палітычныя матывы&quot; - нагадайце, калі ласка, тут пра што? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:10, 5 красавіка 2023 (+03)
::пра палітычныя матывы таксама вярнуў. праўда, незразумела, на чым сцвярджэнне грунтуецца (хто аўтар думкі) і да чаго менавіта ў гэтым месцы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:39, 5 красавіка 2023 (+03)
:::Дзякуй. Адначасова рабілі. Пра палітычныя матывы дадам крыніцы. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:51, 5 красавіка 2023 (+03)
:::Так, месца, можа, не самае ўдалае, трэба падумаць куды перанесці ў артыкуле. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:53, 5 красавіка 2023 (+03)
::::прапаную перанесці або кудысь у Жыццяпіс, або, калі ў гэтым раздзеле &quot;Імя&quot; - дык другім абзацам. як тлумачэнне, чаму надаваў.
::::яшчэ. у згаданай кнізе П. Урбана няма пра індаеўрапейскія карані імя Ягайла. у яго ёсць пра &quot;Івайла&quot;, дадам спасылку і апісанне. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:58, 5 красавіка 2023 (+03)

== [[Яцвягі]] ==
Раздзел &quot;Мова&quot;, па-мойму, лепш было б пакінуць у ранейшым выглядзе, а лінгвістычныя асаблівасці паказаць у артыкуле [[яцвяжская мова]].  --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 20 красавіка 2023 (+03)

:лінгвістычныя асаблівасці ў &quot;Яцвяжскую мову&quot; ок. але і раздзел &quot;Мова&quot; вымагае папаўнення і ўдакладнення.
:таксама, &quot;Матэрыяльная культура&quot; - там збольшага пра пахаванні, трэба разасобіць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:09, 21 красавіка 2023 (+03)
:духоўную культуру і мову прапаную падняць вышэй за матэрыяльную культуру. гэта пытанне прыярытэтаў, што важней - матэрыяльнае ці духоўнае. на мой погляд, экзістэнцыйна важнейшае духоўнае :)
:раздзел &quot;Матэрыяльная культура&quot; покуль маленькі, яго можна будзе дапаўняць паводле археалагічных крыніцаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:14, 21 красавіка 2023 (+03)
:: [[Вікіпедыя:Праўце смела]] ) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:27, 21 красавіка 2023 (+03)
:::даруйце за афтоп, мо падкажаце, як можна змяніць фота на загалоўнай старонцы ў якімсьці артыкуле? напрыклад, у &quot;Свіцязь&quot; загалоўнае фота - страшнюткае, патрабуе змены. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 07:57, 24 красавіка 2023 (+03)
:::: Найлепш гэта зрабіць на [https://www.wikidata.org/wiki/Q2662419#sitelinks-wikipedia wikidata]. Лакальна можна [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%86%D1%8F%D0%B7%D1%8C_%28%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0%2C_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=4482835&amp;oldid=4482820 ў шаблоне] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:50, 24 красавіка 2023 (+03)

== Балцкая гідранімія ==
гл. таксама [[Дрысвяты (возера)]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 25 мая 2023 (+03)

Добры дзень, як бы нам падаць назву [https://www.vle.lt/straipsnis/juoda/ гэтай рэчкі], па-беларуску. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:40, 30 мая 2023 (+03)

: добры дзень. «Ёда». пад Лідай гідронім Juod-upė перадаваўся па-польску як «Jodupa». [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:31, 30 мая 2023 (+03)
:: Адпаведна «Ёдкі» — значыць «Чорныя»? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:19, 2 чэрвеня 2023 (+03)
::: гэта ад антрапоніма Juodka / Juodkus. значэнне па-нашаму будзе як «Чарняк». гэта калі можа стасавацца і да чалавека, і напрыклад да жывёлы. можа быць, кшталту вёска Чарнякі пад Шчучынам. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:21, 2 чэрвеня 2023 (+03)
:::: у тых краях ёсць яшчэ й «Чэрнікі») --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:52, 2 чэрвеня 2023 (+03)

выбачайце за надмерную цікавасць, калі «Ёдкі» — значыць «Чарнякі», то «Ёдкішкі»?… --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 2 чэрвеня 2023 (+03)

:напэўна, Чарнякевічы :) гэта калі даслоўна ўедліва [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:02, 2 чэрвеня 2023 (+03)

Шмат напісана па азначанай тэме ў Вікіпедыю апошнім часам, што б з гэтага на Вашую думку можна ўзяць у [[Шаблон:Ці ведаеце вы]]? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:31, 7 чэрвеня 2023 (+03)

:даруйце, не зразумеў пытання, і кантэксту ) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:20, 7 чэрвеня 2023 (+03)
::[[Шаблон:Ці ведаеце вы]] запаўняецца цікавай інфармацыяй, якая была нядаўна ўпісана ў артыкулы. Затым гэта адлюстроўваецца на [[Галоўная старонка|Галоўнай старонцы]]. Мо параіце, што менавіта было б варта дадаць аб гідраніміі? Пра магчымыя балцкія караніў назве Барысава я ўжо раней [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82%3A%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B%2F%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&amp;diff=4502986&amp;oldid=4502430 упісаў быў] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:29, 7 чэрвеня 2023 (+03)
:::пра Барысаў сапраўды трапна, з гідраніміі бадай найбольшая нечаканка для старонняга чалавека.
:::трэба падумаць [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:58, 7 чэрвеня 2023 (+03)

пакуль выправіў [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BA%D0%B0_%28%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%B7%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B%29&amp;diff=4518009&amp;oldid=4518004 так], але мо тут увогуле пра рапуху гаворка, а не жабу? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 16 чэрвеня 2023 (+03)

:здаецца, не адрозніваюць асабліва, жабы таксама не асабліва гладкаскурыя [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:30, 16 чэрвеня 2023 (+03)

тым часам у нас здэцца завязваецца [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA&amp;diff=4547964&amp;oldid=4538661 навуковая дыскусія] наконт паходжання [[Мінск#Назва|назвы Мінска]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:30, 1 жніўня 2023 (+03)

: Добрага дня. Хацеў запытацца пра назву [[Жарабковічы]], ці не можа быць там нейкіх літоўскіх слядоў?) Там і рака паблізу ёсць з падобнай назвай. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:05, 18 верасня 2023 (+03)
::Добрага дня. Здаецца, літоўскага следу там няма, бо непасрэдна ў наваколлі няма адпаведных тапонімаў. На першы погляд, можа, сувязь з суседнімі Канюхамі? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:35, 18 верасня 2023 (+03)
:::@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], паводле мясцовага падання, у Каняхах жылі конюхі, якія даглядалі жарабцоў у Жарабковічах) Але з крыніц ведаю, што Канюхі з'явіліся значна пазней, гадоў на 200 як мінімум. Дзякуй. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:49, 18 верасня 2023 (+03)

Пакуль артыкул [[Нароўля]] на суткі пад аховай пісаць можна ў [[Размовы:Нароўля]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:58, 28 верасня 2023 (+03)

Добры дзень. Як бы нам растлумачыць назву [[Мяргінцы]]? Загадзя дзякую. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:21, 7 снежня 2023 (+03)

:прыгожая назва, адыменная, падаў там што ёсць на гэты конт. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:37, 8 снежня 2023 (+03)
:: ваў! а я так спадзяваўся, што ў аснове назвы {{lang-lt|mergina}} ) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:30, 8 снежня 2023 (+03)
:::пан, можа, сам адтуль? ) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:49, 8 снежня 2023 (+03)
:::: карэнне радаводу ад [[Жалудок|Жалудка]] да [[Беняконі|Беняконяў]] — таксама назвы шматабяцальныя ) а прозвішча ўвогуле заноснае, шчэ з даўнейшых часоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:58, 8 снежня 2023 (+03)
:::::афтоп, але мо пан патлумачыў бы, як такое ёсць: у гісторыі правак старонкі &quot;Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі)&quot; зніклі звесткі пра ўсіх, хто правіў, і што рабіў..? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:36, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::: Добрага дня, мы маем схавальнікаў гісторыі і вось такі адмысловы спіс [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Згаданы Панам артыкул апынуўся ў гэтым спісе з нейкіх прычын. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:44, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::даруйце, а хто туды накіроўвае старонкі (і навошта)? і ці можна вывудзіць назад (маю патрэбу бо зірнуць) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:54, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::: гэта можа быць зроблена дзеля бяспекі рэдактараў, хоць неяк не відаць тут такога пасылу. Як агульна даступную назараз опцыю можна адкрыць прагляд гісторыі правак у рэжыме параўнання версій, напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%9E%D1%8F_%28%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%96%29&amp;diff=4642602&amp;oldid=4642379 вось так]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:01, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::Розніцу паміж праўкамі можна ўбачыць як і раней, таксама і адмяніць праўкі. Так разумею, што прасілі схаваць з прычыны &quot;статусу&quot; аднаго з фігурантаў, каб раптам не пацярпець. Хто баіцца з палітычных прычын рабіць нейкія праўкі, падае запыт і аўтары хаваюцца практычна на вечна і мы адмяніць гэта не можам. Тут палітычныя прычына ёсць, то ўсё слушна. Калі ёсць пытанні да змен, можна паспрабаваць весці дыскусію праз схаваныя ў тэксце каментарыі (&lt;nowiki&gt;&lt;!--такім чынам--&gt;&lt;/nowiki&gt;). Можна напісаць на старонцы размоў, але як удзельнік хацеў ананімнасці, то наўрад ці адкажа. Можам абараніць артыкул ад правак на нейкай ранейшай версіі. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:06, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::Ого як, а &quot;фігуранта&quot; якраз і выдалілі зусім з тэксту. І гэта зрабіў удзельнік са сцягам даглядчыка, во фокусы. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:09, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::там было два рэдактары, я рэдагаваў і яшчэ адзін толькі з &quot;айпішнікам&quot;. дзеля яго, так разумею, і выдалілі. яго мне і трэба было. так разумею, канцы ў ваду, так? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::::Невядома хто дае запыты на схаванне, гэта таксама ананімна. Канцы ў ваду, так. Магу вярнуць апошнюю версію без шкодных выдаленняў і абараніць яе ад правак &quot;толькі для пацверджаных&quot; удзельнікаў, або нават &quot;толькі для адміністратараў&quot;. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:22, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::::Адмяніць толькі апошнюю вялікую праўку ці яшчэ якія перад ёй? [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:34, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::::не, няхай так, там добра цяпер [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:59, 15 студзеня 2024 (+03)

Добрага дня. Можа, гэта ўжо празмерна дадаваць у артыкулы інфу, што тапонім можа быць сугучны нейкаму балцкаму імя? Мусяць быць хоць нейкі прычыны, чаму інфа тычыцца аб'екта артыкула, што не проста сугучна, а ёсць імавернасць такога паходжання. Напрыклад, Воін -- звычайнае свецкае імя для славян, і калі паселішча фактычна на Валыні і вядома з 19 ст., як тут прыкручваецца блізкае гучаннем літоўская імя -- цяжка зразумець. Або назва проста тыпалагічна падобная са старапрускімі тапонімамі, як [[Забалаць]] напрыклад. Гэта ж інфа хутчэй пра старапрускую мову, чым пра Забалаць. Усё ж, на гэтым свеце не такая простая сувязь усяго са ўсім. --

== Крыніцы ==

Добры дзень. Я дадаў запыты на крыніцы да вашых сцверджанняў у артыкулах [[Скобраўка]] і [[Войраўка]]. Прашу пазначыць крыніцы. -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:47, 26 верасня 2023 (+03)

:Добры. На слоўнік прозвішчаў спасылкі даў. З увагі на тапанімічнае суседства, Войраўка - больш верагодна, Скобраўка - менш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 17:35, 26 верасня 2023 (+03)
::Пра даваенныя карты запыт у Войраўцы вы выдалілі. Але я не магу знайсці Буйвідаўку, Скіндараўку і г.д. Скіндараўка праз Гугл знаходзіцца дык увогуле на Ашмяншчыне.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:13, 26 верасня 2023 (+03)
:::Скіндараўка і Клоўсава - польская даваенная карта, 1933. Буйвідаўка - карта 1846 г.
:::пра Скобраўку спасылка пазначаная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:38, 27 верасня 2023 (+03)
::::Я на польскай карце, і на пазнейшых картах знайшоў толькі Буйдаўшчыну (не Буйвідаўку). Ці маглі б вы абазначыць іх месцазнаходжанне больш канкрэтна? Прынамсі мне на словах. Бо Скіндараўку знаходжу толькі ў Ашмянскім павеце.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:27, 28 верасня 2023 (+03)
:::::гл. вышэй, усё на картах. не так шмат часу маю, каб разжоўваць, даруйце. дзве карты, знайдзіце, пашукайце. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:46, 28 верасня 2023 (+03)
:::::Ск. - 53.6729, 27.39511
:::::Кл. - 53.71588, 27.44543
:::::Буйв. - карта 1846.
:::::ліставанне на гэтую тэму дазвольце завершыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:53, 28 верасня 2023 (+03)
:::::: Я зрабіў удакладненне ў артыкуле. Але дазвольце, у энцыклапедыю звесткі так не дадаюцца, што потым уласнае даследаванне трэба праводзіць, каб спраўдзіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:14, 28 верасня 2023 (+03)
:::::::Дзякуй, філігранная прыгожая работа! Пераканаліся, што падману няма. Але прасцей усё ж абмяжоўвацца сціплым &quot;на ранейшых / даваенных / старых картах&quot; у такіх выпадках. Праўда, такія выпадкі і адзінкавыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 10:25, 30 верасня 2023 (+03)
::::::::Вы ізноў напісалі цэлыя раздзелы без крыніц. У артыкулах пра колішнія вёскі Мінска. Бугрымаўку я на картах не знайшоў, тым больш вы [[Дворышча (Мінск, заходняя)|Дворышчы]]-[[Дворышча (Мінск, усходняя)|Дворышчы]] яўна пераблыталі. У астатнім паставіў запыт на крыніцы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:13, 13 лістапада 2023 (+03)
:::::::::дзе канкрэтна [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:48, 13 лістапада 2023 (+03)
::::::::::Дворышча паправіў [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:48, 13 лістапада 2023 (+03)
:::::::::::У запытах на крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A8%D1%8D%D0%B9%D0%BF%D1%96%D1%87%D1%8B_(%D0%B2%D1%91%D1%81%D0%BA%D0%B0,_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA)&amp;diff=prev&amp;oldid=4623954 прынята ставіць крыніцу], а не выдаляць запыт. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 лістапада 2023 (+03)
::::::::::::вось і дайце яшчэ спасылак, дзе Вам яшчэ заманілася дачапіцца да бескрынічча, падам або змякчу сцвярджэнне. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:18, 15 лістапада 2023 (+03)
:::::::::::::Дадайце, калі ласка, крыніцу ў артыкуле [[Нацавічы]] [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 12:28, 26 студзеня 2024 (+03)
::::::::::::::У артыкуле [[Жынаўцы]] ізноў без крыніц. Маглі б вы адразу ставіць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:19, 8 лютага 2024 (+03)
:::::::::::::::У артыкуле [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] ізноў без крыніц пра паходжанне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:18, 30 красавіка 2024 (+03)
::::::::::::::::Крыніцу вы не паставілі, але толькі выдалілі запыт. Я вярнуў запыт. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:18, 6 мая 2024 (+03)
:::::::::::::::::Добры дзень. Пастаўце якіх-небудзь крыніц у [[Дайнава (Пухавіцкі раён)]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 03:51, 28 мая 2024 (+03)

== Шылуце ==

Добры дзень. Дадаю беларускія назвы да літоўскіх гарадоў, адпаведна выпраўляю артыкулы. Ці маглі б перакласці і мо дадаць свайго да артыкула пра [[Шылуце]]? У літоўскай Вікіпедыі распісана ўтварэнне гэтага тапоніма. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:08, 19 снежня 2024 (+03)

:якія яшчэ &quot;беларускія назвы&quot;. былі рускія назвы, у межах русіфікацыі, былі польскія. &quot;беларускіх&quot; - не было. так і пазначайце. а то прыдумалі, што напрыклад Вілкавішкіс - гэта Ваўкавішкі. дрэнны міф на дрэнным міфе.
:але за запрашэнне дзякуй, перагляну. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:37, 25 снежня 2024 (+03)
::Беларускія назвы — гэта назвы, якія ўжываліся ў [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] за часамі ВКЛ, а пазней у сучаснай беларускай мове. Ваўкавышкі як варыянт пакінуты, бо ён ужываўся ў беларускай літаратуры і публікацыях (напр. у Максіма Гарэцкага «На імперыялістычнай вайне»). Адмаўляць гістарычнасць беларускай мовы — гэта дрэнны міф русіфікатараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:29, 26 снежня 2024 (+03)
:::ок, калі прадметна. Ваўкавышкі некарэктна ўжываць ужо хоць бы таму, што &quot;Вілкавішкіс&quot; - гэта адпачатная форма нашага &quot;Ваўкавыску&quot;. ёсць перакручаная назва рэчкі Ваўкавыя - а ёсць адпачатная форма Вілкаўя, ад якой Вілкавішкіс. гэта да таго, што ўстаўляючы так званыя &quot;беларускія назвы&quot;, вы зводзіце ў непатрэбны цёмны лес, тады як, наадварот, трэба было б ісці да святла. Вілкавішкіс - Вілкавішкі. хаця, мяркуючы з таго што аперуеце лозунгам (апошні сказ), вы не зразумееце пра што мова. пакіну тут мо дзеля іншых. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:10, 26 снежня 2024 (+03)
::::Я не разумею, з чым вы спрачаецеся. Акурат я і паставіў першым назву Вількавішкі і паставіў крыніцу. Ваўкавішкі пакінута як форма, якая часам сустракаецца і ўжываецца. Вікіпедыя не ўзнаўляе гістарычную справядлівасць, але адлюстроўвае рэчаіснасць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:35, 26 снежня 2024 (+03)
::::Тое, што вы не вельмі любіце абапірацца на крыніцы — тое я ведаю, бачна паводле маіх просьбаў вышэй. Але ж крыніцы — гэта першасная рэч для Вікіпедыі. Пакіну тут дзеля іншых. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 26 снежня 2024 (+03)
::Мо б яшчэ ў артыкуле [[Гаргждай]] маглі б дадаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:30, 26 снежня 2024 (+03)
:::[[Кудрычы (Пінскі раён)]], у Гугл-кнігах сустракаецца звязванне з літоўскай і прускай мовай. Мо будзе цікава. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:51, 14 лютага 2025 (+03)
::::а што за кнігі?
::::назва дык выглядае на адыменную, ёсць Кудрыч прозвішча. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 10:51, 15 лютага 2025 (+03)
:::::Паводле Гугл Кніг сустракаецца [https://www.google.by/books/edition/%D0%9F%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/r7TqAAAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;dq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;printsec=frontcover ў гэтай], але электронную версію не паказвае. [https://www.google.by/books/edition/Onomastics_in_Interaction_With_Other_Bra/MFX8EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;pg=PA272&amp;printsec=frontcover Тут] кажуць што балцкі тапонім. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:25, 15 лютага 2025 (+03)

== Пра рачулку ў Клецку ==

Вітаю, калега! Я згодны, што назва Клецку — ад балцкага гідроніма, але з чаго вы ўзялі, што та рачулка &quot;працякае ў Клецку і па сёння&quot;? Хоч якія спасылкі, чы гэта толькі ў галаве ў вас? Магчыма, вы клячук, тады рад пазнаёміцца з амаль земляком, пры гэтым трэба неяк пацьверджваць свае здагадкі… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:01, 25 лютага 2025 (+03)

:Адкажэце, калі ласка, бо інакш я прыбяру гэта &quot;пасёння&quot; (пра паходжанне ад рэчкі, вядома, не прыбіраю, на’дварот, пашукаю й сам жаролы…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:02, 25 лютага 2025 (+03)
::Рычард, прывітанне з 1990х з МФ. Мапу падвешу, з рачулкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:06, 27 лютага 2025 (+03)
:::Прычапіў карту 1866 г., там рачулка бачная, але яна і на цяперашніх картах бачная, хоць і выпраставаная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:15, 27 лютага 2025 (+03)
::::Такі то, пра што я думаў? &quot;Прывітанне з МФ&quot; — ох, здароўкі і вам, калі вы мяне пазналі, хоць я вас і не :) Прыемна сустрэць камрадаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:54, 12 сакавіка 2025 (+03)
::::Я такі паправіў, не сярдуйце; калі е нейкія пярэчанні — давайце на старонцы размоў артыкула абмяркуем. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 02:00, 13 сакавіка 2025 (+03)

== Праўка ў Чачэрску ==

Вітаю. Самі напісалі, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%B0%D1%87%D1%8D%D1%80%D1%81%D0%BA&amp;diff=prev&amp;oldid=4939023 праз два гады самі ўсё выдалілі], быў тэкст са зноскамі, стаў без іх. Даволі дзіўна, усё так кардынальна змянілася з Чачэрскам?) -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:36, 7 сакавіка 2025 (+03)

:Ваша праўда, так. Спасылак шмат, але трэба спрашчаць, я мяркую. А то нейкая вышэйшая матэматыка, а не Вікіпедыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:43, 8 сакавіка 2025 (+03)
::Магчыма і варта сціслей пісаць, але не ў плане інфарматыўнасці, наш фармат дазваляе пісаць болей за папяровыя выданні. Можна напісаць артыкулы пра нейкія агульныя пытанні і адсылаць да іх у артыкулах, каб не паўтарацца кожны раз. Тады такое выдаленне было б зразумелым. Напрыклад. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:05, 10 сакавіка 2025 (+03)

== Адкаты ==
Добры вечар, мо ўжо хопіць на сёння. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 23 кастрычніка 2025 (+03)

== [[Калечыцы]] ==
Варта б спасылкі раскідаць па канкрэтных прозвішчах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:57, 7 сакавіка 2026 (+03)

:Там строга паслядоўна ідзе. Калі на кожнае прозвішча, дык будзе стракацець у вачах, горш нечытэльна - спрабаваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 00:59, 7 сакавіка 2026 (+03)

== Прызначэнне схавальніка (oversighter) ==

Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак.
 
Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны.
 
Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:03, 8 мая 2026 (+03)

:Дзякуй за запрашэнне да меркавання. Дай бог каб да 10-га зразумець усю гэтую сістэму :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:23, 8 мая 2026 (+03)

== [[Янкі]] і [[Вольберавічы]] ==
Добрага дня, пасачыце, калі ласка, за артыкуламі, бо не хачу парушыць [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:29, 9 мая 2026 (+03)

:Дабрыдзень. Добра, дзякуй за нагадку. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:31, 9 мая 2026 (+03)

== Вынік па этымалагічнай дзейнасці ==

Прашу звярнуць вашу ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|вынік у тэме, звязанай з вашымі праўкамі ў этымалагічных раздзелах]]. Вынік змяшчае пэўныя абмежаванні датычна вашай дзейнасці, і я прашу вас іх прытрымлівацца.

Гэта не забарона пісаць на адпаведныя тэмы, а заклік больш уважліва выконваць базавыя правілы Вікіпедыі. У адваротным выпадку я буду вымушаны прымяняць адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі.

Спадзяюся, гэта не спыніць вашу дзейнасць, бо тэма сапраўды важная, а ваш унёсак вельмі карысный. Ён будзе яшчэ больш карысным пры належнай працы з крыніцамі. Калі вы сутыкнецеся з парушэннямі ў ваш бок, смела пішыце мне.

Дзякуй за ўвагу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:08, 10 мая 2026 (+03)

:Хіба адно ўдакладненне. Майму віз-а-ві ІчынВаруму таксама забараняецца - там, дзе ён за мной падмятае, - устаўляць пра нямецкія прозвішчы і спасылкі на рускіх і ўкраінскіх антрапанімістаў? Так/не. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:10, 10 мая 2026 (+03)
:: Ці ў БелВікі цяпер некаму забараняецца рабіць праўкі, якія адпавядаюць [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:16, 10 мая 2026 (+03)
::: Забараняюцца ўласныя даследванні згодна з першым слупам. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:41, 10 мая 2026 (+03)
:: Дзейнасць удзельніка таксама павінна абапірацца на [[ВП:АК]] і не змяшчаць [[ВП:НУДА]]. Калі ў крыніцах нічога няма пра тое, што назва тапоніма Х звязана з нямецкім прозвішча У - гэтага не павіна быць у артыкулах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:40, 10 мая 2026 (+03)
::: Калі не сказана, то і не сказана. Падстаў выдаляць інфармацыю са старонак пры тым няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 10 мая 2026 (+03)
:::: Гэта падстава не дабаўляць інфармацыю. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не выпрабоўвайце Вікіпедыю на трываласць]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:49, 10 мая 2026 (+03)
::::: Выдумляць абсурдныя правілы, гэта і ёсць абсурд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Ніхто новыя правілы не прыдумляў. Ёсць даўно існуючыя і кансэнсусныя, на якія я і апіраюся. Ніхто не можа іх ігнараваць проста так. Гэта дакладна не такі выпадак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:57, 10 мая 2026 (+03)
::::::: Раз так, то давайце цяпер з канкрэтнымі кейсамі, што будзем выдаляць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 10 мая 2026 (+03)
:::::::: Не трэба нічога выдаляць. Я гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. Калі удзельнік хоча напісаць &quot;Назва вёскі звязана з гэтым і гэтым&quot;, то павінна існаваць крыніца, дзе будзе напісана &quot;Назва вёскі звязана з гэтым і гэтым&quot;. Вось і усё. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:04, 10 мая 2026 (+03)
::::::::: Сёння дзень Х у нас? Чытачу якая справа да гэтага? Яго не цікавіць дата рэдагавання артыкула. Толькі што апелявалі да Пяці слупоў, а цяпер аказваецца, што працэдура важней за энцыклапедычны кантэнт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:11, 10 мая 2026 (+03)
:::::::::І дзе ў тых жа &quot;Клюшчанах&quot; напісана, што &quot;назва звязаная з прозвішчам&quot;? Там такога няма. Гэта матэрыял - і між іншага, у тым ліку і для прафесійных антрапанімістаў (якіх, на жаль, пасля адыходу Лемцюговай у краіне проста няма! не маё асабістае меркаванне, а абмяркоўвалі нядаўна ў Інстытуце мовазнаўства АН з прафесаркай). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:12, 10 мая 2026 (+03)
:::::::::&quot;Не трэба нічога выдаляць&quot;? А чаму вашае пажаданне не выдаляць павінна спыніць майго віз-а-ві ад выдалення? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:20, 10 мая 2026 (+03)
::::::::А вось з канкрэтнымі кейсамі і мае пачацца найцікавейшае. Выйдзе з бану гер І.В. і пачне зносіць усё ўшчэнт (а ён пачне, і без жаднай абразы). А мне ж, згодна з праектам пана М.Д., адкатваць назад пан М.Д. забараняе. У ягоным праекце прапісана, тыпу &quot;давайце, калі ласка, не будзем знішчаць ужо напісанае&quot; - але гэта слабое месца праекту, бо не прапісвае забарону знішчэння. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:18, 10 мая 2026 (+03)
:::У той большай галінцы будзьце ласкавыя адказаць.
:::Увогуле, за Вашымі дзеяннямі праглядаецца свядомая ці несвядомая ўстаноўка &quot;''няма вялікай значнасці ў тым, каб ведаць, што значыць назва''&quot;. Я так не лічу і мне такая ўстаноўка ўяўляецца &lt;u&gt;дзікай&lt;/u&gt;. Тыя ж Клюшчаны - мне тут не рупіць, балцкая гэта назва або германская, а рупіць, што рэальна засведчанае прозвішча Клюшч (хоць і ў іншым месцы). Тыя ж Вольберавічы, Хізаў, Хальч (гэта з апошняга). Вы хоць разумееце, што да іх ніколі ні ў каго найверагодней рукі не дойдуць? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:01, 10 мая 2026 (+03)
:Увага адмінаў на дзейнасць удзельніка IcinWarum. Усё лета працягвае займацца тым жа, чым і займаўся да таго рашэння, якім забаранялася ўстаўляць прозвішчы і іншыя асацыяцыі ў артыкулы пра назвы і ўсталёўвалася пакідаць тое, што ёсць. Я датрымліваюся рашэння. Удзельнік IcinWarum мусіць быць забанены за дэманстратыўнае парушэнне. Прынамсі, вынесенае строгае папярэджанне з перспектывай бану. Апроч таго, схаваўшы ўсе праўкі, ён выдаліў пра прозвішча ў артыкуле пра Турчына (як так жа сама чысціў артыкул &quot;Дзерман&quot;). Адміны, не спім у шапку. Вам трэба тут новага напружання і вайны правак? Старонку ж перагарнулі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 11 верасня 2026 (+03)

== Пра парушэнні  ==
Вітаю. Можа, нехта і парушаў, асобна пра гэта напішу яму ў размовы і трэба звярнуць увагу адмінаў не ў радку тлумачэння праўкі, а на адмысловай старонцы. Але цяпер Вы самі парушаеце, выдаляеце яго ўнёсак пра версію Бірылы. Навошта гэта канфрантацыя, на нейкім вітку нехта разумнейшы мусіць спыніцца і, калі заклікаеш да правілаў, то сам мусіш трымацца. Прынамсі так мне здаецца. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:47, 11 верасня 2026 (+03)

:не бірылу, а прозвішчы прыбраў, якія паявіліся пасля забароны, не валіце з хворай галавы на здаровую.
:дык я і спыніўся, dura lex sed lex, мяне тут тры месяцы не было, тады як адміны праспалі цэлае лета парушэнняў і цяпер мусяць рэагаваць санкцыйна. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:49, 11 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>odxrj8ldcsqdnyp9eekimk4cyeycyx9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197795</id>
      <parentid>5197452</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пра парушэнні */ Адказ</comment>
      <origin>5197795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55274" sha1="kf0leyfblhj03xrlnt82x4svdnw84wl" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:30, 3 лістапада 2021 (+03)

Падкажыце, калі ласка, ці валодаеце Вы літоўскай мовай? Ці можна разлічваць на Вашую кансультацыю, пішучы на &quot;пагранічныя&quot; тэмы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:03, 9 лютага 2023 (+03)

:Валодаю. Безумоўна, можна, буду рады супрацы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:18, 9 лютага 2023 (+03)

== Аўтадогляд ==
Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 4 красавіка 2023 (+03)

:дзякуй за давер. так, не супраць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:10, 4 красавіка 2023 (+03)
:: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:14, 4 красавіка 2023 (+03)

== Ягайла ==

Добрага дня. Вы ў гэтым артыкуле проста выдалілі іншыя, хоць і каляпсеўданавуковыя версіі, а яны мусяць быць, паводле правілаў Вікіпедыі. Усе пашыраныя версіі мусяць быць паказаны. Тое ж са згадкай пра палітычныя матывы, Вы яе проста выдалілі, чаму -- невядома, там спасылкі былі цалкам аўтарытэтныя, і гэта не псеўданавука была. Калі ласка, вярніце страчаныя фрагменты, хоць у нейкай апрацоўцы, адпаведнай нейтральнаму пункту гледжання.  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:45, 5 красавіка 2023 (+03)

:аўтаматычна, здаецца, зараз вярну. дзякуй за нагадку. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:08, 5 красавіка 2023 (+03)
:&quot;згадка пра палітычныя матывы&quot; - нагадайце, калі ласка, тут пра што? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:10, 5 красавіка 2023 (+03)
::пра палітычныя матывы таксама вярнуў. праўда, незразумела, на чым сцвярджэнне грунтуецца (хто аўтар думкі) і да чаго менавіта ў гэтым месцы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:39, 5 красавіка 2023 (+03)
:::Дзякуй. Адначасова рабілі. Пра палітычныя матывы дадам крыніцы. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:51, 5 красавіка 2023 (+03)
:::Так, месца, можа, не самае ўдалае, трэба падумаць куды перанесці ў артыкуле. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:53, 5 красавіка 2023 (+03)
::::прапаную перанесці або кудысь у Жыццяпіс, або, калі ў гэтым раздзеле &quot;Імя&quot; - дык другім абзацам. як тлумачэнне, чаму надаваў.
::::яшчэ. у згаданай кнізе П. Урбана няма пра індаеўрапейскія карані імя Ягайла. у яго ёсць пра &quot;Івайла&quot;, дадам спасылку і апісанне. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:58, 5 красавіка 2023 (+03)

== [[Яцвягі]] ==
Раздзел &quot;Мова&quot;, па-мойму, лепш было б пакінуць у ранейшым выглядзе, а лінгвістычныя асаблівасці паказаць у артыкуле [[яцвяжская мова]].  --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 20 красавіка 2023 (+03)

:лінгвістычныя асаблівасці ў &quot;Яцвяжскую мову&quot; ок. але і раздзел &quot;Мова&quot; вымагае папаўнення і ўдакладнення.
:таксама, &quot;Матэрыяльная культура&quot; - там збольшага пра пахаванні, трэба разасобіць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:09, 21 красавіка 2023 (+03)
:духоўную культуру і мову прапаную падняць вышэй за матэрыяльную культуру. гэта пытанне прыярытэтаў, што важней - матэрыяльнае ці духоўнае. на мой погляд, экзістэнцыйна важнейшае духоўнае :)
:раздзел &quot;Матэрыяльная культура&quot; покуль маленькі, яго можна будзе дапаўняць паводле археалагічных крыніцаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:14, 21 красавіка 2023 (+03)
:: [[Вікіпедыя:Праўце смела]] ) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:27, 21 красавіка 2023 (+03)
:::даруйце за афтоп, мо падкажаце, як можна змяніць фота на загалоўнай старонцы ў якімсьці артыкуле? напрыклад, у &quot;Свіцязь&quot; загалоўнае фота - страшнюткае, патрабуе змены. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 07:57, 24 красавіка 2023 (+03)
:::: Найлепш гэта зрабіць на [https://www.wikidata.org/wiki/Q2662419#sitelinks-wikipedia wikidata]. Лакальна можна [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%86%D1%8F%D0%B7%D1%8C_%28%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0%2C_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=4482835&amp;oldid=4482820 ў шаблоне] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:50, 24 красавіка 2023 (+03)

== Балцкая гідранімія ==
гл. таксама [[Дрысвяты (возера)]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 25 мая 2023 (+03)

Добры дзень, як бы нам падаць назву [https://www.vle.lt/straipsnis/juoda/ гэтай рэчкі], па-беларуску. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:40, 30 мая 2023 (+03)

: добры дзень. «Ёда». пад Лідай гідронім Juod-upė перадаваўся па-польску як «Jodupa». [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:31, 30 мая 2023 (+03)
:: Адпаведна «Ёдкі» — значыць «Чорныя»? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:19, 2 чэрвеня 2023 (+03)
::: гэта ад антрапоніма Juodka / Juodkus. значэнне па-нашаму будзе як «Чарняк». гэта калі можа стасавацца і да чалавека, і напрыклад да жывёлы. можа быць, кшталту вёска Чарнякі пад Шчучынам. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:21, 2 чэрвеня 2023 (+03)
:::: у тых краях ёсць яшчэ й «Чэрнікі») --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:52, 2 чэрвеня 2023 (+03)

выбачайце за надмерную цікавасць, калі «Ёдкі» — значыць «Чарнякі», то «Ёдкішкі»?… --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 2 чэрвеня 2023 (+03)

:напэўна, Чарнякевічы :) гэта калі даслоўна ўедліва [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:02, 2 чэрвеня 2023 (+03)

Шмат напісана па азначанай тэме ў Вікіпедыю апошнім часам, што б з гэтага на Вашую думку можна ўзяць у [[Шаблон:Ці ведаеце вы]]? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:31, 7 чэрвеня 2023 (+03)

:даруйце, не зразумеў пытання, і кантэксту ) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:20, 7 чэрвеня 2023 (+03)
::[[Шаблон:Ці ведаеце вы]] запаўняецца цікавай інфармацыяй, якая была нядаўна ўпісана ў артыкулы. Затым гэта адлюстроўваецца на [[Галоўная старонка|Галоўнай старонцы]]. Мо параіце, што менавіта было б варта дадаць аб гідраніміі? Пра магчымыя балцкія караніў назве Барысава я ўжо раней [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82%3A%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B%2F%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&amp;diff=4502986&amp;oldid=4502430 упісаў быў] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:29, 7 чэрвеня 2023 (+03)
:::пра Барысаў сапраўды трапна, з гідраніміі бадай найбольшая нечаканка для старонняга чалавека.
:::трэба падумаць [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:58, 7 чэрвеня 2023 (+03)

пакуль выправіў [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BA%D0%B0_%28%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%B7%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B%29&amp;diff=4518009&amp;oldid=4518004 так], але мо тут увогуле пра рапуху гаворка, а не жабу? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 16 чэрвеня 2023 (+03)

:здаецца, не адрозніваюць асабліва, жабы таксама не асабліва гладкаскурыя [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:30, 16 чэрвеня 2023 (+03)

тым часам у нас здэцца завязваецца [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA&amp;diff=4547964&amp;oldid=4538661 навуковая дыскусія] наконт паходжання [[Мінск#Назва|назвы Мінска]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:30, 1 жніўня 2023 (+03)

: Добрага дня. Хацеў запытацца пра назву [[Жарабковічы]], ці не можа быць там нейкіх літоўскіх слядоў?) Там і рака паблізу ёсць з падобнай назвай. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:05, 18 верасня 2023 (+03)
::Добрага дня. Здаецца, літоўскага следу там няма, бо непасрэдна ў наваколлі няма адпаведных тапонімаў. На першы погляд, можа, сувязь з суседнімі Канюхамі? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:35, 18 верасня 2023 (+03)
:::@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], паводле мясцовага падання, у Каняхах жылі конюхі, якія даглядалі жарабцоў у Жарабковічах) Але з крыніц ведаю, што Канюхі з'явіліся значна пазней, гадоў на 200 як мінімум. Дзякуй. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:49, 18 верасня 2023 (+03)

Пакуль артыкул [[Нароўля]] на суткі пад аховай пісаць можна ў [[Размовы:Нароўля]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:58, 28 верасня 2023 (+03)

Добры дзень. Як бы нам растлумачыць назву [[Мяргінцы]]? Загадзя дзякую. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:21, 7 снежня 2023 (+03)

:прыгожая назва, адыменная, падаў там што ёсць на гэты конт. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:37, 8 снежня 2023 (+03)
:: ваў! а я так спадзяваўся, што ў аснове назвы {{lang-lt|mergina}} ) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:30, 8 снежня 2023 (+03)
:::пан, можа, сам адтуль? ) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:49, 8 снежня 2023 (+03)
:::: карэнне радаводу ад [[Жалудок|Жалудка]] да [[Беняконі|Беняконяў]] — таксама назвы шматабяцальныя ) а прозвішча ўвогуле заноснае, шчэ з даўнейшых часоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:58, 8 снежня 2023 (+03)
:::::афтоп, але мо пан патлумачыў бы, як такое ёсць: у гісторыі правак старонкі &quot;Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі)&quot; зніклі звесткі пра ўсіх, хто правіў, і што рабіў..? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:36, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::: Добрага дня, мы маем схавальнікаў гісторыі і вось такі адмысловы спіс [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Згаданы Панам артыкул апынуўся ў гэтым спісе з нейкіх прычын. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:44, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::даруйце, а хто туды накіроўвае старонкі (і навошта)? і ці можна вывудзіць назад (маю патрэбу бо зірнуць) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:54, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::: гэта можа быць зроблена дзеля бяспекі рэдактараў, хоць неяк не відаць тут такога пасылу. Як агульна даступную назараз опцыю можна адкрыць прагляд гісторыі правак у рэжыме параўнання версій, напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%9E%D1%8F_%28%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%96%29&amp;diff=4642602&amp;oldid=4642379 вось так]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:01, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::Розніцу паміж праўкамі можна ўбачыць як і раней, таксама і адмяніць праўкі. Так разумею, што прасілі схаваць з прычыны &quot;статусу&quot; аднаго з фігурантаў, каб раптам не пацярпець. Хто баіцца з палітычных прычын рабіць нейкія праўкі, падае запыт і аўтары хаваюцца практычна на вечна і мы адмяніць гэта не можам. Тут палітычныя прычына ёсць, то ўсё слушна. Калі ёсць пытанні да змен, можна паспрабаваць весці дыскусію праз схаваныя ў тэксце каментарыі (&lt;nowiki&gt;&lt;!--такім чынам--&gt;&lt;/nowiki&gt;). Можна напісаць на старонцы размоў, але як удзельнік хацеў ананімнасці, то наўрад ці адкажа. Можам абараніць артыкул ад правак на нейкай ранейшай версіі. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:06, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::Ого як, а &quot;фігуранта&quot; якраз і выдалілі зусім з тэксту. І гэта зрабіў удзельнік са сцягам даглядчыка, во фокусы. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:09, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::там было два рэдактары, я рэдагаваў і яшчэ адзін толькі з &quot;айпішнікам&quot;. дзеля яго, так разумею, і выдалілі. яго мне і трэба было. так разумею, канцы ў ваду, так? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::::Невядома хто дае запыты на схаванне, гэта таксама ананімна. Канцы ў ваду, так. Магу вярнуць апошнюю версію без шкодных выдаленняў і абараніць яе ад правак &quot;толькі для пацверджаных&quot; удзельнікаў, або нават &quot;толькі для адміністратараў&quot;. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:22, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::::Адмяніць толькі апошнюю вялікую праўку ці яшчэ якія перад ёй? [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:34, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::::не, няхай так, там добра цяпер [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:59, 15 студзеня 2024 (+03)

Добрага дня. Можа, гэта ўжо празмерна дадаваць у артыкулы інфу, што тапонім можа быць сугучны нейкаму балцкаму імя? Мусяць быць хоць нейкі прычыны, чаму інфа тычыцца аб'екта артыкула, што не проста сугучна, а ёсць імавернасць такога паходжання. Напрыклад, Воін -- звычайнае свецкае імя для славян, і калі паселішча фактычна на Валыні і вядома з 19 ст., як тут прыкручваецца блізкае гучаннем літоўская імя -- цяжка зразумець. Або назва проста тыпалагічна падобная са старапрускімі тапонімамі, як [[Забалаць]] напрыклад. Гэта ж інфа хутчэй пра старапрускую мову, чым пра Забалаць. Усё ж, на гэтым свеце не такая простая сувязь усяго са ўсім. --

== Крыніцы ==

Добры дзень. Я дадаў запыты на крыніцы да вашых сцверджанняў у артыкулах [[Скобраўка]] і [[Войраўка]]. Прашу пазначыць крыніцы. -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:47, 26 верасня 2023 (+03)

:Добры. На слоўнік прозвішчаў спасылкі даў. З увагі на тапанімічнае суседства, Войраўка - больш верагодна, Скобраўка - менш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 17:35, 26 верасня 2023 (+03)
::Пра даваенныя карты запыт у Войраўцы вы выдалілі. Але я не магу знайсці Буйвідаўку, Скіндараўку і г.д. Скіндараўка праз Гугл знаходзіцца дык увогуле на Ашмяншчыне.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:13, 26 верасня 2023 (+03)
:::Скіндараўка і Клоўсава - польская даваенная карта, 1933. Буйвідаўка - карта 1846 г.
:::пра Скобраўку спасылка пазначаная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:38, 27 верасня 2023 (+03)
::::Я на польскай карце, і на пазнейшых картах знайшоў толькі Буйдаўшчыну (не Буйвідаўку). Ці маглі б вы абазначыць іх месцазнаходжанне больш канкрэтна? Прынамсі мне на словах. Бо Скіндараўку знаходжу толькі ў Ашмянскім павеце.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:27, 28 верасня 2023 (+03)
:::::гл. вышэй, усё на картах. не так шмат часу маю, каб разжоўваць, даруйце. дзве карты, знайдзіце, пашукайце. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:46, 28 верасня 2023 (+03)
:::::Ск. - 53.6729, 27.39511
:::::Кл. - 53.71588, 27.44543
:::::Буйв. - карта 1846.
:::::ліставанне на гэтую тэму дазвольце завершыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:53, 28 верасня 2023 (+03)
:::::: Я зрабіў удакладненне ў артыкуле. Але дазвольце, у энцыклапедыю звесткі так не дадаюцца, што потым уласнае даследаванне трэба праводзіць, каб спраўдзіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:14, 28 верасня 2023 (+03)
:::::::Дзякуй, філігранная прыгожая работа! Пераканаліся, што падману няма. Але прасцей усё ж абмяжоўвацца сціплым &quot;на ранейшых / даваенных / старых картах&quot; у такіх выпадках. Праўда, такія выпадкі і адзінкавыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 10:25, 30 верасня 2023 (+03)
::::::::Вы ізноў напісалі цэлыя раздзелы без крыніц. У артыкулах пра колішнія вёскі Мінска. Бугрымаўку я на картах не знайшоў, тым больш вы [[Дворышча (Мінск, заходняя)|Дворышчы]]-[[Дворышча (Мінск, усходняя)|Дворышчы]] яўна пераблыталі. У астатнім паставіў запыт на крыніцы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:13, 13 лістапада 2023 (+03)
:::::::::дзе канкрэтна [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:48, 13 лістапада 2023 (+03)
::::::::::Дворышча паправіў [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:48, 13 лістапада 2023 (+03)
:::::::::::У запытах на крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A8%D1%8D%D0%B9%D0%BF%D1%96%D1%87%D1%8B_(%D0%B2%D1%91%D1%81%D0%BA%D0%B0,_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA)&amp;diff=prev&amp;oldid=4623954 прынята ставіць крыніцу], а не выдаляць запыт. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 лістапада 2023 (+03)
::::::::::::вось і дайце яшчэ спасылак, дзе Вам яшчэ заманілася дачапіцца да бескрынічча, падам або змякчу сцвярджэнне. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:18, 15 лістапада 2023 (+03)
:::::::::::::Дадайце, калі ласка, крыніцу ў артыкуле [[Нацавічы]] [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 12:28, 26 студзеня 2024 (+03)
::::::::::::::У артыкуле [[Жынаўцы]] ізноў без крыніц. Маглі б вы адразу ставіць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:19, 8 лютага 2024 (+03)
:::::::::::::::У артыкуле [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] ізноў без крыніц пра паходжанне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:18, 30 красавіка 2024 (+03)
::::::::::::::::Крыніцу вы не паставілі, але толькі выдалілі запыт. Я вярнуў запыт. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:18, 6 мая 2024 (+03)
:::::::::::::::::Добры дзень. Пастаўце якіх-небудзь крыніц у [[Дайнава (Пухавіцкі раён)]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 03:51, 28 мая 2024 (+03)

== Шылуце ==

Добры дзень. Дадаю беларускія назвы да літоўскіх гарадоў, адпаведна выпраўляю артыкулы. Ці маглі б перакласці і мо дадаць свайго да артыкула пра [[Шылуце]]? У літоўскай Вікіпедыі распісана ўтварэнне гэтага тапоніма. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:08, 19 снежня 2024 (+03)

:якія яшчэ &quot;беларускія назвы&quot;. былі рускія назвы, у межах русіфікацыі, былі польскія. &quot;беларускіх&quot; - не было. так і пазначайце. а то прыдумалі, што напрыклад Вілкавішкіс - гэта Ваўкавішкі. дрэнны міф на дрэнным міфе.
:але за запрашэнне дзякуй, перагляну. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:37, 25 снежня 2024 (+03)
::Беларускія назвы — гэта назвы, якія ўжываліся ў [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] за часамі ВКЛ, а пазней у сучаснай беларускай мове. Ваўкавышкі як варыянт пакінуты, бо ён ужываўся ў беларускай літаратуры і публікацыях (напр. у Максіма Гарэцкага «На імперыялістычнай вайне»). Адмаўляць гістарычнасць беларускай мовы — гэта дрэнны міф русіфікатараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:29, 26 снежня 2024 (+03)
:::ок, калі прадметна. Ваўкавышкі некарэктна ўжываць ужо хоць бы таму, што &quot;Вілкавішкіс&quot; - гэта адпачатная форма нашага &quot;Ваўкавыску&quot;. ёсць перакручаная назва рэчкі Ваўкавыя - а ёсць адпачатная форма Вілкаўя, ад якой Вілкавішкіс. гэта да таго, што ўстаўляючы так званыя &quot;беларускія назвы&quot;, вы зводзіце ў непатрэбны цёмны лес, тады як, наадварот, трэба было б ісці да святла. Вілкавішкіс - Вілкавішкі. хаця, мяркуючы з таго што аперуеце лозунгам (апошні сказ), вы не зразумееце пра што мова. пакіну тут мо дзеля іншых. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:10, 26 снежня 2024 (+03)
::::Я не разумею, з чым вы спрачаецеся. Акурат я і паставіў першым назву Вількавішкі і паставіў крыніцу. Ваўкавішкі пакінута як форма, якая часам сустракаецца і ўжываецца. Вікіпедыя не ўзнаўляе гістарычную справядлівасць, але адлюстроўвае рэчаіснасць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:35, 26 снежня 2024 (+03)
::::Тое, што вы не вельмі любіце абапірацца на крыніцы — тое я ведаю, бачна паводле маіх просьбаў вышэй. Але ж крыніцы — гэта першасная рэч для Вікіпедыі. Пакіну тут дзеля іншых. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 26 снежня 2024 (+03)
::Мо б яшчэ ў артыкуле [[Гаргждай]] маглі б дадаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:30, 26 снежня 2024 (+03)
:::[[Кудрычы (Пінскі раён)]], у Гугл-кнігах сустракаецца звязванне з літоўскай і прускай мовай. Мо будзе цікава. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:51, 14 лютага 2025 (+03)
::::а што за кнігі?
::::назва дык выглядае на адыменную, ёсць Кудрыч прозвішча. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 10:51, 15 лютага 2025 (+03)
:::::Паводле Гугл Кніг сустракаецца [https://www.google.by/books/edition/%D0%9F%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/r7TqAAAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;dq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;printsec=frontcover ў гэтай], але электронную версію не паказвае. [https://www.google.by/books/edition/Onomastics_in_Interaction_With_Other_Bra/MFX8EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;pg=PA272&amp;printsec=frontcover Тут] кажуць што балцкі тапонім. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:25, 15 лютага 2025 (+03)

== Пра рачулку ў Клецку ==

Вітаю, калега! Я згодны, што назва Клецку — ад балцкага гідроніма, але з чаго вы ўзялі, што та рачулка &quot;працякае ў Клецку і па сёння&quot;? Хоч якія спасылкі, чы гэта толькі ў галаве ў вас? Магчыма, вы клячук, тады рад пазнаёміцца з амаль земляком, пры гэтым трэба неяк пацьверджваць свае здагадкі… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:01, 25 лютага 2025 (+03)

:Адкажэце, калі ласка, бо інакш я прыбяру гэта &quot;пасёння&quot; (пра паходжанне ад рэчкі, вядома, не прыбіраю, на’дварот, пашукаю й сам жаролы…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:02, 25 лютага 2025 (+03)
::Рычард, прывітанне з 1990х з МФ. Мапу падвешу, з рачулкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:06, 27 лютага 2025 (+03)
:::Прычапіў карту 1866 г., там рачулка бачная, але яна і на цяперашніх картах бачная, хоць і выпраставаная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:15, 27 лютага 2025 (+03)
::::Такі то, пра што я думаў? &quot;Прывітанне з МФ&quot; — ох, здароўкі і вам, калі вы мяне пазналі, хоць я вас і не :) Прыемна сустрэць камрадаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:54, 12 сакавіка 2025 (+03)
::::Я такі паправіў, не сярдуйце; калі е нейкія пярэчанні — давайце на старонцы размоў артыкула абмяркуем. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 02:00, 13 сакавіка 2025 (+03)

== Праўка ў Чачэрску ==

Вітаю. Самі напісалі, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%B0%D1%87%D1%8D%D1%80%D1%81%D0%BA&amp;diff=prev&amp;oldid=4939023 праз два гады самі ўсё выдалілі], быў тэкст са зноскамі, стаў без іх. Даволі дзіўна, усё так кардынальна змянілася з Чачэрскам?) -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:36, 7 сакавіка 2025 (+03)

:Ваша праўда, так. Спасылак шмат, але трэба спрашчаць, я мяркую. А то нейкая вышэйшая матэматыка, а не Вікіпедыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:43, 8 сакавіка 2025 (+03)
::Магчыма і варта сціслей пісаць, але не ў плане інфарматыўнасці, наш фармат дазваляе пісаць болей за папяровыя выданні. Можна напісаць артыкулы пра нейкія агульныя пытанні і адсылаць да іх у артыкулах, каб не паўтарацца кожны раз. Тады такое выдаленне было б зразумелым. Напрыклад. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:05, 10 сакавіка 2025 (+03)

== Адкаты ==
Добры вечар, мо ўжо хопіць на сёння. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 23 кастрычніка 2025 (+03)

== [[Калечыцы]] ==
Варта б спасылкі раскідаць па канкрэтных прозвішчах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:57, 7 сакавіка 2026 (+03)

:Там строга паслядоўна ідзе. Калі на кожнае прозвішча, дык будзе стракацець у вачах, горш нечытэльна - спрабаваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 00:59, 7 сакавіка 2026 (+03)

== Прызначэнне схавальніка (oversighter) ==

Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак.
 
Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны.
 
Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:03, 8 мая 2026 (+03)

:Дзякуй за запрашэнне да меркавання. Дай бог каб да 10-га зразумець усю гэтую сістэму :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:23, 8 мая 2026 (+03)

== [[Янкі]] і [[Вольберавічы]] ==
Добрага дня, пасачыце, калі ласка, за артыкуламі, бо не хачу парушыць [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:29, 9 мая 2026 (+03)

:Дабрыдзень. Добра, дзякуй за нагадку. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:31, 9 мая 2026 (+03)

== Вынік па этымалагічнай дзейнасці ==

Прашу звярнуць вашу ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|вынік у тэме, звязанай з вашымі праўкамі ў этымалагічных раздзелах]]. Вынік змяшчае пэўныя абмежаванні датычна вашай дзейнасці, і я прашу вас іх прытрымлівацца.

Гэта не забарона пісаць на адпаведныя тэмы, а заклік больш уважліва выконваць базавыя правілы Вікіпедыі. У адваротным выпадку я буду вымушаны прымяняць адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі.

Спадзяюся, гэта не спыніць вашу дзейнасць, бо тэма сапраўды важная, а ваш унёсак вельмі карысный. Ён будзе яшчэ больш карысным пры належнай працы з крыніцамі. Калі вы сутыкнецеся з парушэннямі ў ваш бок, смела пішыце мне.

Дзякуй за ўвагу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:08, 10 мая 2026 (+03)

:Хіба адно ўдакладненне. Майму віз-а-ві ІчынВаруму таксама забараняецца - там, дзе ён за мной падмятае, - устаўляць пра нямецкія прозвішчы і спасылкі на рускіх і ўкраінскіх антрапанімістаў? Так/не. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:10, 10 мая 2026 (+03)
:: Ці ў БелВікі цяпер некаму забараняецца рабіць праўкі, якія адпавядаюць [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:16, 10 мая 2026 (+03)
::: Забараняюцца ўласныя даследванні згодна з першым слупам. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:41, 10 мая 2026 (+03)
:: Дзейнасць удзельніка таксама павінна абапірацца на [[ВП:АК]] і не змяшчаць [[ВП:НУДА]]. Калі ў крыніцах нічога няма пра тое, што назва тапоніма Х звязана з нямецкім прозвішча У - гэтага не павіна быць у артыкулах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:40, 10 мая 2026 (+03)
::: Калі не сказана, то і не сказана. Падстаў выдаляць інфармацыю са старонак пры тым няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 10 мая 2026 (+03)
:::: Гэта падстава не дабаўляць інфармацыю. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не выпрабоўвайце Вікіпедыю на трываласць]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:49, 10 мая 2026 (+03)
::::: Выдумляць абсурдныя правілы, гэта і ёсць абсурд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Ніхто новыя правілы не прыдумляў. Ёсць даўно існуючыя і кансэнсусныя, на якія я і апіраюся. Ніхто не можа іх ігнараваць проста так. Гэта дакладна не такі выпадак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:57, 10 мая 2026 (+03)
::::::: Раз так, то давайце цяпер з канкрэтнымі кейсамі, што будзем выдаляць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 10 мая 2026 (+03)
:::::::: Не трэба нічога выдаляць. Я гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. Калі удзельнік хоча напісаць &quot;Назва вёскі звязана з гэтым і гэтым&quot;, то павінна існаваць крыніца, дзе будзе напісана &quot;Назва вёскі звязана з гэтым і гэтым&quot;. Вось і усё. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:04, 10 мая 2026 (+03)
::::::::: Сёння дзень Х у нас? Чытачу якая справа да гэтага? Яго не цікавіць дата рэдагавання артыкула. Толькі што апелявалі да Пяці слупоў, а цяпер аказваецца, што працэдура важней за энцыклапедычны кантэнт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:11, 10 мая 2026 (+03)
:::::::::І дзе ў тых жа &quot;Клюшчанах&quot; напісана, што &quot;назва звязаная з прозвішчам&quot;? Там такога няма. Гэта матэрыял - і між іншага, у тым ліку і для прафесійных антрапанімістаў (якіх, на жаль, пасля адыходу Лемцюговай у краіне проста няма! не маё асабістае меркаванне, а абмяркоўвалі нядаўна ў Інстытуце мовазнаўства АН з прафесаркай). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:12, 10 мая 2026 (+03)
:::::::::&quot;Не трэба нічога выдаляць&quot;? А чаму вашае пажаданне не выдаляць павінна спыніць майго віз-а-ві ад выдалення? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:20, 10 мая 2026 (+03)
::::::::А вось з канкрэтнымі кейсамі і мае пачацца найцікавейшае. Выйдзе з бану гер І.В. і пачне зносіць усё ўшчэнт (а ён пачне, і без жаднай абразы). А мне ж, згодна з праектам пана М.Д., адкатваць назад пан М.Д. забараняе. У ягоным праекце прапісана, тыпу &quot;давайце, калі ласка, не будзем знішчаць ужо напісанае&quot; - але гэта слабое месца праекту, бо не прапісвае забарону знішчэння. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:18, 10 мая 2026 (+03)
:::У той большай галінцы будзьце ласкавыя адказаць.
:::Увогуле, за Вашымі дзеяннямі праглядаецца свядомая ці несвядомая ўстаноўка &quot;''няма вялікай значнасці ў тым, каб ведаць, што значыць назва''&quot;. Я так не лічу і мне такая ўстаноўка ўяўляецца &lt;u&gt;дзікай&lt;/u&gt;. Тыя ж Клюшчаны - мне тут не рупіць, балцкая гэта назва або германская, а рупіць, што рэальна засведчанае прозвішча Клюшч (хоць і ў іншым месцы). Тыя ж Вольберавічы, Хізаў, Хальч (гэта з апошняга). Вы хоць разумееце, што да іх ніколі ні ў каго найверагодней рукі не дойдуць? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:01, 10 мая 2026 (+03)
:Увага адмінаў на дзейнасць удзельніка IcinWarum. Усё лета працягвае займацца тым жа, чым і займаўся да таго рашэння, якім забаранялася ўстаўляць прозвішчы і іншыя асацыяцыі ў артыкулы пра назвы і ўсталёўвалася пакідаць тое, што ёсць. Я датрымліваюся рашэння. Удзельнік IcinWarum мусіць быць забанены за дэманстратыўнае парушэнне. Прынамсі, вынесенае строгае папярэджанне з перспектывай бану. Апроч таго, схаваўшы ўсе праўкі, ён выдаліў пра прозвішча ў артыкуле пра Турчына (як так жа сама чысціў артыкул &quot;Дзерман&quot;). Адміны, не спім у шапку. Вам трэба тут новага напружання і вайны правак? Старонку ж перагарнулі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 11 верасня 2026 (+03)

== Пра парушэнні  ==
Вітаю. Можа, нехта і парушаў, асобна пра гэта напішу яму ў размовы і трэба звярнуць увагу адмінаў не ў радку тлумачэння праўкі, а на адмысловай старонцы. Але цяпер Вы самі парушаеце, выдаляеце яго ўнёсак пра версію Бірылы. Навошта гэта канфрантацыя, на нейкім вітку нехта разумнейшы мусіць спыніцца і, калі заклікаеш да правілаў, то сам мусіш трымацца. Прынамсі так мне здаецца. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:47, 11 верасня 2026 (+03)

:не бірылу, а прозвішчы прыбраў, якія паявіліся пасля забароны, не валіце з хворай галавы на здаровую.
:дык я і спыніўся, dura lex sed lex, мяне тут тры месяцы не было, тады як адміны праспалі цэлае лета парушэнняў і цяпер мусяць рэагаваць санкцыйна. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:49, 11 верасня 2026 (+03)
::Ніхто не сочыць ні за кім адмыслова, каб гэта называць &quot;праспалі&quot;, калі будзе вырашана адмінамі, што дамоўленасць парушана і сцяг аўтадаглядчыка забяруць, тады даглядчыкі праз свежыя змены сярод іншага змогуць &quot;сачыць&quot;. Пра Бірылу пагаджуся, прыбралі даданы фрагмент з Бірылам, але пра прозвішча, што ў дамоўленасць не ўпісваецца. Пачакаем, што вырашаць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:07, 12 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>kf0leyfblhj03xrlnt82x4svdnw84wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бруна Шульц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>694816</id>
    <revision>
      <id>5197797</id>
      <parentid>5182443</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11625" sha1="knculsz7avh1an70wvpzt4ibzn0ggvf" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Бруна Шульц''' ({{Lang-pl|Bruno Schulz}}; 1892, Драгобыч, Аўстра-Венгрыя — 1942, Драгобыч) — польскі пісьменнік і мастак яўрэйскага паходжання.

== Біяграфія ==
[[Файл:Drohobycz_dom_brunona_schulza_2008.jpg|злева|міні|200x200пкс|Дом у Драгобычы, дзе жыў Бруна Шульц]]
У 1914—1915 гадах вучыўся жывапісу ў [[Вена|Вене]]. Потым выкладаў рысаванне ў гімназіі Караля Уладзіслава Ягайла ў Драгобычы.&lt;ref name=&quot;FAZ&quot;&gt;Helga Hirsch, «Wie haben Sie den Krieg ueberlebt, Herr Schreyer?» — Im Gespraech, [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]], 8 Mai 2010, Nr. 106, стр. Z6.&lt;/ref&gt;

Падчас 2-й сусветнай вайны, 30 чэрвеня 1941 года Драгобыч акупаваны нацыстамі, якія стварылі [[Драгобыцкае гета|драгобыцкага гета]]. Пад акупацыяй Бруна Шульцу спрыяў гаўптшарфюрэр [[Фелікс Ландау]], у лістападзе 1942 года ён забіў асабістага дантыста іншага афіцэра СС Карла Гюнтэра, які 19 лістапада 1942 года ў помсту застрэліў Бруна Шульца на вуліцы гета, сказаўшы: «ты забіў майго яўрэя — я забіў твайго»&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Lower, Wendy.|isbn=978-0-547-86338-2|allpages=270|месца=|загаловак=Hitler's furies : German women in the Nazi killing fields|спасылка=https://www.worldcat.org/oclc/852031499|адказны=|выданне=|выдавецтва=|год=|pages=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Eisenstein, Paul.|год=2003|isbn=0-7914-5799-0|allpages=236|месца=|выдавецтва=State University of New York Press|загаловак=Traumatic encounters : Holocaust representation and the Hegelian subject|спасылка=https://www.worldcat.org/oclc/56752190|адказны=|выданне=|pages=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Найбольш вядомы аповесцямі ў навелах «Цынамонавыя крамы» (1934) і «Санаторыя пад клепсідрай» (1937).

Уплыў Бруна Шульца на сваю прозу прызнавалі [[Багуміл Грабал]], [[Даніла Кіш]], [[Філіп Рот]], [[Ісаак Башэвіс Зінгер|Іаак Башэвіс-Зінгер]].[[Файл:Drohobycz_gimnazjum_schulza_2008.jpg|міні|200x200пкс|Гімназія ў Драгобычы, у якой выкладаў Бруна Шульц]]Тэксты Бруна Шульца, у якіх штодзённае жыццё правінцыйнага гарадка робіцца фантастычнай прыпавесцю пра лёс свету, перанесены на тэатральную сцэну («Памерлы клас» [[Тадэвуш Кантар|Тадэвуша Кантара]]), экранізаваны («[[Санаторый пад клепсідрай (фільм)|Санаторый пад клепсідрай]]» [[Ежы Войцех Хас|Ежы Войцеха Хаса]]), сталі асновай анімацыйных фільмаў («Вуліца Кракадзілаў» [[Браты Куай|Стывена і Тымаці Куай]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kinoeye.org/04/05/fiumara05.php |title=The thirteenth freak month. The influence of Bruno Schulz on the Brothers Quay |access-date=29 лістапада 2021 |archive-date=13 снежня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213162722/http://www.kinoeye.org/04/05/fiumara05.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 1996), музычных твораў (опера Дж. Вулрыча «Вуліца Кракадзілаў»).

У пачатку 2001 года знойдзены фрэскі па матывах казак [[Браты Грым|братоў Грым]], зробленыя Шульцам у 1941—1942 гадах для сына гаўптшарфюрэра Фелікса Ландау на яго віле ў Драгобычы.

== Прызнанне ==
[[Файл:Drohobycz_park_miejski_2008.jpg|міні|200x200пкс|Месца гібелі Бруна Шульца ў Драгобычы]]
[[Файл:Bruno_schulz_tablica_drohobycz_2008.jpg|міні|200x200пкс|Мемарыяльная дошка Бруна Шульца ў Драгобычы]]
У 1938 годзе [[Польская акадэмія літаратуры]] ўганаравала Бруна Шульца залатымі Акадэмічнымі лаўрамі.

Нібыта знойдзенай кнізе Шульца «Месія» прысвечаны раман амерыканскай пісьменніцы [[Сінція Озік]] «Месія са Стакгольма» (1987), самому Шульцу — раман ізраільскага пісьменніка [[Давід Гросман|Давіда Гросмана]] «Бруна» (1986), аповесць-хроніка [[Барыс Хазанаў|Барыса Хазанава]] «Цудатворац» (1990), раман італьянскага празаік Уга Рыкарэлі «Чалавек на імя, здаецца, Шульц» (1998).

У ЗША заснавана прэмія Бруна Шульца найлепшаму замежнаму аўтару года.

У Драгобычы ёсць [[музей Бруна Шульца]].

У маі 2001 года тры фрэскі па матывах казак братоў Грым былі зняты супрацоўнікамі цэнтра [[Яд ва-Шэм]] і нелегальна вывезены з Украіны, астатнія пяць выстаўлены ў Драгобычы і цяпер адна з галоўных славутасцяў горада.&lt;ref name=&quot;FAZ&quot;/&gt;

== Беларускія пераклады ==
Паасобныя творы на беларускую пераклаў [[Сяргей Шупа]].
* Цынамонавыя крамы: выбраная проза: [пераклад з польскай] / Бруна Шульц. — Мінск : Выдавец Колас, 2006. — 175 с.

== Экранізацыі твораў ==
* «[[Санаторый пад клепсідрай]]» (''Sanatorium pod klepsydrą''), [[Польшча]], 1973.

== Літаратура пра Бруна Шульца ==

* ''Надія Степула'' [https://web.archive.org/web/20141213201020/http://duh-i-litera.com/schulz_nadiya_stepula/ Бруно Шульц: Епілог життєпису] // Художньо-публіцистичний альманах «Єгупець» № 17
* Schulz Bruno: Listy, fragmenty; Wspomnienia o pisarzu /Zebrał i oprac. Jerzy Ficowski. Kraków ; Wrocław: Wydawnictwo Literackie, 1984.
* Ficowski Jerzy. Okolice sklepów cynamonowych: szkice, przyczynki, impresje. Kraków Wrocław: Wydawnictwo Literackie, 1986.
* Teatr pamięci Brunona Schulza /Pod red. Jana Ciechowicza, Haliny Kasjaniuk. Gdynia: Władze Miasta, 1993.
* Bruno Schulz in memoriam 1892—1942. Lublin: FIS, 1994.
* Bartosik M. Bruno Schulz jako krytyk. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2000.
* Budzyński Wiesław: Schulz pod kluczem. Warszawa: Bertelsmann Media, 2001.
* Mityzacja rzeczywistosci. Bruno Schulz 1892—1942. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2002.
* Bruno Schulz, das Wort und das Bild. Ausstellungskatalog//Lukasz Kossowski, Hrsg. Warschau: Deutsches Poleninstitut, 2003.
* Słownik schulzowski / Оpracowanie i redakcja Włodzimierz Bolecki, Jerzy Jarzębski, Stanisław Rosiek. Warszawa: Slowo/Obraz/Terytoria, 2003 (Wyd. 2-e — 2006).
* Schulte J.Eine Poetik der Offenbarung. Isaak Babel, Bruno Schulz, Danilo Kis. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.
* [http://magazines.russ.ru/inostran/1996/8 Портрет в зеркалах: Бруно Шульц] // Иностранная литература, 1996, № 8
* [[Ігар Юр'евіч Клех|Клех И.]] [http://www.vavilon.ru/texts/klekh1-40.html Введение в галицийский контекст. О Кафках польских, чешских и русских]// Он же. Инцидент с классиком. М.: Новое литературное обозрение, 1998, с.174-178, 190—194
* Бруно Шульц: Библиографический указатель. Москва; Иерусалим, 1998
* [[Барыс Уладзіміравіч Дубін|Дубин Б.]] Окраина как основа // Дубин Б. На полях письма: Заметки о стратегиях мысли и слова в XX веке. М.: Emergency Exit, 2005, с.183-187
* [http://www.novpol.ru/index.php?id=791 Ежи Фицовский. Приготовления к путешествию, или Последний путь Бруно Шульца]
* [http://magazines.russ.ru/vestnik/2011/30/me21.html Вера Меньок. Бруно Шульц и его «особенная провинция»]
* [[Ежы Фіцоўскі|Фицовский Е.]] Регионы великой ереси и окрестности. Бруно Шульц и его мифология. Москва; Иерусалим: Мосты культуры/ Гешарим, 2012

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [http://www.brunoschulz.org Бруна Шульц. Вэб-калекцыя]{{Ref-pl}}
* [http://ekologia.neostrada.pl/hwbsch.html Падрабязная бібліяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129092042/http://ekologia.neostrada.pl/hwbsch.html |date=29 лістапада 2021 }}{{Ref-pl}}
* [http://malarze.com/artysta.php?id=244 Жывапіс і графіка Бруна Шульца]{{Ref-pl}}
* {{Lib.ru|http://www.lib.ru/INPROZ/SHULC_B/|Бруна Шульц}}{{Ref-ru}}
* [http://magazines.russ.ru/authors/s/shults/ Бруна Шульц] у «Журнальном зале»{{Ref-ru}}
* [http://www.chayka.org/oarticle.php?id=509 Шульц, або агульная сістэматыка восені] Часопіс «Чайка»{{Ref-ru}}
* [https://yapishu.net/book/111029 Запіскі пра графіку і прозу Бруна Шульца]{{Ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шульц Бруна}}
[[Катэгорыя:Ахвяры Халакоста]]
[[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]]
[[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Львоўскай вобласці]]</text>
      <sha1>knculsz7avh1an70wvpzt4ibzn0ggvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская народная песня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>695561</id>
    <revision>
      <id>5197702</id>
      <parentid>5156848</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14637" sha1="7slanafiu2q0ebccjndykj6ukwubvw2" xml:space="preserve">[[Файл:Lachowiccy muzycy.jpg|250px|міні|Беларускія музыкі ў Ляхавічах. 1913]]
{{Фарматаванне|выправіць вонкавыя спасылкі ў тэксце}}
'''Беларуская народная песня''' — [[Беларускі фальклор|фальклорны]] паэтычны твор, які пяецца на агульнавядомы матыў і перадаецца ў вуснай форме наступным пакаленням.

Як правіла, народная песня не мае аднаго аўтара, хаця вядомыя прыклады, калі аўтарскія песні або аўтарскія апрацоўкі спеваў атрымоўвалі шырокую вядомасць і станавіліся народнымі (напрыклад, песні «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]»[http://inbelhist.org/uladzimir-tera%D1%9Eski-kali-pesnya-zhyve-belarusa-budze-zhyc-belaruski-narod/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211210074841/http://inbelhist.org/uladzimir-tera%D1%9Eski-kali-pesnya-zhyve-belarusa-budze-zhyc-belaruski-narod/ |date=10 снежня 2021 }} або «[[Бывайце здаровы]]!»).

Беларускія народныя песні спяваюцца акапэла, часам пад акампанемент музычнага інструмента (найчасцей гармонік, баян). Выконваюцца жаночыя, мужчынскія і змешаныя спевы, у аднагалоссе, двухгалоссе і шматгалоссе, з прыёмамі падводу, ўтораў, і інш.

== Тыпалогія беларускай народнай песні ==
Беларускім народным песням уласцівы мясцовыя, дыялектныя адметнасці. Так, Беларускі дзяржаўны інстытут праблем культуры выдае анталогію «Культура Беларусі: Лепшыя старонкі», якая змяшчае наступныя тамы, прысвечаныя народным спевам (дакладна вядома пра выдадзеныя два першыя тамы):

* Народныя песні Беларускага [https://ethno.by/audyioteka/1103693898 Панямоння]
* Народныя песні Цэнтральнай Беларусі
* Песні Паазер’я
* Песні Падняпроўя
* Песні Палесся

=== Жанры беларускай народнай песні: ===
Каляндарна-абрадавыя народныя песні:

* [[Вяснянкі]]
* [[Валачобны абрад|Валачобныя]]
* [[Юраўскі карагод|Юраўскія]]
* Русальныя
* [[Купальскія песні|Купальскія]]
* Пятроўскія
* Жніўныя
* Ярынныя
* Ільняныя
* Пастухоўскія
* Піліпаўскія
* Калядныя, шчадроўкі
* Масленічныя

* [[Карагод]]ныя
* [[Талочныя песні|Талочныя]] (талаковыя, талачанскія)&lt;ref name=&quot;Б15&quot;&gt;{{крыніцы/БелЭн|15|||405}}&lt;/ref&gt;

Сямейна-абрадавыя народныя песні:

* [https://ethno.by/audyioteka/651489773 Вясельныя]
* Хрэсьбінныя
* Пахавальныя
* [[Галашэнні]]
* Калыханкі
* Сіроцкія

Пазаабрадавыя народныя песні:

* Любоўныя
* [[Бяседныя песні|Бяседныя]]
* Жартоўныя
* [[Гістарычныя песні|Гістарычныя]]
* Салдацкія, рэкруцкія, казацкія, партызанскія
* Жорсткі раманс

== Асаблівасці беларускай народнай песні ==
[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] ў сваім выданні «Беларусы» адзначыў цікавыя факты пра беларускія народныя спевы:

«…гэтыя песні, паводле ўяўлення простага народа, з’яўляюцца '''неабходнымі спадарожнікамі''' розных з’яваў у жыцці чалавека, сямейных і грамадскіх. Да іх адносяцца нават з некаторым трымценнем. Розныя збіральнікі народных твораў вымушаны сутыкацца з тым фактам, што многія пявунні адмаўляліся спяваць тыя ці іншыя песні ня ў час, бо бачылі ў гэтым ледзь ня грэх.» (ст. 203)

Яўхім Карскі адзначыў '''пераплеценасць паганскіх і хрысціянскіх светаўяўленняў'''. «Галоўным наступствам хрысціянскага ўплыву было прымеркаванне паганскіх святкаванняў да адметных хрысціянскіх святаў: каляды — да Раства Хрыстова, купалле — да дня Іаана Хрысціцеля (24 чэрвеня), вясенніх святкаванняў — да [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікадня]], Троіцы…»

Далей, адзначае даследчык, варта памятаць, што святкаванне новага году пераносілася тройчы (сакавік, верасень, студзень), і таму некаторыя песні з пажаданнямі новага году, перанесеныя з аднаго часу на іншы, маглі не адпавядаць па абстаноўцы папярэдняму. Гэта адбілася і на традыцыі рэлігійных абрадаў і пастоў. «Так, велікарускім „святкам“ на [[Раство]] ў Маларосіі і Беларусіі адпавядаюць „зялёныя святкі“ на Троіцу» (г.зн. русальныя святкаванні на [[Сёмуха|Сёмуху]]) (ст. 205).

== Вядомыя збіральнікі народных песень ==
Першыя [https://www.belau.info/belarus/r/belorusskie_pesni/ запісы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211210075600/https://www.belau.info/belarus/r/belorusskie_pesni/ |date=10 снежня 2021 }} народных песень з’явіліся ў ХІХ стагоддзі ў эпоху рамантызма, калі фальклор стаў прадметам цікавасці этнографаў, паэтаў і мастакоў. Да народнай песеннай творчасці звярталіся бадай што ўсе беларускія пісьменнікі і паэты, а спіс беларускіх [[:Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі|фалькларыстаў]] (далёка не поўны) налічвае дзясяткі асоб. Да прыкладу:

* [[Антон Антонавіч Грыневіч]]
* [[Рыгор Раманавіч Шырма]]
* [[Генадзь Іванавіч Цітовіч]]
* [[Алесь Уладзіміравіч Рашчынскі]]
* [[Сяргей Георгіевіч Выскварка]]

У савецкі перыяд адбывалася інстытуцыялізацыя і стварэнне анталогій народных песень.

[[Генадзь Іванавіч Цітовіч]] сабраў больш за 3 тыс. народных песень, пераважная большасць з якіх былі беларускія. Аўтар прац «Беларускія народныя песні» (двухгалосыя, 1948), «Песні, беларускага народа» (1959), «Анталогія беларускай народнай песні» (1968, 2-е выд. 1975), «Аб беларускім песенным фальклоры: Выбраныя нарысы» (1976). Ён жа заснаваў Беларускі народны хор, пазней вядомы як [[Нацыянальны акадэмічны народны хор Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]], якім кіраваў да 1974 года.

== Сцэнічнае выкананне фальклорных спеваў ==
У савецкі перыяд беларуская народная музыка атрымала шырокую сцэнічную апрацоўку, распаўсюджвалася ў музычных калектывах. Самымі яркімі сцэнічнымі выканаўцамі народных песень сталі «[[Песняры]]» (узніклі ў 1969 годзе). Пры Беларускай Дзяржаўнай [[Беларуская дзяржаўная філармонія|філармоніі]] ў 1974 годзе быў заснаваны беларускі дзяржаўны акадэмічны заслужаны харэаграфічны ансамбль «[[Харошкі]]».

Напрыканцы 1980-ых гг. узнік гурт «[[Ліцьвіны]]» са спявачкай, этнографкай [[:ru:Матылицкая, Наталья Викторовна|Наталляй Матыліцкай]].

У 1996 годзе ўзнік нью-фолк гурт [[KRIWI]] са спявачкай [[Вераніка Круглова|Веранікай Кругловай]].

У гэтым жа годзе ўзнік этна-трыа гурт «[[Троіца (гурт)|Троіца]]» са збіральнікам фальклору [[Троіца (гурт)|Іванам Кірчуком]].

Сярод пазнейшых выканаўцаў, якія звяртаюцца да традыцыі народных спеваў&quot;, ёсць шматлікія спевакі і гурты ў накірунках року, метала, тэхна.

У 2015 — 2020-ых гадах ладзілася ініцыятыва правядзення [[Спеўны Сход|Спеўных сходаў]], дзе выпадковыя людзі збіраліся, развучвалі народныя песні і спявалі.

У верасні 2019 года ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|гістарычнага музея]] ў Мінску адбыўся фольк-фестываль традыцыйнай музыкі «Раёк»[https://novychas.online/kultura/vosenskaja-folk-nedastatkovasc-likvidavanaja-u-m], дзе можна было [https://vk.com/rajokfest паслухаць] аўтэнтычныя спеўныя калектывы. Да такіх адносяцца гурт мужчынскіх спеваў «Рада»[http://folk.by/pra-gurt.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210919072334/http://www.folk.by/pra-gurt.html |date=19 верасня 2021 }}, полацкі гурт «Варган»[https://www.youtube.com/channel/UCRhDGjMwZkh7rBHNvjCu3Wg], гурт «Мярэжа»[https://old.tuzinfm.by/performer/251/1.html]{{Недаступная спасылка}}, палескія спевакі «Хатовічы», «Церабяначка», «Вытокі»[https://imenamag.by/posts/eto-kosmos], і іншыя.

== Дыскі беларускіх народных песень ==
Песні матчыны з Вушаччыны, 2017 г. Народныя песні з малой радзімы [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]].&lt;ref&gt;https://soundcloud.com/artsiadziba/sets/piesni-matcyny-z-vusaccyny&lt;/ref&gt;

Мужчынская традыцыя спеву, 2018 г.&lt;ref&gt;https://tradycyja.bandcamp.com/album/male-singing-tradition&lt;/ref&gt;

Жорсткі раманс. Вясковая лірыка, 2015 г.&lt;ref&gt;https://sber-zvuk.com/track/35342337&lt;/ref&gt;

== Кінастужкі пра беларускія народныя песні ==
Песні старой Еўропы, прадусар і рэжысёр Вольга Дземка, 2016 г.&lt;ref&gt;http://355098210704366825.weebly.com/&lt;/ref&gt;

== Бібліяграфія ==

# Беларускія народныя песні з абрадамі, звычаямі і павер’ямі / П. В. Шэйн. Санкт-Петербург: Тыпаграфія Майкова, 1874 г., 565с.
# Безсонов П. Белорусские песни. Москва, 1871 г.
# Яўхім Карскі «Беларусы». Мінск, «Беларускі кнігазбор», 2001 г., 637 ст., паводле выдання 1916 г.
# Романов Е. Р. Белорусский сборник. Вып. І — ІІ. Киев, 1886 VIII—IX. Вильна, 1912.
# Беларускія народныя песні. У 4 т. Т. 1. Любоўныя. Баладныя і бытавыя. Жартоўныя. Запіс Р. Шырмы; рэдкал.: П. Глебка, Я. Казека, Г. Цітовіч. Мінск: Дзяр. выд-ва БССР, 1959. 424 с.
# «Беларускія народныя песні» (для хору) Том: Т. 1. Мінск, Выдавец: Беларусь, 112с., 1971 г., Рэдактар: Шырма Рыгор
# Анталогія беларускай народнай песні. — Мн., 1968; Цітовіч Генадзь
# Аб беларускім песенным фальклоры. [Выбр. нарысы]. — Мн., 1976. Цітовіч Генадзь
# Серыя «Беларуская народная творчасць», Выдавецтва «Навука і тэхніка».?
# Крынічка. Беларускія народныя песні для дзяцей / укл. Л. В. Кузьмічова, В. Р. Вячорка. — Мінск: Беларусь, 1989. — 48 с.
# Мікола Равенскі. Беларускія народныя песні. Збор твораў. Мінск: Тэхналогія, 2008,190с.

{{зноскі}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Беларускія народныя песні| ]]</text>
      <sha1>7slanafiu2q0ebccjndykj6ukwubvw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандра Мейсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>696890</id>
    <revision>
      <id>5197493</id>
      <parentid>4645947</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="q7tk59ntk25wipbz2elvijk4h997l1f" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Мейсан}}
{{ДД}}
Дама '''Сандра Прунела Мейсан''' ({{lang-en|Sandra Prunella Mason}}; нар. {{ДН|17|1|1949}}, [[Сент-Філіп (Барбадас)|Сент-Філіп]]) — барбадаскі грамадскі і палітычны дзеяч, Генерал-губернатар Барбадаса (2018—2021). Прэзідэнт Барбадаса з 30 лістапада 2021 года.

Сандра Мейсан з’яўлялася практыкуючым адвакатам, выконвала функцыі суддзі высокага суда ў Сент-Люсіі і суддзі апеляцыйнага суда ў Барбадасе. Яна стала першай жанчынай, дапушчанай да гэтай пасады на Барбадасе. Таксама займала пасаду старшыні камісіі Карыкам па ацэнцы рэгіянальнай інтэграцыі, была першым магістратам, прызначаным паслом Барбадаса, і першай жанчынай, якая працавала ў апеляцыйным судзе краіны. Была прызначаная ў склад Арбітражнага Суда Сакратарыята Садружнасці і некаторы час выконвала абавязкі генерал-губернатара Барбадаса.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Барбадаса]]</text>
      <sha1>q7tk59ntk25wipbz2elvijk4h997l1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Сцяпанавіч Бікінін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700743</id>
    <revision>
      <id>5197510</id>
      <parentid>4346116</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2486" sha1="hubse3ueq4dqtudks2s264tje44wdow" xml:space="preserve">{{ДД
|званне = {{РБ, Генерал-маёр}}
}}
'''Барыс Сцяпанавіч Бікінін''' (нар. {{ДН|8|3|1947}}, с. [[Бакалы (Бакалінскі раён)|Бакалы]], [[Бакалінскі раён]], [[Башкартастан]])— беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч, [[Генерал-маёр]].

== Біяграфія ==
Быў намеснік старшыні Пастаяннай камісіі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 1-га склікання па нацыянальнай бяспецы, намеснік Міністра па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь па кадрах.

== Узнагароды ==
За вялікі ўклад у падрыхтоўку заканадаўчых актаў, заслугі ў абароне дзяржаўных інтарэсаў 28 верасня 1999 года быў узнагароджаны ордэнам «За службу Радзіме» III ступені&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/67155/ |title=Узнагароды Беларусі — Бікінін Барыс Сцяпанавіч |access-date=11 лютага 2022 |archive-date=11 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211205523/https://nagrady.by/persona/67155/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
== Літаратура ==
* Нелегальная миграция как угроза международной стабильности и безопасности государств : материалы Международной конференции (Минск, 27 — 28 ноября 2003 г.) / редколлегия: А. М. Баньковский и др. — Минск, 2004.


{{DEFAULTSORT:Бікінін Барыс Сцяпанавіч}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Военачальнікі СССР]]</text>
      <sha1>hubse3ueq4dqtudks2s264tje44wdow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь у сірыйскім канфлікце</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710529</id>
    <revision>
      <id>5197748</id>
      <parentid>5148246</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T01:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47553" sha1="2hg77pcn4dfp4l56m709wqxzad3cyvq" xml:space="preserve">{{Main|Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі}}
[[File:Беларусь у сiрыйскiм канфлiкце.png|thumb|300px|{{color box|#228B22}} [[Рэспубліка Беларусь]]&lt;br&gt;{{color box|#FF0000}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыйская Арабская Рэспубліка]]&lt;br&gt;{{color box|#0000CD}} Асноўныя інтэрвенты: [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Расійская Федэрацыя]], [[Іран|Ісламская Рэспубліка Іран]], [[Турцыя|Турэцкая Рэспубліка]]]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}}
[[Рэспубліка Беларусь]] у [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] падтрымлівала бок урада [[Башар Асад|Башара Асада]]. Дзяржава аказвала ўладам розную дапамогу, пачынаючы ад дыпламатычнай і гуманітарнай, заканчваючы пастаўкамі ўзбраенняў. Пасля пачатку ў 2015 годзе [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі Расіі]] ў [[СМІ]] перыядычна ўздымалася пытанне аб магчымасці задзейнічання [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх узброеных сіл]]. Кіраўніцтва краіны, у тым ліку прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]], адмаўляла любыя заявы аб планах па адпраўцы сваіх вайскоўцаў у [[Сірыя|Сірыю]]. Тым не менш асобныя грамадзяне і ўраджэнцы Беларусі ў шэрагах [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]], [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]] і [[Сірыйская апазіцыя|ўзброенай апазіцыі]] прынялі ўдзел у канфлікце.

== Роль дзяржавы ==
=== Афіцыйная пазіцыя ===
[[File:UNGA resolution on Syria.png|thumb|right|Галасаванне па рэзалюцыі [[Генеральная Асамблея ААН|ГА ААН]] А/RES/66/253 (люты 2012 года). Дакумент асудзіў гвалт у Сірыі, падтрымаў рашэнне [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] ад 22 студзеня аб палітычным пераходзе, што мела на ўвазе адстаўку дзеючага ўрада, і папрасіў [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара]] прызначыць спецыяльнага пасланца па Сірыі&lt;ref&gt;[https://www.securitycouncilreport.org/un-documents/document/syria-a-res-66-253.php A/RES/66/253]&lt;/ref&gt;.{{legend|#007f00|за}}{{legend|#7f0000|супраць (у т.л. Беларусь)}}{{legend|#7f7fff|устрымаліся}}]]
{{Гл. таксама|Спіс рэзалюцый ААН па Сірыі}}
З самых першых дзён канфлікту Беларусь актыўна падтрымлівала дзеючы сірыйскі рэжым&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-belarus-s-pervyh-dnej-konflikta-v-sirii-byla-na-storone-ee-naroda-i-rukovodstva-355674-2019 Лукашенко: Беларусь с первых дней конфликта в Сирии была на стороне ее народа и руководства] // БЕЛТА, 22 июля 2019&lt;/ref&gt;. Асабліва ярка гэта выяўлялася на пляцоўцы [[ААН]]&lt;ref name=&quot;Шпаковский&quot;/&gt;.

У лістападзе 2014 года рэспубліка выступіла супраць прыняцця трэцім камітэтам [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі]] рэзалюцыі, якая ўскладала віну на афіцыйны Дамаск за грубыя парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]] ў ходзе баявых дзеянняў. Гэтак жа краіна галасавала і ў снежні 2016 года па рэзалюцыі аб расследаванні [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] у Сірыі&lt;ref name=&quot;Шпаковский&quot;/&gt;. У снежні 2017 года яна прагаласавала супраць рэзалюцыі Генасамблеі A/RES/72/191 аб палажэнні ў галіне правоў чалавека&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unwatch.org/2017-2018-unga-resolutions-condemning-countries-72nd-session/|title = 2017 UNGA Resolutions Condemning Countries|date = 15 November 2017}}&lt;/ref&gt;.

На думку палітычнага аглядальніка [[Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага]], беларускае кіраўніцтва лічыла, што падобныя абвінавачванні сумніўны і аднабокі. Нібыта ўлічваліся доказы злачынстваў выключна супраць урадавых сіл, а факты супраць [[сірыйская апазіцыя|паўстанцаў]] ігнараваліся. Шпакоўскі тлумачыў такую пазіцыю Беларусі па канфлікце не толькі ідэйна-палітычнымі матывамі або станам саюза з Расіяй, але таксама асабістым знаёмствам і ўзаемнай сімпатыяй Лукашэнка і Асада&lt;ref name=&quot;Шпаковский&quot;&gt;''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017.&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2018 года [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] асудзіла [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|ракетныя ўдары заходніх краін па Сірыі]]. У заяве, апублікаванай на [[Facebook]], гаварылася, што тым самым сітуацыя ў краіне фактычна ператвараецца ў міждзяржаўны ўзброены канфлікт. Беларусь заклікала ''«ўсе залучаныя бакі неадкладна спыніць прымяненне ваеннай сілы і шукаць шляхі ўрэгулявання канфліктаў мірнымі сродкамі і за сталом перамоваў»''&lt;ref&gt;[https://people.onliner.by/2018/04/14/siriya США, Великобритания и Франция бомбардировали Сирию. Беларусь осудила этот шаг, Россия собирает членов ОДКБ] // Onliner, 14 апреля 2017&lt;/ref&gt;.

Дыпламатычныя намаганні беларускага боку былі высока ацэнены ў [[Дамаск]]у. Так, напрыклад, у 2015 годзе ў інтэрв’ю тэлеканалу [[АНТ]] сірыйскі лідар Башар Асад заявіў, што ''«Беларусь разам з [[Расія]]й з’яўляецца асноўным гульцом на міжнароднай арэне ў дачыненні да той вайны, якая вядзецца супраць Сірыі»''&lt;ref name=&quot;Шпаковский&quot;/&gt;.

=== Гуманітарная дапамога === 
У сакавіку 2015 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў распараджэнне аб аказанні гуманітарнай дапамогі краіне. З тых часоў беларускім пасольствам у Сірыі неаднаразова праводзіліся гуманітарныя акцыі. Сярод такіх — мерапрыемства ў горадзе [[Халеб|Алепа]] ў верасні 2016 года, калі беларускія дыпламаты сумесна з расійскім [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Цэнтрам па прымірэнні]] перадалі для патрэб арганізацый аховы здароўя і адукацыі парадку 23 тоны гуманітарных грузаў (харчаванне — 12,5 тоны, рэчавую маёмасць — 4,3 тоны, медыцынскае маёмасць і медыкаменты — 6,2 тоны)&lt;ref name=&quot;Шпаковский&quot;/&gt;.

У снежні 2018 года краіна аказала дапамогу Сірыі на агульную суму каля 989 тысяч беларускіх рублёў (каля 460 тысяч долараў). Гэта, у прыватнасці, два самазвала і аўтобус МАЗ, трэнажоры, адзенне, абутак, мэбля, лекі, сухое цэльнае малако, школьныя прыналежнасці. У сакавіку 2019 года ў сірыйскі порт [[Латакія]] на [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] з Беларусі, дастаўлены гуманітарны груз, у тым ліку кампрэсарныя ўстаноўкі, дызель-генератары, інструменты для разборкі завалаў, а таксама школьныя прыналежнасці, парты, дзіцячыя адзенне і абутак. [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] пастановай №190 ад 2 красавіка 2021 года распарадзіўся аказаць Сірыі гуманітарную дапамогу на агульную суму 1,08 млн рублёў&lt;ref name=&quot;восток&quot;&gt;[https://media-polesye.by/news/gumanitarnaya-pomoshh-sirii-v-1-mln-kakim-stranam-i-kak-pomogaet-belarus/ Гуманитарная помощь Сирии в 1 млн: Каким странам и как помогает Беларусь]&lt;/ref&gt;.

Усяго за 2015—2021 гады былі перададзены чатыры партыі гуманітарнай дапамогі&lt;ref name=&quot;МЗС&quot;/&gt;.

Варта таксама згадаць распараджэнне Лукашэнкі, якое было падпісанае ў маі 2017-га і прадугледжвала выдзяленне грашовых сродкаў для арганізацыі адпачынку і аздараўлення ў Беларусі 80 сірыйскіх дзяцей&lt;ref name=&quot;Шпаковский&quot;/&gt;. У далейшым гэтая праграма была падоўжана. Да 2021 года больш за 1000 дзяцей з Сірыі змаглі адпачыць у рэспубліцы&lt;ref name=&quot;МЗС&quot;&gt;[https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} на афіцыйным сайце беларускага пасольства ў Дамаску&lt;/ref&gt;.

=== Пастаўкі ўзбраенняў ===
{{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі}}
На працягу канфлікту [[Узброеныя сілы Сірыі]] атрымлівалі ад Беларусі комплексы [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]], стралковую і артылерыйскую зброю, а таксама боепрыпасы да іх. У жніўні 2019 года на сірыйскія [[МіГ-29]] усталяваны беларускія бартавыя комплексы абароны «Талісман»&lt;ref name=&quot;бусел&quot;&gt;[https://zen.yandex.ru/media/busel/v-kakie-strany-belarus-postavliaet-orujie-6049e5fc013fe76fa3861d4a В какие страны Беларусь поставляет оружие?]&lt;/ref&gt;.
	
Асобна варта адзначыць пастаўкі комплексаў [[Радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] серыі «[[Навальніца (РЭБ)|Навальніца]]» вытворчасці канструктарскага бюро «Радар». Упершыню інфармацыя аб з’яўленні гэтай распрацоўкі ў Сірыі з’явілася яшчэ вясной 2018 годзе. Нібыта комплексы выкарыстоўваліся супраць амерыканскіх дронаў&lt;ref&gt;[https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы, Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901073708/https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=1 верасня 2020 }} (4 мая 2018)&lt;/ref&gt;. У жніўні 2020 года, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаны адразу два ўдарна-разведвальных дрона [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Меркавана БПЛА ліквідаваны байцамі ўрадавай арміі, якія выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ&lt;ref&gt;[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204163253/https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ |date=4 лютага 2022 }} // Discred, 15 сентября 2020&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым у 2015 годзе Беларусь паставіла ў Балгарыю гранатамёты {{iw|АГС-17||be-tarask}} і СТРК 9П135М «[[Фагот (СТРК)|Фагот]]», якія былі перададзеныя сірыйскай апазіцыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/85809.html|title=БРЦ: Сирийская оппозиция, вероятно, получала от Беларуси вооружения для борьбы с армией Асада|lang=ru|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;.

== Перспектыва ўдзелу УС РБ ==
=== Паведамленні ===
У сродках масавай інфармацыі дыскусія аб магчымасці адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у «гарачую кропку» пачалася пасля старту ваеннай аперацыі Расіі ў 2015 годзе. Расійскі журналіст Аляксей Арцахаў прапаноўваў прымусіць беларускага лідара Аляксандра Лукашэнка выконваць «саюзніцкія абавязанні» па [[АДКБ]], каб той паслаў сваю армію ў дапамогу [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200505075824/https://charter97.org/ru/news/2015/11/29/180614/ Российские СМИ: А почему белорусы не воюют вместе с нами в Сирии?] // Хартия'97, 29 ноября 2015&lt;/ref&gt;.

У пачатку ліпеня 2017 года спецпрадстаўнік расійскага прэзідэнта па сірыйскім урэгуляванні Аляксандр Лаўрэнцьеў заявіў, што Расія звярнулася да краін [[СНД]], у тым ліку і да Беларусі, з прапановай разглядзець пытанне аб накіраванні міратворчага кантынгенту для маніторынгу ў зонах дээскалацыі ў Сірыі. Супадзенне гэтай заявы з канферэнцыяй начальнікаў генеральных штабоў дзяржаў-членаў ААН па пытаннях правядзення аперацый па падтрыманні міру 6—7 ліпеня ў [[Нью-Ёрк]]у, у якой удзельнічаў начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] [[генерал-маёр]] [[Алег Аляксеевіч Белаконеў|Алег Белаконеў]], дало падставу для розных спекуляцый з нагоды магчымасці такога зыходу&lt;ref name=&quot;сивицкий&quot;&gt;''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017.&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2019 года ізраільскі ваенна-аналітычны партал Debka са спасылкай на «замежныя разведвальныя крыніцы» паведаміў пра гібель беларускіх, іранскіх і паўночнакарэйскіх ваенных спецыялістаў 13 красавіка падчас авіяналёту [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ізраільскіх ВПС]] на горад [[Масьяф]]. Па сцвярджэнні партала, замежнікі займаліся мадэрнізацыяй ракет наземнага базіравання для Сірыі і «[[Хезбала|Хезбалы]]»&lt;ref name=&quot;масьяф&quot;&gt;[https://news.tut.by/economics/633966.html Израильские СМИ сообщили о гибели белорусских специалистов в Сирии, Беларусь опровергает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921182703/https://news.tut.by/economics/633966.html |date=21 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

У пачатку лютага 2021 года ініцыятыва [[BYPOL]] распаўсюдзіла інфармацыю, што беларускія ўлады збіраюць міратворчы кантынгент у 600 вайскоўцаў для адпраўкі ў Сірыю. Як гаварылася ў паведамленні, у Заходнім і Паўночна-Заходнім аператыўных камандаваннях ужо прыйшла дырэктыва аб адборы вайскоўцаў. У сувязі з гэтым, паводле звестак групы BYPOL, вайскоўцы пачалі масава звальняцца з Узброеных Сіл&lt;ref name=&quot;bypol&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|title=Минобороны прокомментировало информацию об отправке белорусских солдат в Сирию|website=EX-PRESS.BY|date=2021-02-01|access-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203708/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|archive-date=1 лютага 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Новая хваля дыскусій на гэтую тэму здарылася праз год, у лютым 2022 года. У расійскіх СМІ з’явілася сенсацыйная інфармацыя аб тым, што ўрад РФ ухваліў праект пагаднення аб размяшчэнні вайсковага кантынгенту Беларусі ў Сірыі. У распараджэнні, падпісаным прэм’ер-міністрам [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаілам Мішусціным]], поўны тэкст якога быў апублікаваны на афіцыйным партале прававой інфармацыі краіны, было напісана: ''«Ухваліць прадстаўлены Мінабароны РФ, узгоднены з МЗС і іншымі зацікаўленымі федэральнымі органамі выканаўчай улады, Вярхоўным судом, Следчым камітэтам і папярэдне прапрацаваны з беларускім бокам праект пагаднення паміж урадам РФ і ўрадам Беларусі аб супрацоўніцтве ў галіне аказання гуманітарнай дапамогі Сірыйскай Арабскай Рэспубліцы»''&lt;ref name=&quot;iSANS&quot;/&gt;.

У дакуменце гаворыцца, што Мінск і Масква прынялі да ўвагі афіцыйнае запрашэнне прыняць удзел у місіі па аказанні гуманітарнай дапамогі на тэрыторыі Сірыі і, як было падкрэслена, беларускі вайсковы кантынгент колькасцю да 200 чалавек будзе прыцягвацца да выканання мерапрыемстваў ''«выключна ў гуманітарных мэтах па-за зонай баявых дзеянняў»''. Згодна з дакументам, планавалася, што [[Ваенныя спецыялісты Беларусі|беларускія ваенныя спецыялісты]] будуць размешчаны ў месцах дыслакацыі [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі|расійскай авіяцыйнай групы]], а таксама будуць аператыўна падпарадкоўвацца расійскаму цэнтру па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў, але пры гэтым заставацца пад камандаваннем упаўнаважанага органа беларускага боку&lt;ref name=&quot;iSANS&quot;&gt;О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022.&lt;/ref&gt;.

===Заявы ўладаў ===
[[Міністэрства абароны Беларусі]], МЗС і [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]] абвяргалі любую інфармацыю, звязаную з дадзенай тэмай. Асабліва гэта тычылася паведамленняў BYPOL&lt;ref name=&quot;bypol&quot;/&gt; і Debka&lt;ref name=&quot;масьяф&quot;/&gt;. У лютым 2022-га прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка падчас скандалу вакол дакумента, падпісанага Мішусціным, назваў гэта [[фэйкавыя навіны|фэйкам]]. Аднак палітык абмовіўся, што некаторую колькасць гадоў таму Асад прасіў адправіць яго ў Сірыю медыкаў&lt;ref&gt;''Георгий Нестеров.'' [https://lenta.ru/news/2022/02/08/luka_react/ Александр Лукашенко назвал фейком новость об отправке белорусских военных в Сирию] // Lenta.ru, 8 февраля 2022&lt;/ref&gt;.

=== Крытыка паведамленняў ===
Адным з першых, хто паставіў пад сумнеў магчымасць адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у Сірыю стаў палітолаг Арсеній Сівіцкі, які ў ліпені 2017 года апублікаваў па гэтым пытанні свой артыкул. Ён паказаў некалькі прычын немагчымасці падобнага зыходу&lt;ref name=&quot;сивицкий&quot;/&gt;.

Згодна беларускаму заканадаўству і палітычнай пазіцыі беларускага кіраўніцтва, [[узброеныя сілы]] могуць быць задзейнічаны за мяжой толькі ў тым выпадку, калі яны прымаюць удзел у міратворчай аперацыі, санкцыянаванай рэзалюцыяй [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]]. Таксама, як адзначыў палітолаг, нягледзячы на тое, што Беларусь уваходзіць у розныя ваенна-палітычныя кааліцыі з Расіяй, межы адказнасці беларускага боку – заходні стратэгічны кірунак [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] і толькі ў межах тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. У дадатак урад палохае складаны клубок супярэчнасцяў розных сіл і праблем з дээскалацыяй&lt;ref name=&quot;сивицкий&quot;/&gt;.

У 2021 годзе ў перспектыве ваеннай аперацыі Беларусі ў Сірыі засумняваўся і калумніст [[TUT.BY]] Дзяніс Буркоўскі. Ён у першую чаргу падвергнуў сумневу інфармацыю ад BYPOL. Для невялікай беларускай арміі, на яго думку, будзе вельмі праблематычна выставіць для замежнай місіі кантынгент у некалькі сотняў кантрактнікаў. Плюс да гэтага неабходна ажыццявіць дадатковую падрыхтоўку кадраў, паколькі гаворка ідзе пра «міратворчую» аперацыю&lt;ref&gt;Денис Бурковский. [https://42.tut.by/717175 Правда ли, что 600 белорусских солдат могут отправиться в Сирию? Разбираемся в вопросе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205194259/https://42.tut.by/717175 |date=5 лютага 2021 }} // TUT.BY, 1 февраля 2021&lt;/ref&gt;.

У лютым 2022 года з крытыкай падобнага роду паведамленняў выступіла міжнародная ініцыятыва iSANS. Як адзначыла арганізацыя, у дакуменце за подпісам Мішусціна згадваецца толькі запрашэнне, як мяркуецца, высланае рэжымам Башара Асада беларускаму боку, але ніяк не пагадненне або дагавор аб адпраўцы вайскоўцаў. iSANS выказала здагадку, што разгортванне ў Сірыі кантынгенту з Беларусі можа выклікаць неадназначную рэакцыю нават у прыхільнікаў Лукашэнка, які ''«неаднаразова абяцаў беларускім маці, што іх сынам ніколі не давядзецца ваяваць у трэціх краінах, адстойваючы чужыя інтарэсы»''. Таму наўрад-ці б улады рызыкнулі на такую авантуру&lt;ref name=&quot;iSANS&quot;/&gt;.

== Беларусы ў канфлікце == 
=== Камбатанты ===
Па даных на 2021 год вядома пра 10 грамадзян і ураджэнцаў рэспублікі, якія ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Сірыі. Чацвёра з іх загінулі.
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Імя||Паходжанне||Статус||Заўвагі
|-
||Абу Сафія Беларусі (''беларускае імя пры нараджэнні невядома'')||''невядома''||{{Сцяг|Джыхад}} супрацоўнік ПВК «[[Мальхама Тактыкал|Malhama Tactical]]»&lt;br&gt;[[File:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|22px]] старшы сяржант [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-й гв. АПДБр]] &lt;small&gt;(да Сірыі)&lt;/small&gt;||У снежні 2017 года забіты ў правінцыі Ідліб&lt;ref name=&quot;ЧВК&quot;/&gt;.&lt;br&gt;(гл. [[Баі за Ідліб (з 2012)|Баі за Ідліб]])
|-
||Уладзімір Бекіш||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[File:Sleeve patch of the 5th Guards Tank Brigade.svg|22px]] камандзір разведроты [[5-я асобная гвардзейская танкавая брыгада (фарміравання 2009)|5-й АТБр]] [[Сухапутныя войскі Расіі|Сухапутных войскаў Расіі]]|||19 чэрвеня 2016 загінуў у баі з сіламі ІДІЛ на дарозе з Ітрыі ў Эр-Раку&lt;ref&gt;[https://www.moyby.com/news/226260/ Погибший в Сирии гродненец был командиром роты разведки]&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;(гл. [[Наступленне ад Ітрыі ў бок Ракі (2016)]])
|-
||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] г. [[Мінск]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||&lt;ref name=&quot;СБУ&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20210513202636/https://news.tut.by/world/602317.html СБУ: Мы идентифицировали личности 11 белорусов из ЧВК Вагнера, воевавших в Сирии]&lt;/ref&gt;
|- 
||Дзяніс Васільеў||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[Файл:Islamic State flag.svg|22px]] баец групоўкі «[[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]»||1 снежня 2015 года загінуў у баі з курдскімі ўзброенымі фарміраваннямі на сірыйска-іракскай мяжы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210513202633/https://news.tut.by/society/475954.html &quot;Разгружал арбузы на рынке, потом уехал за границу&quot;. Соседи о белорусе, который воевал за ИГИЛ]&lt;/ref&gt;.
|-
||Аляксандр Вячэрнін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||[[File:Flag of the Russian Aerospace Forces.svg|22px]] штурман ваенна-транспартнага самалёта [[Іл-20]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]]||17 верасня 2018 года загінуў падчас крушэння самалёта, па памылцы збітага сірыйскімі СПА у 27 км на захад ад Баніяса&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210516111108/https://news.tut.by/society/608556.html Уроженец Беларуси погиб в Сирии при крушении]&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;(гл. [[Катастрофа Іл-20 у Сірыі]])
|-
||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||&lt;ref name=&quot;СБУ&quot;/&gt;
|-
||Канстанцін Гірс||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||&lt;ref name=&quot;СБУ&quot;/&gt;
|-
||Эдвард Давідаў||[[File:Flag of Brest, Belarus.svg|22px]] г. [[Брэст]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||&lt;ref name=&quot;СБУ&quot;/&gt;
|-
||Сяргей Сазанаў||[[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||&lt;ref name=&quot;СБУ&quot;/&gt;
|-
||Аляксандр Ступніцкі||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||&lt;ref name=&quot;СБУ&quot;/&gt;
|-
||Вадзім Юшкевіч||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||&lt;ref name=&quot;СБУ&quot;/&gt;
|}
У ліпені 2018 года на брыфінгу [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]] згадвалася аб 11 грамадзянах рэспублікі, якія ў складзе расійскага «Вагнера» змагаліся ў Сірыі. Аднак названы імёны толькі шасцярых&lt;ref name=&quot;СБУ&quot;/&gt;. Такім чынам, агульная колькасць беларусаў, што прайшлі праз сірыйскі канфлікт, можа дасягаць 15 чалавек.

У 2018 годзе ў матэрыяле Уладзіміра Шлыкава ў праграме «Вот так» на тэлеканале «[[Белсат]]» было агучана, што [[ісламізм|ісламісцкую]] [[прыватная ваенная кампанія|ПВК]] «Malhama Tactical», звязаную з арганізацыяй «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», узначаліў ураджэнец рэспублікі Абу Салман Беларусі (не блытаць з Абу Сафія Беларусі). Папярэдні кіраўнік, узбек Абу Рофік, перадаў свае паўнамоцтвы, але застаўся ў кампаніі&lt;ref name=&quot;ЧВК&quot;&gt;{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Як адзначыў расійскі журналіст і ваенны аглядальнік Алег Блохін у сваім [[Telegram]]-канале, Абу Салман Беларусі служыў у 103-й Віцебскай брыгадзе&lt;ref name=&quot;Блохин&quot;&gt;[https://t.me/Oleg_Blokhin/5077 Пост Олега Блохина]&lt;/ref&gt;.

Аднак у 2020 годзе ў адным з пастоў праекта «Д///ихад» заяўлялася, што Беларусі і Рофік — адзін і той жа чалавек, які хаваецца пад рознымі асобамі. Сапраўднае імя кіраўніка ПВК — Сухроб Балтабаеў. Нібыта на фотаздымках, як Беларусі, так і Рофік хаваюць свае твары за балаклавай, але ў поглядзе адгадваецца падабенства. У сваю чаргу адмін Telegram-канала «Reverse Side Of the Medal» (RSOTM), які спецыялізуецца на лакальных канфліктах, [[Контртэрарызм|барацьбе з тэрарызмам]] і эксклюзівах ПВК «Вагнера», змог займець кантактныя даныя Беларусі, што апынуліся ідэнтычныя кантактам Рофіка&lt;ref&gt;[https://t.me/grey_zone/4473 Пост RSOTM 1]&lt;/ref&gt;. Аўтар таксама падаў аўдыёзапіс для параўнання галасоў абодвух&lt;ref&gt;[https://t.me/grey_zone/4474 Пост RSOTM 2]&lt;/ref&gt;. Тым не менш у 2021 RSOTM перагледзеў свае погляды, паколькі была выяўлена магіла Рофіка&lt;ref&gt;[https://t.me/grey_zone/11183?single Пост RSOTM 3]&lt;/ref&gt;. Паводле Блохіна, ён загінуў яшчэ ў 2019 годзе&lt;ref name=&quot;Блохин&quot;/&gt;.

Пытанне аб суадносінах асоб беларуса Беларусі і ўзбека Рофіка яшчэ застаецца адкрытым.

=== Выкраданні ===
* У жніўні 2013 года паўстанцкая групоўка «[[Фронт аль-Нусра]]» паланіла беларуску Святлану Маркіяновіч і яе малдаўскую сяброўку Карыну Кальца. Баевікі абвінавацілі іх у шпіянажы на «Хезбалу». Відэа з затрыманымі дзяўчатамі было апублікавана на [[YouTube]]. У верасні палонніцы здзейснілі ўцёкі. Яны вылезлі з вокнаў дома, спусціліся па канатах і схаваліся ў мячэці, імам якой не здаў уцекачоў. Затым дыпламаты вывезлі іх у [[Ліван]], а адтуль вярнулі дадому&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210513202635/https://news.tut.by/society/366494.html Белоруска Светлана Маркиянович сбежала из сирийского плена]&lt;/ref&gt;.

=== Эвакуацыя ===
У перыяд 2012—2015 гг. Рэспубліка Беларусь актыўна вывозіла сваіх грамадзян з «[[Узброены канфлікт|гарачай кропкі]]». Значнае садзейнічанне эвакуацыі беларусаў аказалі улады Расіі і [[Украіна|Украіны]].

30 жніўня 2012 года сямёра беларусаў украінскім бортам вылецелі ў [[Кіеў]] разам з украінцамі, палякамі і сірыйцамі. Мерапрыемства па эвакуацыі праводзілася з удзелам [[Міністэрства замежных спраў Украіны|МЗС]], [[Дзяржаўная служба Украіны па надзвычайных сітуацыях|МНС]], [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны]] Украіны і яе авіякампаніямі. Акрамя таго, падтрымку аказала [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]]&lt;ref&gt;[https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov Из Сирии эвакуированы 7 белорусов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085430/https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov |date=14 мая 2021 }}&lt;/ref&gt;.

Ноччу 9 верасня 2013 года борт [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]] з пяццю грамадзянамі рэспублікі прызямліўся ў аэрапорце [[Дамадзедава (аэрапорт)|Дамадзедава]]. Паводле інфармацыі беларускага пасольства ў Сірыі, у краіне яшчэ заставаліся каля 85 грамадзян РБ&lt;ref&gt;[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ Еще 5 белорусов эвакуированы из Сирии рейсом российского МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085952/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ |date=14 мая 2021 }} // Белтелерадиокомпания, 9 сентября 2013&lt;/ref&gt;.

17 жніўня 2015 года расійскі бок вывез 54 сваіх суайчыннікаў, а таксама некалькіх грамадзян Сірыі, Украіны, Казахстана і Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I%2C&amp;turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM%2C&amp;sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db%3A1620982078&amp;parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&amp;trbsrc=wb |title=Спецборт МЧС России эвакуировал белорусов и украинцев из Сирии |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=14 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514085428/https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I,&amp;turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM,&amp;sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db:1620982078&amp;parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&amp;trbsrc=wb |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 17 кастрычніка таго ж года яшчэ восем беларусаў вярнуліся ў рэспубліку на [[Іл-76]] расійскага МНС&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/evakuirovannykh-iz-sirii-belorusov-otpravili-iz-moskvy-na-rodinu.html Эвакуированных из Сирии белорусов отправили из Москвы на родину] // СБ. Беларусь Сегодня, 17 октября 2015&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}

== Літаратура ==
* ''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017.
* ''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017.
* О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022.
** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/en-opinions/opinion-isans-on-the-role-of-belarus-in-the-syrian-conflict/ Версія на англійскай мове]
** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/by-opinions/merkavanne-isans-pra-rolyu-belarusi-y-siryjskim-kanflikcze/ Версія на белорускай мове] 
** [https://web.archive.org/web/20220304191618/https://motolko.help/ru-opinions/mnenie-isans-o-roli-belarusi-v-siriskom-konflikte/ Версія на рускай мове]
* Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі // Афіцыйны сайт беларускага пасольства ў Дамаску.
** [https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ Версія на англійскай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622124550/https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ |date=22 чэрвеня 2022 }}
** [https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Версія на беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }}
** [https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ Версія на рускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220616234246/https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ |date=16 чэрвеня 2022 }}
{{Вайна ў Сірыі}}

[[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]]
[[Катэгорыя:Войны Беларусі]]</text>
      <sha1>2hg77pcn4dfp4l56m709wqxzad3cyvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aphex Twin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>713204</id>
    <revision>
      <id>5197693</id>
      <parentid>5050669</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51340" sha1="r6bandtrtnn6hjglv3ileci6jdwcsgb" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Музыкант
| Псеўданімы = {{flatlist|
*AFX
*Blue Calx
*Bradley Strider
*Caustic Window
*GAK
*Phonic Boy on Dope
*Polygon Window
*Power-Pill
*Q-Chastic
*Smojphace
*Soit-P.P.
*The Dice Man
*The Tuss
*user18081971
}}
}}
'''Рычард Дэвід Джэймс''' (нар. [[18 жніўня]] [[1971]] года), больш вядомы як Aphex Twin і значна менш як AFX ― брытанскі музыкант, кампазітар і дыджэй ірландскага паходжання. Знакаміты сваімі своеасаблівымі працамі ў такіх электронных стылях, як джангл, тэхна і эмбіент. Музычныя журналісты такіх выданняў, як [[Mixmag]], [[The New York Times]], [[New Musical Express|NME]], [[Fact]], [[Clash]] і [[The Guardian]] называлі Джэймса адным з найбольш уплывовых і важных артыстаў сучаснай электроннай музыкі.

Вырасшы ў [[Корнуал]]е, Джэймс пачаў дыджэіць на бясплатных вечарынах і клубах свайго рэгіёна ў ранніх 80-х, а пазней — на пляцоўках па ўсім Вест-Кантры. Яго дэбютны EP [[Analogue Bubblebath]] быў выдадзены ў 1991 годзе на лэйбле [[Mighty Force Records]]. Гэты рэліз прынёс аўтару прызнанне і паслядоўнікаў: ён пачаў выступаць у тэхна-клубах і рэйвах па ўсёй Вялікабрытаніі і кантынентальнай Еўропе. У тым жа годзе Джэймс стаў сузаснавальнікам лэйблу [[Rephlex Records]].

Яго дэбютны альбом [[Selected Ambient Works 85–92]] 1992 года, які выйшаў на бельгійскім лэйбле [[Apollo]], атрымаў значна большае прызнанне ад крытыкаў. У гэтым жа годзе ён таксама з’явіўся ва ўплывовай кампіляцыі [[Warp Records]] [[Artifical Intelligence]]. У наступным годзе ён падпісаўся на Warp і выпусціў альбомы, якія трапілі ў чарты, [[...I Care Because You Do]] (1995) і [[Richard D. James Album]] (1996) і сінглы з топ-40, як [[On]] (1993), [[Come to Daddy]] (1997), [[Windowlicker]] (1999). Музычныя жа кліпы на песні [[Come to Daddy]] і [[Windowlicker]], знятыя [[Крыс Канінгем|Крысам Канінгемам]], прыцягнулі да музыкі шырокую міжнародную ўвагу.

Пасля выпуску [[Drukqs]] у 2001, Джэймс страціў некалькі гадоў на музычныя рэлізы на сваім уласным лэйбле Rephlex label, уключаючы серыю з 11 міні-альбомаў [[Analord]] і пару рэлізаў 2007 года пад назвай the Tuss. У 2014 годзе ён зрабіў даступным раней невыпушчаны лонг-плэй 1994 года [[Caustic Window]] пад аналагічным псеўданімам. Болей чым праз год ён вярнуўся з альбомам [[Syro]], за які атрымаў [[Грэмі]] ў катэгорыі «найлепшы электронны/танцавальны альбом». З таго часу ён выпусціў EP [[Cheetah]] (2017) і [[Collapse]] (2018), якія трапілі ў чарты.

== Раннія гады ==
Нарадзіўся 18 жніўня 1971 года ў ірландскім [[Лімерык]]у, яго бацькі былі валійцамі. Сам Джэймс казаў, што меў памёрлага брата Рычарда, ад якога ён і атрымаў у спадчыну сваё імя. У інтэрв’ю Alternative Press 1997 года ён заявіў, што гэтая смерць адбылася падчас перасоўвання ягонай сям’і ў [[Канада|Канаду]] ў 1968 годзе для шахцёрскай працы; гэта падзея заахвоціла ягоную маці перавыкарыстаць імя, бо «яна не жадала мірыцца са смерцю дзіця». Джэймс узрастаў у Корнуале, дзе ён жыў у Ланэры, падчас вучобы ў школе Рэдрут у Рэдруце. Джэймс заяўляў, што яму падабалася расці тут, «адрэзаным ад горада і астатняга свету». Ён зацікавіўся ствараннем гукаў да напісання музыкі, граў са струнамі ўнутры сямейнага піяніна і разабраным магнітафонным абсталяваннем. Паводле слоў Джэймса, ва ўзросце 11 гадоў ён змог выцягнуць [[гук]] з хатняга камп’ютару Sinclair ZX81, у якога фізічна не было гукавай карткі: «Я пагуляў з машынным кодам і знайшоў некалькі кадоў, якія дазвалялі прымаць ТБ-сігналы, якія і ўтваралі гэты жудасны шум, калі вы павышалі гучнасць». Таксама ён казаў, што купіў свой першы сінтэзатар ва ўзросце 12 гадоў і пасля з’яўлення зацікаўленасці ў электроніцы змог мадыфікаваць аналагавыя сінтэзатары «і іншае барахло» для стварэння шуму.

Джэймс пачаў ствараць музыку ў 14, такім чынам часткова хаваючыся ад «страшэнна жудасных» альбомаў Jesus and Mary Chain, якія слухала ягоная сястра. У [[Корнуал]]е было ўсяго некалькі музычных крамаў, але гэта кампенсавалася начным жыццём з папулярным там [[Acid house|кіслотным хаўсам]]. Джэймс сцвярджаў, што пісаў падобную да кіслотнага хаўса і тэхна музыку шмат гадоў да таго, як гэтыя жанры сталі папулярнымі, што пазней прывяло да таго, што ён выкупляў абсалютна ўсе запісы такой стылістыкі, якія мог знайсці. У пазнейшым падлеткавым узросце Джэймс пачаў дыджэіць у клубах і на рэйвах, пушчаючы ўласныя трэкі на сваіх сэтах. Ён вучыўся ў [[Корнуальскі каледж|Корнуальскім каледжы]] з 1988 да 1990 і скончыў яго з дыпломам інжынера. Са слоў аднаго з рэктараў, ён часта надзяваў навушнікі падчас практычных заняткаў — у яго была «свайго роду містыка…». Рэктар думаў, што «некаторыя студэнты баяліся яго».

== Кар’ера ==

=== 1988—1991: Бясплатныя корнуальскія вечарынкі, Rephlex Records і першыя рэлізы ===
У позніх 80-х Джэймс быў уцягнуты ў кам’юніці корнуальскіх свабодных вечарынак, арганізоўваў рэйвы на «сакрэтных бухтах уздоўж узбярэжжа і за пясчанымі выдмамі». Упершыню ён дыджэіў на свяце 1988 года ў амбары. Таксама вядома, што вечарынкі ладзілі ў кар’еры Гвенап. Яны ў асноўным прыцягвалі лакальную моладзь і вандроўнікаў, з уваходнымі ахвяраваннямі, прымаемымі ў канабісе. Цесна звязанае кам’юніці таксама ладзіла вечары ў маленькіх клубах у гарадах па ўсяму наўколлі, уключаючы Сэнт-Айвс, Портаван і Сэнт-Остэл. Джэймс пазней назаве гэтую сцэну «лепшай з тых, у якіх ён удзельнічаў».

Атрымаў сталы дыджэйскі пульт у 1989, граючы па чаргаваных тыднях у начным клубе Боўгі ў Крантоку. Тут ён сустрэў Тома Мідлтана і Грант Уілсан-Кларыдж. Знаходзячыся пад уплывам музыкі Джэймса, Мідлтан прайграў касету, дадзеную яму Джэймсам, арганізатару бясплатных вечарынак у Эксетары, які ў канцы канцоў пераканаў Джэймса выпусціць запіс на ягоным новым гуказапісваючым лэйбле Mighty Force Records. Спачатку ён працівіўся, аднак пасля ЛСД-трыпу за кулісамі дыджэйскага канцэрту, Дарбі і Мідлтан угаварылі яго выпусціць касету. Пазней Дарбі заяўляў: «Я думаю, што без гэтага начнога трыпу аніякага Aphex Twin’у б не існавала». Джэймс казаў аналагічна: «…яны прымусілі мяне падпісаць кантракт тады, калі я быў пад кайфам. Я трыппіў, а яны махалі гэтымі грошамі і ручкай каля мяне. Гэта крыху клішыравана, аднак менавіта такім чынам яны атрымалі мой подпіс на кантракце». Таксама натхнёны музыкай Джэймса, Уілсан-Кларыдж прапанаваў выкарыстаць крыху грошай, якія ён уклаў у стварэнне лэйбла, для выпуску альбому. Ён і Джэймс заснавалі Rephlex Records у 1991 годзе.

Першым рэлізам Джэймса стаў міні-альбом на 12 абаротаў Analogue Bubblebath, выпушчаны на Mighty Force ў верасні 1991 года. Дадзены альбом трапіў у плэйліст Kiss FM, уплывовай лонданскай радыё-станцыі, прыдаваючы яму шырокую вядомасць на танцавальнай музычнай сцэне. У 2015 The Guardian назваў рэліз адным з ключавых момантаў у гісторыі танцавальнай музыкі. Дадзеная касета прыцягнула ўвагу Рынаата Вандэпапельера, кіраўніка R&amp;S Records, аднаго з перадавых рэйв-лэйблаў Еўропы таго часу. Джэймс наведаў яго ў [[Бельгія|Бельгіі]], прынёсшы з сабою каробку, поўную касет з ягонай музыкай. З гэтых запісаў яны выбралі трэкі яшчэ на два альбомы, уключая першы альбом Джэймса [[Selected Ambient Works 85–92|«Selected Ambient Works 85-92»]].

У 1992, па меры таго, як распаўсюджвалася інфармацыя аб ягоных міні-альбомах, Джэймс пачаў выступаць на лонданскіх тэхна-мерапрыемствах, такіх, як фарміруючы клуб Knowledge, які праходзіў у SW1 у лонданскай Вікторыі і ўплывовы начны клуб Lost.

У 1991 і 1992 гадах Джэймс выпусціў тры EP «Analogue Bubblebath», два міні-альбомы пад назвай Caustic Window, EP «Red», як удзельнік калектыву Universal Indicator, разам з міні-альбомамі «Digeridoo» і «Xylem Tube» на лэйбле R&amp;S. Хоць ён і пераехаў у Лондан для вывучэння электронікі ў Кігстанскім палітэхнічным універсітэце, ён прызнаваўся Дэвіду Тупу, што ягоная вучоба выслізгвалася ад яго па меры працягу займання электроннай музыкай.

=== 1992—1994: Selected Ambient Works і першы поспех ===
Першы паўнавартасны альбом Aphex Twin, [[Selected Ambient Works 85–92|«Selected Ambient Works 85-92»]], уключыў матэрыял, які адносіцца да падлёткавых год Джэймса. Ён быў выпушчаны ў лістападзе 1992 на Apollo Records, даччынай кампаніі R&amp;S. Джон Буш з Allmusic пазней назаве гэты альбом пераломным момантам у эмбіент-музыцы. У рэцэнзіі 2002 года журнала Rolling Stone на альбом Пэт Блэшыл адзначыў, што Aphex Twin «выйшаў за мяжы эмбіент-музыкі Браяна Эна, злучаючы пышныя гукавыя ландшафты з акіянічнымі рытмамі і басавымі лініямі», дэманструючы, што «тэхна можа быць чымсьці большым, чым наркатычная танцавальная музыка». Дэвід Перакара ў артыкуле для Pitchfork у 2002 годзе назваў яго «самай цікавай музыкай, створанай калі-небудзь пры дапамозе клавіятуры і камп’ютара». Бэн Мёрфі з DJ Magazine назваў рэліз «эпахальным запісам у каноне IDM, эмбіента і эксперыментальнай музыкі».

Акрамя гэтага, у 1992 Джэймс выпусціў міні-альбом «Digeridoo» і «Xylem Tube EP» як Aphex Twin, міні-альбом «Pac-Man» (альбом рэміксаў на музыку аднайменнай гульні) пад займеннем Power-Pill, два з чатырох EP «Joyrex» («Joyrex J4 EP» і «Joyrex J5 EP») як Caustic Window, і «Analogue Bubblebath 3». «Digeridoo» дасягнуў 55 пазіцыі ў брытанскім чарце, і пазней апісваўся Rolling Stone як «прадвеснік драм-энд-бэйса». У гэтым жа годзе ён пад займеннем Dice Man таксама апынуўся на кампіляцыі лэйбла Warp Records «Artifical Intelligence» з трэкам Polygon Window. Менавіта гэтая кампіляцыя дапамагла ўзнікнуць такому жанру, як «інтэлектуальная танцавальная музыка» і запусціць кар’еру не толькі самога Джэймса, але і Autechre разам з Richie Hawtin. У 1993 паследавалі ягоныя рэлізы на Warp: «Surfing on Sine Waves» (другі запіс у серыі «Artifical Intelligence»), і міні-альбом «Quoth», пад псеўданімам Polygon Window, а пазней і EP «On», які трапіў у топ-40 брытанскіх чартаў. Акрамя гэтага Rephlex выпусціў міні-альбом Джэймса пад займеннем Bradley Strider, а таксама яшчэ два запісы Caustic Window.

Джэймс удзельнічаў у некаторых турах 93-га года. Ён падтрымліваў гурт the Orb і далучыўся да тура «Midi Circus», які праходзіў на пляцоўках па ўсёй Велікабрытаніі, будучы хэдлайнерам разам з Orbital, the Orb, ды Drum Club. У канцы года ён прымаў удзел у туры NASA «See the Light» разам з Orbital, Moby і Vapourspace на пляцоўках па ўсяму ЗША.

Warp выпусціў другі альбом Aphex Twin, «Selected Ambience Works Volume II» у 1994, які даследваў значна болей эмбіентнае гучанне, натхнённае ўразуметымі снамі і вопытам Джэймса ў вобласці сінестэзіі. Ён дасягнуў адзінаццатай строчкі брытанскага чарта, але быў не асабліва добра прыняты крытыкамі. Пазней крытык Сайман Рэйхолдс адзначыў, што «многія з культу Aphex`a былі ў замяшанні», і «меркаванні паклоннікаў раздзяліліся». Іншымі рэлізамі ў гэтым годзе стала чацвёртая частка «Analogue Bubblebath», «GAK» (створаны з ранніх дэма-версій) і «Classics» — альбом-кампіляцыя.

=== 1995—2000: ''…I Care Because You Do'', ''Richard D. James Album'' і ''Come to Daddy'' ===
Для альбому «…I Care Because You Do» 1995 года, які быў напісаны ў прамежку паміж 1990 і 1994 гадамі ў розных стылях, Джэймс выкарыстоўваў выяву свайго твара на вокладцы, якая стала матывам яго наступных рэлізаў. Ён замовіў у заходняга кампазітара класічнай музыкі Філіпа Гласа аркестровую версію трэка «Icct Hedral» з дадзенай пласцінкі, якая пазней з’явілася на міні-альбоме «Donkey Rhubarb». У тым жа годзе Джэймс выпусціў EP «Hangable Auto Bulb» пад псеўданімам AFX, які паклаў пачатак недаўгавечнаму стылю drill’n’bass.

«Richard D. James Album», чацвёрты альбом Джэймса як Aphex Twin`a, быў выпушчаны на лэйбле Warp у 1996 годзе. У ім знайшлося месца праграмным сінтэзатарам і нетрадыцыйным рытмам. Уілл Хэрмс з Spin абмеркаваў выкарыстоўванне Джэймсам элементаў джангла, напісаўшы, што «прымяняючы стратэгіі джанглістаў да свайго ўласнага дакучлівага стварэння гука — яго цудоўная странная палітра мадэрнісцкіх струнных інструментаў, бзыкаючых дзіцячых цацак і ўсхваляваных машын — ён перарабляе drum’n’bass па сваім вобразе і падабенстве». У спісе найлепшых альбомаў 1990-х гадоў, складзеных Pitchfork, Эрык Кар напісаў, што гэты альбом прадэманстраваў «агрэсіўныя камбінацыі разрозненых электронных форм», з «амаль брутальным кантрастам паміж элементамі», што забяспечыла яго актуальнасць. У 2003 годзе NME назваў яго 55-м найвялікшым альбомам усіх часоў, а ў 2009 Pitchfork назваў яго 40-м найвялікшым альбомам 90-х гадоў.

Джэймс ізноў прыцягнуў да сябе ўвагу ў наступным годзе пасля выхаду яго міні-альбома «Come to Daddy». Загалоўны трэк быў задуманы як пародыя на дэт-метал, і суправаджаўся паспяховым музычным відэа, знятым рэжысёрам Крысам Канінгемам. Аднак Джэймс расчараваўся ў гэтым поспеху: «Мая маленькая ідэя, якая была жартам, пераўтварылася ў штосьці вялізарнае. Гэта было зусім няправільна». За ім паследаваў сінгл «Windowlicker», які трапіў ў чарты разам з іншым кліпам Канінгема, які быў намінаваны на Brit Award у катэгорыі «найлепшае брытанскае відэа» ў 2000 годзе.

=== 2001—2009: ''Drukqs'', ''Analord'' and the Tuss ===
У 2001 годзе Aphex Twin выпусціў «Drukqs», эксперыментальны падвойны альбом з адшліфаваным, скурпулёзным праграмаваннем гука і піяніна з камп’ютарным кіраваннем пад уплывам Эрыка Саці і Джона Кейджа. У яго ўвайшла фартэп’янная кампазіцыя «Avril 14th», якая застаецца, бадай, самай вядомай ягонай працай. Альбом выклікаў неадназначную рэакцыю рэцензентаў. Джэймс распавёў інтэрв’юверам, што выпадкова пакінуў MP3-плэер з новымі трэкамі ў самалёце і паспяшаўся з выпускам альбома, каб спыніць уцечку ў Інтэрнэт.

Таксама ў гэтым годзе ён выпусціў кароткі EP, «2 Remixes By AFX», з рэміксамі на песні 808 State і DJ Pierre. Акрамя гэтага, на альбоме быў трэк без назвы, які складаецца з выявы SSTV з высокачастотнымі гукамі, якія можна дэкадзіраваць у малюнак, прыгодны для прагляду пры дапамозе адпаведнага праграмнага забяспячэння. У 2002 годзе Джэймс быў намінаваны на Brit Award у катэгорыі «Найлепшы брытанскі выканаўца мужчынскага полу». У 2003 годзе Warp выпусціў альбом «26 Mixes for Cash», які сабраў мноства рэміксаў Джэймса для іншых музыкантаў.

У 2005 годзе Джэймс выпусціў серыю вінілавых EP пад мянушкай Analord, створаных цалкам на аналагавым абсталяванні. За ёй у 2006 годзе паследаваў альбом-кампіляцыя з кампазіцый Analord, «Chosen Lords». У 2007 Джэймс выпусціў дзве пласцінкі на Rephlex пад мянушкай Tuss, што на корнуальскім слэнгу азначае «эрэкцыя»: «Confederation Trough» і «Rushup Edge». У СМІ з’яўляліся меркаванні аб прыналежнасці Джэймса, але ягоная асоба не была пацверджана да 2014 года{{праясніць}}.

У 2009 Rephlex Records выпусціла лічбавыя версіі (у фармаце FLAC) адзінаццаці міні-альбомаў «Analord». Кожны з іх (акрамя «Analord 10») змяшчаў бонус-трэкі, у агульным 81 хвіліну новай музыкі. Пазней Рычард распусціў Rephlex Records, выдаліўшы і яе вэб-сайт.

У 2010 годзе Джэймс заявіў, што завяршыў працу над шасцю новымі альбомамі, уключая новую версію невыданага «Melodies from Mars». У верасні 2011 года ён выступіў з канцэртам, прысвечаным польскаму кампазітару Кшыштафу Пендэрэцкаму — ён выканаў свой рэмікс на «Трэнодыю ахвярам Хірамімы» Пендэрэцкага і версію песні «Polymorphia». У наступным месяцы ён выступіў на музыкальным фестывалі Pitchfork у Парыжы.

=== 2014 — цяперашні час: Caustic Window, Syro ды зварот у якасці Aphex Twin ===
У 2014 годзе на Discogs з’явілася пробная версія альбому 1994 года, запісанага пад псеўданімам Caustic Window. Калісьці альбом прызначаўся для продажу на ягоным лэйбле Rephlex, але так і застаўся невыданым. Са згоды Джэймса і Rephlex фанаты арганізавалі кампанію на Kickstarter, каб набыць альбом і распаўсюдзіць яго копіі.

«Syro», першы альбом, выпушчаны пад імем Aphex Twin пасля «Drukqs» у 2001 годзе, быў выдадзены Warp 23 верасня 2014 года. Для яго прасоўвання была праведзена тызерная кампанія, якая ўключала графіці, палёт дырыжабля над Лонданам і аб’яву, зробленую праз адрас .onion, даступную ў даркнэт-браўзеры Tor.

У лістападзе 2014 года Джэймс выпусціў набор з 21 трэка, «Modular Trax», на аўдыяплатформе SoundCloud. Пазней трэкі былі выдалены. На працягу некалькіх месяцаў 2015-га ён ананімна загрузіў туды яшчэ 230 трэкаў, некаторыя з якіх датуюцца 80-мі гадамі. Дыджэй сказаў, што выпусціў дэма-версіі, каб пазбавіць сваю сям’ю ад неабходнасці абнародваць яго архівы пасля сваёй смерці. Ён працягнуў часам выпускаць трэкі на гэтым акаўнце.

23 студня 2015 года Джэймс выпусціў альбом «Computer Controlled Acoustic Instruments pt2», створаны пры дапамозе рабатызаваных інструментаў, уключаючы Disklavier, кіраванае камп’ютарам піяніна. 8 ліпеня 2016 года ён выпусціў EP «Cheetah», суправаджаемы музычным відэа на «CIRKLON3 [Kolkhoznaya Mix]», першае афіцыйнае відэа на трэк Aphex Twin за 17 год. 17 снежня Джэймс выступіў у Х’юстане, штат Тэхас, на фестывале Day For Night, ягоным першым амерыканскім выступе за апошнія восем гадоў. На фестывале эксклюзіўна прадавалася 12-дзюймовая пласцінка без назвы, якая змяшчала два дзесяціхвілінных трэкі. 3 чэрвеня 2017 года Джэймс выступіў на фестывале Field Day і выпусціў абмежаваным тыражом міні-альбом, «London 03.06.17». 19 чэрвеня 2017 года ў музычнай краме ў Мічыгане прадавалася эксклюзіўная пласцінка «Aphex Twin», якая складалася з дзвух трэкаў, выпушчаных на SoundCloud у 2015 годзе. 27 чэрвеня Aphex Twin адкрыў інтэрнет-краму з пашыранымі версіямі мінулых альбомаў і новымі трэкамі.

Джэймс выпусціў EP «Collapse» 14 верасня 2018 года. Міні-альбом быў анансаваны 5 жніўня ў бязладным прэс-рэлізе, напісаным на ломанай англійскай і візуальна перайначаным той жа 3D-графікай Aphex Twin, якую можна знайсці ў Лондане, Турыне і Галівудзе. Прома-відэа для альбома павінна было транслявацца на канале Adult Swim, але было адменена пасля правала тэсту Хардзінга. Замест гэтага ён быў даступны анлайн, а відэакліп на песню «Т69 Collapse» быў загружаны на YouTube.

== Музычны стыль і ўплывы ==
У артыкуле для AllMusic Джон Буш апісвае Джэймса як «піянера эксперыментальнага тэхна», які «увесь час пашырае мяжы таго, што можна дасягнуць з дамамогай электроннага абсталявання, у выніку чаго атрымліваюцца дальнаглядныя і эмацыйна захапляльныя працы, якія вар’іруюцца ад узнёслай, пастаральнай атмасферы да маніякальнага кіслотнага тэхна». У рэцэнзіі 1996 года Анджэла Льюіс з The Independent назвала яго «наватарам электронікі 90-х гадоў, які з’яўляецца прыкладам лепшых традыцый брытанскай поп-музыкі». Паводле часопіса Fact, Джэймс «заняў сваё ўласнае месца ў гісторыі электроннай музыкі» у некалькіх жанрах, а ягоныя ўнікальныя мелодыі сталі «прычынай таго, што аб ім гавораць не толькі як аб электронным наватары, але і як аб вызначным артысце гэтай сферы». У 2014 у рэцэнзіі для Financial Times Людовік Хантэр-Цілні назваў Джэймса «музычным маньякам», які «злучае розныя элементы ў непрадказальныя формулы» і мяшае «жорсткія біты і незвычайныя таны, цяжкую абстракцыю і папулістцкія мелодыі». Музычныя выданні называлі Джэймса «Моцартам тэхна і амбіента». Пол Лэстар, які пісаў у The Guardian у 2001 годзе, аднёс Джэймса да роду «вялікіх электроншчыкаў», які ўключае ў сябе Карлхайнца Штокхаўзена, Джона Кейджа, Kraftwerk, Браяна Іна і Дэрыка Мэя.
{{Quote box|quote=Я магу проста заперціся на некалькі дзён і натхняцца сабою. Гэта мой улюблёны спосаб. Гэта больш падобна да чыстай формы матывацыі, калі ўсё залежыць ад вас. Але трэба пачакаць, пакуль табе сапраўды стане сумна і нечым заняцца. Вось тады гэта праявіцца. Вось тады, я лічу, гэта становіцца добра.


-Джэймс у інтэрв’ю 1997 года для Perfect Sound Forever,|width=35%}}Фармальна Джэймс не меў музычнай адукацыі і ў значнай ступені з’яўлялся самавучкай. Да таго, як стаць прадзюсарам, Джэймс правёў свае падлеткавыя гады за мадыфікацыяй аналагавых сінтэзатараў і стаў «залежным ад стварання шумоў», толькі пазней «зацікавіўшыся праслухваннем чужога матэрыяла». Джэймс сцвярджае, што правёў свае раннія гады «у няведанні аб музыцы, акрамя эйсіда і цехна, у якіх я купляў практычна ўсё». Ён сцвярджае, што да знаёмства з гэтымі стылямі самастойна ствараў музыку, падобную да гэтых жанраў і ўжо пасля захапіўся імі. У якасці свайго асноўнага ранняга натхнення ён называў дэбютны альбом 808 State «New Build» 1988 года. У інтэрв’ю ў 1993 годзе Джэймс назвал добраахвотніцкае пазбаўленне сну фактарам, паўплываўшым на творчасць у той час. Ён таксама сцвярджаў, што запісаў больш за 1000 невыдадзеных трэкаў. Пазней Джэймс казаў, што адчуваў сінестэзію і выкарыстоўваў люцыдныя сненні як сродак для распрацоўкі кампазіцыйных ідэй. Некаторыя яго раннія працы параўноўвалі з эмбіентнымі рэлізамі Браяна Іна, але Джэймс сцвярджаў, што не чуў Іна да таго, як пачаў запісвацца.

У інтэрв’ю 1993 года Сайман Рэйнальдс адзначыў, што Джэймс толькі нядаўна пазнаёміўся з авангарднымі класічнымі і левымі рок-артыстамі, уключаючы Кейджа, Штокхаўзена, Іна, Сціва Райха, Тэрры Райлі і Кана, і страціў пару год на тое, каб «дагнаць» іншыя жанры за мяжамі тэхна і хауса. У 1997 годзе Джэймс назваў сябе прыхільнікам «старай магнітафоннай і авангарднай музыкі», такой, як «Song for the Youth» Штокзаўзена і працы амерыканскага кампазітара Тода Достадэра. Ён таксама называў працы Эрыка Саці, Drexciya, Ween, Сержа Генсбурга і Леса Бакстэра сярод сваіх улюблёных альбомаў. Калі Джэймс пачаў праграмаваць больш хуткія, натхнёныя джанглам брэйкбіты ў сярэдзіне 90-х гадоў, ён назваў сяброў і калег-музык Люка Віберта і Тома Джэнкінсана тымі, хто здзейснілі на яго ўплыў. У інтэрв’ю 2014 года Джэймс так выказаўся пра джангл: «Я ўсё яшчэ думаю, што гэта найлепшы жанр, таму што людзі, якія яго ствараюць, не з’яўляюцца музыкамі», і адзначыў, што «мог гадамі слухаць джангл і браць у ніх штосьці, але яны не ведалі аб маім існаванні». Разам з Вібертам і Джэніксанам Джэймс стал ініцыатарам недаўгавечнага стылю drill’n’bass, які перабольшваў элементы drum’n’bass, на сваім альбоме «Hangable Auto Bulb EP» 1995 года. Прызнаючы яшчэ адзін уплыў, лэйбл Джэймса Rephlex выпусціў «Music from the BBC Radiophonic Workshop», зборнік музыкі, запісанай піянерамі BBC Radiophonic Workshop. У 2019 годзе ён назваў Kraftwerk сваім асноўным натхненнем. Хоць ён і казаў, што не любіць рок-н-рол, ён цэніць Led Zeppelin (як крыніцу «выдатных брэйкбітоў») і Pink Floyd (за іх «псіхадэлічную музыку»). Калі ў 2011 годзе Джэймса запыталіся, з кім бы ён жадаў папрацаваць, ён назваў Кэйт Буш.

Rephlex Records, саўладальнікам якой Джэймс быў разам з Грантам Уілсанам-Кларыджам, прыдумала слова «braindance» (брэйнданс) для апісання музыкі Aphex Twin. Паводле слоў прадстаўнікоў лэйбла: «Брэйнданс — гэта жанр, які ўключае ў сябе лепшыя элементы ўсіх жанраў, напрыклад, традыцыйнай, класічнай, электроннай, папулярнай, сучаснай, індустрыальнай, эмбіент, хіп-хоп, электра, хаус, тэхна, брэйкбіт, хардкор, рагга, гараж, драм’н’бэйс і г.д.». Па славах Пола Купера з Pitchfork, брэйнданс «пазбег бінарнай апазіцыі „розум/цела“ у электроннай музыцы», захаваўшы пры гэтым свае клубныя корні.

Музыку Джэймса часта характарызуюць як прыклад «інтэлектуальнай танцавальнай музыкі», якая зарадзілася ў дзевяностых. IDM згадваецца на галоўнай старонке спіса рассылкі Intelligent Dance Music (IDM) на Hyperreal.org аб музыцы Aphex Twin і серыі «Artifical Intelligence Series», выпушчанай Warp Records. У серыі прадстаўлены запісы Джэймса пад псеўданімам Polygon Window і раннія працы такіх выканаўцаў, як Autechre, Black Dog, праэкт FUSE Рычы Хорціна і Speedy J. Тэрмін распаўсюдзіўся ў ЗША і на дошках аб’яў у Інтэрнэце. Джэймс адгукнуўся на тэрмін у інтэрв’ю 1997 года:
{{Цытата|Я проста думаю, што гэта вельмі смешна — мець гэтакія тэрміны. Па сутнасці, яны кажуць: «Гэта — разумна, а ўсё астатняе — глупа». Такое стаўленне сапраўды агідна па адносінах да чужой музыкі. (Смяецца) Мяне гэта смяшыць, такія рэчы. Я не выкарыстоўваю імёнаў. Я проста кажу, што мне падабаецца, а што не.}}

== Імідж і псеўданімы ==
Твар Джэймса, які ўхмыляецца ці перакручаны — адна з асноўных тэм вокладак яго альбомаў, кліпаў і песень. На вокладцы альбому «..I Care Because You Do» адлюстраваны аўтапартрэт, намаляваны Джэймсам, а на вокладцы «Richard D. James» — фотаздымак вялікім планам. Ягоны твар накладзены на цела іншых людзей у кліпах на песні «Come to Daddy» і «Windowlicker». У канцы другога сінгла з «Windowlicker», таксама вядомага як «Equation», здымак Джэймса з’яўляецца стэганаграмай у выглядзе спектраграмы. Яшчэ адна выява Джэймса і суаўтара Тома Джэнкінсана закаранена (у фармаце SSTV) з тэкстам у трэці трэк «2 Remixes by AFX» — «Bonus High Frequency Sounds».

Джэймс запісваўся пад псеўданімамі AFX, Blue Calx, Bradley Strider, the Universal Indicator, Caustic Window, Smojphace, GAK, PBoD (Phonic Boy on Dope), Polygon Window, Power-Pill, Q-Chastic, Dice Man, the Tuss, Soit-P.P і user18081971. У інтэрв’ю 1997 года ён сказаў:

{{Цытата|«На самой справе няма аніякай вялікай тэорыі. Гэта проста рэчы, якія я лічу патрэбным рабіць у дадзены час, і я сапраўды не ведаю чаму. Я выбіраю песні для вызначаных мянушак і проста раблю іх. Я не ведаю, што гэта значыць».}}

У 2001 годзе ён пракаментаваў спекуляцыі, звязаныя са многімі ананімнымі электроннымі артыстамі:

{{Цытата|«Многія людзі думаюць, што ўсё электроннае — маё. Мне прыпісваюць столькі ўсяго, гэта неверагодна. Я — практычна кожны, я лічу — усе і ніхто».}}

== Уплыў і спадчына ==
У 2001 годзе ў газеце The Guardian журналіст Пол Лестар назваў Джэймса «самай вынаходлівай і ўплывовай фігурай у сучаснай электроннай музыцы». Rolling Stone назваў Джэймса «вельмі ўплывовым электронным музыкантам, чые эмбіентныя гукавыя патокі і вычварна перакручаныя рытмы сталі крыніцай натхнення для артыстаў усіх жанраў». Джон Буш з AllMusic напісаў, што «у адрозненні ад большасці артыстаў, якія з’явіліся на тэхна-сцэне 90-х, Джэймс зарэкамендаваў сябе як сапраўдная асоба, вядомая сваёй нахабнай усмешкай і музычнымі відэакліпамі, якія выклікаюць жах не менш за ягоныя наватарскія альбомы і EP», што дапамагло «пашырыць яго аўдыторыю ад рэйвераў і крытыкаў да паклоннікаў рока, а многія неэлектронныя музыканты спасылаліся на яго як на крыніцу натхнення».

У тым жа годзе Томас Бангальтэр з Daft Punk заявіў, што Aphex Twin і канкрэтна песня «Windowlicker» паўплывалі на іх альбом Discovery. Бангальтэр сказаў, што яна яму спадабалася, бо «гэта быў не біт вялікага клуба, але з другога боку ён не быў і павольным, ціхім». Артысты, уключаючы Майка Эдвардса з Jesus Jones, Сціва Райха, Уэса Борланда з Limp Bizkit, Skrillex’а, Майка Шыноду з Linkin Park, гітарыста Red Hot Chili Peppers Джона Фрусчыянтэ, Кевіна Паркера з Tame Impala і Ніка Замута з Books выражалі захапленне Aphex Twin ці ўказвалі на ягоны ўплыў.

Джэймс паўплываў на пераход Radiohead да электроннай музыкі ў іх альбоме 2000 года «Kid A.». У 2013 годзе вакаліст Radiohead Том Ёрк назваў Aphex Twin сваім найвялікшым натхненнем, сказаўшы: «Ён адкідвае цяжкую цень… Aphex адкрыў іншы свет, у якім не было маёй чортавай электрагітары… Я ненавідзеў брытпоп і тое, што адбывалася ў Амерыцы, але ён быў абсалютна выдатны, і ён таксама майго ўзросту». У 2002 годзе на пытанне, ці будзе ён гастраліраваць з Radiohead, Джэймс адказал: «Я бы не стаў граць з імі, бо яны мне не падабаюцца». Аднак у 2011 годзе Джэймс заявіў, што ягоная варожасць да іх была перабольшана прэсай і што ён звязаўся з Ёркам па электроннай пошце, каб растлумачыць гэта.

У 2005 Alarm Will Sound выпусцілі альбом «Acoustica: Alarm Will Sound Performs Aphex Twin», які ўключае ў сябе акустычныя аранжыроўкі электронных кампазіцый Джэймса. London Sinfonietta выканалі аранжыроўкі ягоных песень у 2006 годзе. Аніматар Дэвід Ферт выкарыстаў сэмплы Aphex Twin у сваіх працах. У 2012 годзе журнал Fact назвал «Selected Ambient Works 85-92» найлепшым альбомам 90-х гадоў.

== Прыватнае жыццё ==
У інтэрв’ю Джэймс рабіў дзікія і па сутнасці неправяральныя заявы аб сваім прыватным жыцці, уключачы сцвярджэнне аб тым, што ён успадкаваў імя памёрлага старэйшага брата. Ён апісваў сябе як «проста раздражняючага, ілжывага рыжага хлапчыну з Корнуала, якога варта было б заперці ў нейкім цэнтры часовага ўтрымання непаўналетніх», але яму «проста ўдалося збегчы і прабіцца ў музыку». У інтэрв’ю 1993 года ён сцвярджаў, што спіць усяго дзве-тры гадзіны за ноч. У сярэдзіне 90-х гадоў Джэймс купіў запушчаны банк у лонданскім раёне Элефант і Касл, дзе, па яго славах, ён жыў у пераабсталяваным банкаўскім сховішчы. У інтэрв’ю 2001 года ён ілжыва сцвярджаў, што купіў стальную канструкцыю ў цэнтры кольцавай развязкі на плошчы Элефант, хоця насамрэч гэта мемарыял Майкла Фарадэя, у якім знаходзіцца электрычная падстанцыя для лонданскага метро. У 90-х гадах Джэймс купіў браніраваны аўтамабіль 50-х гадоў з дзейным кулямётам, на якім, як ён сцвярджаў, ён ездзіў па Корнуале замест звычайнага аўтамабіля.

У інтэрв’ю Fact у 2010 годзе Джэймс сказаў, што жыве ў Шатландыі пасля пераезду з Лондана. Станам на 2014 год ён жыве ў Шатландыі са сваімі двума сынамі ад першага шлюбу і другой жонкай Настай, рускай студэнткай факультэта мастацтваў. Ягоная сястра Джулі Джэймс — валійскі лейбарысцкі палітык, якая была прызначана валійскім міністрам па пытаннях змены клімата ў 2021 годзе.

== Дыскаграфія ==

=== Aphex Twin ===
'''Студыйныя альбомы'''

* ''Selected Ambient Works 85–92'' (1992)
* ''Selected Ambient Works Volume II'' (1994)
* ''...I Care Because You Do'' (1995)
* ''Richard D. James Album'' (1996)
* ''Drukqs'' (2001)
* ''Syro'' (2014)

'''Міні-альбомы'''

* Analogue Bubblebath (1991)
* Analog Bubblebath Vol 2 (1991)
* Digeridoo (1992)
* Xylem Tube (1992)
* On (1993)
* Ventolin (1995)
* Donkey Rhubarb (1995)
* Girl/Boy (1996)
* Come to Daddy (1997)
* Analord 10 (2004)
* Computer Controlled Acoustic Instruments pt2 (2015)
* Cheetah (2016)
* Collapse (2018)
* London 14.09.2019 (2019)
* Manchester 20.09.2019 (2019)
* Peel Session 2 (2019)
* Blackbox Life Recorder 21f / In a Room7 F760 (2023)
* London 19.08.2023 (2023)

'''Зборнікі'''

* Classics (1995)
* 51/13 Aphex Singles Collection (1996)
* 26 Mixes for Cash (2003)
* Music from the Merch Desk (2016–2023) (2024)

=== AFX ===
'''Міні-альбомы'''

* Analogue Bubblebath Vol 3 (1992)
* Analogue Bubblebath 4 (1994)
* Analogue Bubblebath 5 (1995)
* Hangable Auto Bulb EP (1995)
* Hangable Auto Bulb EP.2 (1995)
* Analogue Bubblebath Vol 3.1 (1997)
* 2 Remixes by AFX (2001)
* Smojphace EP (2003)
* Analord (часткі 01–09, 11) (2005)
* AFX/LFO (2005)
* Orphaned Deejay Selek 2006–08 (2015)
* Houston, TX 12.17.16 (2016)
* London 03.06.17 (2017)
* Korg Trax+Tunings for Falling Asleep (2017)
* Orphans (2017)

'''Зборнікі'''

* ''Chosen Lords'' (2006)

=== Пад іншымі псеўданімамі ===
'''Polygon Window'''

* Surfing on Sine Waves (альбом, 1993)
* Quoth (міні-альбом, 1993)

'''Caustic Window'''

* ''Joyrex J4 EP''  (міні-альбом, 1992)
* ''Joyrex J5 EP'' (міні-альбом, 1992)
* ''Joyrex J9i'' (міні-альбом, 1993)
* ''Joyrex J9i (міні-альбом, 1993)''
* ''Compilation'' (зборнік, 1998)
* ''Caustic Window'' (альбом, 2014)

'''Power-Pill'''

* ''Pac-man'' (міні-альбом, 1992)

'''Bradley Strider'''

* ''Bradley's Robot'' (міні-альбом, 1993)

'''GAK'''

* ''GAK'' (міні-альбом, 1994)

'''The Tuss'''

* Confederation Trough (міні-альбом, 2007)
* Rushup Edge (альбом, 2007)

'''Mike &amp; Rich''' (з [[:en:Mike_Paradinas|Mike Paradinas]])

* ''Expert Knob Twiddlers'' (альбом, 1996)

{{зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Дыджэі]]</text>
      <sha1>r6bandtrtnn6hjglv3ileci6jdwcsgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кітайска-тайваньскі крызіс (2022)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>715210</id>
    <revision>
      <id>5197551</id>
      <parentid>5134125</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5197551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34982" sha1="hofhany4mv9kz5qq4fwswsuqpol4hqx" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт        = Кітайска-тайваньскі крызіс
|частка          = [[Другая халодная вайна]]
|выява           = China Taiwan Locator.svg
|памер           = 300px
|загаловак       = 
|дата            = з [[27 ліпеня]] па [[3 жніўня]] [[2022]]
|месца           = 
|прычына         = візіт Нэнсі Пэлосі на Тайвань
|вынік           = 
*• Пачатак ваенных вучэнняў НВАК у раёне Тайваня.
*• Рашучы пратэст МЗС КНР.
*• Санкцыі супраць Тайваня
*• Санкцыі супраць Нэнсі Пэлосі.
|змены           = 
|статус = 
|праціўнік1      = {{Сцяг|КНР}} [[Кітайская Народная Рэспубліка]] &lt;small&gt;([[Кантынентальны Кітай]])&lt;/small&gt;
|праціўнік2      = {{Сцяг|Тайвань}} [[Кітайская Рэспубліка]] &lt;small&gt;([[Тайвань (востраў)|Востраў Тайвань]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]
|праціўнік3      = 
|праціўнік4      = 
|камандзір1      = 
|камандзір2      = 
|камандзір3      = 
|камандзір4      = 
|сілы1           = 
|сілы2           = 
|сілы3           = 
|сілы4           = 
|страты1         = 
|страты2         = 
|страты3         = 
|страты4         = 
|агульныя страты = 
|заўвага         = 
|Commons         = 
}}
[[File:Nancy Pelosi at Taipei Songshan Airport.jpg|thumb|300px|Дэлегацыя на чале з [[Нэнсі Пэлосі]] ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]], 2 жніўня 2022 года.]]
'''Кітайска-тайваньскі крызіс 2022 года''' — абвастрэнне сітуацыі паміж [[КНР|Кітаем]] і [[Тайвань|Тайванем]] летам [[2022]] года, выкліканае запланаваным візітам спікера [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў ЗША]] 52-га склікання [[Нэнсі Пэлосі]] на Тайвань. На магчымасць такой паездкі ўлады Кітая адрэагавалі рэзка негатыўна&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|last=|date=2022-07-25|website=Reuters|title=China confirms warnings to U.S. on Pelosi's possible Taiwan visit|url=https://www.reuters.com/world/china/china-confirms-warnings-us-pelosis-possible-taiwan-visit-2022-07-25/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|date=2022-07-29|website=Financial Times|title=Pelosi’s Taiwan visit will inflame US-China crisis, analysts warn|url=https://www.ft.com/content/1ed04488-dbf6-44b1-910a-de04eb3b08e2}}&lt;/ref&gt;. У ходзе пачатку паездкі Пэлосі Кітай разгарнуў ваенныя сілы ў акваторыі правінцыі [[Фуцзянь]], якая мае водную мяжу з Тайванем&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/07/30/nensi-pelosi-kazhetsya-sobiralas-posetit-tayvan-kitayskiy-propagandist-prigrozil-chto-ee-samolet-budet-sbit|title=Нэнси Пелоси, кажется, собиралась посетить Тайвань. Китайский пропагандист пригрозил, что ее самолет будет сбит Лайнер спикера палаты представителей США приземлился на Гавайях|website=Meduza|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. [[ЗША]] таксама ўзмацнілі сваю ваенна-марскую прысутнасць у рэгіёне. Візіт Нэнсі Пэласі павінен быў суправаджаць [[USS Ronald Reagan (CVN-76)|авіяносец «Рональд Рэйган»]]. У выніку, запланаваная паездка была спачатку адкладзена&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/31/07/2022/62e5594b9a79472801836057|title=Как азиатское турне Пелоси обострило отношения США и Китая|website=РБК|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;, але затым усё ж здзейснена.

Крызіс вымусіў вышэйшых кіраўнікоў Кітая і ЗША загадзя правесці тэлефонную размову, падчас якой [[Джо Байдэн]] заявіў, што Злучаныя Штаты рашуча супраць любых спробаў у аднабаковым парадку змяніць статус Тайваня, а [[Сі Цзіньпін]], у сваю чаргу, заклікаў выконваць [[Палітыка аднаго Кітая|прынцып «адзінага Кітая»]]&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|website=BBC News Русская служба|title=Байден и Си Цзиньпин обменялись предупреждениями по поводу Тайваня|url=https://www.bbc.com/russian/news-62328908}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
=== Дыпламатычны пытанне === 
Да пачатку 1990-ых [[Тайвань (востраў)|востраў Тайвань]] знаходзіўся пад поўным кантролем [[кансерватызм|кансерватыўнай]] [[нацыяналізм|нацыяналістычнай]] партыі [[Гаміньдан]], якая супрацьстаяла [[Камуністычная партыя Кітая|камуністам]] і бегла з тэрыторыі [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] пасля разгрому ў [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайне]] ў 1949 годзе. Станам на 2022 год, урад Тайваня прэтэндаваў на суверэнітэт над усёй тэрыторыяй Кітая і да 1976 года займаў месца КНР у [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]]. Афіцыйна ён [[Палітычны статус Тайваня|прызнаны толькі некалькімі краінамі свету]], а з астатнімі падтрымлівае адносіны праз камерцыйныя і культурныя прадстаўніцтва. ЗША афіцыйна прытрымліваюцца палітыкі «адзінага Кітая» і не маюць дыпламатычных адносінаў з Тайванем. Пры гэтым з 1979 года ў дзяржаве дзейнічае [[Закон аб адносінах з Тайванем|закон, які дазваляе пастаўляць на востраў зброю для абароны]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

===Дэлегацыі ЗША===
У маі 1995 года [[Палата прадстаўнікоў ЗША]] пад старшынствам спікера [[Ньют Гінгрыч|Ньюта Гінгрыча]] пераважнай большасцю галасоў (396 супраць 0) прагаласавала за тое, каб запатрабаваць ад выканаўчай улады выдаць [[Віза|візу]] першаму ўраджэнцу Тайваня [[Лі Дэнхуэй|Лі Дэнхуэю]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.congress.gov/|title=EXPRESSING THE SENSE OF CONGRESS REGARDING A VISIT BY THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF CHINA ON TAIWAN|website=congress.gov|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У выніку, Лі наведаў Злучаныя Штаты ў чэрвені таго ж года. У сакавіку 1996-га ўрад накіраваў [[авіяносец|авіяносцы]] «[[USS Independence (CV-62)|Independence]]» і «[[USS Nimitz (CVN-68)|Nimitz]]» ва ўсходнія воды Тайваня на абарону першых прамых прэзідэнцкіх выбараў [[Кітайская Рэспубліка (Тайвань)|Кітайскай Рэспублікі]]. У красавіку 1997 года спікер Гінрыч асабіста ўзначаліў дэлегацыю, якая на спецыяльным самалёце [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] наведала Тайвань з візітам да Лі Дэнхуэя, першага дэмакратычна абранага [[Прэзідэнт Кітайскай Рэспублікі|прэзідэнта Кітайскай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-tw|url=https://www.president.gov.tw/NEWS/3979|title=總統接見美國聯邦眾議院議長金瑞契|website=www.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://english.president.gov.tw/NEWS/1034|title=Press Release from the Office of the President|website=english.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://tw.news.yahoo.com/%E9%9B%B2%E8%B1%B9-%E5%90%8C%E6%A1%86%E6%B0%91%E8%88%AA%E6%A9%9F-%E6%86%B2-%E7%A9%BA-%E7%89%B9%E6%88%B0%E9%98%BB%E6%95%B5-113945359.html|title=雲豹「同框民航機」 憲、空、特戰阻敵「奪松機」|website=tw.news.yahoo.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе [[Закон аб паездках на Тайвань]], накіраваны на садзейнічанне абмену на высокім узроўні паміж Тайванем і Злучанымі Штатамі, быў прыняты Палатай прадстаўнікоў пад старшынствам спікера [[Нэнсі Пэлосі]], а затым ухвалены [[Сенат ЗША|Сенатам]] і падпісаны [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам]] [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].

У красавіку 2019 года [[Пол Раян]], кандыдат у [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|віцэ-прэзідэнты]] ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]] у 2012 годзе, што сыходзіў з пасады спікера Палаты прадстаўнікоў, узначаліў дэлегацыю, якая наведала Тайвань для святкавання 40-годдзя прыняцця ЗША [[Закон аб адносінах з Тайванем|Закона аб адносінах з Тайванем]] і сустрэчы з прэзідэнтам Кітайскай Рэспублікі [[Цай Інвэнь]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-tw|url=https://www.president.gov.tw/News/24276|title=接見美前議長萊恩 總統盼臺美共同打造和平、穩定、開放、繁榮的印太地區|website=www.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 2020 года міністр аховы здароўя [[Алекс Азар]] узначаліў дэлегацыю на Тайвань на спецыяльным самалёце ВПС ЗША для сустрэчы з прэзідэнтам Цай Інвэнь ад імя прэзідэнта ЗША Дональда Трампа, каб ушанаваць памяць нядаўна памерлага «бацькі дэмакратыі на Тайвані», былога прэзідэнта Лі Дэнхуэя, а таксама каб наведаць Міністэрства замежных спраў Тайваня і Міністэрства аховы здароўя і сацыяльнага забеспячэння Тайваня, з мэтай абмяняцца думкамі з медыцынскім персаналам, экспертамі і навукоўцамі аб барацьбе супраць [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-hk|url=https://www.rfa.org/cantonese/news/htm/tw-azar-08062020060714.html|title=美國衛生部長阿札爾敲定周日訪台 將代表特朗普總統晉見蔡英文|website=Radio Free Asia|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У чэрвені 2021 года тры сенатары наведалі Тайвань на транспартным самалёце ВПС ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.appledaily.com.tw/politics/20210606/Y3VEH4OCXZHATL5K7F7WCE6QWY/|title=美跨黨派3參議員帶來好消息！搭軍機抵台比讚 宣布捐贈台灣75萬劑疫苗（不斷更新）｜蘋果新聞網｜蘋果日報|website=AppleDaily|date=2021-06-06|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2021 чатыры сенатары і два кангрэсмены наведалі востраў на самалёце прадстаўніцкага класа [[Ваенна-марскія сілы ЗША|ВМС ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voacantonese.com/a/jet-carrying-US-senators-congressmen-makes-surprise-visit-to-Taiwan-20211109/6307346.html|title=乘搭美國軍機 美國聯邦參眾議員突訪台灣 五角大樓稱符合慣例|website=美國之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2022 пяць сенатараў, у тым ліку старшыня Камітэта па замежных справах Федэральнага сената, і адзін член Палаты прадстаўнікоў наведалі Тайвань на спецыяльным самалёце ВПС ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant|url=https://www.mirrormedia.mg/story/20220414edi049/|title=美參議院外委會主席搭空軍專機抵台 蔡總統15日接見|website=鏡週刊 Mirror Media|date=2022-04-14|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

== Ход падзей ==
27 ліпеня Упраўленне марской бяспекі правінцыі [[Гуандун]] выпусціла аб’яву аб забароне плавання ў моры, па прычыне ваенных вучэнняў у пазначаным раёне ў заходніх водах [[Хайнань(праліў)|праліва Хайнань]] 29 і 30 ліпеня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cctv.com/2022/07/28/ARTItmOzE3VWkiyb982fZnyT220728.shtml|title=广东海事局发布航行警告：南海部分海域将进行军事演习|author=戴萌萌|website=news.cctv.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня тайваньская газета [[Liberty Times]] паведаміла, што ваенны самалёт [[Народна-вызваленчая армія Кітая|НВАК]] тройчы ўваходзіў у тайваньскую «апазнавальную зону супрацьпаветранай абароны» (паўднёва-заходняя паветраная прастора) а 6:42, 06:43, 07:40. Тайваньскія ВПС былі ў паветры ў стане [[баявая гатоўнасць|баявой гатоўнасці]] і транслявалі выгнанне кітайскага самалёта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wappass.baidu.com/static/captcha/tuxing.html?ak=572be823e2f50ea759a616c060d6b9f1&amp;backurl=https%3A%2F%2Fmbd.baidu.com%2Fnewspage%2Fdata%2Flandingsuper%3Fthird%3Dbaijiahao%26baijiahao_id%3D1739655473727744197%26wfr%3Dspider%26c_source%3Dkunlun&amp;timestamp=1659357221&amp;signature=7148ca9720710f03b919682f0c22ac86|title=百度安全验证|website=wappass.baidu.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень [[Белы дом]] заявіў, што калі Пэлосі наведае востраў падчас свайго турнэ па Азіі, у Кітая і ЗША не будзе прычын «ваяваць»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/white-house-no-need-for-tensions-if-pelosi-visits-taiwan-20220729/6679698.html|title=白宫：佩洛西议长若访台湾，没理由“动手打起来”|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 

30 ліпеня Нэнсі Пэлосі накіравалася ў Тайвань&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rtvi.com/news/pelosi-vyletela-v-aziyu-vizit-na-tajvan-poka-pod-voprosom/|title=Пелоси вылетела в Азию. Визит на Тайвань пока под вопросом|website=RTVI|date=2022-07-30|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У сервісе [[Flightradar24]] за яе палётам назірала каля 50 тыс. карыстальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fontanka.ru/2022/07/30/71530082/|title=За полетом самолета Пелоси наблюдают почти 50 тысяч человек|website=fontanka.ru - новости Санкт-Петербурга|date=2022-07-30|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 30 ліпеня [[Народна-вызваленчая армія Кітая]] адкрыла агонь у водах ля правінцыі Фуцзянь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://taiwan.huanqiu.com/article/492BiVQEACZ|title=台媒：大陆今在福建平潭附近水域实弹训练，“警告意味浓”|website=taiwan.huanqiu.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. З 30 па 31 ліпеня ваенна-марскі флот і авіяцыя на Паўднёвым і Усходнім ТВД правялі шэраг баявых вучэнняў з высадкай [[дэсант|дэсанту]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_19253217|title=东部、南部战区接连发布实弹演练通告，涉及海航和登陆舰部队_澎湃防务_澎湃新闻-The Paper|website=www.thepaper.cn|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

31 ліпеня рэйс са спікерам зрабіў пасадку на [[Гаваі|Гаваях]]. Ужо раніцай таго ж дня Пэлосі, якая знаходзілася на спецыяльным самалёце ВПС ЗША, выклала 4 твіты запар па шляху ў Азію. Усе твіты былі аб унутраных медыцынскіх праблемах у Злучаных Штатах, Тайвань у іх не згадваўся&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.takefoto.cn/news/2022/07/31/10126332.shtml|title=亚洲行途中佩洛西连发4条推特，没有提台湾_北晚在线|website=m.takefoto.cn|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня ЗША пачалі перамяшчаць самалёты і авіяносцы бліжэй да Тайваню&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2022/08/01/ssha-nachali-peremeshhat-samolety-i-avianoscy-blizhe-k-tayvanyu.html|title=США начали перемещать самолеты и авианосцы ближе к Тайваню|website=www.mk.ru|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень, па паведамленні Мінабароны Тайваня, чатыры самалёты ВПС Кітая ўвайшлі ў апазнавальную зону [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Тайваня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15360753|title=В Тайбэе заявили, что четыре истребителя Китая вошли в зону ПВО Тайваня|website=tass.ru|date=2022-08-01|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

2 жніўня ў [[СМІ]] пачалі з’яўляцца звесткі аб непацверджаных баявых кантактах паміж знішчальнікамі ВПС Тайваня і НВАК&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/world/49105393-live-nensi-pelosi-sdelala-pervoe-zayavlenie-na-tayvane/ LIVE: Ненси Пелоси сделала первое заявление на Тайване]&lt;/ref&gt;. Адначасова самолёт Нэнсі Поласі бесперашкодна прызямліўся ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]]. Пасля пасадкі Усходняя зона камандавання арміі КНР паведаміла, што ўвечары пачне серыю ваенных аперацый каля вострава. Яны ўключалі, апроч іншага, баявую стральбу на далёкія дыстанцыі ў Тайваньскім праліве і выпрабаванне ракеты з няядзернай баявой часткай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220802/kitaya-1806761789.html|title=СМИ: армия Китая проведет военные операции около Тайваня во вторник вечером|author=Р. И. А. Новости|website=РИА Новости|date=20220802T1835|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;.

3 жніўня а 18:00 Пэлосі пакінула Тайвань&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Rhoda Kwan|author2=Jennifer Jett|date=2022-08-03|title=Pelosi departs Taiwan as furious China holds military drills|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2022/08/03/pelosi-departs-taiwan-as-furious-china-holds-military-drills.html|access-date=2022-08-04|archive-date=2022-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072902/https://www.cnbc.com/2022/08/03/pelosi-departs-taiwan-as-furious-china-holds-military-drills.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==
=== Тайвань ===
7 красавіка 2022 года старшыня [[Заканадаўчы Юань|Заканадаўчага Юаня]] Ю Сікун заявіў, што візіт Пэлосі на востраў будзе мець вялікае значэнне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/2129369|title=傳裴洛西將訪台 游錫堃：具重大意義相當歡迎|website=Rti 中央廣播電臺|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 27 ліпеня [[Прэм’ер-міністр Кітайскай Рэспублікі|прэм’ер-міністр Тайваня]] [[Су Чжэньчан]] выказаў падзяку спікеру за яе падтрымку і дабрыню ў адносінах да яго дзяржавы на працягу многіх гадоў. Ён павітаў любых замежных дружалюбных гасцей, якія наведваюць Тайвань, таму ўрад прыме ўсе неабходныя меры для ажыццяўлення візіту&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.cna.com.tw/news/aipl/202207270232.aspx|title=裴洛西訪台？ 蘇貞昌：若有外賓來訪會做最好安排 {{!}} 政治 {{!}} 中央社 CNA|website=www.cna.com.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

[[Ван Дзінюй]], дэпутат ад [[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя|Дэмакратычнай прагрэсіўнай партыі]], заявіў, што асноўнае правіла амерыканскай дыпламатыі ў адносінах з Тайванем заключаецца ў тым, што запалохвання Кітая не могуць быць фактарам, якія ўплываюць на тайваньска-амерыканскія адносіны&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://newtalk.tw/news/view/2022-07-21/788943|title=拜登憂裴洛西訪台？綠委：台美往來不該由惡棍鄰居決定 {{!}} 政治|website=Newtalk新聞|date=2022-07-21|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. Як адзначала [[Лін Цзін’і]], член Камітэта па замежных справах і нацыянальнай абароне Заканадаўчага Юаня, Кітайская Рэспубліка да гэтага часу ніколі не рабіла ніякіх правакацыйных дзеянняў, накіраваных на падрыў рэгіянальнага свету, таму кантынентальнаму Кітаю не варта пагражаць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/2139979|title=拜習通話觸及台海 綠委批中方擋裴洛西訪台違背民主|website=Rti 中央廣播電臺|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

Хуан Юйцзюнь, намеснік дырэктара міжнароднага аддзела кітайскага Гаміньдана і намеснік прадстаўніка ў ЗША, заявіў у інтэрв’ю «[[Голас Амерыкі|Голасу Амерыкі]]», што Гаміньдан «вітае наведванне Тайваня любымі палітычнымі дзеячамі ЗША з мэтай прасоўвання амерыкана-тайваньскіх адносін», але таксама спадзяецца, што гэты візіт не закране [[Тайваньскі праліў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/experts-said-pelosi-will-be-escorted-by-f22-squadron-if-visit-taiwan-crisis-unlikely-20220728/6678585.html|title=北京就佩洛西访台发出威胁，专家：若成行美军或派战机护送到松山机场|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

Падчас разгару крызісу ўлады всотрава пачалі праводзіць ваенныя вучэнні, каб падрыхтавацца да магчымага ўварвання Кітайскай Народнай Рэспублікі. Пры гэтым упершыню за 45 гадоў грамадзянскія асобы падчас вучэнняў масава адпраўляліся ў бамбасховішчы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=6NBxQSZ6Dso|title=Как Тайвань готовится к возможному вторжению Китая|author=DW на русском|website=YouTube|date=2022-07-29|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

=== КНР ===
29 ліпеня ў афіцыйным акаўнце 80-й Народна-вызваленчай арміі Кітая ў [[Sina Weibo]] з’явіўся пост: «Рыхтуйцеся да вайны!»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/07/29/18227054.shtml|title=Руководство армии Китая в соцсетях призвало солдат готовиться к войне|author=Андрей Морозов|website=gazeta.ru|date=2022-07-29}}&lt;/ref&gt;.

30 ліпеня акаўнт у [[Твітэр|Твітэры]] [[Ху Сіцынь]], былога галоўнага рэдактара кітайскага дзяржаўнага СМІ «[[Хуаньцю шыбаа]]», вядомага сваёй рэзкай нацыяналістычнай пазіцыяй, быў заблакаваны пасля таго, як ён напісаў у Твітэры, заклікі, адрасаваныя Народна-вызваленчай арміі, збіць самалёт Нэнсі Пэлосі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/chinese-nationalist-commentator-deletes-pelosi-tweet-after-twitter-blocks-account-20220730/6680225.html|title=胡锡进威胁击落佩洛西访台座机后推特账号被封，自称为解除封锁而删除贴文|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня Усходняя зона баявога камандавання Народна-вызваленчай арміі Кітая заявіла, што «пахавае праціўніка» і паказала відэа з ваеннымі вучэннямі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/08/01/18242132.shtml|title=Народно-освободительная армия Китая пообещала «похоронить вторгшегося противника»|author=Дмитрий Каверин|website=gazeta.ru|date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Іншыя ===
[[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў Расіі]] [[Сяргей Лаўроў]] заявіў, што візіт Пэлосі на Тайвань быў выкліканы жаданнем ЗША даказаць сваю «беспакаранасць і беззаконне». Афіцыйны прадстаўнік МЗС [[Марыя Уладзіміраўна Захарава|Марыя Захарава]], у сваю чаргу дадала, што «абсалютная катастрофа», якую «ЗША стварылі вакол [[Украіна|Украіны]]», і звязаны з гэтым правал на еўрапейскім кірунку, сталі тупіком, якія запатрабавалі рэзкай змены інфармацыйнай парадыгмы, што і зрабіла Пэлосі&lt;ref&gt;[http://dx.doi.org/10.47689/innovations-in-edu-vol-iss1-pp161-162 Информация как основа формирования информационно-коммуникационного пространства]&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ==
1 жніўня, перад візітам Пелосі, Кітай забараніў пастаўкі больш чым 100 тайваньскім экспарцёрам прадуктаў харчавання&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China Slaps Export Ban on 100 Taiwan Brands Before Pelosi Visit&quot;|author=Cindy Wang|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-02/china-slaps-export-ban-on-100-taiwan-brands-before-pelosi-visit|website=Bloomberg|date=2022-08-02|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;.

3 жніўня [[Міністэрства камерцыі Кітайскай Народнай Рэспублікі]] таксама ўвяло [[эканамічныя санкцыі]] супраць Тайваня, прыпыніўшы экспарт пяску, і імпарт тайваньскіх прадуктаў, такіх як садавіна ці рыба&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;商务部新闻发言人就暂停天然砂对台湾地区出口答记者问&quot;|url=http://www.mofcom.gov.cn/article/syxwfb/202208/20220803337886.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-03|lang=zh|access-date=6 жніўня 2022|archive-date=4 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804024945/http://www.mofcom.gov.cn/article/syxwfb/202208/20220803337886.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China ramps up trade sanctions on Taiwan in wake of Nancy Pelosi's visit, bans sand exports, fruit and fish imports&quot;|url=https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3187544/china-ramps-trade-sanctions-taiwan-wake-nancy-pelosis-visit|website=South China Morning Post|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай приостановит поставки одного товара на Тайвань&quot;|url=https://lenta.ru/news/2022/08/03/pesok/|website=[[Lenta.ru]]|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай приостановил импорт цитрусовых и двух видов рыбы из Тайваня&quot;|url=https://lenta.ru/news/2022/08/03/limony/|website=Lenta.ru|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня [[Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі]] аб’явіла аб санкцыях супраць Пелосі і яе бліжэйшых сваякоў у адказ на яе візіт на Тайвань&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China sanctions Pelosi over 'provocative' visit to Taiwan&quot;|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571|website=Channel NewsAsia|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|archive-date=5 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805111906/https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220805111906/https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571 |archivedate=5 жніўня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай вводит санкции против Пелоси и ее родственников&quot;|url=https://www.interfax.ru/world/855428|website=Интерфакс|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;. Міністэрства таксама прыпыніла каналы супрацоўніцтва з ЗША па некалькіх напрамках, уключаючы дыялог паміж ваеннымі кіраўнікамі, дапамогу ў крымінальна-судовай сферы, барацьбу з міжнароднымі злачынствамі і перамовы па змене клімату&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;外交部宣布针对佩洛西窜台反制措施&quot;|url=https://www.mfa.gov.cn/zyxw/202208/t20220805_10735604.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|lang=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай объявил о прекращении диалога с США по линии военных и по климату&quot;|url=https://www.interfax.ru/world/855461|website=Интерфакс|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Міністэрства выказала пратэст у сувязі з заявамі па Тайваню, зробленымі міністрамі замежных спраў краін «[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]» і старэйшым прадстаўніком [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] па замежных справах і палітыцы бяспекі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;外交部就加拿大参与七国集团错误涉台声明提出严正交涉&quot;|url=https://www.mfa.gov.cn/wjbxw_new/202208/t20220805_10735516.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|lang=zh}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Сербска-косаўскі крызіс (2022)]]
{{Зноскі}}
[[Катэгорыя:Жнівень 2022 года]] 
[[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]]
[[Катэгорыя:2022 год у палітыцы]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]]</text>
      <sha1>hofhany4mv9kz5qq4fwswsuqpol4hqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197552</id>
      <parentid>5197551</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дыпламатычны пытанне */</comment>
      <origin>5197552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34984" sha1="2owhh55dwprc3e14cu1dp8nl578ovti" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт        = Кітайска-тайваньскі крызіс
|частка          = [[Другая халодная вайна]]
|выява           = China Taiwan Locator.svg
|памер           = 300px
|загаловак       = 
|дата            = з [[27 ліпеня]] па [[3 жніўня]] [[2022]]
|месца           = 
|прычына         = візіт Нэнсі Пэлосі на Тайвань
|вынік           = 
*• Пачатак ваенных вучэнняў НВАК у раёне Тайваня.
*• Рашучы пратэст МЗС КНР.
*• Санкцыі супраць Тайваня
*• Санкцыі супраць Нэнсі Пэлосі.
|змены           = 
|статус = 
|праціўнік1      = {{Сцяг|КНР}} [[Кітайская Народная Рэспубліка]] &lt;small&gt;([[Кантынентальны Кітай]])&lt;/small&gt;
|праціўнік2      = {{Сцяг|Тайвань}} [[Кітайская Рэспубліка]] &lt;small&gt;([[Тайвань (востраў)|Востраў Тайвань]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]
|праціўнік3      = 
|праціўнік4      = 
|камандзір1      = 
|камандзір2      = 
|камандзір3      = 
|камандзір4      = 
|сілы1           = 
|сілы2           = 
|сілы3           = 
|сілы4           = 
|страты1         = 
|страты2         = 
|страты3         = 
|страты4         = 
|агульныя страты = 
|заўвага         = 
|Commons         = 
}}
[[File:Nancy Pelosi at Taipei Songshan Airport.jpg|thumb|300px|Дэлегацыя на чале з [[Нэнсі Пэлосі]] ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]], 2 жніўня 2022 года.]]
'''Кітайска-тайваньскі крызіс 2022 года''' — абвастрэнне сітуацыі паміж [[КНР|Кітаем]] і [[Тайвань|Тайванем]] летам [[2022]] года, выкліканае запланаваным візітам спікера [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў ЗША]] 52-га склікання [[Нэнсі Пэлосі]] на Тайвань. На магчымасць такой паездкі ўлады Кітая адрэагавалі рэзка негатыўна&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|last=|date=2022-07-25|website=Reuters|title=China confirms warnings to U.S. on Pelosi's possible Taiwan visit|url=https://www.reuters.com/world/china/china-confirms-warnings-us-pelosis-possible-taiwan-visit-2022-07-25/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|date=2022-07-29|website=Financial Times|title=Pelosi’s Taiwan visit will inflame US-China crisis, analysts warn|url=https://www.ft.com/content/1ed04488-dbf6-44b1-910a-de04eb3b08e2}}&lt;/ref&gt;. У ходзе пачатку паездкі Пэлосі Кітай разгарнуў ваенныя сілы ў акваторыі правінцыі [[Фуцзянь]], якая мае водную мяжу з Тайванем&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/07/30/nensi-pelosi-kazhetsya-sobiralas-posetit-tayvan-kitayskiy-propagandist-prigrozil-chto-ee-samolet-budet-sbit|title=Нэнси Пелоси, кажется, собиралась посетить Тайвань. Китайский пропагандист пригрозил, что ее самолет будет сбит Лайнер спикера палаты представителей США приземлился на Гавайях|website=Meduza|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. [[ЗША]] таксама ўзмацнілі сваю ваенна-марскую прысутнасць у рэгіёне. Візіт Нэнсі Пэласі павінен быў суправаджаць [[USS Ronald Reagan (CVN-76)|авіяносец «Рональд Рэйган»]]. У выніку, запланаваная паездка была спачатку адкладзена&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/31/07/2022/62e5594b9a79472801836057|title=Как азиатское турне Пелоси обострило отношения США и Китая|website=РБК|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;, але затым усё ж здзейснена.

Крызіс вымусіў вышэйшых кіраўнікоў Кітая і ЗША загадзя правесці тэлефонную размову, падчас якой [[Джо Байдэн]] заявіў, што Злучаныя Штаты рашуча супраць любых спробаў у аднабаковым парадку змяніць статус Тайваня, а [[Сі Цзіньпін]], у сваю чаргу, заклікаў выконваць [[Палітыка аднаго Кітая|прынцып «адзінага Кітая»]]&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|website=BBC News Русская служба|title=Байден и Си Цзиньпин обменялись предупреждениями по поводу Тайваня|url=https://www.bbc.com/russian/news-62328908}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
=== Дыпламатычнае пытанне === 
Да пачатку 1990-ых [[Тайвань (востраў)|востраў Тайвань]] знаходзіўся пад поўным кантролем [[кансерватызм|кансерватыўнай]] [[нацыяналізм|нацыяналістычнай]] партыі [[Гаміньдан]], якая супрацьстаяла [[Камуністычная партыя Кітая|камуністам]] і бегла з тэрыторыі [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] пасля разгрому ў [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайне]] ў 1949 годзе. Станам на 2022 год, урад Тайваня прэтэндаваў на суверэнітэт над усёй тэрыторыяй Кітая і да 1976 года займаў месца КНР у [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]]. Афіцыйна ён [[Палітычны статус Тайваня|прызнаны толькі некалькімі краінамі свету]], а з астатнімі падтрымлівае адносіны праз камерцыйныя і культурныя прадстаўніцтва. ЗША афіцыйна прытрымліваюцца палітыкі «адзінага Кітая» і не маюць дыпламатычных адносінаў з Тайванем. Пры гэтым з 1979 года ў дзяржаве дзейнічае [[Закон аб адносінах з Тайванем|закон, які дазваляе пастаўляць на востраў зброю для абароны]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

===Дэлегацыі ЗША===
У маі 1995 года [[Палата прадстаўнікоў ЗША]] пад старшынствам спікера [[Ньют Гінгрыч|Ньюта Гінгрыча]] пераважнай большасцю галасоў (396 супраць 0) прагаласавала за тое, каб запатрабаваць ад выканаўчай улады выдаць [[Віза|візу]] першаму ўраджэнцу Тайваня [[Лі Дэнхуэй|Лі Дэнхуэю]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.congress.gov/|title=EXPRESSING THE SENSE OF CONGRESS REGARDING A VISIT BY THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF CHINA ON TAIWAN|website=congress.gov|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У выніку, Лі наведаў Злучаныя Штаты ў чэрвені таго ж года. У сакавіку 1996-га ўрад накіраваў [[авіяносец|авіяносцы]] «[[USS Independence (CV-62)|Independence]]» і «[[USS Nimitz (CVN-68)|Nimitz]]» ва ўсходнія воды Тайваня на абарону першых прамых прэзідэнцкіх выбараў [[Кітайская Рэспубліка (Тайвань)|Кітайскай Рэспублікі]]. У красавіку 1997 года спікер Гінрыч асабіста ўзначаліў дэлегацыю, якая на спецыяльным самалёце [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] наведала Тайвань з візітам да Лі Дэнхуэя, першага дэмакратычна абранага [[Прэзідэнт Кітайскай Рэспублікі|прэзідэнта Кітайскай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-tw|url=https://www.president.gov.tw/NEWS/3979|title=總統接見美國聯邦眾議院議長金瑞契|website=www.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://english.president.gov.tw/NEWS/1034|title=Press Release from the Office of the President|website=english.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://tw.news.yahoo.com/%E9%9B%B2%E8%B1%B9-%E5%90%8C%E6%A1%86%E6%B0%91%E8%88%AA%E6%A9%9F-%E6%86%B2-%E7%A9%BA-%E7%89%B9%E6%88%B0%E9%98%BB%E6%95%B5-113945359.html|title=雲豹「同框民航機」 憲、空、特戰阻敵「奪松機」|website=tw.news.yahoo.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе [[Закон аб паездках на Тайвань]], накіраваны на садзейнічанне абмену на высокім узроўні паміж Тайванем і Злучанымі Штатамі, быў прыняты Палатай прадстаўнікоў пад старшынствам спікера [[Нэнсі Пэлосі]], а затым ухвалены [[Сенат ЗША|Сенатам]] і падпісаны [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам]] [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].

У красавіку 2019 года [[Пол Раян]], кандыдат у [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|віцэ-прэзідэнты]] ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]] у 2012 годзе, што сыходзіў з пасады спікера Палаты прадстаўнікоў, узначаліў дэлегацыю, якая наведала Тайвань для святкавання 40-годдзя прыняцця ЗША [[Закон аб адносінах з Тайванем|Закона аб адносінах з Тайванем]] і сустрэчы з прэзідэнтам Кітайскай Рэспублікі [[Цай Інвэнь]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-tw|url=https://www.president.gov.tw/News/24276|title=接見美前議長萊恩 總統盼臺美共同打造和平、穩定、開放、繁榮的印太地區|website=www.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 2020 года міністр аховы здароўя [[Алекс Азар]] узначаліў дэлегацыю на Тайвань на спецыяльным самалёце ВПС ЗША для сустрэчы з прэзідэнтам Цай Інвэнь ад імя прэзідэнта ЗША Дональда Трампа, каб ушанаваць памяць нядаўна памерлага «бацькі дэмакратыі на Тайвані», былога прэзідэнта Лі Дэнхуэя, а таксама каб наведаць Міністэрства замежных спраў Тайваня і Міністэрства аховы здароўя і сацыяльнага забеспячэння Тайваня, з мэтай абмяняцца думкамі з медыцынскім персаналам, экспертамі і навукоўцамі аб барацьбе супраць [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-hk|url=https://www.rfa.org/cantonese/news/htm/tw-azar-08062020060714.html|title=美國衛生部長阿札爾敲定周日訪台 將代表特朗普總統晉見蔡英文|website=Radio Free Asia|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У чэрвені 2021 года тры сенатары наведалі Тайвань на транспартным самалёце ВПС ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.appledaily.com.tw/politics/20210606/Y3VEH4OCXZHATL5K7F7WCE6QWY/|title=美跨黨派3參議員帶來好消息！搭軍機抵台比讚 宣布捐贈台灣75萬劑疫苗（不斷更新）｜蘋果新聞網｜蘋果日報|website=AppleDaily|date=2021-06-06|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2021 чатыры сенатары і два кангрэсмены наведалі востраў на самалёце прадстаўніцкага класа [[Ваенна-марскія сілы ЗША|ВМС ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voacantonese.com/a/jet-carrying-US-senators-congressmen-makes-surprise-visit-to-Taiwan-20211109/6307346.html|title=乘搭美國軍機 美國聯邦參眾議員突訪台灣 五角大樓稱符合慣例|website=美國之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2022 пяць сенатараў, у тым ліку старшыня Камітэта па замежных справах Федэральнага сената, і адзін член Палаты прадстаўнікоў наведалі Тайвань на спецыяльным самалёце ВПС ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant|url=https://www.mirrormedia.mg/story/20220414edi049/|title=美參議院外委會主席搭空軍專機抵台 蔡總統15日接見|website=鏡週刊 Mirror Media|date=2022-04-14|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

== Ход падзей ==
27 ліпеня Упраўленне марской бяспекі правінцыі [[Гуандун]] выпусціла аб’яву аб забароне плавання ў моры, па прычыне ваенных вучэнняў у пазначаным раёне ў заходніх водах [[Хайнань(праліў)|праліва Хайнань]] 29 і 30 ліпеня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cctv.com/2022/07/28/ARTItmOzE3VWkiyb982fZnyT220728.shtml|title=广东海事局发布航行警告：南海部分海域将进行军事演习|author=戴萌萌|website=news.cctv.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня тайваньская газета [[Liberty Times]] паведаміла, што ваенны самалёт [[Народна-вызваленчая армія Кітая|НВАК]] тройчы ўваходзіў у тайваньскую «апазнавальную зону супрацьпаветранай абароны» (паўднёва-заходняя паветраная прастора) а 6:42, 06:43, 07:40. Тайваньскія ВПС былі ў паветры ў стане [[баявая гатоўнасць|баявой гатоўнасці]] і транслявалі выгнанне кітайскага самалёта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wappass.baidu.com/static/captcha/tuxing.html?ak=572be823e2f50ea759a616c060d6b9f1&amp;backurl=https%3A%2F%2Fmbd.baidu.com%2Fnewspage%2Fdata%2Flandingsuper%3Fthird%3Dbaijiahao%26baijiahao_id%3D1739655473727744197%26wfr%3Dspider%26c_source%3Dkunlun&amp;timestamp=1659357221&amp;signature=7148ca9720710f03b919682f0c22ac86|title=百度安全验证|website=wappass.baidu.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень [[Белы дом]] заявіў, што калі Пэлосі наведае востраў падчас свайго турнэ па Азіі, у Кітая і ЗША не будзе прычын «ваяваць»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/white-house-no-need-for-tensions-if-pelosi-visits-taiwan-20220729/6679698.html|title=白宫：佩洛西议长若访台湾，没理由“动手打起来”|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 

30 ліпеня Нэнсі Пэлосі накіравалася ў Тайвань&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rtvi.com/news/pelosi-vyletela-v-aziyu-vizit-na-tajvan-poka-pod-voprosom/|title=Пелоси вылетела в Азию. Визит на Тайвань пока под вопросом|website=RTVI|date=2022-07-30|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У сервісе [[Flightradar24]] за яе палётам назірала каля 50 тыс. карыстальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fontanka.ru/2022/07/30/71530082/|title=За полетом самолета Пелоси наблюдают почти 50 тысяч человек|website=fontanka.ru - новости Санкт-Петербурга|date=2022-07-30|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 30 ліпеня [[Народна-вызваленчая армія Кітая]] адкрыла агонь у водах ля правінцыі Фуцзянь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://taiwan.huanqiu.com/article/492BiVQEACZ|title=台媒：大陆今在福建平潭附近水域实弹训练，“警告意味浓”|website=taiwan.huanqiu.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. З 30 па 31 ліпеня ваенна-марскі флот і авіяцыя на Паўднёвым і Усходнім ТВД правялі шэраг баявых вучэнняў з высадкай [[дэсант|дэсанту]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_19253217|title=东部、南部战区接连发布实弹演练通告，涉及海航和登陆舰部队_澎湃防务_澎湃新闻-The Paper|website=www.thepaper.cn|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

31 ліпеня рэйс са спікерам зрабіў пасадку на [[Гаваі|Гаваях]]. Ужо раніцай таго ж дня Пэлосі, якая знаходзілася на спецыяльным самалёце ВПС ЗША, выклала 4 твіты запар па шляху ў Азію. Усе твіты былі аб унутраных медыцынскіх праблемах у Злучаных Штатах, Тайвань у іх не згадваўся&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.takefoto.cn/news/2022/07/31/10126332.shtml|title=亚洲行途中佩洛西连发4条推特，没有提台湾_北晚在线|website=m.takefoto.cn|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня ЗША пачалі перамяшчаць самалёты і авіяносцы бліжэй да Тайваню&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2022/08/01/ssha-nachali-peremeshhat-samolety-i-avianoscy-blizhe-k-tayvanyu.html|title=США начали перемещать самолеты и авианосцы ближе к Тайваню|website=www.mk.ru|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень, па паведамленні Мінабароны Тайваня, чатыры самалёты ВПС Кітая ўвайшлі ў апазнавальную зону [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Тайваня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15360753|title=В Тайбэе заявили, что четыре истребителя Китая вошли в зону ПВО Тайваня|website=tass.ru|date=2022-08-01|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

2 жніўня ў [[СМІ]] пачалі з’яўляцца звесткі аб непацверджаных баявых кантактах паміж знішчальнікамі ВПС Тайваня і НВАК&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/world/49105393-live-nensi-pelosi-sdelala-pervoe-zayavlenie-na-tayvane/ LIVE: Ненси Пелоси сделала первое заявление на Тайване]&lt;/ref&gt;. Адначасова самолёт Нэнсі Поласі бесперашкодна прызямліўся ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]]. Пасля пасадкі Усходняя зона камандавання арміі КНР паведаміла, што ўвечары пачне серыю ваенных аперацый каля вострава. Яны ўключалі, апроч іншага, баявую стральбу на далёкія дыстанцыі ў Тайваньскім праліве і выпрабаванне ракеты з няядзернай баявой часткай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220802/kitaya-1806761789.html|title=СМИ: армия Китая проведет военные операции около Тайваня во вторник вечером|author=Р. И. А. Новости|website=РИА Новости|date=20220802T1835|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;.

3 жніўня а 18:00 Пэлосі пакінула Тайвань&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Rhoda Kwan|author2=Jennifer Jett|date=2022-08-03|title=Pelosi departs Taiwan as furious China holds military drills|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2022/08/03/pelosi-departs-taiwan-as-furious-china-holds-military-drills.html|access-date=2022-08-04|archive-date=2022-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072902/https://www.cnbc.com/2022/08/03/pelosi-departs-taiwan-as-furious-china-holds-military-drills.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==
=== Тайвань ===
7 красавіка 2022 года старшыня [[Заканадаўчы Юань|Заканадаўчага Юаня]] Ю Сікун заявіў, што візіт Пэлосі на востраў будзе мець вялікае значэнне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/2129369|title=傳裴洛西將訪台 游錫堃：具重大意義相當歡迎|website=Rti 中央廣播電臺|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 27 ліпеня [[Прэм’ер-міністр Кітайскай Рэспублікі|прэм’ер-міністр Тайваня]] [[Су Чжэньчан]] выказаў падзяку спікеру за яе падтрымку і дабрыню ў адносінах да яго дзяржавы на працягу многіх гадоў. Ён павітаў любых замежных дружалюбных гасцей, якія наведваюць Тайвань, таму ўрад прыме ўсе неабходныя меры для ажыццяўлення візіту&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.cna.com.tw/news/aipl/202207270232.aspx|title=裴洛西訪台？ 蘇貞昌：若有外賓來訪會做最好安排 {{!}} 政治 {{!}} 中央社 CNA|website=www.cna.com.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

[[Ван Дзінюй]], дэпутат ад [[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя|Дэмакратычнай прагрэсіўнай партыі]], заявіў, што асноўнае правіла амерыканскай дыпламатыі ў адносінах з Тайванем заключаецца ў тым, што запалохвання Кітая не могуць быць фактарам, якія ўплываюць на тайваньска-амерыканскія адносіны&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://newtalk.tw/news/view/2022-07-21/788943|title=拜登憂裴洛西訪台？綠委：台美往來不該由惡棍鄰居決定 {{!}} 政治|website=Newtalk新聞|date=2022-07-21|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. Як адзначала [[Лін Цзін’і]], член Камітэта па замежных справах і нацыянальнай абароне Заканадаўчага Юаня, Кітайская Рэспубліка да гэтага часу ніколі не рабіла ніякіх правакацыйных дзеянняў, накіраваных на падрыў рэгіянальнага свету, таму кантынентальнаму Кітаю не варта пагражаць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/2139979|title=拜習通話觸及台海 綠委批中方擋裴洛西訪台違背民主|website=Rti 中央廣播電臺|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

Хуан Юйцзюнь, намеснік дырэктара міжнароднага аддзела кітайскага Гаміньдана і намеснік прадстаўніка ў ЗША, заявіў у інтэрв’ю «[[Голас Амерыкі|Голасу Амерыкі]]», што Гаміньдан «вітае наведванне Тайваня любымі палітычнымі дзеячамі ЗША з мэтай прасоўвання амерыкана-тайваньскіх адносін», але таксама спадзяецца, што гэты візіт не закране [[Тайваньскі праліў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/experts-said-pelosi-will-be-escorted-by-f22-squadron-if-visit-taiwan-crisis-unlikely-20220728/6678585.html|title=北京就佩洛西访台发出威胁，专家：若成行美军或派战机护送到松山机场|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

Падчас разгару крызісу ўлады всотрава пачалі праводзіць ваенныя вучэнні, каб падрыхтавацца да магчымага ўварвання Кітайскай Народнай Рэспублікі. Пры гэтым упершыню за 45 гадоў грамадзянскія асобы падчас вучэнняў масава адпраўляліся ў бамбасховішчы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=6NBxQSZ6Dso|title=Как Тайвань готовится к возможному вторжению Китая|author=DW на русском|website=YouTube|date=2022-07-29|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

=== КНР ===
29 ліпеня ў афіцыйным акаўнце 80-й Народна-вызваленчай арміі Кітая ў [[Sina Weibo]] з’явіўся пост: «Рыхтуйцеся да вайны!»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/07/29/18227054.shtml|title=Руководство армии Китая в соцсетях призвало солдат готовиться к войне|author=Андрей Морозов|website=gazeta.ru|date=2022-07-29}}&lt;/ref&gt;.

30 ліпеня акаўнт у [[Твітэр|Твітэры]] [[Ху Сіцынь]], былога галоўнага рэдактара кітайскага дзяржаўнага СМІ «[[Хуаньцю шыбаа]]», вядомага сваёй рэзкай нацыяналістычнай пазіцыяй, быў заблакаваны пасля таго, як ён напісаў у Твітэры, заклікі, адрасаваныя Народна-вызваленчай арміі, збіць самалёт Нэнсі Пэлосі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/chinese-nationalist-commentator-deletes-pelosi-tweet-after-twitter-blocks-account-20220730/6680225.html|title=胡锡进威胁击落佩洛西访台座机后推特账号被封，自称为解除封锁而删除贴文|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня Усходняя зона баявога камандавання Народна-вызваленчай арміі Кітая заявіла, што «пахавае праціўніка» і паказала відэа з ваеннымі вучэннямі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/08/01/18242132.shtml|title=Народно-освободительная армия Китая пообещала «похоронить вторгшегося противника»|author=Дмитрий Каверин|website=gazeta.ru|date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Іншыя ===
[[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў Расіі]] [[Сяргей Лаўроў]] заявіў, што візіт Пэлосі на Тайвань быў выкліканы жаданнем ЗША даказаць сваю «беспакаранасць і беззаконне». Афіцыйны прадстаўнік МЗС [[Марыя Уладзіміраўна Захарава|Марыя Захарава]], у сваю чаргу дадала, што «абсалютная катастрофа», якую «ЗША стварылі вакол [[Украіна|Украіны]]», і звязаны з гэтым правал на еўрапейскім кірунку, сталі тупіком, якія запатрабавалі рэзкай змены інфармацыйнай парадыгмы, што і зрабіла Пэлосі&lt;ref&gt;[http://dx.doi.org/10.47689/innovations-in-edu-vol-iss1-pp161-162 Информация как основа формирования информационно-коммуникационного пространства]&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ==
1 жніўня, перад візітам Пелосі, Кітай забараніў пастаўкі больш чым 100 тайваньскім экспарцёрам прадуктаў харчавання&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China Slaps Export Ban on 100 Taiwan Brands Before Pelosi Visit&quot;|author=Cindy Wang|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-02/china-slaps-export-ban-on-100-taiwan-brands-before-pelosi-visit|website=Bloomberg|date=2022-08-02|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;.

3 жніўня [[Міністэрства камерцыі Кітайскай Народнай Рэспублікі]] таксама ўвяло [[эканамічныя санкцыі]] супраць Тайваня, прыпыніўшы экспарт пяску, і імпарт тайваньскіх прадуктаў, такіх як садавіна ці рыба&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;商务部新闻发言人就暂停天然砂对台湾地区出口答记者问&quot;|url=http://www.mofcom.gov.cn/article/syxwfb/202208/20220803337886.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-03|lang=zh|access-date=6 жніўня 2022|archive-date=4 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804024945/http://www.mofcom.gov.cn/article/syxwfb/202208/20220803337886.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China ramps up trade sanctions on Taiwan in wake of Nancy Pelosi's visit, bans sand exports, fruit and fish imports&quot;|url=https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3187544/china-ramps-trade-sanctions-taiwan-wake-nancy-pelosis-visit|website=South China Morning Post|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай приостановит поставки одного товара на Тайвань&quot;|url=https://lenta.ru/news/2022/08/03/pesok/|website=[[Lenta.ru]]|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай приостановил импорт цитрусовых и двух видов рыбы из Тайваня&quot;|url=https://lenta.ru/news/2022/08/03/limony/|website=Lenta.ru|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня [[Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі]] аб’явіла аб санкцыях супраць Пелосі і яе бліжэйшых сваякоў у адказ на яе візіт на Тайвань&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China sanctions Pelosi over 'provocative' visit to Taiwan&quot;|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571|website=Channel NewsAsia|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|archive-date=5 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805111906/https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220805111906/https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571 |archivedate=5 жніўня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай вводит санкции против Пелоси и ее родственников&quot;|url=https://www.interfax.ru/world/855428|website=Интерфакс|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;. Міністэрства таксама прыпыніла каналы супрацоўніцтва з ЗША па некалькіх напрамках, уключаючы дыялог паміж ваеннымі кіраўнікамі, дапамогу ў крымінальна-судовай сферы, барацьбу з міжнароднымі злачынствамі і перамовы па змене клімату&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;外交部宣布针对佩洛西窜台反制措施&quot;|url=https://www.mfa.gov.cn/zyxw/202208/t20220805_10735604.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|lang=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай объявил о прекращении диалога с США по линии военных и по климату&quot;|url=https://www.interfax.ru/world/855461|website=Интерфакс|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Міністэрства выказала пратэст у сувязі з заявамі па Тайваню, зробленымі міністрамі замежных спраў краін «[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]» і старэйшым прадстаўніком [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] па замежных справах і палітыцы бяспекі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;外交部就加拿大参与七国集团错误涉台声明提出严正交涉&quot;|url=https://www.mfa.gov.cn/wjbxw_new/202208/t20220805_10735516.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|lang=zh}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Сербска-косаўскі крызіс (2022)]]
{{Зноскі}}
[[Катэгорыя:Жнівень 2022 года]] 
[[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]]
[[Катэгорыя:2022 год у палітыцы]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]]</text>
      <sha1>2owhh55dwprc3e14cu1dp8nl578ovti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197553</id>
      <parentid>5197552</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дэлегацыі ЗША */</comment>
      <origin>5197553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34923" sha1="4ko4mxp5nd7xo9kalovk8o093lt02os" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт        = Кітайска-тайваньскі крызіс
|частка          = [[Другая халодная вайна]]
|выява           = China Taiwan Locator.svg
|памер           = 300px
|загаловак       = 
|дата            = з [[27 ліпеня]] па [[3 жніўня]] [[2022]]
|месца           = 
|прычына         = візіт Нэнсі Пэлосі на Тайвань
|вынік           = 
*• Пачатак ваенных вучэнняў НВАК у раёне Тайваня.
*• Рашучы пратэст МЗС КНР.
*• Санкцыі супраць Тайваня
*• Санкцыі супраць Нэнсі Пэлосі.
|змены           = 
|статус = 
|праціўнік1      = {{Сцяг|КНР}} [[Кітайская Народная Рэспубліка]] &lt;small&gt;([[Кантынентальны Кітай]])&lt;/small&gt;
|праціўнік2      = {{Сцяг|Тайвань}} [[Кітайская Рэспубліка]] &lt;small&gt;([[Тайвань (востраў)|Востраў Тайвань]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]
|праціўнік3      = 
|праціўнік4      = 
|камандзір1      = 
|камандзір2      = 
|камандзір3      = 
|камандзір4      = 
|сілы1           = 
|сілы2           = 
|сілы3           = 
|сілы4           = 
|страты1         = 
|страты2         = 
|страты3         = 
|страты4         = 
|агульныя страты = 
|заўвага         = 
|Commons         = 
}}
[[File:Nancy Pelosi at Taipei Songshan Airport.jpg|thumb|300px|Дэлегацыя на чале з [[Нэнсі Пэлосі]] ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]], 2 жніўня 2022 года.]]
'''Кітайска-тайваньскі крызіс 2022 года''' — абвастрэнне сітуацыі паміж [[КНР|Кітаем]] і [[Тайвань|Тайванем]] летам [[2022]] года, выкліканае запланаваным візітам спікера [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў ЗША]] 52-га склікання [[Нэнсі Пэлосі]] на Тайвань. На магчымасць такой паездкі ўлады Кітая адрэагавалі рэзка негатыўна&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|last=|date=2022-07-25|website=Reuters|title=China confirms warnings to U.S. on Pelosi's possible Taiwan visit|url=https://www.reuters.com/world/china/china-confirms-warnings-us-pelosis-possible-taiwan-visit-2022-07-25/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|date=2022-07-29|website=Financial Times|title=Pelosi’s Taiwan visit will inflame US-China crisis, analysts warn|url=https://www.ft.com/content/1ed04488-dbf6-44b1-910a-de04eb3b08e2}}&lt;/ref&gt;. У ходзе пачатку паездкі Пэлосі Кітай разгарнуў ваенныя сілы ў акваторыі правінцыі [[Фуцзянь]], якая мае водную мяжу з Тайванем&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/07/30/nensi-pelosi-kazhetsya-sobiralas-posetit-tayvan-kitayskiy-propagandist-prigrozil-chto-ee-samolet-budet-sbit|title=Нэнси Пелоси, кажется, собиралась посетить Тайвань. Китайский пропагандист пригрозил, что ее самолет будет сбит Лайнер спикера палаты представителей США приземлился на Гавайях|website=Meduza|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. [[ЗША]] таксама ўзмацнілі сваю ваенна-марскую прысутнасць у рэгіёне. Візіт Нэнсі Пэласі павінен быў суправаджаць [[USS Ronald Reagan (CVN-76)|авіяносец «Рональд Рэйган»]]. У выніку, запланаваная паездка была спачатку адкладзена&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/31/07/2022/62e5594b9a79472801836057|title=Как азиатское турне Пелоси обострило отношения США и Китая|website=РБК|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;, але затым усё ж здзейснена.

Крызіс вымусіў вышэйшых кіраўнікоў Кітая і ЗША загадзя правесці тэлефонную размову, падчас якой [[Джо Байдэн]] заявіў, што Злучаныя Штаты рашуча супраць любых спробаў у аднабаковым парадку змяніць статус Тайваня, а [[Сі Цзіньпін]], у сваю чаргу, заклікаў выконваць [[Палітыка аднаго Кітая|прынцып «адзінага Кітая»]]&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-08-01|website=BBC News Русская служба|title=Байден и Си Цзиньпин обменялись предупреждениями по поводу Тайваня|url=https://www.bbc.com/russian/news-62328908}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
=== Дыпламатычнае пытанне === 
Да пачатку 1990-ых [[Тайвань (востраў)|востраў Тайвань]] знаходзіўся пад поўным кантролем [[кансерватызм|кансерватыўнай]] [[нацыяналізм|нацыяналістычнай]] партыі [[Гаміньдан]], якая супрацьстаяла [[Камуністычная партыя Кітая|камуністам]] і бегла з тэрыторыі [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] пасля разгрому ў [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайне]] ў 1949 годзе. Станам на 2022 год, урад Тайваня прэтэндаваў на суверэнітэт над усёй тэрыторыяй Кітая і да 1976 года займаў месца КНР у [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]]. Афіцыйна ён [[Палітычны статус Тайваня|прызнаны толькі некалькімі краінамі свету]], а з астатнімі падтрымлівае адносіны праз камерцыйныя і культурныя прадстаўніцтва. ЗША афіцыйна прытрымліваюцца палітыкі «адзінага Кітая» і не маюць дыпламатычных адносінаў з Тайванем. Пры гэтым з 1979 года ў дзяржаве дзейнічае [[Закон аб адносінах з Тайванем|закон, які дазваляе пастаўляць на востраў зброю для абароны]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

===Дэлегацыі ЗША===
У маі 1995 года [[Палата прадстаўнікоў ЗША]] пад старшынствам спікера [[Ньют Гінгрыч|Ньюта Гінгрыча]] пераважнай большасцю галасоў (396 супраць 0) прагаласавала за тое, каб запатрабаваць ад выканаўчай улады выдаць [[Віза|візу]] першаму ўраджэнцу Тайваня [[Лі Дэнхуэй|Лі Дэнхуэю]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.congress.gov/|title=EXPRESSING THE SENSE OF CONGRESS REGARDING A VISIT BY THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF CHINA ON TAIWAN|website=congress.gov|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У выніку, Лі наведаў Злучаныя Штаты ў чэрвені таго ж года. У сакавіку 1996-га ўрад накіраваў [[авіяносец|авіяносцы]] «[[USS Independence (CV-62)|Independence]]» і «[[USS Nimitz (CVN-68)|Nimitz]]» ва ўсходнія воды Тайваня на абарону першых прамых прэзідэнцкіх выбараў Кітайскай Рэспублікі. У красавіку 1997 года спікер Гінрыч асабіста ўзначаліў дэлегацыю, якая на спецыяльным самалёце [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] наведала Тайвань з візітам да Лі Дэнхуэя, першага дэмакратычна абранага [[Прэзідэнт Кітайскай Рэспублікі|прэзідэнта Кітайскай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-tw|url=https://www.president.gov.tw/NEWS/3979|title=總統接見美國聯邦眾議院議長金瑞契|website=www.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://english.president.gov.tw/NEWS/1034|title=Press Release from the Office of the President|website=english.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://tw.news.yahoo.com/%E9%9B%B2%E8%B1%B9-%E5%90%8C%E6%A1%86%E6%B0%91%E8%88%AA%E6%A9%9F-%E6%86%B2-%E7%A9%BA-%E7%89%B9%E6%88%B0%E9%98%BB%E6%95%B5-113945359.html|title=雲豹「同框民航機」 憲、空、特戰阻敵「奪松機」|website=tw.news.yahoo.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе [[Закон аб паездках на Тайвань]], накіраваны на садзейнічанне абмену на высокім узроўні паміж Тайванем і Злучанымі Штатамі, быў прыняты Палатай прадстаўнікоў пад старшынствам спікера [[Нэнсі Пэлосі]], а затым ухвалены [[Сенат ЗША|Сенатам]] і падпісаны [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам]] [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].

У красавіку 2019 года [[Пол Раян]], кандыдат у [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|віцэ-прэзідэнты]] ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]] у 2012 годзе, што сыходзіў з пасады спікера Палаты прадстаўнікоў, узначаліў дэлегацыю, якая наведала Тайвань для святкавання 40-годдзя прыняцця ЗША [[Закон аб адносінах з Тайванем|Закона аб адносінах з Тайванем]] і сустрэчы з прэзідэнтам Кітайскай Рэспублікі [[Цай Інвэнь]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-tw|url=https://www.president.gov.tw/News/24276|title=接見美前議長萊恩 總統盼臺美共同打造和平、穩定、開放、繁榮的印太地區|website=www.president.gov.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 2020 года міністр аховы здароўя [[Алекс Азар]] узначаліў дэлегацыю на Тайвань на спецыяльным самалёце ВПС ЗША для сустрэчы з прэзідэнтам Цай Інвэнь ад імя прэзідэнта ЗША Дональда Трампа, каб ушанаваць памяць нядаўна памерлага «бацькі дэмакратыі на Тайвані», былога прэзідэнта Лі Дэнхуэя, а таксама каб наведаць Міністэрства замежных спраў Тайваня і Міністэрства аховы здароўя і сацыяльнага забеспячэння Тайваня, з мэтай абмяняцца думкамі з медыцынскім персаналам, экспертамі і навукоўцамі аб барацьбе супраць [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-hk|url=https://www.rfa.org/cantonese/news/htm/tw-azar-08062020060714.html|title=美國衛生部長阿札爾敲定周日訪台 將代表特朗普總統晉見蔡英文|website=Radio Free Asia|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У чэрвені 2021 года тры сенатары наведалі Тайвань на транспартным самалёце ВПС ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.appledaily.com.tw/politics/20210606/Y3VEH4OCXZHATL5K7F7WCE6QWY/|title=美跨黨派3參議員帶來好消息！搭軍機抵台比讚 宣布捐贈台灣75萬劑疫苗（不斷更新）｜蘋果新聞網｜蘋果日報|website=AppleDaily|date=2021-06-06|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2021 чатыры сенатары і два кангрэсмены наведалі востраў на самалёце прадстаўніцкага класа [[Ваенна-марскія сілы ЗША|ВМС ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voacantonese.com/a/jet-carrying-US-senators-congressmen-makes-surprise-visit-to-Taiwan-20211109/6307346.html|title=乘搭美國軍機 美國聯邦參眾議員突訪台灣 五角大樓稱符合慣例|website=美國之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2022 пяць сенатараў, у тым ліку старшыня Камітэта па замежных справах Федэральнага сената, і адзін член Палаты прадстаўнікоў наведалі Тайвань на спецыяльным самалёце ВПС ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant|url=https://www.mirrormedia.mg/story/20220414edi049/|title=美參議院外委會主席搭空軍專機抵台 蔡總統15日接見|website=鏡週刊 Mirror Media|date=2022-04-14|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

== Ход падзей ==
27 ліпеня Упраўленне марской бяспекі правінцыі [[Гуандун]] выпусціла аб’яву аб забароне плавання ў моры, па прычыне ваенных вучэнняў у пазначаным раёне ў заходніх водах [[Хайнань(праліў)|праліва Хайнань]] 29 і 30 ліпеня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cctv.com/2022/07/28/ARTItmOzE3VWkiyb982fZnyT220728.shtml|title=广东海事局发布航行警告：南海部分海域将进行军事演习|author=戴萌萌|website=news.cctv.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня тайваньская газета [[Liberty Times]] паведаміла, што ваенны самалёт [[Народна-вызваленчая армія Кітая|НВАК]] тройчы ўваходзіў у тайваньскую «апазнавальную зону супрацьпаветранай абароны» (паўднёва-заходняя паветраная прастора) а 6:42, 06:43, 07:40. Тайваньскія ВПС былі ў паветры ў стане [[баявая гатоўнасць|баявой гатоўнасці]] і транслявалі выгнанне кітайскага самалёта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wappass.baidu.com/static/captcha/tuxing.html?ak=572be823e2f50ea759a616c060d6b9f1&amp;backurl=https%3A%2F%2Fmbd.baidu.com%2Fnewspage%2Fdata%2Flandingsuper%3Fthird%3Dbaijiahao%26baijiahao_id%3D1739655473727744197%26wfr%3Dspider%26c_source%3Dkunlun&amp;timestamp=1659357221&amp;signature=7148ca9720710f03b919682f0c22ac86|title=百度安全验证|website=wappass.baidu.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень [[Белы дом]] заявіў, што калі Пэлосі наведае востраў падчас свайго турнэ па Азіі, у Кітая і ЗША не будзе прычын «ваяваць»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/white-house-no-need-for-tensions-if-pelosi-visits-taiwan-20220729/6679698.html|title=白宫：佩洛西议长若访台湾，没理由“动手打起来”|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 

30 ліпеня Нэнсі Пэлосі накіравалася ў Тайвань&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rtvi.com/news/pelosi-vyletela-v-aziyu-vizit-na-tajvan-poka-pod-voprosom/|title=Пелоси вылетела в Азию. Визит на Тайвань пока под вопросом|website=RTVI|date=2022-07-30|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У сервісе [[Flightradar24]] за яе палётам назірала каля 50 тыс. карыстальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fontanka.ru/2022/07/30/71530082/|title=За полетом самолета Пелоси наблюдают почти 50 тысяч человек|website=fontanka.ru - новости Санкт-Петербурга|date=2022-07-30|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 30 ліпеня [[Народна-вызваленчая армія Кітая]] адкрыла агонь у водах ля правінцыі Фуцзянь&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://taiwan.huanqiu.com/article/492BiVQEACZ|title=台媒：大陆今在福建平潭附近水域实弹训练，“警告意味浓”|website=taiwan.huanqiu.com|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. З 30 па 31 ліпеня ваенна-марскі флот і авіяцыя на Паўднёвым і Усходнім ТВД правялі шэраг баявых вучэнняў з высадкай [[дэсант|дэсанту]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_19253217|title=东部、南部战区接连发布实弹演练通告，涉及海航和登陆舰部队_澎湃防务_澎湃新闻-The Paper|website=www.thepaper.cn|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

31 ліпеня рэйс са спікерам зрабіў пасадку на [[Гаваі|Гаваях]]. Ужо раніцай таго ж дня Пэлосі, якая знаходзілася на спецыяльным самалёце ВПС ЗША, выклала 4 твіты запар па шляху ў Азію. Усе твіты былі аб унутраных медыцынскіх праблемах у Злучаных Штатах, Тайвань у іх не згадваўся&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.takefoto.cn/news/2022/07/31/10126332.shtml|title=亚洲行途中佩洛西连发4条推特，没有提台湾_北晚在线|website=m.takefoto.cn|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня ЗША пачалі перамяшчаць самалёты і авіяносцы бліжэй да Тайваню&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2022/08/01/ssha-nachali-peremeshhat-samolety-i-avianoscy-blizhe-k-tayvanyu.html|title=США начали перемещать самолеты и авианосцы ближе к Тайваню|website=www.mk.ru|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень, па паведамленні Мінабароны Тайваня, чатыры самалёты ВПС Кітая ўвайшлі ў апазнавальную зону [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Тайваня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15360753|title=В Тайбэе заявили, что четыре истребителя Китая вошли в зону ПВО Тайваня|website=tass.ru|date=2022-08-01|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

2 жніўня ў [[СМІ]] пачалі з’яўляцца звесткі аб непацверджаных баявых кантактах паміж знішчальнікамі ВПС Тайваня і НВАК&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/world/49105393-live-nensi-pelosi-sdelala-pervoe-zayavlenie-na-tayvane/ LIVE: Ненси Пелоси сделала первое заявление на Тайване]&lt;/ref&gt;. Адначасова самолёт Нэнсі Поласі бесперашкодна прызямліўся ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]]. Пасля пасадкі Усходняя зона камандавання арміі КНР паведаміла, што ўвечары пачне серыю ваенных аперацый каля вострава. Яны ўключалі, апроч іншага, баявую стральбу на далёкія дыстанцыі ў Тайваньскім праліве і выпрабаванне ракеты з няядзернай баявой часткай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220802/kitaya-1806761789.html|title=СМИ: армия Китая проведет военные операции около Тайваня во вторник вечером|author=Р. И. А. Новости|website=РИА Новости|date=20220802T1835|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;.

3 жніўня а 18:00 Пэлосі пакінула Тайвань&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Rhoda Kwan|author2=Jennifer Jett|date=2022-08-03|title=Pelosi departs Taiwan as furious China holds military drills|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2022/08/03/pelosi-departs-taiwan-as-furious-china-holds-military-drills.html|access-date=2022-08-04|archive-date=2022-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072902/https://www.cnbc.com/2022/08/03/pelosi-departs-taiwan-as-furious-china-holds-military-drills.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==
=== Тайвань ===
7 красавіка 2022 года старшыня [[Заканадаўчы Юань|Заканадаўчага Юаня]] Ю Сікун заявіў, што візіт Пэлосі на востраў будзе мець вялікае значэнне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/2129369|title=傳裴洛西將訪台 游錫堃：具重大意義相當歡迎|website=Rti 中央廣播電臺|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. 27 ліпеня [[Прэм’ер-міністр Кітайскай Рэспублікі|прэм’ер-міністр Тайваня]] [[Су Чжэньчан]] выказаў падзяку спікеру за яе падтрымку і дабрыню ў адносінах да яго дзяржавы на працягу многіх гадоў. Ён павітаў любых замежных дружалюбных гасцей, якія наведваюць Тайвань, таму ўрад прыме ўсе неабходныя меры для ажыццяўлення візіту&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.cna.com.tw/news/aipl/202207270232.aspx|title=裴洛西訪台？ 蘇貞昌：若有外賓來訪會做最好安排 {{!}} 政治 {{!}} 中央社 CNA|website=www.cna.com.tw|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

[[Ван Дзінюй]], дэпутат ад [[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя|Дэмакратычнай прагрэсіўнай партыі]], заявіў, што асноўнае правіла амерыканскай дыпламатыі ў адносінах з Тайванем заключаецца ў тым, што запалохвання Кітая не могуць быць фактарам, якія ўплываюць на тайваньска-амерыканскія адносіны&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://newtalk.tw/news/view/2022-07-21/788943|title=拜登憂裴洛西訪台？綠委：台美往來不該由惡棍鄰居決定 {{!}} 政治|website=Newtalk新聞|date=2022-07-21|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;. Як адзначала [[Лін Цзін’і]], член Камітэта па замежных справах і нацыянальнай абароне Заканадаўчага Юаня, Кітайская Рэспубліка да гэтага часу ніколі не рабіла ніякіх правакацыйных дзеянняў, накіраваных на падрыў рэгіянальнага свету, таму кантынентальнаму Кітаю не варта пагражаць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-Hant-TW|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/2139979|title=拜習通話觸及台海 綠委批中方擋裴洛西訪台違背民主|website=Rti 中央廣播電臺|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

Хуан Юйцзюнь, намеснік дырэктара міжнароднага аддзела кітайскага Гаміньдана і намеснік прадстаўніка ў ЗША, заявіў у інтэрв’ю «[[Голас Амерыкі|Голасу Амерыкі]]», што Гаміньдан «вітае наведванне Тайваня любымі палітычнымі дзеячамі ЗША з мэтай прасоўвання амерыкана-тайваньскіх адносін», але таксама спадзяецца, што гэты візіт не закране [[Тайваньскі праліў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/experts-said-pelosi-will-be-escorted-by-f22-squadron-if-visit-taiwan-crisis-unlikely-20220728/6678585.html|title=北京就佩洛西访台发出威胁，专家：若成行美军或派战机护送到松山机场|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

Падчас разгару крызісу ўлады всотрава пачалі праводзіць ваенныя вучэнні, каб падрыхтавацца да магчымага ўварвання Кітайскай Народнай Рэспублікі. Пры гэтым упершыню за 45 гадоў грамадзянскія асобы падчас вучэнняў масава адпраўляліся ў бамбасховішчы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=6NBxQSZ6Dso|title=Как Тайвань готовится к возможному вторжению Китая|author=DW на русском|website=YouTube|date=2022-07-29|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

=== КНР ===
29 ліпеня ў афіцыйным акаўнце 80-й Народна-вызваленчай арміі Кітая ў [[Sina Weibo]] з’явіўся пост: «Рыхтуйцеся да вайны!»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/07/29/18227054.shtml|title=Руководство армии Китая в соцсетях призвало солдат готовиться к войне|author=Андрей Морозов|website=gazeta.ru|date=2022-07-29}}&lt;/ref&gt;.

30 ліпеня акаўнт у [[Твітэр|Твітэры]] [[Ху Сіцынь]], былога галоўнага рэдактара кітайскага дзяржаўнага СМІ «[[Хуаньцю шыбаа]]», вядомага сваёй рэзкай нацыяналістычнай пазіцыяй, быў заблакаваны пасля таго, як ён напісаў у Твітэры, заклікі, адрасаваныя Народна-вызваленчай арміі, збіць самалёт Нэнсі Пэлосі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh|url=https://www.voachinese.com/a/chinese-nationalist-commentator-deletes-pelosi-tweet-after-twitter-blocks-account-20220730/6680225.html|title=胡锡进威胁击落佩洛西访台座机后推特账号被封，自称为解除封锁而删除贴文|website=美国之音|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня Усходняя зона баявога камандавання Народна-вызваленчай арміі Кітая заявіла, што «пахавае праціўніка» і паказала відэа з ваеннымі вучэннямі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/08/01/18242132.shtml|title=Народно-освободительная армия Китая пообещала «похоронить вторгшегося противника»|author=Дмитрий Каверин|website=gazeta.ru|date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Іншыя ===
[[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў Расіі]] [[Сяргей Лаўроў]] заявіў, што візіт Пэлосі на Тайвань быў выкліканы жаданнем ЗША даказаць сваю «беспакаранасць і беззаконне». Афіцыйны прадстаўнік МЗС [[Марыя Уладзіміраўна Захарава|Марыя Захарава]], у сваю чаргу дадала, што «абсалютная катастрофа», якую «ЗША стварылі вакол [[Украіна|Украіны]]», і звязаны з гэтым правал на еўрапейскім кірунку, сталі тупіком, якія запатрабавалі рэзкай змены інфармацыйнай парадыгмы, што і зрабіла Пэлосі&lt;ref&gt;[http://dx.doi.org/10.47689/innovations-in-edu-vol-iss1-pp161-162 Информация как основа формирования информационно-коммуникационного пространства]&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ==
1 жніўня, перад візітам Пелосі, Кітай забараніў пастаўкі больш чым 100 тайваньскім экспарцёрам прадуктаў харчавання&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China Slaps Export Ban on 100 Taiwan Brands Before Pelosi Visit&quot;|author=Cindy Wang|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-02/china-slaps-export-ban-on-100-taiwan-brands-before-pelosi-visit|website=Bloomberg|date=2022-08-02|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;.

3 жніўня [[Міністэрства камерцыі Кітайскай Народнай Рэспублікі]] таксама ўвяло [[эканамічныя санкцыі]] супраць Тайваня, прыпыніўшы экспарт пяску, і імпарт тайваньскіх прадуктаў, такіх як садавіна ці рыба&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;商务部新闻发言人就暂停天然砂对台湾地区出口答记者问&quot;|url=http://www.mofcom.gov.cn/article/syxwfb/202208/20220803337886.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-03|lang=zh|access-date=6 жніўня 2022|archive-date=4 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804024945/http://www.mofcom.gov.cn/article/syxwfb/202208/20220803337886.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China ramps up trade sanctions on Taiwan in wake of Nancy Pelosi's visit, bans sand exports, fruit and fish imports&quot;|url=https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3187544/china-ramps-trade-sanctions-taiwan-wake-nancy-pelosis-visit|website=South China Morning Post|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай приостановит поставки одного товара на Тайвань&quot;|url=https://lenta.ru/news/2022/08/03/pesok/|website=[[Lenta.ru]]|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай приостановил импорт цитрусовых и двух видов рыбы из Тайваня&quot;|url=https://lenta.ru/news/2022/08/03/limony/|website=Lenta.ru|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня [[Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі]] аб’явіла аб санкцыях супраць Пелосі і яе бліжэйшых сваякоў у адказ на яе візіт на Тайвань&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;China sanctions Pelosi over 'provocative' visit to Taiwan&quot;|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571|website=Channel NewsAsia|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|archive-date=5 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805111906/https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220805111906/https://www.channelnewsasia.com/asia/china-sanctions-pelosi-over-provocative-visit-taiwan-2861571 |archivedate=5 жніўня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай вводит санкции против Пелоси и ее родственников&quot;|url=https://www.interfax.ru/world/855428|website=Интерфакс|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;. Міністэрства таксама прыпыніла каналы супрацоўніцтва з ЗША па некалькіх напрамках, уключаючы дыялог паміж ваеннымі кіраўнікамі, дапамогу ў крымінальна-судовай сферы, барацьбу з міжнароднымі злачынствамі і перамовы па змене клімату&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;外交部宣布针对佩洛西窜台反制措施&quot;|url=https://www.mfa.gov.cn/zyxw/202208/t20220805_10735604.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|lang=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Китай объявил о прекращении диалога с США по линии военных и по климату&quot;|url=https://www.interfax.ru/world/855461|website=Интерфакс|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Міністэрства выказала пратэст у сувязі з заявамі па Тайваню, зробленымі міністрамі замежных спраў краін «[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]» і старэйшым прадстаўніком [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] па замежных справах і палітыцы бяспекі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;外交部就加拿大参与七国集团错误涉台声明提出严正交涉&quot;|url=https://www.mfa.gov.cn/wjbxw_new/202208/t20220805_10735516.shtml|website=Министерство коммерции Китайской Народной Республики|date=2022-08-05|accessdate=2022-08-06|lang=zh}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Сербска-косаўскі крызіс (2022)]]
{{Зноскі}}
[[Катэгорыя:Жнівень 2022 года]] 
[[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]]
[[Катэгорыя:2022 год у палітыцы]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]]</text>
      <sha1>4ko4mxp5nd7xo9kalovk8o093lt02os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буран (бронеаўтамабіль)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>715942</id>
    <revision>
      <id>5197827</id>
      <parentid>5023127</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T09:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8193" sha1="9bzayvxnn02av4enerhnxplng34dsyc" xml:space="preserve">{{значэнні2|Буран (значэнні)}}
{{Картка зброі 
|name                = Буран
 |image               = [[File:Modular armored vehicle &quot;Buran&quot; during the &quot;Armiya 2021&quot; exhibition (front view).jpg|300px]]
 |caption             = «Буран» на форуме «Армія 2021»
 |origin              = 
 |type                = шматмэтавы лёгкабраняваны аўтамабіль
| used_by = {{Сцяг|Расія}} {{Сцяг|Беларусь}} {{Сцяг|Арменія}}
| wars = [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)]]
| production_date = з 2017 года
| length = 5580
| width = 2270
| crew = 1 (кіроўца)
| height = 2450
}}
'''Буран''' — расійскі шматмэтавы лёгкабраніраваны [[бронеаўтамабіль]], распрацаваны прадпрыемствам «''Рида''» (раней «''Нижегородское авиационное общество''»). Ключавой асаблівасцю машыны з’яўляецца модульная канструкцыя бранякорпуса&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.burancar.com/|title=Буран {{!}} Бронеавтомобиль БУРАН - официальный сайт {{!}} Нижний Новгород|website=buran|access-date=2022-08-08|accessdate=9 жніўня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220808154731/https://www.burancar.com/|archivedate=8 жніўня 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
Асновай сямейства з’яўляецца шасі «Буран CC» (Chassic Cab — «шасі і кабіна»). Гэта паўнапрывадны рамны двухвосевы аўтамабіль, створаны на аснове камерцыйнага грузавіка [[ГАЗ-3308|ГАЗ-3308 «Садко»]] з дызельным рухавіком [[ЯМЗ-530|ЯМЗ-534]] магутнасцю 210 конскіх сіл. Па жаданні заказчыка ўсталёўваецца альбо аўтаматычная, альбо механічная [[каробка перадач]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.burancar.com/specifications|title=Характеристики {{!}} Бронеавтомобиль БУРАН - официальный сайт|website=buran|access-date=2022-08-08|accessdate=9 жніўня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220808144810/https://www.burancar.com/specifications|archivedate=8 жніўня 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[Мост (аўтамабіль)|Масты]] аснашчаны [[рысора|рысорнай падвескай]], а кола дазваляе праехаць 50 км са спушчанай шынай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Корпус і шкленне бронеаўтамабіля абараняюць ад вінтовачных куль і аскепкаў, а экіпаж абаронены ад падрыву 600 гр [[тратылавы эквівалент|тратылу]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Грузападымальнасць без модуля складае 4 тоны. «Буран» здольны пераадольваць водныя перашкоды глыбінёй 1,2 метра дзякуючы [[Шноркель|шноркелю]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.drom.ru/info/misc/84576.html|title=Невоенный «Буран» гражданского назначения|website=Дром|access-date=2022-08-08}}&lt;/ref&gt;. Аўтамабіль можа быць як леварульным, так і праварульным&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Браніраванне мае клас [[STANAG 4569|STANAG]] 2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ridacars.ru/vehicles/special-cars/buran-cargo.html?ysclid=l6kmmlwlj9532002645|title=RIDA {{!}} BURAN CARGO / Специальные / Автомобили|website=ridacars.ru|access-date=2022-08-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Модульная нагрузка ==
На «Буран» даступныя да ўсталёўкі 7 модуляў, уключаючы пасажырскія, грузавыя і камбінаваныя&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Пасажырскія модулі дазваляюць перавозіць ад 5 да 10 чалавек у кузаве, таксама існуе VIP-мадыфікацыя з павышаным камфортам&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.burancar.com/models|title=Модельный ряд {{!}} Бронеавтомобиль БУРАН - официальный сайт|website=buran|access-date=2022-08-08|accessdate=9 жніўня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220808154735/https://www.burancar.com/models|archivedate=8 жніўня 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Модуль-фургон AMEV дазваляе ператварыць «Буран» у [[Санітарны транспарт|санітарны грузавік]] з месцамі для 4 насілак і двух пасажыраў. Модуль Cargo робіць з бронеаўтамабіля грузавік з нагрузкай у 10 тон&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.burancar.com/product-page/%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-cargo|title=Модификация CARGO|website=buran|access-date=2022-08-08|accessdate=9 жніўня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220808110233/https://www.burancar.com/product-page/%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-cargo|archivedate=8 жніўня 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Бронеаўтамабіль можа пастаўляцца заказчыку з некалькімі модулямі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Аператары ==
* {{Сцягафікацыя|Расія}} — бронеаўтамабілі «Буран» мадыфікацыі АРС-6 былі заўважаны на ўзбраенні [[141-ы спецыяльны матарызаваны полк імя Ахмата-Хаджы Кадырава|141-га спецыяльнага матарызаванага палка]] падчас [[Баі за Марыупаль (2022)|бітвы за Марыупаль]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://aif.ru/politics/world/chto_za_rossiyskiy_broneavtomobil_buran_zamechen_v_mariupole|title=Что за российский бронеавтомобиль Buran замечен в Мариуполе?|website=AiF|date=2022-04-12|access-date=2022-08-08}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцягафікацыя|Беларусь}} — вырабляюцца ў розных мадыфікацыях пад назвай «[[Asilak]]» з 2019 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.abw.by/novosti/commercial/213613|title=Бронеавтомобили ASILAK-1 будут выпускать в Беларуси - все подробности проекта|website=www.abw.by|access-date=2022-08-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Выкарыстоўваецца як платформа для РСЗА «[[Флейта (РСЗА)|Флейта]]»
* {{Сцягафікацыя|Арменія}} — вырабляюцца ў розных мадыфікацыях пад назвай «Лусан» ({{lang-hy|'''լուսան'''}} — ''Рысь'') на [[Чарэнцаван|Чарэнцаванскім]] станкабудаўнічым заводзе з 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rossaprimavera.ru/news/05b01557|title=В Армении будут выпускать бронеавтомобили на российском шасси|website=Красная весна|access-date=2022-08-08}}&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:MAKS-2017part3-054.jpg
Файл:MAKS-2017part3-056.jpg
Файл:MAKS-2017part3-059.jpg
Файл:MAKS-2017part3-058.jpg
&lt;/gallery&gt;
{{Зноскі}}
{{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}}
[[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]]
[[Катэгорыя:Бранятэхніка Расіі]]</text>
      <sha1>9bzayvxnn02av4enerhnxplng34dsyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс музычных жанраў, кірункаў і стыляў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>723817</id>
    <revision>
      <id>5197832</id>
      <parentid>5137001</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49589-92</username>
        <id>173953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Поп-музыка */</comment>
      <origin>5197832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8327" sha1="rsrvlluwycuy5a4fsbptebu17oil9ou" xml:space="preserve">Гэта '''спіс музычных жанраў, кірункаў і стыляў'''. Музыку можна апісаць з пункту гледжання шмат якіх жанраў ды стыляў. Класіфікацыі часта адвольныя і могуць быць спрэчнымі, а цесна звязаныя формы часта супадаюць. Больш буйныя жанры і стылі складаюцца з больш канкрэтных падкатэгорый.

Існуе ўсяго чатыры музычныя напрамкі: [[народная музыка]], [[духоўная музыка]], [[акадэмічная музыка]] і [[папулярная музыка]]&lt;ref&gt;''Ражабов А. Ш.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/nepredvidennost-neuporyadochennost-i-nezafiksirovannost-v-notah Непредвиденность, неупорядоченность и незафиксированность в нотах] // Журнал ''Scientific progress'', 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Шевчук Н. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vzaimosvyaz-stilevyh-ispolnitelskih-resheniy-i-muzykalnyh-zhanrov-v-sorevnovatelnyh-kompozitsiyah-silneyshih-gimnastok-rossii Взаимосвязь стилевых исполнительских решений и музыкальных жанров в соревновательных композициях сильнейших гимнасток России] // Ученые записки университета им. П. Ф. Лесгафта, 2021&lt;/ref&gt;. Да кожнага напрамку належыць некаторая колькасць [[Музычны жанр|музычных жанраў]], і ў кожнага жанру ёсць мноства паджанраў.

== Акадэмічная музыка ==
{{main|Акадэмічная музыка}}

* Андалузская класічная музыка
* Індыйская класічная музыка
* Карэйская прыдворная музыка
* Персідская традыцыйная музыка
* [[Класічная музыка|Заходняя класічная музыка]]
** Старажытная музыка
*** [[Музыка Сярэдневякоўя|Музыка Сярэднявечча]] (500—1400)
**** Ars antiqua (1170—1310)
**** Ars nova (1310—1377)
**** Ars subtilior (1360—1420)
*** Музыка Адраджэння (1400—1600)
*** Музыка барока (1600—1750)
*** Галантная музыка (1720—1770)
*** Музыка перыяду класіцызму (1750—1820)
*** Музыка перыяду рамантызму (1780—1910)
** Акадэмічная музыка XX ды XXI стагоддзяў (1901—дагэтуль):
*** Музыка перыяду мадэрнізму (1890—1930)
*** Музыка перыяду імпрэсіянізму (1875 або 1890—1925)
*** Музыка перыяду неакласіцызму (1920—1950)
*** Музыка высокага мадэрнізму (1930—дагэтуль)
*** Музыка перыяду постмадэрнізму (1930—дагэтуль)
*** Эксперыментальная музыка (1950—дагэтуль)
*** Сучасная класічная музыка (1945 або 1975—дагэтуль)
*** Мінімалістычная музыка

== Авангардная ды эксперыментальная музыка ==
{{main|Авангардная музыка|Эксперыментальная музыка}}

* Небяспечная музыка
* Электраакустычная музыка
* [[Lo-Fi]]
* Канкрэтная музыка
* Нойз
* Маргінальная музыка
* [[Індастрыял]]
* Прагрэсіўная музыка

== Папулярная музыка ==

=== Блюз ===
{{main|Блюз}}
{{columns-list|colwidth=20em|
* Афрыканскі блюз
* [[Блюз-рок]]
* Блюз-шаўтэр
* Блюз заходняга ўзбярэжжа
* Брытанскі блюз
* Джамп-блюз
* Дэльта-блюз
* Дэтройцкі блюз
* Канадскі блюз
* Канзаскі блюз
* Кантры-блюз
* Класічны жаночы блюз
* Луізіянскі блюз
* Мемфіс-блюз
* Нова-арлеанскі блюз
* Підмант-блюз
* Панк-блюз
* [[Рытм-н-блюз]]
** Ду-воп
* Свомп-блюз
* Сент-Луі блюз
* Соўл-блюз
* Сучасны рытм-н-блюз
* Тэхаскі блюз
* Хіл-кантры-блюз
* Хокум-блюз
* Хрысціянскі блюз
* Чыкагскі блюз
* Электрык-блюз}}

=== Кантры ===
{{main|Кантры}}
{{columns-list|colwidth=18em|
* Альтэрнатыўнае кантры
** Кантры-панк
* Амерыкана
* Аўстралійскае кантры
* Аўтло-кантры
* Блюграс
** Прагрэсіўны блюграс
** Рэакцыйны блюграс
* Вестэрн
** Каўбой-поп
** Нью-мексіканскае кантры
** Тэхаскае кантры
** Тэхана
* Вестэрн-свінг
* Гук Бэйкерсфілд
* Дальнабоіцкае кантры
* Дансбэнд
* Заідзіка
* Інструментальнае кантры
* Каджун
** Каджунская скрыпка
* Кантры-блюз
* Кантры-поп
* Кантры-рэп
* Кантры-рок
* Неатрадыцыйнае кантры
* Нэшвільскі гук
* Нью-мексіканскае кантры
* Прагрэсіўнае кантры
* Red Dirt
* Ракабілі
** Гатабілі
** Сайкабілі
* Сертанэха
* Традыцыйнае кантры
* Тэхана
* Тэхаскае кантры
* Хокум
* Хонкі-тонкі
* Хрысціянскае кантры
* Цесная гармонія}}

=== Поп-музыка ===
{{main|Поп-музыка}}
{{columns-list|
* Adult album alternative
* Adult contemporary
* Арт-поп
* Баблгам-поп
* Барока-поп
* [[Lo-Fi|Бедрум-поп]]
* Брыль-білдынг
* [[Брыт-поп]]
* Віспоп
* Вонкі-поп
* Гіперпоп
* Джаз-поп
* Джэнгл-поп
* Дыска-пола
* Дэнс-поп
* Е-е
* Еўрапоп
** Аўстрапоп
** Еўрабіт
** Італа-дыска
** Італа-дэнс
** Лаіко
** Неамелодыка
** Нідэрпоп
** Руская поп-музыка
** Французская поп-музыка
* [[J-pop]]
** Сіці-поп
** Shibuya Kei
* [[Інды-поп]]
** [[Інды-поп|Цві-поп]]
* Індыйская поп-музыка
* Іранская поп-музыка
* [[K-pop]]
** Карэйскі хіп-хоп
** Карэйскі рок
** T'ong guitar
** Трот
* Кансьён
* Кантры-поп
* Канцона
* [[Класічны красовер]]
* Класічныя хіты
* Крынж-поп
* Лацінаамерыканская балада
* Лацінаамерыканская поп-музыка
** Мексіканская поп-музыка
* Новая рамантыка
* Олдзіз
* OPM
** P-pop
* Поп-опера
* [[Поп-рок]]
** Паўэр-поп
** [[Поп-панк]]
*** Эма-поп
*** Неон-поп
** Сёрф-поп
** Софт-рок
** Яхт-рок
* Поп-рэп
* Поп-соўл
* Поп-фолк
* Прагрэсіўны поп
* Псіхадэлічны поп
* Рэбеціка
* C-pop
** Cantopop
** Mandopop
** Хокіен-поп
* Саншайн-поп
* Сафісці-поп
* Свомп-поп
* [[Сінці-поп]]
* Спейс-эйдж
* Тайпоп (T-pop)
* Традыцыйная поп-музыка
* Турба-фолк
* Турэцкая поп-музыка
* Тын-поп
* Уорлдбіт
* Фаду
* Хрысціянская папулярная музыка
* Чалга
* Чэймбер-поп
* [[Шансон]]
* Шлягер
* Q-pop
* Электрапоп
* Эмбіент-поп|colwidth=20em}}

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Музычныя жанры]]
[[Катэгорыя:Спісы музычных жанраў]]</text>
      <sha1>rsrvlluwycuy5a4fsbptebu17oil9ou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197834</id>
      <parentid>5197832</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritas Sapientiae</username>
        <id>124972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Праўка аўтарства [[Special:Contributions/~2026-49589-92|~2026-49589-92]] ([[User talk:~2026-49589-92|размовы]]) адкочана; вернута апошняя версія аўтарства [[User:DLysenko97|DLysenko97]]</comment>
      <origin>5137001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8366" sha1="9mj2kov2p6xjpr2ypq50lvd1ya3jgu2" xml:space="preserve">Гэта '''спіс музычных жанраў, кірункаў і стыляў'''. Музыку можна апісаць з пункту гледжання шмат якіх жанраў ды стыляў. Класіфікацыі часта адвольныя і могуць быць спрэчнымі, а цесна звязаныя формы часта супадаюць. Больш буйныя жанры і стылі складаюцца з больш канкрэтных падкатэгорый.

Існуе ўсяго чатыры музычныя напрамкі: [[народная музыка]], [[духоўная музыка]], [[акадэмічная музыка]] і [[папулярная музыка]]&lt;ref&gt;''Ражабов А. Ш.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/nepredvidennost-neuporyadochennost-i-nezafiksirovannost-v-notah Непредвиденность, неупорядоченность и незафиксированность в нотах] // Журнал ''Scientific progress'', 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Шевчук Н. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vzaimosvyaz-stilevyh-ispolnitelskih-resheniy-i-muzykalnyh-zhanrov-v-sorevnovatelnyh-kompozitsiyah-silneyshih-gimnastok-rossii Взаимосвязь стилевых исполнительских решений и музыкальных жанров в соревновательных композициях сильнейших гимнасток России] // Ученые записки университета им. П. Ф. Лесгафта, 2021&lt;/ref&gt;. Да кожнага напрамку належыць некаторая колькасць [[Музычны жанр|музычных жанраў]], і ў кожнага жанру ёсць мноства паджанраў.

== Акадэмічная музыка ==
{{main|Акадэмічная музыка}}

* Андалузская класічная музыка
* Індыйская класічная музыка
* Карэйская прыдворная музыка
* Персідская традыцыйная музыка
* [[Класічная музыка|Заходняя класічная музыка]]
** Старажытная музыка
*** [[Музыка Сярэдневякоўя|Музыка Сярэднявечча]] (500—1400)
**** Ars antiqua (1170—1310)
**** Ars nova (1310—1377)
**** Ars subtilior (1360—1420)
*** Музыка Адраджэння (1400—1600)
*** Музыка барока (1600—1750)
*** Галантная музыка (1720—1770)
*** Музыка перыяду класіцызму (1750—1820)
*** Музыка перыяду рамантызму (1780—1910)
** Акадэмічная музыка XX ды XXI стагоддзяў (1901—дагэтуль):
*** Музыка перыяду мадэрнізму (1890—1930)
*** Музыка перыяду імпрэсіянізму (1875 або 1890—1925)
*** Музыка перыяду неакласіцызму (1920—1950)
*** Музыка высокага мадэрнізму (1930—дагэтуль)
*** Музыка перыяду постмадэрнізму (1930—дагэтуль)
*** Эксперыментальная музыка (1950—дагэтуль)
*** Сучасная класічная музыка (1945 або 1975—дагэтуль)
*** Мінімалістычная музыка

== Авангардная ды эксперыментальная музыка ==
{{main|Авангардная музыка|Эксперыментальная музыка}}

* Небяспечная музыка
* Электраакустычная музыка
* [[Lo-Fi]]
* Канкрэтная музыка
* Нойз
* Маргінальная музыка
* [[Індастрыял]]
* Прагрэсіўная музыка

== Папулярная музыка ==

=== Блюз ===
{{main|Блюз}}
{{columns-list|colwidth=20em|
* Афрыканскі блюз
* [[Блюз-рок]]
* Блюз-шаўтэр
* Блюз заходняга ўзбярэжжа
* Брытанскі блюз
* Джамп-блюз
* Дэльта-блюз
* Дэтройцкі блюз
* Канадскі блюз
* Канзаскі блюз
* Кантры-блюз
* Класічны жаночы блюз
* Луізіянскі блюз
* Мемфіс-блюз
* Нова-арлеанскі блюз
* Підмант-блюз
* Панк-блюз
* [[Рытм-н-блюз]]
** Ду-воп
* Свомп-блюз
* Сент-Луі блюз
* Соўл-блюз
* Сучасны рытм-н-блюз
* Тэхаскі блюз
* Хіл-кантры-блюз
* Хокум-блюз
* Хрысціянскі блюз
* Чыкагскі блюз
* Электрык-блюз}}

=== Кантры ===
{{main|Кантры}}
{{columns-list|colwidth=18em|
* Альтэрнатыўнае кантры
** Кантры-панк
* Амерыкана
* Аўстралійскае кантры
* Аўтло-кантры
* Блюграс
** Прагрэсіўны блюграс
** Рэакцыйны блюграс
* Вестэрн
** Каўбой-поп
** Нью-мексіканскае кантры
** Тэхаскае кантры
** Тэхана
* Вестэрн-свінг
* Гук Бэйкерсфілд
* Дальнабоіцкае кантры
* Дансбэнд
* Заідзіка
* Інструментальнае кантры
* Каджун
** Каджунская скрыпка
* Кантры-блюз
* Кантры-поп
* Кантры-рэп
* Кантры-рок
* Неатрадыцыйнае кантры
* Нэшвільскі гук
* Нью-мексіканскае кантры
* Прагрэсіўнае кантры
* Red Dirt
* Ракабілі
** Гатабілі
** Сайкабілі
* Сертанэха
* Традыцыйнае кантры
* Тэхана
* Тэхаскае кантры
* Хокум
* Хонкі-тонкі
* Хрысціянскае кантры
* Цесная гармонія}}

=== Поп-музыка ===
{{main|Поп-музыка}}
{{columns-list|
* Adult album alternative
* Adult contemporary
* Арабская поп-музыка
* Арт-поп
* Баблгам-поп
* Барока-поп
* [[Lo-Fi|Бедрум-поп]]
* Брыль-білдынг
* [[Брыт-поп]]
* Віспоп
* Вонкі-поп
* Гіперпоп
* Джаз-поп
* Джэнгл-поп
* Дыска-пола
* Дэнс-поп
* Е-е
* Еўрапоп
** Аўстрапоп
** Еўрабіт
** Італа-дыска
** Італа-дэнс
** Лаіко
** Неамелодыка
** Нідэрпоп
** Руская поп-музыка
** Французская поп-музыка
* [[J-pop]]
** Сіці-поп
** Shibuya Kei
* [[Інды-поп]]
** [[Інды-поп|Цві-поп]]
* Індыйская поп-музыка
* Іранская поп-музыка
* [[K-pop]]
** Карэйскі хіп-хоп
** Карэйскі рок
** T'ong guitar
** Трот
* Кансьён
* Кантры-поп
* Канцона
* [[Класічны красовер]]
* Класічныя хіты
* Крынж-поп
* Лацінаамерыканская балада
* Лацінаамерыканская поп-музыка
** Мексіканская поп-музыка
* Новая рамантыка
* Олдзіз
* OPM
** P-pop
* Поп-опера
* [[Поп-рок]]
** Паўэр-поп
** [[Поп-панк]]
*** Эма-поп
*** Неон-поп
** Сёрф-поп
** Софт-рок
** Яхт-рок
* Поп-рэп
* Поп-соўл
* Поп-фолк
* Прагрэсіўны поп
* Псіхадэлічны поп
* Рэбеціка
* C-pop
** Cantopop
** Mandopop
** Хокіен-поп
* Саншайн-поп
* Сафісці-поп
* Свомп-поп
* [[Сінці-поп]]
* Спейс-эйдж
* Тайпоп (T-pop)
* Традыцыйная поп-музыка
* Турба-фолк
* Турэцкая поп-музыка
* Тын-поп
* Уорлдбіт
* Фаду
* Хрысціянская папулярная музыка
* Чалга
* Чэймбер-поп
* [[Шансон]]
* Шлягер
* Q-pop
* Электрапоп
* Эмбіент-поп|colwidth=20em}}

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Музычныя жанры]]
[[Катэгорыя:Спісы музычных жанраў]]</text>
      <sha1>9mj2kov2p6xjpr2ypq50lvd1ya3jgu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бежанства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>725387</id>
    <revision>
      <id>5197549</id>
      <parentid>5066137</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5772" sha1="4195red5j6zce04oyhxagy2nvpsyfo2" xml:space="preserve">'''Бежанства''' — масавая прымусовая [[эвакуацыя]] жыхароў з [[Беларусь|Беларусі]] і ўсёй заходняй часткі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў губерні далей на ўсход. Праведзена ў часе [[1СВ|Першай сусветнай вайны]], падчас г.зв. [[Вялікае адступленне|вялікага адступлення]] расійскай арміі пад націскам нямецкага наступлення з [[3 мая]] па верасень [[1915]] года.

Найбольшая этнічная група [[бежанцы|бежанцаў]] — [[беларусы]] (з [[Украінцы|украінцамі]]), рэлігійная — [[праваслаўныя]].

У выніку ваеннай няўдачы Расіі ([[Горліцкі прарыў]] нямецкіх войск) урад пачаў рыхтавацца да адступлення і заклікаць мірных жыхароў да найскарэйшай эвакуацыі. Людзей палохалі страшнымі забойствамі, грабяжамі і іншымі злачынствамі, якія нібыта абяцаў прыход немцаў тутэйшым праваслаўным. Сялянскую маёмасць забіралі і знішчалі. Так расійскае войска выкарыстоўвала [[Тактыка выпаленай зямлі|тактыку спаленай зямлі]].

Урадоўцы, супрацоўнікі прамысловых устаноў, чыгуначнікі і інш. таксама эвакуіраваліся.

Родны кут пакінула ад 2 да 3 млн чалавек (каля 800 тысяч з Гродзенскай губерні). З зямель на ўсход ад [[Беласток]]а пайшлі да 80 % жыхароў. Расійская імперыя не здолела арганізаваць бяспечную эвакуацыю. Яна была бязладнай, працягвалася некалькі месяцаў і забрала многа жыццяў. Была спёка, не ставала ежы і вады. Пры дарогах заставаліся магілы, а некаторых памерлых не хавалі. Такія варункі спрыялі сполахам [[Эпідэмія|эпідэмій]] і прывялі да масавай смерці дзяцей.

Сярод уцекачоў пераважалі [[дзеці]] і [[Жанчына|жанчыны]]. Дзяцей было каля 41-48 % ад усіх. Каля 1/3 уцекачоў не выжылі.

Этнічны склад:

* беларусы (з украінцамі) — 67,5 %
* палякі — 13,2 %
* [[яўрэі]] — 6,4 %
* [[латышы]] — 4,9 %
* [[армяне]], [[літоўцы]], [[эстонцы]], іншыя — 8 %

Уцекачоў рассялілі ў розных раёнах, аж да кітайскае граніцы. У 1918—1922 яны вярталіся назад. Вяртанне, як і перамяшчэнне ў Расію, забрала жыцці.

Бежанства і вяртанне апісаны ў творах беларускай, яўрэйскай і іншай літаратуры. Тут верш «На чужыне», апавяданне «Туды, на захад!» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Апублікаваны ўспаміны.

У 2015 у вёсках Беласточчыны ўсталявалі крыжы і помнікі ў памяць пра [[бежанцы|бежанцаў]]. Гэта вёскі [[Вялікія Пасечнікі]], {{нп3|Давідовічы||be-tarask|Давідовічы}}, {{нп3|Дубяжын||be-tarask|Дубяжын}}, {{нп3|Пухлы||be-tarask|Пухлы}}, {{нп3|Стары Корнін||be-tarask|Стары Корнін}}, {{нп3|Трасцянка (гміна Нараў)|Трасьцянка|be-tarask|Трасьцянка (гміна Нараў)}} і іншыя.

У 2017 паказаны фільм «[[Бежанцы 1915—1922]]» Юрыя Каліны.

== Літаратура ==
* Prymaka-Oniszk Aneta, Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy. 2016. ISBN 978-83-8049-350-6
** Бежанства 1915 года: забытыя ўцекачы / [[Анета Прымака-Онішк]]; пераклад з польскай мовы Алекса Моніча. — Смаленск: Інбелкульт, 2019. — 303 с. ISBN 978-5-00076-051-2
* [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Mironowicz Eugeniusz]], Wielka tułaczka (1915—1921). 2018. ISBN 978-83-953097-00
* [[Віталь Луба]] (рэд.): Бежанства 1915 года. Беласток 2000. — Зборнік успамінаў
* Losy mieszkańców Orli, Czasopis, Nr 11/09, listopad 2009
* Michał Mincewicz: Ciężki los bieżeńców, Czasopis, Nr 7-8/09

== Спасылкі ==
* [https://biezenstwo.pl/fakty/ biezenstwo.pl]
* [https://wpolityce.pl/historia/275164-bialystok-bedzie-mial-rondo-pamieci-biezenstwa-1915 Białystok]{{Недаступная спасылка}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Расійская імперыя ў Першай сусветнай вайне]]
[[Катэгорыя:Бежанцы]]
[[Катэгорыя:XX стагоддзе ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:XX стагоддзе ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Эвакуацыі]]
[[Катэгорыя:Дэпартацыя]]</text>
      <sha1>4195red5j6zce04oyhxagy2nvpsyfo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў</title>
    <ns>4</ns>
    <id>728990</id>
    <revision>
      <id>5197801</id>
      <parentid>5196878</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вандалізм */ Адказ</comment>
      <origin>5197801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="452730" sha1="q17mr1qlmw3zf7m0neoivgx4bn3v6be" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{/Шапка}}

= Запыты =

== Вандалізм ==
Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03)
: А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з &quot;Ідывідуялізм&quot; -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&amp;diff=cur&amp;oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&amp;diff=5195113&amp;oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З &quot;Рыначная эканоміка&quot; сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&amp;diff=cur&amp;oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка Ne4elovek ==
{{закрыта}}
Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03)

== Прапанова правіла блакіровак ==
{{закрыта}}
Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка вандала ==
Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03)

:Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03)

== Перанос ==
Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Санкт-Пецярбург]] ==
Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Аб'яданне версій ==
Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце &quot;Лаялісты&quot;, потым &quot;Лаялізм&quot; пераносіце ў &quot;Лаялісты&quot;. Потым зноў выдаляеце &quot;Лаялісты&quot; і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Вандалізм з самазванствам ==
Добрага дня. Упісванне сябе ў &quot;журы&quot; [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03)
* Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03)

== Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat ==
Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах:
* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]
* [[Банкаўская сістэма Беларусі]]
Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03)
Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03)
JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], &quot;не ўрода&quot;, будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03)
:::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле &quot;[[Гомель]]&quot;. Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам &quot;[[Расійскае ўварванне ў Крым]]&quot;, адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03)

== Балцкія войны ==
Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&amp;diff=prev&amp;oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03)

:Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на &quot;Цікавы факт&quot;. Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03)
::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03)

Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды:  [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03)

:Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел &quot;Назва&quot; ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел &quot;Цікавы факт&quot;. Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:: Спасылка ёсць у раздзеле &quot;Гл. таксама&quot;. Наяўнасць раздзела &quot;Цікавыя факты&quot; ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03)
:::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03)
Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле &quot;Назва&quot;, дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем &quot;Цікавыя факты&quot;. Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць &quot;цікавы факт&quot; аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03)
: Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03)
:: Мне таксама здаецца, што &quot;Цікавыя факты&quot; не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03)
:::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03)
:: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03)
:::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03)
:::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце &quot;Новы шлях&quot;. Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03)
:::::: &quot;Уціхамірыцца&quot; варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае &quot;адкрыцці&quot;? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03)
::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра &quot;навковыя&quot; крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03)
:::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03)
::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03)

== Каментар ==
{{закрыта}}
Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&amp;diff=5135454&amp;oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03)
: Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03)
:: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03)
::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03)
:::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03)
:::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі.
:::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03)

== Зняццё статуса &quot;Да выдалення&quot; з артыкула ==
{{закрыта}}
Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16309-44|&amp;#126;2026-16309-44]] ==
{{закрыта}}
Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16262-28|&amp;#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Кінапошук]] ==
Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16154-63|&amp;#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03)

:вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Вандалізм з архівамі ==
Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03)

:а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] ==
Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03)

:{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03)

== Вандал ==
Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім &quot;[[Асяроддзе]]&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03)

:Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03)

== Вайна правак [[Алесь Мікус]] ==
Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03)

:пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03)
::''Вітанні калегам.''
::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова.
::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы.
::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык.
::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя (&quot;культурна ўплывовыя&quot;) трэкі.
::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст).
::Астатняя &quot;лірыка&quot; ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку.
::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя.
::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць.
::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''.
::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана.
::І не трэба тут &quot;'''шарыкаўшчыны'''&quot;, бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае.
::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі.
::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве &quot;у агуле&quot;.
::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03)

Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак.

Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу.

Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні).

Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы?

Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы.

Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць.

У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]].

Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы &quot;Назва&quot; з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03)
::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03)
::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03)
: Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік &quot;не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў&quot;. У артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai &quot;ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча&quot;, то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03)
:пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03)
:: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03)
: ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле &quot;Шынкаўцы&quot; ў раздзеле &quot;Назва&quot; павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03)
::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03)
: Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў  маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03)
::Перакручваеце, калега.
::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле).
::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы.
::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім.
::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм.
::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
::: Нейкі &quot;поток сознания&quot;, які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі &quot;тэлеграм&quot;, &quot;прарэжымны чалавек&quot; і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03)
::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега.
::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму &quot;праведны гнеў&quot; міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03)
: &gt; ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''&lt;br&gt;Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў &quot;адміністрацыйна&quot;. Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03)
:::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх &quot;праектаў&quot;, іх &quot;адміністрацыйнае&quot; зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца.
:::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі.
:::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03)
:::: &gt; ''якія вікіпедыйныя правілы''&lt;br&gt;Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03)
::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03)
::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03)
Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. &quot;Аргумент&quot; пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; напісана, што гэта &quot;Бібліятэка Свайксты&quot;. Тое, што ён напісаў гімн батальёна &quot;Данбас&quot; - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы &quot;прарэжымны чалавек&quot; вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй &quot;лінгвістычнай&quot; працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03)
::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03)
:::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03)
:::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
:Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03)
:: &lt;s&gt;гэта частка тэксту схвана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ &quot;заклікі купляць&quot;, што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03)
:: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03)
:::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03)

Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх &quot;Молатаў&quot; і &quot;Данбасаў&quot; -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і &quot;на мяжы&quot;, а не &quot;за мяжой&quot;. Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03)

:Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў.
:*
:Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму &quot;шыта-крыта&quot; ні ў каго не праканае.
:*
:Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя.
:Хіба ўздымаю &lt;u&gt;пытанне&lt;/u&gt; пра артыкул &quot;'''Дзермант'''&quot;, да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той &quot;Молат&quot; (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка?
:І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03)
::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт &quot;Молата&quot;, цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з &quot;Данбасам&quot; -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03)
:::&lt;s&gt;тут не поле бітвы, рэпліка схавана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03)
:::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03)
Дарэчы, а чаму ў артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; выкарыстаны шаблон &quot;навуковец&quot;, гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03)

:Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў?
:*
:&lt;s&gt;Вікіпедыя не поле бітвы&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03)
::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03)
::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03)
:*
:Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03)
::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03)
:::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03)
::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03)
: Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) 
Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03)

Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03)

:на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03)

== Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій ==
{{закрыта}}
Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на &quot;так, выдаліць&quot;. Напісанне праз &quot;я&quot; ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз &quot;е&quot;, у каталогу НББ няма варыянта праз &quot;я&quot;, хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03)

== Вандал ==
{{закрыта}}
Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03)

== proxy ==
{{закрыта}}
Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03)

:трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03)
:: Магчыма гэта сцяг &quot;IP block exempt&quot; у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 14:03, 12 снежня 2025 (+03)

== Блакіроўка за вандалізм ==
{{закрыта}}
Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03)

== Старонкі да хуткага выдалення ==
Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03)

== Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03)

== Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц ==
У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100

Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю.

Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?

Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.

Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба).

У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01)
: Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03)
: БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03)
::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03)
:Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую &quot;цытату&quot;. Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя &quot;артыкулы&quot; (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03)
:::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03)
::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03)
::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03)
:::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03)
У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03)
: пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03)

== Скарга на адмену праўкі ==
Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў.

Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03)

: У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы).

: Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»).

: У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе.

: У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка.

: Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання».

: Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне.

: Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03)
::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны.
::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК]
::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03)

== Абарона [[Максім Танк]] ==
{{закрыта}}
Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03)

== Пагрозы ад JerzyKundrat ==
[[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03)
::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03)
:::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03)
:::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03)
:::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03)
: Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг &quot;Заўвагі: reply to JerzyKundrat&quot;? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03)
::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03)
:: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова &quot;заўвага&quot; з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03)

== Адкаты Peisatai ==
{{закрыта}}
Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&amp;diff=5048879&amp;oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:''Усім прывітанне!''
:'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў.
:Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''.
:&lt;u&gt;'''Прапановы'''&lt;/u&gt;:
:1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў &quot;лагічных сувязяў&quot;, але канкрэтная спасылка.
:2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.
:3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці.
:4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася.
:5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах.
:6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны &quot;народнай этымалогіі&quot;. Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу &quot;пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч&quot;.
:''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:: &gt; ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''&lt;br&gt;Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на &quot;[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]&quot; (&quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=5048905&amp;oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03)

Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&amp;diff=prev&amp;oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў &quot;у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае&quot;, але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра &quot;корань&quot; і &quot;пашыральнік&quot; было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае &quot;даўно абвергнутае&quot;, трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта &quot;бяда&quot; такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей &quot;і інш.&quot;. Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца &quot;маргінальнай&quot; (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03)

: У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань &quot;Сермеж&quot;. Сцверджанне, што корань &quot;Сермеж&quot; утвораны ад кораня &quot;Серм&quot; і пашыральніка &quot;еж&quot; - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага &quot;Пракаповіча&quot;, што малая Дзвіна ад &quot;дзівіцца&quot; і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае &quot;аналогіі&quot; з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор &quot;Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням&quot;. У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03)
[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03)

Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную &quot;творчасць&quot; удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab &quot;рака&quot;, а ў Тапарова - абъл/объл &quot;яблыка&quot;. І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы &quot;карані і ўтваральнікі&quot; :) Бо Вы накідваеце '''відавочна &quot;смеццевых&quot; спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, &quot;не ўсё так адназначна&quot;. Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было &quot;строга ў духу буквы закону&quot;? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных &quot;адкрыццяў&quot; усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03)
Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае &quot;этымалогіі&quot; са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца (&quot;смеццевая крыніца&quot;, як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03)

:[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія &quot;імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання&quot;, як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) 
::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў &quot;Начы&quot; і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула &quot;вагі&quot; ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД.
::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць.
::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку.
::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках.
::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна &quot;расчляніць&quot; па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы.
::: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.
:::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз.
:::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана  і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, &quot;у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана&quot;. Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае &quot;прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў&quot;. Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза &quot;паведаміць зацікаўленым асобам&quot; парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум (&quot;падазраю, што гэта ён сам і ёсць&quot;) і прывесці да балансу.
::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, &quot;пракаціла&quot;. На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Праект рашэння ===
{{закрыта}}
Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03)
: Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03)
:: &quot;Сваім чарадом&quot; усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03)
::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03)
: @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03)
::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. 
::Гісторыя: 
::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў).
::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. 
::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры &quot;Размовах&quot; артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. 
::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03)
:::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03)
17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03)
::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03)
::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03)
:::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03)
:выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03)
:: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03)
:Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03)
: Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі:
:: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ &quot;Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя&quot;. Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру.
:: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03)
::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03)

Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&amp;action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03)

Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік===
З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра праблему, якая ўзнікла'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. &lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра этычную камунікацыю'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Заключэнне'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03)

:Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03)
:: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03)
::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03)
::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03)
:::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03)
:: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03)
:Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі &quot;Шень Ухачевіч&quot; (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі?
:А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03)
:: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання.
:: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу.
:: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне.
:: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03)
:::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле &quot;Назва&quot; згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова &quot;Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там&quot; - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым &quot;праекце&quot;, адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03)
:::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03)
:::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03)
::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03)
:::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых &quot;адкрыццяў&quot; удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03)
:: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&amp;diff=5139499&amp;oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03)
::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць &quot;этымалогія&quot; гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03)
::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03)
:::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03)
:::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03)

== Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] ==
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03)
: {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03)

== Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] ==
Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

:зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== Абарона [[Францыск Скарына]] ==
{{закрыта}}
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03)
: Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Зрабіць перасылку з абароненага шаблона ==
{{закрыта}}
Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) 

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Парушэнне парадку абмеркаванняў ==
Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03)
: Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03)
::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03)
::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Вам змяніць абарону да &quot;ўсіх удзельнікаў&quot;? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03)
::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03)
:::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
:Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму  вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03)
::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03)
:::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. 
:::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03)
::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03)
::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03)
::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03)
::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03)
:::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03)
::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03)
::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03)
::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03)

=== Каментарыі аб выдаленні ===
Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства.
Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе &quot;фэйсбучнасць&quot;. Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03)
::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03)
::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
:Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03)
::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03)
:::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы &quot;таўстун&quot;, адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое &quot;таўстун&quot; у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне.
:::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03)

== Парушэнне этычных паводзін ==
За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&amp;diff=5033307&amp;oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03)

:Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03)
: Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&amp;id=100010783908995 крыніца]):
{{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03)
: Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03)
:Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03)
:: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што &quot;інтэрнэт-вар'ят&quot; гэта &quot;энцыклапедычны стыль, а не абраза&quot;. Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03)
::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. &lt;br&gt;&lt;br/&gt;Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі &quot;Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў&quot; прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03)
::Удзельнік Lš-k  добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць  вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ  мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03)
:::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб &quot;паваяваць&quot; [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03)
:::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03)

== [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] ==
{{закрыта}}
Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг.  --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03)

== [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] ==
{{закрыта}}
Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03)
: Тое самае да: 
:* 12.222.18.2
:* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1
:* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C
:* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E
: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] ==

Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03)

== Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму ==

У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: &lt;code&gt;{| class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;recentchangestext&quot; style=&quot;clear:both; font-size: 85%;&quot; role=&quot;presentation&quot;&lt;/code&gt;&lt;br/&gt;
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] ==
{{закрыта}}
Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Удзельнік Peisatai ==
{{закрыта}}
Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады:
* [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты &quot;Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў&quot; прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам.
* [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas &quot;кола, акружнасць, замкнёны шлях колам&quot;, а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма.
* [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца.
* [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца.
* [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti &quot;плакаць&quot; (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы.
* [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя.
* [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма.
* [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца.
* [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма.
* [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі.
* [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца.
* [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва &quot;кладка з бярвенняў на гразкім месцы&quot;.
* [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі.
* [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца.
* [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (&gt; rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (&gt; рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма.
* [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма.
* [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца.
* [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як &quot;З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах&quot;, ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі.
* [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на &quot;Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья&quot;. Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле &quot;Славянские названия&quot;.
* [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца.
* [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas &quot;злы; моцны, вялікі&quot;. Належыць да шэрагу &quot;злых&quot; гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas &quot;злы; моцны&quot;, ežeras &quot;возера&quot;, upė &quot;рака&quot;)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма.
* [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца.
* [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti &quot;хапаць, грабастаць&quot;[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму.
* [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву &quot;Lietuvių kalbos žodžių daryba&quot;, г. зн. &quot;Словаўтварэнне літоўскай мовы&quot;. Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам.
* [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма.
* [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva &quot;твань у балоце&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (&lt; *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма.
* [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца.
* [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (&lt; *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца.
* [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы  ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма.
* [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка.
* [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols &quot;яблыка&quot;, Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе.
* [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы.
* [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- &quot;поднимать(ся), происходить&quot;.
* [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў.
* [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (&gt; Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (&gt; Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў.
* [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā.
* [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра  раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае.
* [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна.
* [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна (&quot;форма балт. первоисточника неясна&quot;).
* [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (&gt; «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца.
** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03)
* [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца.
* [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (&lt; Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка.
* [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі.
* [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма.
* [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што &quot;найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...&quot;, там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне.
* [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца.
* [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца.
* [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (&gt; Гараднічанка), Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне.
* [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы.
* [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (&gt; Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма.
* [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае.
* [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (&gt; «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (&gt; -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае.
* [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус &quot;чыгун&quot;, тур. чавуш &quot;сяржант, унтэр-афіцэр&quot;. ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма.
* [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас.
* [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма.
* [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup.
* [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (&gt; Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца.
* [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (&lt; Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė.
* [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы.
* [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (&gt; Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (&gt; Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (&gt; Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (&lt; *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (&lt; *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў  Тапарова таксама няма Буліжы).
* [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (&lt; *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo.
* [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца.
* [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка.
* [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца.
* [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape &quot;рака&quot;).'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns &quot;злы&quot;, naiks &quot;страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- &quot;нападаць, накідвацца&quot;[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (&gt; Neckar). Яна вытлумачваецца як &quot;магутная, злая, шпаркая (рака)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца.
* [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- &quot;дзяўбсці&quot;, які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218).
* [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова.
* [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts &quot;тоня (месца, дзе ловяць рыбу)&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству.
* [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша.
* [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка.
* [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма &quot;Лунія&quot; звязаная з латышскім luns &quot;твань&quot;, літоўскім liūnas &quot;твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць&quot;. Далей да літоўскага liaunas &quot;гнуткі, слабы&quot; і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. 
* [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне.
* [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- &quot;праходзіць міма, ісці&quot;. Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- &quot;малы&quot;, параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- &quot;меньшы&quot;, параўн. яшчэ літ. menkas &quot;маленькі, дробны&quot;, лат. minus &quot;меней&quot;.
* [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца.
* [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы.
* [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (&gt; Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja &gt; Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога.
* [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў.
* [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты.
* [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца.
* [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова.
* [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў.
**{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03)
* [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова.
* [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. 
* [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (&gt; Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (&lt; šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (&lt; Ятва &lt; яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца.
* [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas &quot;малы&quot;, якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем &quot;мазаць&quot; (&quot;намазаны&quot; &gt; &quot;стончаны&quot; &gt; &quot;зменшаны&quot; &gt; &quot;малы&quot;)[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.].&quot; Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца.
* [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма.
* [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца.
* [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (&gt; *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага?
* [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы.
** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03)
* [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.).
* [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма.
* [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба &quot;здольнасць, уменне&quot; і кірг. кебе &quot;худое ягня&quot;. ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: &quot;Матеи Кебовичъ&quot;[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма.
* [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца.
* [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань &quot;Смол-&quot; у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- &quot;чмель&quot; праз прамежкавую форму &quot;Цмол-&quot;[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе &quot;В поисках единства&quot;, і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй.
* [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti &quot;ісці&quot;[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка.
* [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы.
**{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03)
* [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае.
* [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga.
* [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань &quot;крыч&quot; і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення).

Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта.

* Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03)

:У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03)
::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03)
::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам &quot;раць&quot;. Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз &quot;д&quot;), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна.
::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]&quot; (у нас &quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03)
::::прывітанне ўсім.
::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :)
::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто?
::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: &quot;Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-&quot; (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-).
::::падтрымліваю заўвагу Lš-k &quot;калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца&quot;. калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны.
::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел &quot;Ліцвінскія імёны&quot;, вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак?
::::Максім, &quot;Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць&quot; - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03)
:::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам &quot;відавочна&quot;, гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца  на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж &quot;працу&quot; як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03)
::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы &quot;жмудаед&quot; і &quot;вільнянашыст&quot;? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста &quot;Казіміра Ляхновіча&quot;? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта &quot;германскія&quot; этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст &quot;Ляхновіч&quot;, карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці.
::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб.
::::::дарэчы, тэст - &quot;чыя Вільня?&quot; ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03)
:::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе &quot;лепшая абарона - гэта нападзенне&quot;. У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03)
::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці.
::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо &quot;няпраўда&quot; там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі.
::::&quot;уяўных крыніцаў&quot; таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03)
* [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў.  Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. --  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025
**Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03)
*** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
[[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай ==
{{закрыта}}
Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + &lt;small&gt;[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]&lt;/small&gt;). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03)
: {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03)
::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03)
:::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

=== Вынік ===
{{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03)

== Удзельнік UnknownChannel352 ==
{{закрыта}}
: Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03)

= Карысныя спасылкі =
* [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]]</text>
      <sha1>q17mr1qlmw3zf7m0neoivgx4bn3v6be</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197812</id>
      <parentid>5197801</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вандалізм */ Адказ</comment>
      <origin>5197812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453224" sha1="8sdiha0j3hzdatzq0nmtfkh8dr0jp9b" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{/Шапка}}

= Запыты =

== Вандалізм ==
Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03)
: А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з &quot;Ідывідуялізм&quot; -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&amp;diff=cur&amp;oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&amp;diff=5195113&amp;oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З &quot;Рыначная эканоміка&quot; сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&amp;diff=cur&amp;oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03)
:::Таксама, відавочна, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96&amp;diff=cur&amp;oldid=4802315 творчасць] гэтага ўдзельніка -- правых-левых. Не вайну ж правак учыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:07, 12 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка Ne4elovek ==
{{закрыта}}
Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03)

== Прапанова правіла блакіровак ==
{{закрыта}}
Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка вандала ==
Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03)

:Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03)

== Перанос ==
Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Санкт-Пецярбург]] ==
Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Аб'яданне версій ==
Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце &quot;Лаялісты&quot;, потым &quot;Лаялізм&quot; пераносіце ў &quot;Лаялісты&quot;. Потым зноў выдаляеце &quot;Лаялісты&quot; і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Вандалізм з самазванствам ==
Добрага дня. Упісванне сябе ў &quot;журы&quot; [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03)
* Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03)

== Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat ==
Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах:
* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]
* [[Банкаўская сістэма Беларусі]]
Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03)
Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03)
JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], &quot;не ўрода&quot;, будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03)
:::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле &quot;[[Гомель]]&quot;. Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам &quot;[[Расійскае ўварванне ў Крым]]&quot;, адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03)

== Балцкія войны ==
Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&amp;diff=prev&amp;oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03)

:Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на &quot;Цікавы факт&quot;. Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03)
::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03)

Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды:  [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03)

:Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел &quot;Назва&quot; ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел &quot;Цікавы факт&quot;. Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:: Спасылка ёсць у раздзеле &quot;Гл. таксама&quot;. Наяўнасць раздзела &quot;Цікавыя факты&quot; ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03)
:::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03)
Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле &quot;Назва&quot;, дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем &quot;Цікавыя факты&quot;. Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць &quot;цікавы факт&quot; аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03)
: Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03)
:: Мне таксама здаецца, што &quot;Цікавыя факты&quot; не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03)
:::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03)
:: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03)
:::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03)
:::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце &quot;Новы шлях&quot;. Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03)
:::::: &quot;Уціхамірыцца&quot; варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае &quot;адкрыцці&quot;? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03)
::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра &quot;навковыя&quot; крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03)
:::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03)
::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03)

== Каментар ==
{{закрыта}}
Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&amp;diff=5135454&amp;oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03)
: Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03)
:: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03)
::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03)
:::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03)
:::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі.
:::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03)

== Зняццё статуса &quot;Да выдалення&quot; з артыкула ==
{{закрыта}}
Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16309-44|&amp;#126;2026-16309-44]] ==
{{закрыта}}
Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16262-28|&amp;#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Кінапошук]] ==
Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16154-63|&amp;#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03)

:вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Вандалізм з архівамі ==
Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03)

:а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] ==
Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03)

:{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03)

== Вандал ==
Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім &quot;[[Асяроддзе]]&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03)

:Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03)

== Вайна правак [[Алесь Мікус]] ==
Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03)

:пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03)
::''Вітанні калегам.''
::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова.
::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы.
::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык.
::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя (&quot;культурна ўплывовыя&quot;) трэкі.
::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст).
::Астатняя &quot;лірыка&quot; ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку.
::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя.
::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць.
::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''.
::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана.
::І не трэба тут &quot;'''шарыкаўшчыны'''&quot;, бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае.
::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі.
::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве &quot;у агуле&quot;.
::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03)

Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак.

Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу.

Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні).

Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы?

Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы.

Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць.

У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]].

Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы &quot;Назва&quot; з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03)
::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03)
::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03)
: Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік &quot;не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў&quot;. У артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai &quot;ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча&quot;, то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03)
:пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03)
:: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03)
: ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле &quot;Шынкаўцы&quot; ў раздзеле &quot;Назва&quot; павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03)
::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03)
: Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў  маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03)
::Перакручваеце, калега.
::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле).
::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы.
::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім.
::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм.
::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
::: Нейкі &quot;поток сознания&quot;, які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі &quot;тэлеграм&quot;, &quot;прарэжымны чалавек&quot; і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03)
::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега.
::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму &quot;праведны гнеў&quot; міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03)
: &gt; ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''&lt;br&gt;Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў &quot;адміністрацыйна&quot;. Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03)
:::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх &quot;праектаў&quot;, іх &quot;адміністрацыйнае&quot; зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца.
:::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі.
:::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03)
:::: &gt; ''якія вікіпедыйныя правілы''&lt;br&gt;Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03)
::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03)
::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03)
Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. &quot;Аргумент&quot; пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; напісана, што гэта &quot;Бібліятэка Свайксты&quot;. Тое, што ён напісаў гімн батальёна &quot;Данбас&quot; - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы &quot;прарэжымны чалавек&quot; вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй &quot;лінгвістычнай&quot; працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03)
::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03)
:::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03)
:::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
:Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03)
:: &lt;s&gt;гэта частка тэксту схвана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ &quot;заклікі купляць&quot;, што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03)
:: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03)
:::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03)

Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх &quot;Молатаў&quot; і &quot;Данбасаў&quot; -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і &quot;на мяжы&quot;, а не &quot;за мяжой&quot;. Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03)

:Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў.
:*
:Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму &quot;шыта-крыта&quot; ні ў каго не праканае.
:*
:Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя.
:Хіба ўздымаю &lt;u&gt;пытанне&lt;/u&gt; пра артыкул &quot;'''Дзермант'''&quot;, да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той &quot;Молат&quot; (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка?
:І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03)
::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт &quot;Молата&quot;, цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з &quot;Данбасам&quot; -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03)
:::&lt;s&gt;тут не поле бітвы, рэпліка схавана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03)
:::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03)
Дарэчы, а чаму ў артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; выкарыстаны шаблон &quot;навуковец&quot;, гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03)

:Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў?
:*
:&lt;s&gt;Вікіпедыя не поле бітвы&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03)
::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03)
::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03)
:*
:Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03)
::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03)
:::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03)
::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03)
: Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) 
Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03)

Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03)

:на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03)

== Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій ==
{{закрыта}}
Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на &quot;так, выдаліць&quot;. Напісанне праз &quot;я&quot; ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз &quot;е&quot;, у каталогу НББ няма варыянта праз &quot;я&quot;, хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03)

== Вандал ==
{{закрыта}}
Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03)

== proxy ==
{{закрыта}}
Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03)

:трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03)
:: Магчыма гэта сцяг &quot;IP block exempt&quot; у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 14:03, 12 снежня 2025 (+03)

== Блакіроўка за вандалізм ==
{{закрыта}}
Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03)

== Старонкі да хуткага выдалення ==
Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03)

== Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03)

== Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц ==
У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100

Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю.

Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?

Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.

Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба).

У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01)
: Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03)
: БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03)
::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03)
:Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую &quot;цытату&quot;. Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя &quot;артыкулы&quot; (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03)
:::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03)
::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03)
::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03)
:::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03)
У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03)
: пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03)

== Скарга на адмену праўкі ==
Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў.

Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03)

: У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы).

: Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»).

: У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе.

: У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка.

: Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання».

: Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне.

: Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03)
::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны.
::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК]
::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03)

== Абарона [[Максім Танк]] ==
{{закрыта}}
Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03)

== Пагрозы ад JerzyKundrat ==
[[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03)
::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03)
:::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03)
:::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03)
:::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03)
: Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг &quot;Заўвагі: reply to JerzyKundrat&quot;? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03)
::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03)
:: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова &quot;заўвага&quot; з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03)

== Адкаты Peisatai ==
{{закрыта}}
Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&amp;diff=5048879&amp;oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:''Усім прывітанне!''
:'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў.
:Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''.
:&lt;u&gt;'''Прапановы'''&lt;/u&gt;:
:1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў &quot;лагічных сувязяў&quot;, але канкрэтная спасылка.
:2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.
:3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці.
:4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася.
:5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах.
:6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны &quot;народнай этымалогіі&quot;. Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу &quot;пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч&quot;.
:''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:: &gt; ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''&lt;br&gt;Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на &quot;[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]&quot; (&quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=5048905&amp;oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03)

Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&amp;diff=prev&amp;oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў &quot;у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае&quot;, але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра &quot;корань&quot; і &quot;пашыральнік&quot; было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае &quot;даўно абвергнутае&quot;, трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта &quot;бяда&quot; такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей &quot;і інш.&quot;. Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца &quot;маргінальнай&quot; (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03)

: У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань &quot;Сермеж&quot;. Сцверджанне, што корань &quot;Сермеж&quot; утвораны ад кораня &quot;Серм&quot; і пашыральніка &quot;еж&quot; - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага &quot;Пракаповіча&quot;, што малая Дзвіна ад &quot;дзівіцца&quot; і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае &quot;аналогіі&quot; з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор &quot;Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням&quot;. У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03)
[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03)

Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную &quot;творчасць&quot; удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab &quot;рака&quot;, а ў Тапарова - абъл/объл &quot;яблыка&quot;. І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы &quot;карані і ўтваральнікі&quot; :) Бо Вы накідваеце '''відавочна &quot;смеццевых&quot; спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, &quot;не ўсё так адназначна&quot;. Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было &quot;строга ў духу буквы закону&quot;? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных &quot;адкрыццяў&quot; усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03)
Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае &quot;этымалогіі&quot; са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца (&quot;смеццевая крыніца&quot;, як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03)

:[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія &quot;імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання&quot;, як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) 
::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў &quot;Начы&quot; і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула &quot;вагі&quot; ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД.
::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць.
::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку.
::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках.
::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна &quot;расчляніць&quot; па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы.
::: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.
:::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз.
:::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана  і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, &quot;у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана&quot;. Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае &quot;прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў&quot;. Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза &quot;паведаміць зацікаўленым асобам&quot; парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум (&quot;падазраю, што гэта ён сам і ёсць&quot;) і прывесці да балансу.
::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, &quot;пракаціла&quot;. На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Праект рашэння ===
{{закрыта}}
Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03)
: Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03)
:: &quot;Сваім чарадом&quot; усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03)
::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03)
: @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03)
::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. 
::Гісторыя: 
::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў).
::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. 
::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры &quot;Размовах&quot; артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. 
::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03)
:::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03)
17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03)
::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03)
::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03)
:::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03)
:выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03)
:: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03)
:Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03)
: Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі:
:: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ &quot;Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя&quot;. Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру.
:: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03)
::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03)

Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&amp;action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03)

Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік===
З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра праблему, якая ўзнікла'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. &lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра этычную камунікацыю'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Заключэнне'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03)

:Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03)
:: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03)
::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03)
::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03)
:::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03)
:: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03)
:Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі &quot;Шень Ухачевіч&quot; (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі?
:А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03)
:: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання.
:: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу.
:: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне.
:: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03)
:::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле &quot;Назва&quot; згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова &quot;Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там&quot; - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым &quot;праекце&quot;, адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03)
:::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03)
:::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03)
::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03)
:::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых &quot;адкрыццяў&quot; удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03)
:: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&amp;diff=5139499&amp;oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03)
::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць &quot;этымалогія&quot; гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03)
::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03)
:::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03)
:::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03)

== Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] ==
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03)
: {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03)

== Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] ==
Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

:зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== Абарона [[Францыск Скарына]] ==
{{закрыта}}
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03)
: Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Зрабіць перасылку з абароненага шаблона ==
{{закрыта}}
Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) 

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Парушэнне парадку абмеркаванняў ==
Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03)
: Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03)
::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03)
::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Вам змяніць абарону да &quot;ўсіх удзельнікаў&quot;? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03)
::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03)
:::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
:Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму  вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03)
::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03)
:::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. 
:::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03)
::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03)
::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03)
::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03)
::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03)
:::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03)
::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03)
::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03)
::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03)

=== Каментарыі аб выдаленні ===
Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства.
Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе &quot;фэйсбучнасць&quot;. Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03)
::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03)
::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
:Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03)
::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03)
:::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы &quot;таўстун&quot;, адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое &quot;таўстун&quot; у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне.
:::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03)

== Парушэнне этычных паводзін ==
За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&amp;diff=5033307&amp;oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03)

:Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03)
: Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&amp;id=100010783908995 крыніца]):
{{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03)
: Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03)
:Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03)
:: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што &quot;інтэрнэт-вар'ят&quot; гэта &quot;энцыклапедычны стыль, а не абраза&quot;. Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03)
::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. &lt;br&gt;&lt;br/&gt;Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі &quot;Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў&quot; прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03)
::Удзельнік Lš-k  добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць  вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ  мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03)
:::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб &quot;паваяваць&quot; [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03)
:::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03)

== [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] ==
{{закрыта}}
Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг.  --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03)

== [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] ==
{{закрыта}}
Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03)
: Тое самае да: 
:* 12.222.18.2
:* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1
:* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C
:* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E
: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] ==

Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03)

== Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму ==

У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: &lt;code&gt;{| class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;recentchangestext&quot; style=&quot;clear:both; font-size: 85%;&quot; role=&quot;presentation&quot;&lt;/code&gt;&lt;br/&gt;
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] ==
{{закрыта}}
Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Удзельнік Peisatai ==
{{закрыта}}
Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады:
* [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты &quot;Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў&quot; прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам.
* [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas &quot;кола, акружнасць, замкнёны шлях колам&quot;, а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма.
* [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца.
* [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца.
* [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti &quot;плакаць&quot; (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы.
* [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя.
* [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма.
* [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца.
* [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма.
* [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі.
* [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца.
* [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва &quot;кладка з бярвенняў на гразкім месцы&quot;.
* [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі.
* [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца.
* [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (&gt; rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (&gt; рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма.
* [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма.
* [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца.
* [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як &quot;З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах&quot;, ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі.
* [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на &quot;Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья&quot;. Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле &quot;Славянские названия&quot;.
* [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца.
* [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas &quot;злы; моцны, вялікі&quot;. Належыць да шэрагу &quot;злых&quot; гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas &quot;злы; моцны&quot;, ežeras &quot;возера&quot;, upė &quot;рака&quot;)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма.
* [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца.
* [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti &quot;хапаць, грабастаць&quot;[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму.
* [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву &quot;Lietuvių kalbos žodžių daryba&quot;, г. зн. &quot;Словаўтварэнне літоўскай мовы&quot;. Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам.
* [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма.
* [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva &quot;твань у балоце&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (&lt; *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма.
* [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца.
* [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (&lt; *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца.
* [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы  ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма.
* [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка.
* [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols &quot;яблыка&quot;, Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе.
* [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы.
* [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- &quot;поднимать(ся), происходить&quot;.
* [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў.
* [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (&gt; Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (&gt; Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў.
* [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā.
* [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра  раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае.
* [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна.
* [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна (&quot;форма балт. первоисточника неясна&quot;).
* [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (&gt; «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца.
** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03)
* [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца.
* [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (&lt; Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка.
* [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі.
* [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма.
* [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што &quot;найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...&quot;, там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне.
* [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца.
* [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца.
* [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (&gt; Гараднічанка), Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне.
* [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы.
* [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (&gt; Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма.
* [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае.
* [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (&gt; «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (&gt; -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае.
* [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус &quot;чыгун&quot;, тур. чавуш &quot;сяржант, унтэр-афіцэр&quot;. ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма.
* [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас.
* [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма.
* [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup.
* [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (&gt; Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца.
* [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (&lt; Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė.
* [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы.
* [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (&gt; Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (&gt; Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (&gt; Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (&lt; *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (&lt; *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў  Тапарова таксама няма Буліжы).
* [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (&lt; *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo.
* [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца.
* [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка.
* [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца.
* [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape &quot;рака&quot;).'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns &quot;злы&quot;, naiks &quot;страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- &quot;нападаць, накідвацца&quot;[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (&gt; Neckar). Яна вытлумачваецца як &quot;магутная, злая, шпаркая (рака)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца.
* [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- &quot;дзяўбсці&quot;, які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218).
* [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова.
* [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts &quot;тоня (месца, дзе ловяць рыбу)&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству.
* [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша.
* [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка.
* [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма &quot;Лунія&quot; звязаная з латышскім luns &quot;твань&quot;, літоўскім liūnas &quot;твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць&quot;. Далей да літоўскага liaunas &quot;гнуткі, слабы&quot; і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. 
* [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне.
* [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- &quot;праходзіць міма, ісці&quot;. Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- &quot;малы&quot;, параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- &quot;меньшы&quot;, параўн. яшчэ літ. menkas &quot;маленькі, дробны&quot;, лат. minus &quot;меней&quot;.
* [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца.
* [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы.
* [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (&gt; Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja &gt; Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога.
* [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў.
* [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты.
* [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца.
* [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова.
* [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў.
**{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03)
* [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова.
* [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. 
* [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (&gt; Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (&lt; šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (&lt; Ятва &lt; яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца.
* [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas &quot;малы&quot;, якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем &quot;мазаць&quot; (&quot;намазаны&quot; &gt; &quot;стончаны&quot; &gt; &quot;зменшаны&quot; &gt; &quot;малы&quot;)[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.].&quot; Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца.
* [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма.
* [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца.
* [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (&gt; *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага?
* [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы.
** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03)
* [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.).
* [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма.
* [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба &quot;здольнасць, уменне&quot; і кірг. кебе &quot;худое ягня&quot;. ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: &quot;Матеи Кебовичъ&quot;[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма.
* [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца.
* [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань &quot;Смол-&quot; у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- &quot;чмель&quot; праз прамежкавую форму &quot;Цмол-&quot;[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе &quot;В поисках единства&quot;, і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй.
* [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti &quot;ісці&quot;[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка.
* [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы.
**{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03)
* [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае.
* [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga.
* [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань &quot;крыч&quot; і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення).

Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта.

* Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03)

:У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03)
::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03)
::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам &quot;раць&quot;. Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз &quot;д&quot;), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна.
::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]&quot; (у нас &quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03)
::::прывітанне ўсім.
::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :)
::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто?
::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: &quot;Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-&quot; (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-).
::::падтрымліваю заўвагу Lš-k &quot;калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца&quot;. калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны.
::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел &quot;Ліцвінскія імёны&quot;, вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак?
::::Максім, &quot;Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць&quot; - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03)
:::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам &quot;відавочна&quot;, гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца  на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж &quot;працу&quot; як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03)
::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы &quot;жмудаед&quot; і &quot;вільнянашыст&quot;? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста &quot;Казіміра Ляхновіча&quot;? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта &quot;германскія&quot; этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст &quot;Ляхновіч&quot;, карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці.
::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб.
::::::дарэчы, тэст - &quot;чыя Вільня?&quot; ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03)
:::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе &quot;лепшая абарона - гэта нападзенне&quot;. У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03)
::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці.
::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо &quot;няпраўда&quot; там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі.
::::&quot;уяўных крыніцаў&quot; таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03)
* [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў.  Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. --  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025
**Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03)
*** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
[[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай ==
{{закрыта}}
Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + &lt;small&gt;[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]&lt;/small&gt;). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03)
: {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03)
::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03)
:::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

=== Вынік ===
{{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03)

== Удзельнік UnknownChannel352 ==
{{закрыта}}
: Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03)

= Карысныя спасылкі =
* [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]]</text>
      <sha1>8sdiha0j3hzdatzq0nmtfkh8dr0jp9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Сямёнавіч Сункуеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>730344</id>
    <revision>
      <id>5197514</id>
      <parentid>5045491</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4790" sha1="ah6y21dhskgy02inpp62o1nal3ozk9s" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Барыс Сямёнавіч Сункуеў''' (нар. {{ДН|30|8|1938}}, [[Чыта]], [[Расія]]) — беларускі спецыяліст у галіне машын, агрэгатаў і працэсаў лёгкай прамысловасці. [[Доктар тэхнічных навук]] (1985), [[прафесар]] (1986).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт дызайну і тэхналогіі|Маскоўскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці]] (спецыяльнасць «Машыны і апараты вытворчасцей лёгкай прамысловасці», 1960; аспірантура, 1965).
    
Працаваў на Падольскім механічным заводзе імя М. В. Калініна (1960—1962, інжынер-канструктар), Усходне-Сібірскім тэхналагічным інстытуце (г. [[Улан-Удэ]]; 1965—1971, з 1967 — загадчык кафедры), [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Віцебскім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце]] (з 1971, механіка-тэхналагічны факультэт, кафедра «Машыны і апараты лёгкай прамысловасці», загадчык кафедры, са снежня 2016 — прафесар кафедры).

Навуковыя інтарэсы: сінтэз механізмаў; праектаванне машын лёгкай прамысловасці.

== Узнагароды ==
Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна» (1970); [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|ганаровыя граматы Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1978), [[Граматы Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (1994, 2003), канцэрна «[[Беллегпрам]]» (2005); нагрудны значок «Выдатнiк адукацыi Рэспублікі Беларусь» (1995) і інш.

== Бібліяграфія ==
* Оптимизационный синтез регулируемых рычажных механизмов машин легкой промышленности : диссертация … доктора технических наук : 05.02.13 : защищена 31.10.1984 : утверждена 27.05.1985 / Сункуев Борис Семенович. — Москва, 1984.
* Расчет пневмо- и гидропривода машин легкой промышленности : учебное пособие / Б. С. Сункуев. — Минск, 1988.
* Синтез механизмов : учебное пособие / Б. С. Сункуев. — Витебск, 2001.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Сункуев Борис Семенович : (к 70-летию со дня рождения) : биобиблиографический указатель. — Витебск, 2008.
* Сункуев Борис Семенович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 157.
* {{крыніцы/БелЭн|15|Сунку|еў Барыс Сямёнавіч|Прохараў В. М.|270}}

== Спасылкі ==
* [https://bypatents.com/patents/sunkuev-boris-semenovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230907133602/https://bypatents.com/patents/sunkuev-boris-semenovich |date=7 верасня 2023 }}
* [https://patentdb.ru/author/1073298 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230907133603/https://patentdb.ru/author/1073298 |date=7 верасня 2023 }}
 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Сункуеў Барыс Сямёнавіч}}
[[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]]</text>
      <sha1>ah6y21dhskgy02inpp62o1nal3ozk9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пол Уокер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>732550</id>
    <revision>
      <id>5197695</id>
      <parentid>4749894</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40584" sha1="s3d5f9g5x0e37ii6o19j492u1qmciu7" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Уокер}}
{{Кінематаграфіст}}
'''Пол Уільям Уокер IV''' ({{Lang-en|Paul William Walker IV}}; [[12 верасня]] [[1973]], [[Глендэйл (Каліфорнія)|Глендэйл]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] — [[30 лістапада]] [[2013]], [[Санта-Кларыта]], Кліфорнія, ЗША) — амерыканскі кінаакцёр і [[Мадэль (прафесія)|мадэль]]. Шырокую вядомасць атрымаў дзякуючы ролі Браяна О’Конара ў серыі фільмаў «Фарсаж».

== Біяграфія ==
Пол Уільям Уокер нарадзіўся 12 верасня 1973 года ў амерыканскім горадзе Глендэйл, штат Каліфорнія, у сям’і бізнэсмэна Пола Уільяма Уокера III (нар. 10 сакавіка 1946) і былой мадэлі Шэрыл Крабтры (яны развяліся ў 2004 годзе). Пол быў старэйшым дзіцем у сям’і: у яго было два малодшых брата, Калеб Майкл (нар. 4 кастрычніка 1977) і Кодзі Бо (нар. 13 чэрвеня 1988), і дзве малодшыя сястры, Джэй Эшлі (нар. 5 красавіка 1984) і Эмі. Сям’я Уокера — мармоны&lt;ref name=&quot;famedive&quot; /&gt;. У акцёра англійскае паходжанне, а таксама ёсць ірландскія і нямецкія карані.

Акцёрская кар’ера Пола пачалася ў раннім дзяцінстве з тэлевізійнай рэкламы падгузнікаў «Pampers Diapers» у 1975 годзе. Пасталеўшы, ён працягваў здымацца ў розных тэлевізійных праграмах і рэкламных роліках. Сваю першую ролю ў кіно Уокер сыграў у трынаццаць гадоў — у камедыйнай страшылцы «Монстар з шафы». Затым рушылі ўслед і іншыя ролі як у кіно, так і ў тэлевізійных серыялах («Чарльз ў адказнасці», «Хто тут бос?», «Маладыя і дзёрзкія»). Акрамя акцёрскай працы, Пол актыўна займаўся спортам і ўдзельнічаў у розных спаборніцтвах.

Скончыўшы ў 1991 годзе Хрысціянскую школу&lt;ref name=&quot;Tribute&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|title=Paul William Walker I-IV bio: The Faster &amp; Furiouser 5/4DEEMAS&amp;JESUS ADAM Actor|url=http://www.tribute.ca/people/Paul+Walker/1379/17622|publisher=Tribute.ca|access-date=2008-09-28|archive-url=https://www.webcitation.org/65iUQKSUG?url=http://www.tribute.ca/people/paul-walker/1379/17622/|archive-date=2012-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|title=Pretty boy is pretty coy: Walker talks the talk|url=http://www.stanforddaily.com/cgi-bin/?p=1013576|access-date=2009-11-15|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20070223094735/http://daily.stanford.edu/article/2003/11/21/prettyBoyIsPrettyCoyWalkerTalksTheTalk|archive-date=2007-02-23}}&lt;/ref&gt; ў Сан-Вэлі ў Каліфорніі, Уокер вырашыў заняцца вывучэннем марской біялогіі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://justjared.buzznet.com/2010/02/05/paul-walker-covers-mens-health-march-2010/|title=Paul Walker Covers ‘Men’s Health’ March 2010 {{!}} Paul Walker : Just Jared&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2011-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901070822/http://justjared.buzznet.com/2010/02/05/paul-walker-covers-mens-health-march-2010/|archive-date=2011-09-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, паступіўшы ў Каліфарнійскі каледж. Аднак любоў да акцёрскага рамяства ўзяла верх над заняткамі біялогіяй.

== Кар’ера ==

=== Пачатак кар’еры ===
У 1994 годзе Уокер зняўся ў фільме «Тэмі і Ці-Рэкс» разам з тады яшчэ невядомай [[Дэніз Рычардс]]. Наступнай працай маладога акцёра стала роля ў фільме 1998 года «Сустракайце Дзідлаў» (акцёр з’яўляецца ў ''Mighty Mighty Bosstones'' у кліпе на песню-саўндтрэку «Wrong Thing Right Then»). У гэтым жа годзе акцёр атрымлівае сваю наступную ролю, стаўшы аб’ектам страсці Рыз Уізерспун ў фільме «Плезантвіль». Хоць карціна правалілася ў пракаце, крытыкі нядрэнна прынялі яе, ацаніўшы акцёрскія працы. Гэтая роля прыносіць акцёру вядомасць і спіс яго прац у кіно пачынае папаўняцца новымі ролямі. У наступным 1999 годзе здымаецца ў даволі ўдалых карцінах «Гэта ўсё яна» (невялікая роля лепшага сябра Фрэдзі Прынца-Малодшага) і «Студэнцкая каманда» — аб цяжкіх буднях школьнага футбола.

Быў прэтэндэнтам на галоўную ролю ''Джыма Стрыта'' у фільме «S.W.A.T.: Спэцназ гораду анёлаў» і ''Джоні Сторма'' ў «Фантастычнай чацвёрцы»&lt;ref name=&quot;IMDB Trivia Section&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0908094/bio|title=IMDB Trivia Section|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004162946/http://www.imdb.com/name/nm0908094/bio|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Спрабаваўся на ролю [[Дарт Вейдэр|Энакіна Скайуокера]], але апынуўся занадта дарослым для яго. Па прызнанні акцёра, гэта адзіная роля, якую ён сапраўды вельмі хацеў атрымаць — сага «[[Зорныя войны|Зорныя вайны]]» была яго самай улюбёнай&lt;ref name=&quot;IMDB Trivia Section&quot; /&gt;.

=== Поспех ===
Дзякуючы росту сваёй папулярнасці ў моладзі, у 2001 годзе акцёр перайшоў ад ігры другарадных роляў да галоўных роляў. Сваю першую галоўную ролю ў кіно ён сыграў у фільме «Фарсаж» разам з [[Він Дызель|Вінам Дызелем]]. Дзякуючы нечаканаму поспеху гэтай карціны Пол Уокер становіцца вядомым не толькі ў ЗША, канчаткова зацвердзіўшыся ў якасці культавай фігуры моладзевага кіно. Праз усяго толькі тры месяцы пасля выхаду «Фарсажу» адбылася прэм’ера яшчэ аднаго фільма з Полам Уокерам у галоўнай ролі — «Нічога сабе паездачка»: першая роля ў жанры жахаў, дзе звычайна пачынаюць кар’еру маладыя акцёры. У гэтай карціне партнёркай Уокера стала [[Лілі Сабескі]] і [[Стыў Зан]]. Часопіс ''People'' у 2001 годзе ўключыў Уокера ў свой спіс самых прыгожых людзей свету&lt;ref name=&quot;IMDB Trivia Section&quot;/&gt;.

Затым рушыў услед працяг «Фарсажу» (ужо без Віна Дызеля), і Уокер зняўся ў кліпе Ludacris на песню: «Act A Fool». Затым рушыла ўслед роля ў экранізацыі рамана Майкла Крайтана «У пастцы часу» (дзе таксама зняўся [[Джэрард Батлер]]) — карціна была сустрэта як крытыкамі, так і гледачамі. Авантурна-прыгодніцкі баявік пра пошукі скарбаў «Сардэчна запрашаем у рай!» (фільм сабраў нядрэнную касу, а ў 2009 выйшаў нізкабюджэтны працяг з малавядомымі акцёрамі) з [[Джэсіка Альба|Джэсікай Альбай]], дзе Уокеру атрымалася бліснуць сваімі навыкамі плыўца — Пол з дзяцінства займаўся серфінгам. Цікава, што ў Альбы таксама быў падобны досвед: у юнацтве яна гуляла ў серыяле «Фліпер».

Уокер выяўляў сябе ў якасці драматычнага акцёра, выканаўшы ролю ў фільме «Наэль»: па сюжэце, ён грае раўнівага жаніха-паліцэйскага [[Пенелопа Крус|Пенелопы Крус]], якога пад Каляды пераследуе стары, упэўнены, што малады чалавек — рэінкарнацыя яго памерлай жонкі. Іншыя ролі ў гэтым фільме выканалі знакамітыя акцёры [[С’юзан Сарандан]] і [[Робін Уільямс]].
[[Файл:Fast_Five_Cast.jpg|міні|200x200пкс|Каманда фільма Фарсаж 5.]]

=== Пазнейшыя працы ===
Наступны праект — «Бяжы без аглядкі» — замацоўвае за Уокерам статус перспектыўнага акцёра, які ўмее граць не толькі ў другагатунковых баевіках, аднак змрочная крымінальная драма, якая праводзіць аналогіі з гісторыямі братоў Грым, у духу гарадскіх казак, нават не змагла акупіць свой 15-мільённы бюджэт, сабраўшы ўсяго $9,3 мільёнаў. Якая выйшла ў тым жа годзе прыгодніцкая стужка студыі Уолта Дыснэя, «Белы палон», з Уокерам у галоўнай ролі стала лідэрам пракату, сабраўшы $20 млн у першыя выходныя&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|title=Eight Below (2006)|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=antarctica.htm|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=2008-09-28|archive-url=https://www.webcitation.org/65iUR7rbb?url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=antarctica.htm|archive-date=2012-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Затым Уокер зняўся ў галоўнай ролі ў незалежным «Райскім праекце», які выйшаў адразу на DVD 21 кастрычніка 2008 года. Наступная роля — у чарговай частцы франшызы «Фарсаж 4», дзе ён зноў працаваў з Вінам Дызелем, якія пакінулі здымкі ў фільме пасля першай часткі&lt;ref name=&quot;Apple&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|title=Apple – Movie Trailers – Fast and Furious|url=https://www.apple.com/trailers/universal/fastandfurious/|publisher=[[Apple Inc.|Apple]]|access-date=2008-09-28|archive-url=https://www.webcitation.org/65iURhIIq?url=http://trailers.apple.com/trailers/universal/fastandfurious/|archive-date=2012-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 2010 годзе выйшла ў свет крымінальная драма «Хлопчыкі-налётчыкі»&lt;ref name=&quot;BoneDeep&quot;&gt;{{Cite news|last=Fleming|first=Michael|url=http://www.variety.com/article/VR1117991957.html?categoryid=13&amp;cs=1&amp;query=bone+deep|title=Screen Gems digs up 'Bone' cast|work=Variety|date=2008-09-09|access-date=2008-09-28}}&lt;/ref&gt;, дзе Пол зняўся разам з [[Мэт Дылан|Мэтам Дыланам]] і [[Хэйдэн Крыстэнсен|Хайдэнам Крыстэнсенам]]. У карціны вельмі складаны пракатны лёс — здымкі пачаліся яшчэ ў верасні 2008 года, але на экраны фільм выйшаў толькі ў 2010.

Увесну 2011 года ў пракат выйшла карціна «[[Фарсаж 5]]», а праз два гады — «[[Фарсаж 6]]». Здымкі [[Фарсаж 7|сёмага фільма]] ён так і не паспеў скончыць.

== Асабістае жыццё ==

=== Сям’я ===
У 1993 годзе Пол Уокер меў кароткі раман са знакамітай актрысай Дэніз Рычардс, з якой ён здымаўся ў моладзевай камедыі «Тэмі і Ці-Рэкс». У красавіку 1998 года Уокер сустрэў Бліс Эліс ({{Lang-en|Bliss Eliss}}) на здымках фільма «Студэнцкая каманда», дзе дзяўчына ўдзельнічала ў масоўцы — пара сустракалася некалькі гадоў. Раман з актрысай [[Джэймі Кінг]] пачаўся ў 2002 годзе і доўжыўся крыху больш за год&lt;ref name=&quot;Who Dated Who?&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.whosdatedwho.com/tpx_1925/paul-walker/ |title=Paul Walker Photos {{!}} Who is Paul Walker dating? Girlfriend, Wife |access-date=2011-09-17 |archive-date=2011-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916181514/http://www.whosdatedwho.com/tpx_1925/paul-walker/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Па чутках, у Уокера таксама быў раман з актрысай [[Джэсіка Альба|Джэсікай Альбай]], партнёркай па фільме «Сардэчна запрашаем у рай!»&lt;ref name=&quot;Who Dated Who?&quot; /&gt;.

Адзінае дзіця Пола — дачка Мідоў Рэйн ({{Lang-en|Meadow Rain}}), — нарадзілася 4 лістапада 1998 года ад яго былой сяброўкі Рэбекі Сатэрос. Яна да 13 гадоў пражыла з маці на Гаваях і пераехала жыць да бацькі ў 2011 годзе.

C 2006 года сустракаўся з Жасмін Пілчард-Госнел ({{Lang-en|Jasmine Pilchard-Gosnell}}), якая была маладзейшай за яго на 16 гадоў. Нягледзячы на шматлікія паведамленні ў прэсе, да восені 2011 года пара так і не была заручаная. Пара расталася, пра гэта Пол прызнаўся ў адным з інтэрв’ю.

Быў вельмі дружны са сваімі малодшымі братамі Калебам і Кодзі, якія прыходзілі практычна на ўсе прэм’еры свайго брата.

Яго блізкі сябар і партнёр па серыі фільмаў «Фарсаж», [[Він Дызель]], назваў у гонар яго сваю нованароджаную дачку Палін.

=== Захапленьне ===
У акцёра было два дамы — у Хантынгтан-Біч і Санта-Барбары — і сабака пароды чэсапік-бі-рэтрывер Лабрадор па мянушцы&lt;ref name=&quot;famedive&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|last=Keck|first=William|title=Fame lets Paul Walker dive in|url=https://www.usatoday.com/life/people/2005-09-27-paul-walker_x.htm|work=[[USA Today]]|date=2005-09-27|access-date=2008-09-28|archive-url=https://www.webcitation.org/65iUP25ol?url=http://www.usatoday.com/life/people/2005-09-27-paul-walker_x.htm|archive-date=2012-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OC&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|last=Koltnow|first=Barry|title=Just chillin'|date=2006-02-18|url=http://www.ocregister.com/ocregister/entertainment/homepage/article_1005204.php|work=[[Orange County Register]]|access-date=2008-09-29|archive-url=https://www.webcitation.org/65iUTDUw8?url=http://www.ocregister.com/entertainment/walker-118201-ocr-movie.html|archive-date=2012-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, конь Каўбой. Акцёр любіў сёрфінг і прагулкі па пляжы, цікавіўся машынамі і аўтамеханікай. Любіў падарожнічаць і пабываў у [[Індыя|Індыі]], [[Фіджы]], [[Коста-Рыка|Коста-Рыцы]], [[Бруней|Брунеі]], [[Калімантан|Барнеа]]&lt;ref name=&quot;IMDB Trivia Section&quot;/&gt;. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з актрысамі-блізнятамі Кайлі і Кітан Тындал&lt;ref name=&quot;IMDB Trivia Section&quot; /&gt;.

Уокер сур’ёзна займаўся [[Бразільскае джыу-джыцу|бразільскім джыў-джыцу]]. Меў пурпурны пояс&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|last=Duane|first=Daniel|title=Paul Walker's Adventure Sports Workout Routine|url=http://www.menshealth.com/cda/article.do?site=MensHealth&amp;channel=fitness&amp;category=motivation&amp;conitem=e718d0a0d1c26010VgnVCM200000cee793cd____&amp;page=1|access-date=2008-09-28|publisher=''[[Men's Health]]''|archive-url=https://www.webcitation.org/60vIfF9A6?url=http://www.menshealth.com/fitness/paul-walkers-adventure-sports-workout-routine|archive-date=2011-08-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, затым карычневы пояс. Трэніраваўся пад кіраўніцтвам Рыкарда Мілера, які пасмяротна ўзнагародзіў свайго вучня чорным поясам. Па словах Мілера, Уокер «заўсёды імкнуўся паказваць джыу-джыцу ў сваіх фільмах, …хацеў выкарыстоўваць свае фільмы ў якасці сцэны для дэманстрацыі менавіта джыу-джыцу, …казаў мне, што хоча запомніцца кінагледачам не толькі як аўтагоншчык, але і як спецыяліст у джыу-джыцу».

Акрамя таго, Уокер прымаў удзел у серыі гонак «Redline Time Attack» на машыне M3 E92 разам з камандай «Ae Performance». Яго аўтамабіль спансавалі такія арганізацыі, як «Etnies», «Brembo Brakes», «Ohlins» «Volk», «OS Giken», «Hankook», «Gintani» і «Reach Out Worldwide»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://redlinetimeattack.com/ti/rl/content/7Ye8Ikji.html|title=AE Performance|publisher=[[Redline Time Attack]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130123255/http://redlinetimeattack.com/ti/rl/content/7Ye8Ikji.html|archive-date=2010-11-30|access-date=2011-09-17}}&lt;/ref&gt;.

=== Іншыя праекты ===
Пол з’явіўся ў двух музычных кліпах: «Wrong Right Thing Then» (1997) на песню гурта ''Mighty Mighty Bosstones'' (для фільма «Сустракайце Дзідлаў») і «Act A Fool» на песню ''Ludacris'' (для фільма «[[Двайны фарсаж]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0908094/otherworks|title=Paul Walker (I) — Other works&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archive-date=2011-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007001658/http://www.imdb.com/name/nm0908094/otherworks|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Акцёр зняўся ў ролі вядучага ў дакументальным фільме пра белых акул вытворчасці ''National Geographic'' — перадача выйшла ў эфір у чэрвені 2010 года&lt;ref name=&quot;starp&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2009/11/12/paul_walker_leads_shark_expedition_|title=Paul Walker Leads Shark Expedition|publisher=Starpulse.com|date=2009-11-12|access-date=2009-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65iUWIwQC?url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2009/11/12/paul_walker_leads_shark_expedition_|archive-date=2012-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diverw&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.diverwire.com/scuba-environment-news/358-paul-walker-national-geographic-sharks.html|title=Actor Paul Walker Joins National Geographic Shark Expedition|publisher=DiverWire|date=2009-11-13|access-date=2009-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091203100815/http://www.diverwire.com/scuba-environment-news/358-paul-walker-national-geographic-sharks.html|archive-date=2009-12-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пол правёў 11 дзён, здымаючы 7 акул на ўзбярэжжы Мексікі&lt;ref name=&quot;bzine&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.buzzine.com/2009/08/paul-walker-interview/|title=Paul Walker Interview|access-date=2009-11-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090917042816/http://www.buzzine.com/2009/08/paul-walker-interview/|archive-date=2009-09-17}}&lt;/ref&gt;. Экспедыцыю ўзначаліў Крыс Фішэр.

У студзені 2011 года стаў тварам парфумернай лініі кампаніі «Coty Prestige» — «Davidoff Cool Water for Men», якая стартавала ў ліпені 2011 года&lt;ref&gt;[http://multivu.prnewswire.com/mnr/prne/cotydavidoff/47576/ Coty Prestige Announces Agreement With Paul Walker] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110715113455/http://multivu.prnewswire.com/mnr/prne/cotydavidoff/47576/ |date=15 ліпеня 2011 }}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Дабрачынная праграма ===
Памятаючы свае юнацкія мары, калі ён хацеў стаць марскім біёлагам, як яго кумір [[Жак-Іў Кусто|Жак Кусто]]&lt;ref name=&quot;bzine&quot;/&gt;, у 2006 годзе Пол Уокер далучыўся да Фонду абароны рыбы-меч.

У сакавіку 2010 года Уокер адправіўся ў [[Чылі]], дзе дапамагаў ахвярам [[Землетрасенне ў Чылі (2010)|землетрасенне]], якое адбылося 27 лютага і ацэньваецца ў 8,8 балаў. Разам са сваёй медыцынскай арганізацыяй «REACH OUT Worldwide» акцёр абгрунтаваўся ў [[Мауле (вобласць)|Мауле]], а таксама наведаў горад Ілока, пасёлкі Кураніпе і Пельюуэ, займаючыся разам з лекарамі вакцынацыяй хворых&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.roww.org/|title=REACH OUT Worldwide|publisher=REACH OUT Worldwide|archive-url=https://www.webcitation.org/65iUYFRR4?url=http://www.roww.org/|archive-date=2012-02-25|access-date=2011-09-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Таксама ў 2015 годзе дачка Пола Уокера — Мідаў заснавала дабрачынны фонд (PaulWalkerFoundation) у гонар 42 годдзя свайго бацькі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://the-paul-walker-foundation.myshopify.com/|title=PaulWalkerFoundation|access-date=2018-08-10|archive-date=2018-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810173758/https://the-paul-walker-foundation.myshopify.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-34237507|title=Paul Walker's daughter launches foundation in his honour|date=2015-09-13|lang=en|access-date=2018-08-10}}&lt;/ref&gt;.

== Смерць ==
[[Файл:Herculesstreet.jpg|злева|міні|Месца смерці Уокера на вуліцы Геркулеса ў Санта-Кларыце (фота зроблена ў 2015 годзе).]]
[[Файл:Grave_of_Paul_Walker.JPG|міні|Магіла Пола Уокера на Forest Lawn Hollywood Hills.]]
30 лістапада 2013 года роўна ў 15:30 (па [[utc-08:00|ціхаакіянскім часе]]) Уокер і яго сябар Роджэр Родас наведалі мерапрыемства дабрачыннага фонду «Reach Out Worldwide» па зборы сродкаў у падтрымку ахвяр [[Хаян (тайфун)|тайфуну Хаян]]&lt;ref name=&quot;CNN1&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.cnn.com/2013/11/30/showbiz/actor-paul-walker-dies/|title='Fast and Furious' star Paul Walker dies in car accident|publisher=[[CNN]]|date=2013-11-30|access-date=2013-11-30|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316200513/https://www.cnn.com/2013/11/30/showbiz/actor-paul-walker-dies/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=en|url=http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news/entertainment&amp;id=9344668|title='Fast and Furious' star Paul Walker dies in Valencia car crash, publicist says|publisher=[[ABC News]]|date=2013-11-30|access-date=2013-11-30|archive-date=2 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502050919/http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news%2Fentertainment&amp;id=9344668|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news%2Fentertainment&amp;id=9344668 |title=Архіўная копія |access-date=26 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502050919/http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news%2Fentertainment&amp;id=9344668 |archive-date=2 мая 2014 }}{{Cite web |url=http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news%2Fentertainment&amp;id=9344668 |title=Архіўная копія |access-date=26 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502050919/http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news%2Fentertainment&amp;id=9344668 |archive-date=2 мая 2014 }}&lt;/ref&gt;, які пачаўся нядаўна на Філіпінах. Неўзабаве пасля гэтага яны з’ехалі на чырвоным «Porsche Carrera GT», які належаў Родасу. Па дарозе кіроўца не справіўся з кіраваннем, машына ўрэзалася ў ліхтарны слуп і дрэва, якое стаіць побач у Валенцыі, [[Санта-Кларыта]], Каліфорнія, і адразу загарэлася&lt;ref name=&quot;CNN1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nydt-153&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.nydailynews.com/news/national/paul-walker-dies-crash-report-article-1.1533786|title='Fast and Furious' star killed in fiery car crash|date=2013-11-30|access-date=2013-11-30|publisher=[[NY Daily News]]|archive-date=2019-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516000225/https://www.nydailynews.com/news/national/paul-walker-dies-crash-report-article-1.1533786|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TIME1&quot;&gt;{{Cite news|lang=en|url=http://entertainment.time.com/2013/11/30/publicist-fast-furious-actor-paul-walker-dies-in-car-crash/|title=Publicist: Fast &amp; Furious Actor Paul Walker Dies in Car Crash|publisher=[[TIME]]|date=2013-11-30|access-date=2013-11-30|archive-date=9 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209205008/http://entertainment.time.com/2013/11/30/publicist-fast-furious-actor-paul-walker-dies-in-car-crash/|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://entertainment.time.com/2013/11/30/publicist-fast-furious-actor-paul-walker-dies-in-car-crash/ |title=Архіўная копія |access-date=20 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209205008/http://entertainment.time.com/2013/11/30/publicist-fast-furious-actor-paul-walker-dies-in-car-crash/ |archive-date=9 снежня 2013 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://entertainment.time.com/2013/11/30/publicist-fast-furious-actor-paul-walker-dies-in-car-crash/ |title=Архіўная копія |access-date=20 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209205008/http://entertainment.time.com/2013/11/30/publicist-fast-furious-actor-paul-walker-dies-in-car-crash/ |archive-date=9 снежня 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Аддзяленне шэрыфа [[Лос-Анджэлес]]а абвясціла, што кіроўца і пасажыр загінулі на месцы аварыі&lt;ref name=&quot;TIME1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite news|title=Fast &amp; Furious actor Paul Walker dies in California car crash|date=2013-12-01|publisher=BBC News|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-25173331|access-date=2013-12-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=en|url=https://ria.ru/culture/20140326/1001052209.html|title=Следствие подтвердило, что Пол Уокер погиб из-за превышения скорости|date=2014-03-26|publisher=РИА Новости|access-date=2018-08-11}}&lt;/ref&gt;. Упершыню гэтую навіну паведаміў рэсурс «TMZ» пасля таго, як агент Уокера, Эйм Ван Айден, пацвердзіў гібель акцёра&lt;ref name=&quot;CNN1&quot;/&gt;. Родас быў старым сябрам Уокера і дапамог заснаваць фонд «Reach Out Worldwide». Ён быў выканаўчым дырэктарам «Always Evolving», аўтасалона, размешчанага ў Валенсіі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.wealthmanagement.ml.com/wm/pages/ArticleViewer.aspx?TITLE=Call-to-Action|title=Call to Action|publisher=[[Merrill Lynch]]|access-date=2013-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235315/http://wealthmanagement.ml.com/wm/pages/ArticleViewer.aspx?TITLE=Call-to-Action|archive-date=2 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-11-30|title=Paul Walker, Santa Clarita CEO Reportedly Killed In Fatal Single-Car Crash|url=http://hometownstation.com/santa-clarita-news/paul-walker-santa-clarita-ceo-reportedly-killed-fatal-single-car-crash-39250|publisher=[[KHTS (AM)|KHTS Radio]]|access-date=2013-11-30}}&lt;/ref&gt;.

Пахавалі Пола Уокера 14 снежня 2013 года ў [[Глендэйл (Каліфорнія)|Глендэйле]] (штат Каліфорнія)&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20131215/984153240.html Похоронили актёра Пола Уокера в его родном городе Глендейл (штат Калифорния)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215024701/http://ria.ru/world/20131215/984153240.html |date=15 снежня 2013 }} // РИА Новости, 2013-12-15&lt;/ref&gt;.

У гонар 45-годдзя кінакампанія «Paramount Network» выпусціла дакументальны фільм «Я — Пол Уокер» ({{Lang-en|I Am Paul Walker}}). У ім распавядаецца пра кар’еру Уокера, яго захапленні, жыццё па-за межамі Галівуду. Прэм’ера адбылася 11 жніўня 2018 года.

== Фільмаграфія ==
{{арфаграфія}}
{{УФільмеВерх}}
{{УСерыяле|1985|1994|Школьныя канікулы на «CBS»: Спецвыпуск|CBS Schoolbreak Special|{{abbr|Дзіл|у эпізодах «Dead Wrong: The John Evans Story» і «Love in the Dark Ages»|0}}}}
{{УСерыяле|1985|1986|Шлях на нябёсы|Highway To Heaven|{{abbr|Эрык Трэверс|у эпізодах «Birds of a Feather»|0}} / {{abbr|Тод Браянт|у эпізодах «A Special Love: Part 1» і «A Special Love: Part 2»|0}}}}
{{У фільме|1986|[[Монстр з шафы]]|Monster In The Closet|«Прафесар» Бенет}}
{{У фільме|1987|Запраграмаваны на забойства|Programmed To Kill|Джэйсан}}
{{УСерыяле|1988||Гэта Я вам кажу|I’m Telling!|{{abbr|Удзельнік|1 эпізод (Гульнявое шоу)|0}}}}
{{УСерыяле|1990||Чарльз у адказнасці|Charles In Charge|{{abbr|Расел Дэвіс|у эпізодзе «Dead Puck Society»|0}}}}
{{УСерыяле|1991||Дурнаваты|What A Dummy|{{abbr|Рык|у эпізодзе «Bringing Up Baby»|0}}}}
{{УСерыяле|1991||[[Хто тут бос?]]|Who’s The Boss?|{{abbr|Майкл Хэйнс|у эпізодзе «You Can Go Home Again»|0}}}}
{{УСерыяле|1992|1993|[[Маладыя і дзёрзкія]]|The Young &amp; The Restless|{{abbr|Брэндан Колінз|#1.4913|0}}}}
{{УСерыяле|1994||Вяртанне хлапчукоў!|The Boys Are Back|{{abbr|Джэсі Хэнсан|у эпізодзе «Pilot»|0}}}}
{{У фільме|1994|[[Тэмі і Ці-Рэкс]]|Tammy &amp; The T-Rex|Майкл}}
{{УСерыяле|1996||[[Дакрананне анёла]]|Touched By An Angel|{{abbr|Джонатан|у эпізодзе «Statute of Limitations»|0}}}}
{{У фільме|1998|[[Сустракайце Дзідлаў]]|Meet The Deedles|Філ Дзідл}}
{{У фільме|1998|[[Плезантвіль (фільм)|Плезантвіль]]|Pleasantville|Скип Мартин}}
{{У фільме|1999|[[Студэнцкая каманда]]|Varsity Blues|Ленс Харбор}}
{{У фільме|1999|[[Гэта ўсё яна]]|She’s All That|Дзін Сэмпсан}}
{{У фільме|1999|[[Разбураны палац]]|Brokedown Palace|{{abbr|Джэйсан|у тытрах не паказаны|0}}}}
{{У фільме|2000|[[Чэрапы]]|The Skulls|Калеб Мэндрэйк}}
{{У фільме|2001|[[Фарсаж (фільм, 2001, ЗША)|Фарсаж]]|The Fast and the Furious|Браян О’Конар}}
{{У фільме|2001|[[Нічога сабе паездачка]]|Joy Ride|Люіс Томас}}
{{У фільме|2003|[[Двайны фарсаж]]|2 Fast, 2 Furious|Браян О’Конар}}
{{У фільме|2003|[[У пастцы часу]]|Timeline|Крыс Джонсан}}
{{У фільме|2004|[[Наэль (фільм)|Наэль]]|Noel|Майк Райлі}}
{{У фільме|2005|[[Сардэчна запрашаем у рай!]]|Into The Blue|Джарэд}}
{{У фільме|2006|[[Бяжы без аглядкі (фільм, 2006)|Бяжы без аглядкі]]|Running Scared|Джоуі Газэл}}
{{У фільме|2006|[[Белы палон]]|Eight Below|Джеры Шэпард}}
{{У фільме|2006|[[Сцягі нашых бацькоў]]|Flags Of Our Fathers|Хэнк Хэнсан}}
{{У фільме|2007|Гісторыі ЗША|Stories USA|Майкі}}
{{У фільме|2007|[[Падстава (фільм, 2007)|Падстава]]|The Death and Life Of Bobby Z|Цім Кірні}}
{{У фільме|2008|[[Райскі праект]]|The Lazarus Project|Бен Гарві}}
{{У фільме|2009|[[Фарсаж 4]]|Fast &amp; Furious|Браян О’Конар}}
{{У фільме|2010|[[Хлопчыкі-налётчыкі]]|Takers|Джон Роувэй}}
{{У фільме|2011|[[Фарсаж 5]]|Fast Five|Браян О’Конар}}
{{У фільме|2013|[[Тачка №19]]|Vehicle 19|Майкл Вудс}}
{{У фільме|2013|[[Фарсаж 6]]|Fast &amp; Furious 6|Браян О’Конар}}
{{У фільме|2013|[[Лічаныя гадзіны]]|Hours|Нолан}}
{{У фільме|2013|[[Хронікі ламбарда]]|Pawn Shop Chronicles|Роу Дог}}
{{У фільме|2014|[[13-ы раён: Цагляныя асабнякі]]|Brick Mansions|Дэміэн Коліер}}
{{У фільме|2015|[[Фарсаж 7]]|Furious 7|Браян О’Конар}}
{{У дакументальным фільме|2018|Я – Пол Уокер|I Am Paul Walker|Грае самога сябе (хроніка)}}
{{УФільмеНіз}}

== Узнагароды і намінацыі ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
!Год
!Прэмія
!Намінацыя
!Ролю ў фільме
!Вынік
|-
|[[1988 год у гісторыі кіно|1988]]
|Young Artist Award
|Лепшая Гасцявая роля маладога акцёра ў дзённым серыяле &lt;small&gt;за эпізод «A Special Love»&lt;/small&gt;
|''Дарога ў Рай''|| {{Намінацыя}}
|-
|[[1993 год у гісторыі кіно|1993]]
|Young Artist Award
|Лепшы юны акцёр у дзённым серыяле
| rowspan=&quot;3&quot; |''Маладыя і дзёрзкія''|| {{Намінацыя}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[1994 год у гісторыі кіно|1994]]
|Soap Opera Digest Award
|Выбітны экранны дэбют|| {{Намінацыя}}
|-
|Young Artist Award
|Лепшая мужчынская роля маладога акцёра ў мыльнай оперы|| {{Намінацыя}}
|-
|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]]
|Young Hollywood Award
|Новая сексуальная зорка
||| {{Намінацыя}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2001 год у гісторыі кіно|2001]]
|Галівудскі прарыў
|Мужчынскі Прарыў года&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Атрымаў на ''Hollywood Film Festival''&lt;/small&gt;
||| {{Перамога}}
|-
|Young Hollywood Award
|Новы мужчынскі стыль
||| {{Перамога}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2002 год у гісторыі кіно|2002]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[MTV Movie &amp; TV Awards|MTV Movie Awards]]
|Лепшая экранная каманда &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Разам з [[Він Дызель|Вінам Дызелем]]&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |''Фарсаж''|| {{Перамога}}
|-
|Мужчынскі Прарыў года|| {{Намінацыя}}
|-
|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]]
|[[Teen Choice Awards]]
|Самы яркі любоўны раман&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Полу Уокеру і яго машыне&lt;/small&gt;
|''Двайны фарсаж''|| {{Перамога}}
|-
|[[2009 год у гісторыі кіно|2009]]
|[[Teen Choice Awards]]
|Лепшы акцёр у баявіку
|''Фарсаж 4''|| {{Намінацыя}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2011 год у гісторыі кіно|2011]]
|[[Teen Choice Awards]]
|Лепшы акцёр у баявіку
|''Фарсаж 5''|| {{Намінацыя}}
|-
|Black Reel Awards
|Лепшая каманда&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Разам з акцёрамі фільма&lt;/small&gt;
|''Хлопчыкі-налётчыкі''|| {{Намінацыя}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2014 год у гісторыі кіно|2014]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[MTV Movie &amp; TV Awards|MTV Movie Awards]]
|Лепшы экранны дуэт &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Разам з [[Він Дызель|Віном Дызелем]]&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |''Фарсаж 6''|| {{Перамога}}
|-
|}
Крыніца:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0908094/awards|title=Paul Walker (I) — Awards&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003110909/http://www.imdb.com/name/nm0908094/awards|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

== Спасылкі ==

* [http://www.paulwalker.com/ Афіцыйны сайт]{{Ref-en}}
* {{Imdb імя|908094|Пол Уокер}}
* {{Ymovies name|1800019262|Пол Уокер}}
* [https://web.archive.org/web/20111219014059/http://netglimse.com/celebs/pages/paul_walker/index.shtml Біяграфія на сайце ''NetGlimse'']
* [https://web.archive.org/web/20100613182827/http://www.thepulse.cl/2010/03/16/paul-walker-in-chile-with-aid-organization/ Уокер ў Чылі]
* [https://web.archive.org/web/20150510124617/http://www.movie.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2561&amp;Itemid=32 Уокер аб ''Фарсажы 4'']

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Уокер Пол}}
[[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]]
[[Катэгорыя:Фотамадэлі ЗША]]
[[Катэгорыя:Акцёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>s3d5f9g5x0e37ii6o19j492u1qmciu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы ў Афганскай вайне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735319</id>
    <revision>
      <id>5197746</id>
      <parentid>5147973</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T00:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39551" sha1="hi69hmydidg7zgdtwz3l5hvcvs7e1ny" xml:space="preserve">[[Файл:2009._Stamp_of_Belarus_02-2009-01-16-m.jpg|міні|300x300пкс|Беларуская паштовая марка 2009 года, прымеркаваная да 20-годдзя вываду савецкіх войск з Афганістана.]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}}
У складзе [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]] ўдзел у [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]] прынялі каля 30 тысяч ураджэнцаў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і будучых грамадзян [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], з якіх больш за 700 загінулі.

== Удзел у канфлікце ==
Колькасць беларусаў, якія пабывалі ў зоне баявых дзеянняў, абапіраючыся на даныя 1999 года ''Рэспубліканскай кнігі памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў'', склала 28 832 чалавекі&lt;ref&gt;Республиканская книга памяти воинов-интернационалистов / Г. П. Пашков [и др.]. — Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 1999 — С. 5—6.&lt;/ref&gt;. Аналагічныя звесткі змяшчаюцца ў зборніку 2014 года ''«Афганская вайна (1979—1989 гг.): ключавыя аспекты сучаснага асэнсавання»'' за аўтарствам кафедры сацыяльна-палітычных і гістарычных дысцыплін [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|БрДТУ]]&lt;ref name=&quot;afgan2&quot;/&gt;. На сайце ''Беларускага саюза ветэранаў'' паведамляецца пра больш за 32 000 беларусаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]»&lt;ref&gt;[https://bsvva-grodno.by/istoricheskaya-spravka-o-vojne-v-afganistane/ ИСТОРИЧЕСКАЯ СПРАВКА О ВОЙНЕ В АФГАНИСТАНЕ]&lt;/ref&gt;. На 1 студзеня 2016 года, згодна з інфармацыяй Міністэрства працы і сацыяльнай абароны, у Беларусі пражывала 25 900 ветэранаў канфліктаў на тэрыторыі іншых дзяржаў (у асноўным гэта ўдзельнікі Афганскай вайны)&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;. Выданне «[[Мінская праўда]]» заяўляла пра крыху больш за 30 000, з якіх да лютага 2023 года засталося 22&lt;ref&gt;Андрей Мегас. [https://mlyn.by/15022023/strana-peskov-i-seryh-skal-belorusskij-sled-v-afganistane/ «Страна песков и серых скал»: белорусский след в Афганистане] // Мінская праўда : газета. — 15 февраля 2023.&lt;/ref&gt;.

Па даных [[БЕЛТА]], у «гарачай кропцы» загінуў 771 беларус (у тым ліку 4 жанчыны), 1500 былі паранены, 718 засталіся інвалідамі, 12 прапалі без вестак&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;[https://www.belta.by/society/view/okolo-30-tys-grazhdan-belarusi-prinjali-uchastie-v-vojne-v-afganistane-181338-2016/ Около 30 тыс. граждан Беларуси приняли участие в войне в Афганистане] // Белта : информационное агентство. — 12 февраля 2016.&lt;/ref&gt;. У бібліяграфічным даведніку 2019 года ''«Афганістан. Памяць і боль»'' адносна інвалідаў ёсць іншая лічба — 702&lt;ref name=&quot;afgan2019&quot;/&gt;. Паводле аўтараў зборніка БрДТУ, у Афганістане загінулі 723 беларусы&lt;ref name=&quot;afgan2&quot;&gt;«Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 8.&lt;/ref&gt;. Па падліках А. Кузняцовай-Ціманавай за 2023 год, загінула 840 чалавек, уключаючы этнічных беларусаў з іншых савецкіх рэспублік&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uvekovechenie-pamyati-voinov-internatsionalistov-pogibshih-v-hode-lokalnyh-voyn-i-voennyh-konfliktov-1950-1991-gg-v-belarusi|аўтар=Кузнецова-Тимонова А.В.|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|нумар=1|загаловак=Увековечение памяти воинов-интернационалистов, погибших в ходе локальных воин и военных конфликтов 1950 - 1991 гг., в Беларуси: проблемы и перспективы|старонкі=83—85}}&lt;/ref&gt;.

Актыўны ўдзел у канфлікце прынялі вайскоўцы [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. Найбольш вызначыліся ''[[103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія]]'' і ''[[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння]]'', створаны на базе ''[[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й брыгады]]''. Ад [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] у Афганістане змагалія байцы ''[[927-ы цэнтр падрыхтоўкі і ўжывання беспілотных авіяцыйных комплексаў|927-га знішчальнага авіяцыйнага палка]]'', ''206-га штурмавога авіяцыйнага палка'', ''[[50-ы асобны змешаны авіяцыйны полк|50-га асобнага змешанага авіяцыйнага палка]]'', ''181-га''&lt;ref name=&quot;всрб&quot; /&gt;, ''65-га'', ''330-я'' і ''276-га асобных верталётных палкоў''&lt;ref&gt;«Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 31—33.&lt;/ref&gt;. За дзевяць гадоў вайны баявы вопыт атрымалі экіпажы і падраздзяленні 12 верталётных часцей. Больш за 2500 авіятараў служылі ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|ДРА]] (60 % з’яўляліся верталётчыкамі&lt;ref&gt;«Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 34.&lt;/ref&gt;). Унікальны вопыт атрыманы ў Афганістане падраздзяленнямі ''7-й асобнай трубаправоднай брыгады'', якая на працягу некалькіх гадоў ажыццяўляла транспарціроўку ўсіх відаў паліва&lt;ref name=&quot;всрб&quot;&gt;«Армия Белорусского народа», 2018, стр. 103—106.&lt;/ref&gt;.

Вопыт вайны паказаў напрамкі развіцця формаў і спосабаў проціборства, шмат у чым прадвызначыў развіццё [[Ваенная справа|ваеннай справы]] ў будучыні, змяніўшы ранейшыя погляды на сутнасць канфліктаў і ўзброенай барацьбы. У наступным ён апынуўся выключна важным і актыўна выкарыстоўваўся ў [[Ваеннае будаўніцтва Беларусі|будаўніцтве]] і развіцці [[Узброеныя Сілы Беларусі|арміі незалежнай Беларусі]]. Нават у канцы 2010-х у шэрагу [[Воінская часць|воінскіх часцей]], асабліва ў падраздзяленнях [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС і войск СПА]], яшчэ служылі афіцэры, якія ваявалі ў ДРА&lt;ref name=&quot;всрб&quot;/&gt;.

За гады вайны ад БССР званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] атрымалі чацвёра:
{|class=&quot;wikitable&quot; align=center
! width=&quot;15%&quot;|Імя
! width=&quot;3%&quot;|Нацыяналь&lt;br /&gt;насць
! width=&quot;20%&quot;|{{abbr|Месца&lt;br /&gt;нараджэння|Месца нараджэння паказана ў рамках сучаснага адміністрацыйнага падзелу Беларусі|0}}
! width=&quot;5%&quot;|{{abbr|Дата&lt;br /&gt;Указа|Дата Указа аб прысваенні звання ў фармаце ДД.ММ ГГГГ|0}}
! width=&quot;3%&quot;|Род&lt;br /&gt;войск
! width=&quot;15%&quot;|{{abbr|Пасада|Пасада на момант прысваення звання Героя Савецкага Саюза|0}}
! width=&quot;5%&quot;|{{abbr|Званне|Воінскае званне на момант прысваення звання Героя Савецкага Саюза|0}}
! width=&quot;20%&quot;|Годы жыцця
! width=&quot;9%&quot;|Старонка на сайце &lt;br /&gt;«[[Героі краіны (інтэрнэт-сайт)|Героі краіны]]»
|-
|| '''[[Андрэй Аляксандравіч Мельнікаў]]'''
|| беларус
|| горад [[Магілёў]]
|| 28.06&lt;br /&gt;1988
|| [[Файл:Воздушно-десантные войска (эмблема).png|40px|center|Паветрана-дэсантныя войскі]]
|| кулямётчык
|| [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[радавы]]
|| [[11 красавіка]] [[1968]] — [[8 студзеня]] [[1988]] года
| align=center |[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1983 1983]
|-
|| '''[[Васіль Васілевіч Піменаў]]'''
|| рускі
|| горад [[Віцебск]]
|| 13.06&lt;br /&gt;1984
|| [[Файл:Воздушно-десантные войска (эмблема).png|40px|center|Паветрана-дэсантныя войскі]]
|| камандзір батальёна
|| [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[маёр]]
|| [[27 сакавіка]] [[1954]] — [[29 верасня]] [[2005]] года
| align=center |[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=3040 3040]
|-
|| '''[[Мікалай Пятровіч Чэпік]]'''
|| беларус
|| вёска [[Первы Май (Пухавіцкі раён)|Первы Май]]&lt;br /&gt;[[Пухавіцкі раён]]&lt;br /&gt;[[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]
|| 28.04&lt;br /&gt;1980
|| [[Файл:Воздушно-десантные войска (эмблема).png|40px|center|Паветрана-дэсантныя войскі]]
|| намеснік камандзіра ўзвода
|| [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[старшы сяржант]]
|| [[16 красавіка]] [[1960]] — [[29 лютага]] [[1980]] года
| align=center |[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2265 2265]
|-
|| '''[[Васіль Васілевіч Шчарбакоў]]'''
|| беларус
|| вёска Казімірава&lt;br /&gt;[[Полацкі раён]]&lt;br /&gt;[[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]
|| 28.04&lt;br /&gt;1980
|| [[Файл:RAF_AF_branch_insignia.svg|50px|center]]
|| камандзір эскадрыллі
|| [[маёр]]
|| [[20 красавіка]] [[1951]] — [[28 чэрвеня]] [[2010]] года
| align=center |[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2260 2260]
|-
|}

== Пасля вываду войск ==
Пасля заканчэння савецкага ўдзелу ў канфлікце, ужо ў постсавецкі перыяд, некаторыя беларусы-«афганцы» трапілі ў іншыя зоны баявых дзеянняў, як, напрыклад, [[Кот-д’Івуар]] (''[[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]]'', у Афганістане — камандзір эскадрыллі [[Су-25]]) і [[Лівія]] (''[[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]'', у Афганістане — начальнік штаба 334-га атрада СпП).
{{пачатак цытаты}}«Прысутнічаюць у краіне [Лівіі] і супрацоўнікі [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|беларускага ГРУ]]. Большай часткай гэта афіцэры былога 334-га атрада спецназа, дыслакаванага ў [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горцы]] пад Мінскам. […] Многія служылі яшчэ ў Афганістане, а потым праходзілі службу ў элітных часцях [[Мінабароны Беларусі]]. […] У самім жа Мінску, як расказалі „КП“ дасведчаныя крыніцы, існуе своеасаблівая „біржа працы“ для адстаўных вайскоўцаў, гатовых прымяніць свой баявы вопыт за мяжой. Месцы для камандзіровак — [[Венесуэла]], Кот-д’Івуар, Лівія…»{{канец цытаты|крыніца=«[[Камсамольская праўда]]» ў артыкуле пра [[Беларусы ў лівійскім канфлікце|ўдзел беларусаў у лівійскім канфлікце]]. 6 красавіка 2011&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.}}

У 2010 годзе афіцыйны Мінск падтрымаў місію [[ISAF]] у Афганістане ў паветранай прасторы&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/c6eaf2b20c037582.html «North Atlantic Treaty Organization». The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus. 2009. Retrieved 30 April 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140816094259/http://mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/c6eaf2b20c037582.html |date=16 жніўня 2014 }}&lt;/ref&gt;. Беларусь заключыла з [[НАТА]] пагадненне аб чыгуначным транзіце, стаўшы часткай Паўночнай размеркавальнай сеткі, па якой ажыццяўляўся транзіт неваенных грузаў у Афганістан у рамках аперацыі міжнародных сіл садзейнічання і бяспекі. У 2013 годзе было заключана дадатковае пагадненне, якое пашырае ўмовы папярэдніх дамоўленасцяў аб транзіце бранятэхнікі краін НАТА&lt;ref&gt;[https://minskdialogue.by/research/memorable-notes/otnosheniia-belarusi-i-nato Отношения Беларуси и НАТО]&lt;/ref&gt;.

Са снежні 2010 па красавік 2011 года на тэрыторыі Афганістана ў складзе кааліцыі ISAF знаходзіўся ўраджэнец Баранавічаў ''[[Андрэй Жук]]'', які служыў у [[Французскі замежны легіён|Французскім замежным легіёне]]&lt;ref&gt;[https://www.franceguyane.fr/actualite/faitsdivers/mort-au-mali-andrei-jouk-avait-servi-en-guyane-462288.php Mort au Mali, Andreï Jouk avait servi en Guyane] // franceguyane.fr. — 2019. — 28 Novembre. {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года, у сувязі з [[Падзенне Кабула (2021)|захопам Кабула талібамі]], беларускія дыпламаты арганізавалі эвакуацыю з краіны расійскімі і ўкраінскімі самалётамі 9 суайчыннікаў і асоб з відам на жыхарства ў Беларусі&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/online/news/4415833/ МИД: В Афганистане остаются трое белорусов и одна женщина с видом на жительство]&lt;/ref&gt;.

== Мастацкая літаратура ==
Падзеі 1979—1989 гадоў былі адлюстраваны ў творах [[Беларуская літаратура|беларускіх пісьменнікаў і паэтаў]], так, напрыклад, у паэзіі [[Юрась Свірка|Юрася Свіркі]] (''«Вяртаюцца нашы сыны»''), [[Артур Вольскі|Артура Вольскага]] (''«Суседаў сын вярнуўся»''), [[Раман Якубавіч Тармола-Мірскі|Рамана Тармола-Мірскага]] (''«Балючая балада»''), [[Мікола Кусянкоў|Мікола Кусянкова]] (''«Рэквіем»'')&lt;ref name=&quot;мастацтва&quot;&gt;«Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 9—13.&lt;/ref&gt;.

Адным з першых, хто пісаў пра Афганістан, быў Іван Сяргейчык, што больш за дваццаць гадоў аддаў арміі. Прама з «гарачай кропкі» ён даслаў свой аповяд ''«Апошні рэйс»'' у часопіс «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]». Тут, як і ў вершы [[Яўгенія Янішчыц|Яўгеніі Янішчыц]] ''«Верш, напісаны ў цырульні»'', закладзены пратэст супраць вайны. [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]] у кнізе ''«[[Цынкавыя хлопчыкі]]»'' і [[Вячаслаў Андрэевіч Дубінка|Вячаслаў Дубінка]] ў вершы ''«Капітан запасу»'' адлюстравалі цяжар вайны і дэфармацыю маральна-псіхічнага стану чалавека. У першым творы таксама мелася крытыка цынізму і абыякавасці грамадства, якое не прымусіла савецкі ўрад спыніць адпраўку салдат тэрміновай службы ў Афганістан. Раман [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] ''«Злая зорка»'' адлюстроўвае тое, як чалавек апынуўся закладнікам палітыкі&lt;ref name=&quot;мастацтва&quot;/&gt;.

Некалькі іншага плана аповяд [[Васіль Фёдаравіч Хомчанка|Васіля Хомчанкі]] ''«Маштарак»''. Аўтарам з гонарам адзначаецца, што савецкія вайскоўцы праяўлялі мужнасць, адвагу, гатоўнасць на самаахвяраванне&lt;ref name=&quot;мастацтва&quot;/&gt;.

У вершы [[Віктар Карамазаў|Віктара Карамазава]] ''«Супраць неба — на зямлі»'' распавядаецца пра пакалечанага ветэрана вайны, які вярнуўся ў родную вёску, дзе спадзяецца духоўна адновіцца. Тэма перажыванняў маці салдата тэрміновай службы закранута гэтым жа аўтарам у аповедзе ''«Жанчына ў чорным і Афган»''&lt;ref name=&quot;мастацтва&quot;/&gt;.

== Ветэранскае аб’яднанне ==
13 сакавіка 1993 года было заснавана грамадскае аб’яднанне «Беларускі саюз ветэранаў вайны ў Афганістане». Станам на 1 студзеня 2023 года ў яго ўваходзілі 12306 чалавек, з якіх у Брэсцкай вобласці — 1580, Віцебскай вобласці — 1594, Гомельскай вобласці — 1678, Гродзенскай вобласці — 1759, Мінскай вобласці — 2552, Магілёўскай вобласці — 1727, горадзе Мінску — 1416. Старшынёй саюза на той момант з’яўляўся [[генерал-маёр]] Валерый Гайдукевіч&lt;ref&gt;Віктар Іванчыкаў. [https://zviazda.by/be/news/20230316/1678949320-belaruskamu-sayuzu-veteranau-vayny-u-afganistane-30-gadou Беларускаму саюзу ветэранаў вайны ў Афганістане — 30 гадоў!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231015112535/https://zviazda.by/be/news/20230316/1678949320-belaruskamu-sayuzu-veteranau-vayny-u-afganistane-30-gadou |date=15 кастрычніка 2023 }} // Звязда : газета. — 16 сакавіка 2023.&lt;/ref&gt;.

Валерый Гайдукевіч адзначаў, што асноўнымі пытаннямі, якія хвалююць ветэранаў, сталі адсутнасць палітычнай ацэнкі канфлікту, сацыяльная дапамога (на 2020 год у Мінску 100 удзельнікаў канфлікту не былі забяспечаны жыллём), памеры пенсіі (як казаў Гайдукевіч, ''«вайскоўцы, якія прыйшлі ў Афганістан са школьнай лавы, не маючы ніводнага дня працоўнага стажу, і атрымалі там раненне, сёння могуць разлічваць толькі на мінімальную пенсію — з нулявым каэфіцыентам»''; такіх у Беларусі налічвалася 300 чалавек), недастатковая ўвага да грамадзянскага персаналу АКСВА з боку дзяржавы і грамадства, грэблівае стаўленне да інвалідаў-«афганцаў» з боку асобных службовых асоб&lt;ref&gt;Максим Осипов. [https://www.sb.by/articles/ekho-voyny-v-gorakh.html Афганская кампания: оценки с позиций сегодняшнего дня] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 11 февраля 2020.&lt;/ref&gt;.

== Памяць ==
15 лютага, у дзень [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск з Афганістана]], у Рэспубліцы Беларусь адзначаецца [[Дзень памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў]] (зацверджаны прэзідэнцкім указам № 157 ад 1998 года&lt;ref&gt;«Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 6&lt;/ref&gt;). У краіне праходзяць урачыста-жалобныя і патрыятычныя мерапрыемствы. Ветэраны канфлікту праводзяць сустрэчы, каб успомніць службу і памянуць загінуўшых&lt;ref name=&quot;afgan2019&quot;&gt;«Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 5&lt;/ref&gt;.

Указам [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] № 712 ад 4 снежня 2001 года 5-й пагранічнай заставе 86-й пагранічнай групы прысвоена імя Героя Савецкага Саюза, удзельніка вайны [[Іван Пятровіч Барсукоў|Івана Барсукова]]&lt;ref&gt;[https://bsv.gpk.gov.by/news/pogranichniki-belarusy-i-urozhentsy-belarusi-pogibshie-v-afganistane-/ Пограничники-белорусы и уроженцы Беларуси, погибшие в Афганистане]&lt;/ref&gt;.

Помнікі, мемарыялы і манументы воінам-інтэрнацыяналістам, якія змагаліся і загінулі ў Афганістане, устаноўлены ў шэрагу гарадоў. Сярод іх:
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Горад
!Фотаздымак
!Месца
|-
|'''[[Файл:Flag of Minsk.svg|22x22пкс]] [[Мінск]]'''
| [[Файл:Island of Tears.jpg|213px]]
|[[Востраў слёз|Востраў Мужнасці і Смутку]] ля [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]]&lt;ref name=&quot;памяць&quot;&gt;[https://ritual.by/articles/pamyatniki-voinam-internatsionalistam-v-belarusi/ Памятники воинам-интернационалистам в Беларуси]&lt;/ref&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Brest, Belarus.svg|22x22пкс]] [[Брэст]]'''
|[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-SAM_1133________________________]
|Парк воінаў-інтэрнацыяналістаў&lt;ref name=&quot;памяць&quot; /&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Viciebsk, Belarus.svg|22x22пкс]] [[Віцебск]]'''
|[https://autotravel.ru/otklik.php/29782]
|скрыжаванне вуліц Воінаў-інтэрнацыяналістаў і Чкалава&lt;ref name=&quot;памяць&quot; /&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Gomel.svg|22x22пкс]] [[Гомель]]'''
|[https://gp.by/novosti-regionov/general/news28761.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230322062258/https://gp.by/novosti-regionov/general/news28761.html |date=22 сакавіка 2023 }}
|вуліца 60 гадоў СССР&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gomelstreet.by/pamyatniki-memorialnye-doski-skulptury-gomelya/pamyatniki-memorialy-bratskie-mogily/memorial-voinam-internacionalistam/ |title=Мемориал воинам-интернационалистам |access-date=22 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322053732/https://gomelstreet.by/pamyatniki-memorialnye-doski-skulptury-gomelya/pamyatniki-memorialy-bratskie-mogily/memorial-voinam-internacionalistam/ |archivedate=22 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Hrodna.svg|22x22пкс]] [[Гродна]]'''
|[[Файл:Помнік воінам-інтэрнацыяналістам ў Гродне.jpg|200пкс]]
|Сквер памяці воінаў-афганцаў&lt;ref name=&quot;памяць&quot; /&gt; на скрыжаванні вуліц Курчатава і Горкага&lt;ref&gt;«Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 7&lt;/ref&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Mahiloŭ.svg|22x22пкс]] [[Магілёў]]'''
|[https://autotravel.ru/otklik.php/30447]
|вуліца Вялікая Чавуская&lt;ref name=&quot;памяць&quot; /&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Astraviec.svg|22x22пкс]] [[Астравец]]'''
|[[Файл:Воiн-iнтэрнацыялiст(Астравец).jpg|200x200пкс]]
|вуліца Ленінская&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrili-pamyatniy-znak-voinam-internatsionalistam-foto |title=В ОСТРОВЦЕ ОТКРЫЛИ ПАМЯТНЫЙ ЗНАК «ВОИНАМ-ИНТЕРНАЦИОНАЛИСТАМ» (ФОТО) |access-date=17 сакавіка 2023 |archive-date=17 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317205207/https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrili-pamyatniy-znak-voinam-internatsionalistam-foto |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Svietlahorsk.svg|22x22пкс]] [[Светлагорск]]'''
|[[Файл:Afghan War Monument Swetlahorsk.JPG|200x200пкс]]
|Плошча Пераможцаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/pamyatnik-voinam-internatsionalistam-v-svetlogorske/ |title=ПАМЯТНИК ВОИНАМ-ИНТЕРНАЦИОНАЛИСТАМ В СВЕТЛОГОРСКЕ |access-date=17 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317205209/https://planetabelarus.by/sights/pamyatnik-voinam-internatsionalistam-v-svetlogorske/ |archivedate=17 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Kruhlaje.svg|22x22пкс]] [[Круглае]]'''
|[[Файл:Memorial to the participants of the war in Afghanistan in Krugloe.jpg|200x200пкс]]
|Алея Герояў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/alleya-geroev-v-kruglom/ |title=АЛЛЕЯ ГЕРОЕВ В КРУГЛОМ |access-date=17 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317205210/https://planetabelarus.by/sights/alleya-geroev-v-kruglom/ |archivedate=17 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Baranavichy.svg|22x22пкс]] [[Баранавічы]]'''
|[[Файл:Baranavichy Afghanistan monument.JPG|213x213пкс]]
|скрыжаванне вуліц Дзяржынскага і Пірагова&lt;ref&gt;[https://marshryt.by/object/pamyatnik-voinam-afgantsam-v-baranovichah/ ПАМЯТНИК ВОИНАМ-АФГАНЦАМ В БАРАНОВИЧАХ]&lt;/ref&gt;

|-
|'''[[Файл:Flag of Marjina Horka.png|22px]] [[Мар’іна Горка]]'''
|[https://www.gorkiv.by/wp-content/uploads/2020/02/IMG_3543.jpg]{{Недаступная спасылка}}
|н/д&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gorkiv.by/v-gorkah-proveli-miting-v-pamyat-o-voinah-afgancah-foto/ |title=В Горках Провели Митинг В Память О Воинах-Афганцах – Фото |access-date=22 сакавіка 2023 |archive-date=12 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312155223/http://www.gorkiv.by/v-gorkah-proveli-miting-v-pamyat-o-voinah-afgancah-foto/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|'''[[Файл:Flag of Uzda.svg|22px]] [[Узда]]'''
|[https://fondafgana.by/images/igallery/resized/101-200/SAM_1132________________________-162-800-1000-80.JPG]
|н/д&lt;ref&gt;[https://fondafgana.by/pamyatniki Памятники]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag of Biaroza-Kartuskaja.svg|22px]] '''[[Бяроза (горад)|Бяроза]]'''
|[http://nikantravel.ru/wp-content/uploads/2018/03/IMAG0347.jpg]
|н/д&lt;ref&gt;[https://nikantravel.ru/memorial-voinam-internatsionalistam-beryoza-respublika-belarus-iyun-2017/ Мемориал Воинам-Интернационалистам (Берёза, Республика Беларусь, Июнь 2017)]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag of Barysaŭ.svg|22px]] '''[[Барысаў]]'''
|[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-SAM_1182________________________]
|вуліца Гагарына&lt;ref&gt;[https://izvezda.by/ru/monuments-ru/getElement/5630/ Памятник воинам-интернационалистам]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag of Hłybokaje.svg|22px]] '''[[Глубокае]]'''
|[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-__.___________________________________________________________________________]
|Парк Перамогі&lt;ref&gt;[http://afgan.vlib.by/index.php/memorial/172-uvekovechivanie-pamyati-voinov-afgantsev/1981-pamyatnik-voinam-internatsionalistam-g-glubokoe Памятник воинам-интернационалистам, г. Глубокое]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag of Iŭje.svg|22px]] '''[[Іўе]]'''
|[[Файл:Помнік загінулым у Афгане.Іўе.jpg|200пкс]]
|Камсамольская плошча&lt;ref&gt;[https://ive.ouuo.ru/pamyatnik-pogibshim-voinam-internacionalistam/  Памятник погибшим воинам-интернационалистам Ивье]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag of Lubań, Belarus.svg|22px]] '''[[Любань]]'''
|[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-__.___________________________________________________________________]
|вуліца Першамайская&lt;ref&gt;[https://docviewer.yandex.by/view/0/?*=WKCZV2sllNfBYiHNivoksG8gDn17InVybCI6Imh0dHBzOi8vbHl1YmFuLmdvdi5ieS91cGxvYWRzL2ZpbGVzL1N2ZWRlbmlqYS1vLXZvZW5uby1pc3RvcmljaGVza2l4LXBhbWphdG5pa2F4LmRvYyIsInRpdGxlIjoiU3ZlZGVuaWphLW8tdm9lbm5vLWlzdG9yaWNoZXNraXgtcGFtamF0bmlrYXguZG9jIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTY3OTQ2NjM1NjA4NCwieXUiOiI0NzkyMTcxMzMxNjMwMTc1ODM1Iiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE2Nzk0NjYzNDcmdGxkPWJ5Jmxhbmc9cnUmbmFtZT1TdmVkZW5pamEtby12b2Vubm8taXN0b3JpY2hlc2tpeC1wYW1qYXRuaWtheC5kb2MmdGV4dD0lRDAlQkYlRDAlQjAlRDAlQkMlRDElOEYlRDElODIlRDAlQkQlRDAlQjglRDAlQkErJUQwJUIyJUQwJUJFJUQwJUI4JUQwJUJEJUQwJUIwJUQwJUJDKyVEMCVCOCVEMCVCRCVEMSU4MiVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCRCVEMCVCMCVEMSU4NiVEMCVCOCVEMCVCRSVEMCVCRCVEMCVCMCVEMCVCQiVEMCVCOCVEMSU4MSVEMSU4MiVEMCVCMCVEMCVCQyslRDAlQkIlRDElOEUlRDAlQjElRDAlQjAlRDAlQkQlRDElOEMmdXJsPWh0dHBzJTNBLy9seXViYW4uZ292LmJ5L3VwbG9hZHMvZmlsZXMvU3ZlZGVuaWphLW8tdm9lbm5vLWlzdG9yaWNoZXNraXgtcGFtamF0bmlrYXguZG9jJmxyPTE1NyZtaW1lPWRvYyZsMTBuPXJ1JnR5cGU9dG91Y2gmc2lnbj0zZDJmZjUyNTgwOWE4NDY0OTE3YWMxZTAxN2I3YTRiNyZrZXlubz0wIn0%3D&amp;amp;lang=ru Сведения о военно-исторических памятниках Любанского района]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag of Navapołack, Belarus.svg|22px]] '''[[Наваполацк]]'''
|[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-__._______________________________________________________________________________]
|скрыжаванне вуліц Алімпійскай і Маладзёжнай&lt;ref&gt;[https://m.101hotels.com/recreation/belarus/novopolotsk/points/monuments/pamyatnic_voinam Памятник воинам-интернационалистам в Новополоцке]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag of Babruisk, Belarus.svg|22px]] '''[[Бабруйск]]'''
|[http://bobruisk.by/data/signs/signs11.jpg]{{Недаступная спасылка}}
|на рагу вуліц Сацыялістычнай і Інтэрнацыянальнай&lt;ref&gt;Памятник воинам-интернационалистам // [http://bobruisk.by/data/_quarantine/doc-bobr-by5.pdf Историко-культурное наследие Бобруйска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200110113808/http://bobruisk.by/data/_quarantine/doc-bobr-by5.pdf |date=10 студзеня 2020 }}. — Бобруйск, 2006. — С. 20.&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag of Navahradak.svg|22пкс]] '''[[Навагрудак]]'''
|[[Файл:Помнік воінам-інтэрнацыяналістам, Навагрудак.jpg|200пкс]]
|цэнтральны парк&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/pamyatnik-voinam-internatsionalistam-v-novogrudke/ |title=Памятник воинам-интернационалистам в Новогрудке |access-date=9 лістапада 2024 |archive-date=26 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326120709/https://planetabelarus.by/sights/pamyatnik-voinam-internatsionalistam-v-novogrudke/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}
З нагоды гадавін завяршэння канфлікту заснаваны юбілейныя медалі.
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Медаль
!Выява
!Стужка
|-
|'''[[Юбілейны медаль «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана»]]'''
|[[Файл:Medal &quot;10 years of the Withdrawal of troops&quot;.jpg|177x177пкс]]
|[[Файл:BLR Medal 'In Commemoration of the 10th Anniversary of the Withdrawal of Soviet Troops from Afghanistan' ribbon.svg|50x50пкс]]
|-
|'''[[Юбілейны медаль «20 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана»]]'''
|[[Файл:MAfgan20A.jpg|177x177пкс]]
|[[Файл:MAfgan20A rib.png|50x50пкс]]
|-
|-
|'''Юбілейны медаль «У памяць 25-годдзя заканчэння баявых дзеянняў у Афганістане»'''
|няма
|[[Файл:BLR Medal 'In Commemoration of the 25th Anniversary of the End of Hostilities in Afghanistan' ribbon.svg|50px]]
|-
|'''[[Юбілейны медаль «30 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана»]]'''
|[[Файл:Юбілейны медаль 30 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана, Беларусь.jpg|100px]]
|[[Файл:BLR Medal '30 years of the Withdrawal of Soviet Troops from Afghanistan' ribbon.svg|50px]]
|-
|}

== Зноскі ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* Республиканская книга памяти воинов-интернационалистов / Г. П. Пашков [и др.]. — Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 1999.
* ''Авторский коллектив.'' Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления: Материалы региональной научно-практической конференции, Брест, БрГТУ, 11 февраля 2014 года / Под ред. М. В. Стрельца, Ю. Д. Данилова. — Брест: УО «БрГТУ», 2014.
* ''Авторский коллектив.'' Армия Белорусского народа. // Минск. — «Беларусь». — 2018 — с. 264.
* ''Авторский коллектив.'' Афганистан. Память и боль // Биобиблиографический справочник / составитель И. Н. Илюшина. — Гродно: Гродненская городская центральная библиотека имени А. Е. Макаёнка, 2019. — 44 с.

== Спасылкі ==
* [https://bsvva-grodno.by/ Официальный сайт Белорусского союза ветеранов войны в Афганистане]
* [http://www.afgan.ru/memorial/afgan-belorussia-.html Список павших в Афганской войне по Республике Беларусь]
* ''Дьяков Дмитрий Александрови''ч. [http://history.milportal.ru/aviaciya-1980-1989-gg/ АВИАЦИЯ БЕЛОРУССКОГО ВОЕННОГО ОКРУГА В АФГАНСКОЙ ВОЙНЕ (1980—1989 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230317211702/http://history.milportal.ru/aviaciya-1980-1989-gg/ |date=17 сакавіка 2023 }} // Военно-исторический журнал. 2 сентября 2011.

[[Катэгорыя:Войны Беларусі]]
[[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>hi69hmydidg7zgdtwz3l5hvcvs7e1ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739286</id>
    <revision>
      <id>5197602</id>
      <parentid>5192508</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жнівень */</comment>
      <origin>5197602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28004" sha1="88mc7e3xgd09rbjf6hn1pkb7jywn3ps" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}}
{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

'''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]].

Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}&lt;/ref&gt;

Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]].

== Падзеі ==

=== Студзень ===
[[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]]
* [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]].
* [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай.
* [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]].
* [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]].
* [[17 студзеня]]:
** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]].
** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]].
* [[18 студзеня]]:
** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]].
** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]].
* [[22 студзеня]]:
** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін.
** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]].
* [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]].
* [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый.
* [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]].

=== Люты ===
[[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]]
[[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]]
* [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]].
* [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]].
* [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]].
* [[6 лютага]]:
** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]].
** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе.
* [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту.
* [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў.
* [[19 лютага]]:
** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]].
** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е.
* [[20 лютага]]:
** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].
** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні.
* [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]].
* [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам.
* [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е.

=== Сакавік ===
* [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а.
* [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]».
* [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а.
* [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е.
* [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у.
* [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]].
* [[16 сакавіка]]:
** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е.
** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне.
* [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
* [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]].
* [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]].

=== Красавік ===
[[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&amp;nbsp;красавіка.]]
* [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі.
* [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]].
* [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу.
* [[11 красавіка]]: 
** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]).
** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек.
* [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]].
* [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]).
* [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]].
* [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]].
* [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі.
* [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]].
* [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва.
* [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын.

=== Май ===
* [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]].
* [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]].
* [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]].
* [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]).
* [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]].
* [[22 мая]]:
** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]].
** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].
* [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]].
* [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]].
* [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]».

=== Чэрвень ===
[[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]]
[[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&amp;_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]]
* [[7 чэрвеня]]:
** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]].
** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]].
* [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]).
* [[10 чэрвеня]]:
** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]].
** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]».
* [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў  [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]].
* [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам.
* [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты  «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года.
* [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол.
* [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]].
* [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&amp;nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]].

=== Ліпень ===
[[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]]
* [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе.
* [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]».
* [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у.
* [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}.
* [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны  [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]].
* [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е.
* [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]].
* [[19 ліпеня]]:
** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]].
** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары.
* [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].
* [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]».
* [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]].
* [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра».

=== Жнівень ===
[[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]]
* [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]].
* [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]].
* [[11 жніўня]]: 
** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]].
** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. 
* [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й.
* [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]].
* [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў.
* [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]].
* [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]].
* [[30 жніўня]]: Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]].

== Нарадзіліся ==
{{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}}

== Памерлі ==
{{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}}
* [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі.
* [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка.
* [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч.
* [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык.
* [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана.
* [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў.
* [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]].
* [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца.
* [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат.
* [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка.
* [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2026| ]]</text>
      <sha1>88mc7e3xgd09rbjf6hn1pkb7jywn3ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батакі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>742975</id>
    <revision>
      <id>5197537</id>
      <parentid>4532635</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19119" sha1="liiip0qlbz0b7vt7kzy8ueqglf0n8tu" xml:space="preserve">{| cellspacing=&quot;8&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 95%; border-top: 1px dotted silver; clear: both; position:relative; margin-top: 19px&quot;
| style=&quot;width: 30px; vertical-align: top&quot; | [[Image:Disambig-dark.svg|30px]]
| У гэтага паняцця ёсць іншае значэнне '''''[[Батакі (Палаван)|Батакі-негрыта]]'''''.
|}
{{Этнічная група|
   group     = Батакі&lt;br /&gt; (''Halak Batak'')
 | image     = [[Выява:Sanggar Tari Harangan Nauli Sirikki Hill.jpg|300px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | poptime   = 8466969 (2010 г.)  
 | popplace  = [[Суматра]]  
 | langs     = батакскія мовы
 | rels      = [[анімізм]], [[індуізм]], [[татэмізм]], [[іслам]], [[хрысціянства]]
 | related   = [[гаё]], [[ніасцы]], [[ментавайцы]]
}}
'''Бата́кі''' (саманазва: ''Halak Batak'') — група роднасных [[Аўстранезійцы|аўстранезійскіх]] народаў, карэнныя жыхары вострава [[Суматра]] ў [[Інданезія|Інданезіі]]. 

Да батакаў адносяць народы пакпак, сімалунгун, ангкола, каро, батакаў возера [[Тоба]], мандайлінг. Усе яны насяляюць [[гара|горныя]] раёны, а таксама паўночна-заходняе [[бераг|ўзбярэжжа]] Суматры. Лічыцца, што агульнае найменне '''батак''' было дадзена ім у гонар [[міф]]ічнага [[манарх]]а Сі Раджы Батака, які жыў у пачатку [[13 стагоддзе|XIII]] ст. Жыхары прыбярэжных тэрыторый называлі батакамі горцаў, прычым гэта назва мела абразлівы характар.   

Агульная колькасць у Інданезіі (2010 г.) — 8 466 969 чалавек.

== Гісторыя ==
Батакі — нашчадкі старажытных [[аўстранезійцы|аўстранезійцаў]], якія насялілі [[Суматра|Суматру]] каля 2,5 тысяч гадоў таму. Сучасныя [[генетыка|генетычныя]] даследаванні паказваюць, што сярод іх продкаў таксама маглі быць [[Аўстраазіяцкія мовы|аўстраазіяты]]. Відавочна, першасным цэнтрам фарміравання батакскай супольнасці былі [[гара|горныя]] раёны на ўсход і поўдзень ад возера [[Тоба]]. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] тэрыторыі, населеныя батакамі, значна павялічыліся. 

У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у даліне каля возера [[Тоба]] ўзнікла дзяржаўнае ўтварэнне, што ўмоўна лічылася агульнабатакскім. Мясцовая [[манарх]]ічная дынастыя вяла свой род ад Сі Раджы Батака, легендарнага кіраўніка пачатку [[13 стагоддзе|XIII]] ст. Прычым, манархі спавядалі [[індуізм]]. У рэчаіснасці, горныя абшчыны захоўвалі незалежнасць, часам фарміравалі тэрытарыяльныя аб'яднанні, якія вялі войны як з суседнімі народамі, так і з іншымі батакамі. Разам з гэтым, батакі актыўна займаліся [[гандаль|гандлем]], вывозілі [[ладан]] і [[чорны перац]].

У другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. землі батакаў былі захоплены [[Нідэрланды|галандцамі]] і далучаны да [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]]. У [[1907]] г. загінуў апошні батакскі манарх Сісінгамангараджа XII. У [[1945]] г. землі батакаў сталі часткай незалежнай дзяржавы [[Інданезія]].

== Культура ==
Асноўным заняткам батакаў здаўна з'яўляецца [[сельская гаспадарка]]. Вырошчваюць [[рыс]], [[цукровы трыснёг]], [[гародніна|гародніну]], для камерцыйных партэб — [[кафейнае дрэва|каву]], [[індыга]], [[спецыі]]. Прынята адрозніваць землі [[даліна|далін]], дзе пераважаюць заліўныя палеткі. На іх займаюцца вырошчваннем рысу, у сухі сезон ператвараюць у пашы для свойскай жывёлы. Другі тып зямель — схілы гор і пагоркаў, часам [[тэраса]]ваныя. На іх засноўваюць [[сад]]ы, камерцыйныя плантацыі, вырошчаюць сухадольныя сарты рысу і гародніну. У мінулым зямлю апрацоўвалі драўляным [[плуг]]ам, які цягнулі [[карова|быкі]] або [[Буйвал азіяцкі|буйвалы]]. Ураджай зжыналі спецыяльным [[нож|нажом]]. На горных пашах трымалі маларослых [[конь свойскі|коней]], што карысталіся значным попытам на Суматры. Самі батакі амаль не карысталіся гэтымі жывёламі. 

Важнымі дадатковымі заняткамі ў мінулым былі [[збіральніцтва]], [[рыбалоўства]] і [[паляванне]]. Збор [[мёд]]у, [[ладан]]у і прыроднай [[гума|гумы]] забяспечваў прадуктамі для абмену. Галоўнай вобласцю распаўсюджвання камерцыйнага рыбалоўства да нашых дзён застаюцца землі вакол возера [[Тоба]]. 

Батакі лічацца выдатнымі [[рамяство|рамеснікамі]]. У мінулым яны славіліся апрацоўкай [[жалеза]], разьбярствам, вырабам [[Кераміка|керамікі]], [[лодка|лодак]]. Захаваўся выраб афарбаваных палатняных тканін ''у́лас''. Каро аддаюць перавагу фарбаванню ў цёмна-сіні колер, батакі возера Тоба — ў цёмна-аранжавы.

Рыс — аснова мясцовай [[кулінарыя|кухні]]. Яго ядуць вараным без солі, але ў якасці дадатку ўжываюць вараную гародніну, салёную [[рыбы|рыбу]], [[яйка|яйкі]], радзей [[мяса]]. Батакі знакаміты тым, што спажываюць мяса [[сабака свойскі|сабак]], [[казуркі|казурак]]. У мінулым існаваў рытуальны [[канібалізм]]. 

Традыцыйны від паселішча — невялікая [[вёска]] ''хута'', што ўключае да 20 хацін. Звычайна іх узводзілі на маладасяжных пляцах, умацоўвалі земляным валам і тынам. Жытлы [[каркас]]ныя на па́лях, з высокім [[дах]]ам і адтулінай у [[падлога|падлозе]], што служыла ўваходам. Звычайна ў кожнай хаціне жыла пашыраная [[сям'я]], якая складалася з блізкіх сваякоў. Акрамя таго, меліся хаціна для супольных сходаў і прыёму гасцей, а таксама абрадавыя хаціна, дзе захоўвалі [[чэрап]]ы памерлых. Для гаспадарчых патрэб будавалі [[драўніна|драўляныя]] платформы на па́лях. На іх захоўвалі і таўклі рыс, у вольную гадзіну выкарыстоўвалі для спатканняў.

Галоўнай грамадскай адзінкай з'яўляецца пашыраны экзагамны род ''марга''. Яго чальцы лічацца нашчадкамі аднаго мужчыны-заснавальніка. Так, у батакаў тоба такіх родаў усяго 19, а ў каро — толькі 5. Звычайна жыхары кожнай ''хута'' — прадстаўнікі аднаго ''марга''. Нават у нашы дні, калі многія батакі жывуць у [[горад|гарадах]], чальцы ''марга'' імкнуцца сяліцца не далёка адзін ад іншага, аказваюць пратэкцыю суродзічам пры прыёме на працу або на службе. Сацыяльны статус роду вызначаецца колькасцю апрацаваных зямель, паколькі ''марга'' фармальна валодаюць імі. Знутры ''марга'' маюцца прывелеяваныя [[сям'я|сем'і]], з якіх паходзіць раджа — афіцыйны кіраўнік роду. Тытул раджы таксама прысвойваецца вясковым старастам, хаця іх улада выбарная. Да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. вясковыя абшчыны звычайна ўступалі ў саюз з іншымі вёскамі. На чале такіх аб'яднанняў стаялі рады вясковых раджаў. Існавалі саюзы розных, не абавязкова сваяцкіх сем'яў ''марсіадапары'' адной або некалькіх вёсак. Яны аказвалі ўзаемную дапамогу. ''Марсіадапары'' адыгрывалі выключную ролю ў [[гандаль|гандлі]], былі пасрэднікамі падчас войн. У нашы дні так часцей называюць вясковыя [[Крэдытны кааператыў|кааператывы]].

Традыцыйная сям'я пашыраная, складаецца з сям'і бацькі і маці, а таксама сем'яў іх сыноў. На чале пашыранай сям'і стаіць мужчына. Раней жаніцьба знутры свайго ''марга'' была забаронена. Найлепшым лічыўся [[шлюб]] са сваячніцамі маці. Наогул, жаніцьба для батака ўяўляе сабою важную жыццёвую стратэгію. Ён імкнецца атрымаць сваяцкія сувязі з уплывовым ''марга'' і замацаваць сувязі са сваім родам. [[Вяселле|Вяселлю]] папярэднічае выкуп нявесты. Пасля вяселля жонка пераязджае ў дом бацькоў мужа, бярэ іх [[прозвішча]], але пры гэтым захоўвае прозвішча сваёй сям'і. [[Палігінія]] не з'яўляецца рэдкасцю, але сустракаецца толькі сярод заможных батакаў. Дашлюбныя [[секс]]уальныя сувязі хлопцаў і дзяўчат не забараняюцца, народжаныя да шлюбу дзеці выхоўваюцца на роўні з астатнімі, але могуць быць пазбаўлены часткі бацькоўскай спадчыны.

Батакі маюць багатую вусную народную спадчыну: [[казка|казкі]], [[легенда|легенды]], [[Паданне|паданні]], змястоўныя [[генеалогія|генеалагічныя]] апавяданні, [[песня|песні]] пра каханне. Маладыя людзі арганізуюць жартоўныя спаборніцтвы [[рыторыка|красамоўцаў]]. Часцяком выклад [[фальклор]]у адбываецца пад акампанімент [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]]. Асабліва папулярны [[барабан]]ы, [[лютня]], [[флейта|флейты]]. [[Музыка]] суправаджае вясельныя і святочныя [[танец|танцавальныя]] забавы. 

&lt;gallery&gt;
Little world, Aichi prefecture - Toba-Batak House in Indonesia.jpg|Традыцыйная хаціна каля возера Тоба
Batak Karo House at Dokan Village (01).jpg|Хаціна батакаў-каро
COLLECTIE TROPENMUSEUM Een weefster achter haar weeftoestel TMnr 20025992.jpg|Вытворчасць тканін жанчынай ангкола
COLLECTIE TROPENMUSEUM Dubbelvellige conische trom TMnr 137-233.jpg|Традыцыйны барабан
&lt;/gallery&gt;

== Мовы ==
Батакі размаўляюць на 6 розных [[мова]]х, што маюць адзінае паходжанне і адносяцца да [[Аўстранезійскія мовы|аўстранезійскай]] моўнай сям'і. Кожная з іх падзяляецца на шэраг [[дыялект]]аў. [[Пісьмо]]васць на аснове [[Індастан|індыйскага]] пісьма ''палава'' ўзнікла ў познім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]]. У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[хрысціянства|хрысціянскія]] місіянеры распрацавалі пісьмовасць для мовы батакаў возера [[Тоба]] на аснове [[Лацінская мова|лацінкі]]. У нашы дні яна часцей выкарыстоўваецца для напісання носьбітамі розных батакскіх моў.

== Рэлігія ==
Найстаражытнейшая [[рэлігія]] батакаў уяўляе сабою шматлікія [[анімізм|анімістычныя]] практыкі, заснаваныя на веры ў духаў [[Прырода|прыроды]] і [[культ продкаў|продкаў]]. У перыяд [[сярэднявечча]] значны ўплыў на іх аказаў [[індуізм]]. Фармальна індуізм спавядаўся [[манарх]]амі зямель вакол возера [[Тоба]] да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. 

Батакі вераць, што існуюць духі-заступнікі ''самбаон'', духі блізкіх памерлых сваякоў ''сумангот'', нейтральныя прыродныя духі ''ханту'' і злыя духі ''бегу''. Апошнія лічацца асабліва небяспечнымі з-за імкнення выкрадаць душы жывых людзей ''тонды''. У такім разе чалавека чакае [[хвароба]] і [[смерць]]. Для лекавання звяртаюцца да [[шаманізм|шамана]]. Яго звычайным атрыбутам з'яўляецца доўгі драўляны кій з разны́мі ўпрыгожваннямі, часам полы знутры для захавання гаючых парашкоў і травы. У мінулым існаваў звычай пазбаўляццца ад ''тонды'' ворагаў шляхам іх паядання. Вышэй за духаў стаяць [[бог|багі]]. Найбольш шануемая з іх — Сідаянг, багіня [[рыс]]у. 

Шаманы і вясковыя раджы арганізуюць [[свята|святочныя]] [[рытуал]]ы. Так, абавязкова арганізуецца свята ў гонар ''самбаон'', яно суправаджаюцца [[тэатр]]альнымі [[пантаміма]]мі танцораў з [[маска]]мі. Для шанавання памерлых сваякоў будуюць спецыяльныя мемарыяльныя хаціны, дзе захоўваюць іх [[чэрап]]ы. У раёне возера [[Тоба]] распаўсюджаны спецыяльныя будынкі-магільні.

З [[16 стагоддзе|XVI]] ст. сярод вернікаў пачаў распаўсюджвацца [[іслам]]. Найбольшая колькасць [[мусульмане|мусульман]] сустракаецца сярод ангкола і мандайлінг. У другой палове XIX ст. [[Нідэрланды|галандскія]] місіянеры заснавалі [[пратэстантызм|пратэстанцкую]] місію каля возера Тоба. Яна мела асаблівы поспех сярод маладых людзей, паколькі давала школьную адукацыю. У нашы дні болей за палову батакаў Тоба спавядаюць [[хрысціянства]].

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Batak}}
* [http://thespicerouteend.com/batak-toba-karo-culture-sumatra/ An Introduction To Batak Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230707162435/http://thespicerouteend.com/batak-toba-karo-culture-sumatra/ |date=7 ліпеня 2023 }}
* [https://www.metmuseum.org/toah/hd/bata/hd_bata.htm The Batak Essay]
* [https://factsanddetails.com/indonesia/Minorities_and_Regions/sub6_3b/entry-3997.html BATAKS: THEIR RICH CULTURE AND MYTHS OF CANNIBALISM]
* [https://doi.org/10.1101/005603 Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia]
* [https://helloindonesia.id/en/gondang-batak-traditional-music-art-from-sumatra/ Gondang Batak, Traditional Music Art From Sumatra]

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Народы Азіі]]
[[Катэгорыя:Народы Інданезіі]]
[[Катэгорыя:Суматра]]
[[Катэгорыя:Аўстранезійцы]]</text>
      <sha1>liiip0qlbz0b7vt7kzy8ueqglf0n8tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь і югаслаўскія войны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>750721</id>
    <revision>
      <id>5197752</id>
      <parentid>5164710</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T01:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28367" sha1="as38v0k11zwihw7l301w1bnfscfgz9b" xml:space="preserve">[[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь&lt;br&gt;{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]]
{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}}
[[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда.

== Войны ў Босніі і Харватыі ==

=== Афіцыйная пазіцыя ===
Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]:
# 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі;
# 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне.

У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}.

У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў  у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}.

Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}}

=== Ваенныя добраахвотнікі===
У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх:
* '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967—1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі на баку сербаў. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы&lt;ref&gt;[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]&lt;/ref&gt;.
* '''Васільеў Ігар Анатольевіч''' (1967—?). Малдаўскі беларус. Прыехаў у Харватыю ў якасці гульца валейбольнага клуба. Пазней уступіў у шэрагі [[Харвацкія абарончыя сілы|Харвацкіх абарончых сіл]]. Ваяваў у 104-й брыгадзе&lt;ref&gt;[https://hrcak.srce.hr/file/390790#1#1 Russians and Ukrainians for the Croatian people] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240104025724/https://hrcak.srce.hr/file/390790#1 |date=4 студзеня 2024 }}, стр. 255&lt;/ref&gt;.

=== Пастаўкі зброі ===
У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и &quot;теневой&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Косаўскі крызіс ==

=== Афіцыйная пазіцыя ===
Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»&lt;ref&gt;Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1&lt;/ref&gt;.

Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}.

24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}.

З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}.

=== Экспертныя групы ===
Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}.
===Гуманітарная дапамога===
13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]&lt;ref&gt;[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]&lt;/ref&gt;.

=== Візіт Лукашэнкі ===
[[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_&quot;любят&quot;_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]]
14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]&lt;ref name=&quot;pravda&quot;&gt;Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.&lt;/ref&gt;.

Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта&lt;ref name=&quot;pravda&quot;/&gt;. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)&lt;ref&gt;[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.&lt;/ref&gt;.

Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]&lt;ref name=&quot;нг&quot;&gt;Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.&lt;/ref&gt;. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі&lt;ref&gt;Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.&lt;/ref&gt;.

Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны&lt;ref name=&quot;нг&quot;/&gt;.
{{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}}

== Пасляваенныя падзеі ==
У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады&lt;ref name=&quot;пасля&quot;&gt;{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}&lt;/ref&gt;.

Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]&lt;ref name=&quot;пасля&quot;/&gt;.

Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''&lt;ref&gt;Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.&lt;/ref&gt;.

15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==У культуры == 
У фільме «[[Балканская мяжа (фільм)|Балканская мяжа]]» (2019) адзін з удзельнікаў захопу [[Аэрапорт Прышціны|аэрапорта Слаціна]] беларус&lt;ref name=&quot;vz&quot;&gt;{{cite web|url=https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html|title=Нападкам кинокритика Долина на фильм о российском спецназе в Косово дали неожиданное объяснение|date=2019-04-16|publisher=Взгляд|author=Николай Гурьянов|access-date=2019-04-17|archive-date=2019-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321093617/https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}}
{{Югаслаўскія войны}}
{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Войны Беларусі]]
[[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]]</text>
      <sha1>as38v0k11zwihw7l301w1bnfscfgz9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ці ведаеце вы/Біялогія</title>
    <ns>10</ns>
    <id>752394</id>
    <revision>
      <id>5197713</id>
      <parentid>5115389</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1580" sha1="7q68haiqzptdt76aj8d1h7qs6wyousa" xml:space="preserve">* '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах.
* '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню.
* '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]].
* На [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]].
* У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў [[бялкі|бялкоў]] і [[нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]] утвараюцца '''[[нуклеапратэіды]]'''.
* У [[каменнавугальны перыяд]] прадстаўнікі класа '''[[палушнікавыя (клас)|палушнікавых]]''' складалі асноўны раслінны покрыў планеты.
* Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу.</text>
      <sha1>7q68haiqzptdt76aj8d1h7qs6wyousa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197716</id>
      <parentid>5197713</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1545" sha1="bz3a9huqm6b64newgfmoccf0lb03kpz" xml:space="preserve">* '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах.
* Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]].
* '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню.
* '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]].
* На [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]].
* У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў [[бялкі|бялкоў]] і [[нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]] утвараюцца '''[[нуклеапратэіды]]'''.
* У [[каменнавугальны перыяд]] прадстаўнікі класа '''[[палушнікавыя (клас)|палушнікавых]]''' складалі асноўны раслінны покрыў планеты.</text>
      <sha1>bz3a9huqm6b64newgfmoccf0lb03kpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Навука/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753022</id>
    <revision>
      <id>5197543</id>
      <parentid>5196624</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+6 новых</comment>
      <origin>5197543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1861" sha1="f7zw5banuro2ovnhrgw9565uofahear" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Вільгельм Герман Абіх|2026-09-11T10:12:57Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аб’ёмны аналіз|2026-09-11T09:46:13Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Стратэгічная культура|2026-09-11T09:13:32Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Барыс Віктаравіч Сапуноў|2026-09-10T18:21:24Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Іван Васілевіч Абраімаў|2026-09-10T12:07:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Леанід Ягоравіч Абаленскі|2026-09-10T06:06:20Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ірэна Эльжбета Адамавічуце-Чэкманене|2026-09-09T22:39:56Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|2026-09-09T13:18:03Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|2026-09-09T11:43:28Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Карл Людвіг Гізеке|2026-09-09T11:23:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Рышард Радзік|2026-09-09T10:37:43Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Міхал Саевіч|2026-09-09T10:18:15Z|АлесьНавіцкі90}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f7zw5banuro2ovnhrgw9565uofahear</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5197539</id>
      <parentid>5196619</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+12 новых</comment>
      <origin>5197539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2057" sha1="82149pd66x3np29l8j3zg8gz4knw3jh" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў ЗША|2026-09-10T22:21:48Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Руска-беларускі слоўнік (1936)|2026-09-10T21:54:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|2026-09-10T21:52:07Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Алесь Некрашэвіч|2026-09-10T21:40:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Латвіі|2026-09-10T21:25:42Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ва Украіне|2026-09-10T21:08:42Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Германіі|2026-09-10T20:56:13Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Марыя Юльянаўна Мажэйка|2026-09-10T20:32:29Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Расіі|2026-09-10T20:16:08Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Чортаў камень (Мінск)|2026-09-10T16:29:08Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Літве|2026-09-10T12:46:48Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Вільні|2026-09-10T11:36:02Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Аляксей Яўгенавіч Ліхачоў|2026-09-09T18:02:24Z|DBatura}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>82149pd66x3np29l8j3zg8gz4knw3jh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брамбі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762246</id>
    <revision>
      <id>5197790</id>
      <parentid>5157039</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T06:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73501" sha1="kuulvz7asinxsk6rs28ep3pyyzn6nhj" xml:space="preserve">[[Файл:Wild Brumbies Australia 11.jpg|250px|міні|Брамбі ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]]]]
'''Брамбі''' — {{нп3|Здзічэлы конь|здзічэлыя|uk|Кінь здичавілий}} свойскія коні, якія жывуць у [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Брамбі паходзяць ад збеглых або згубленых коней, асобныя групы атрымалі назвы «моб» або «бэнд»&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=9NRAVHvyqGM|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211116/9NRAVHvyqGM|archive-date=2021-11-16|url-status=live|title=Australia's wild desert horses: 'This environment tests them to their limits'|last=Mellor|first=Leonie|date=19 September 2018|work=ABC 7.30|access-date=6 November 2019|type=News Report|quote=&quot;...wild horses, in what's referred to as bands. Groups of up to a dozen with a protective stallion...&quot;}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

Здзічэлыя коні сустракаюцца ў многіх раёнах Аўстраліі, самая вялікая іх папуляцыя на [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]], другая па колькасці жыве ў [[Квінсленд]]зе, шырока вядомыя брамбі ў рэгіёне [[Аўстралійскія Альпы|Аўстралійскіх Альпаў]]. Іх папуляцыі маюцца ў нацыянальных парках {{нп3|Алпайн (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Алпайн||Alpine National Park}} у [[Вікторыя (штат)|штаце Вікторыя]], {{нп3|Барынгтан-Топс|нацыянальным парку Барынгтан-Топс||Barrington Tops National Park}} і [[Касцюшка (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Касцюшка]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]] і {{нп3|Карнарвон (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Карнарвон||Carnarvon National Park}} у [[Квінсленд]]зе. Часам іх {{нп3|Адлоў (жывёлагадоўля)|адлоўліваюць||Muster (livestock)}} і прыручваюць для выкарыстання ў {{нп3|Кэмпдрафтынг|кэмпдрафтынгу||Campdrafting}}, у якасці {{нп3|Пастуховы конь|пастуховых коней||Stock horse}} на фермах або {{нп3|Станцыя (жывёлагадоўля)|станцыях|ru|Станция (скотоводство)}}, а таксама ў якасці {{нп3|Конны турызм|турыстычных коней|uk|Кінний туризм}}, {{нп3|Коннае шоу|коней для шоу||Horse show}}, верхавых коней {{нп3|Поні-клуба|||Pony Club}} і прагулачных коней&lt;ref&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993). ''Managing Vertebrate Pests: Feral horses''. Canberra: Australia Government Publishing Service.&lt;/ref&gt;.

Эколагі і ўрад разглядаюць іх як шкоднікаў і пагрозу мясцовым [[экасістэма]]м&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Guns cocked as brumbies run wild|first=Malcolm|last=Holland|url=http://www.heraldsun.com.au/news/guns-cocked-as-brumbies-run-wild/story-e6frf7jo-1225841125272|newspaper=Herald Sun|date=15 March 2010|access-date=20 December 2010}}&lt;/ref&gt;, але з іншага боку яны маюць каштоўнасць, як частка спадчыны Аўстраліі. Ахвотныя працуюць над прадухіленнем жорсткага абыходжання або знішчэння брамбі, вяртаннем у звыклае асяроддзе асобін, што былі адлоўлены&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.guyfawkesheritagehorse.com/|title=The Guy Fawkes Heritage Horse Association Inc.|author=Foster|first=Helen and Digby|location=Dorrigo, NSW|publisher=self|access-date=4 January 2010|year=2010}}&lt;/ref&gt;.

У Аўстраліі няма вядомых драпежнікаў дзікіх коней, хоць не выключана, што дзінга або дзікія сабакі часам здабываюць жарабят. У сярэднім штогод гіне 20 % папуляцыі брамбі, у асноўным ад засухі, атрутных раслін і паразітаў. Нешматлікія дзікія коні дасягаюць 20-гадовага ўзросту. Максімальна магчымая хуткасць павелічэння колькасці дзікіх коней складае 20-25 % у год&lt;ref name=&quot;Csurhes 20162&quot;&gt;{{Citation|publisher=Department of Agriculture and Fisheries: Biosecurity Queensland|last1=Csurhes|first1=Steve|last2=Paroz|first2=Gina|last3=Markula|first3=Anna|title=Invasive animal risk assessment: Feral horse, Equus caballus|date=2016|url=https://www.daf.qld.gov.au/__data/assets/pdf_file/0004/51961/IPA-Feral-Horses-Risk-Assessment.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-01-12|title=New survey supports need to cull more of Kosciuszko's wild horses, state government says|url=https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/wild-horse-population-in-kosciuszko-slashed-by-a-quarter/13053240|access-date=2021-02-16|newspaper=ABC News|language=en-AU|last1=Malone|first1=Ursula}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Паходжанне тэрміна ===
Тэрмін ''брамбі'' адносіцца да дзікіх коней у Аўстраліі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.askoxford.com:80/concise_oed/brumby?view=uk|title=Definition of &quot;Brumby&quot;|website=Compact Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://archive.today/20120729060435/http://www.askoxford.com/concise_oed/brumby?view=uk|archive-date=29 July 2012|access-date=4 January 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ранейшыя тэрміны XIX стагоддзя для дзікіх коней у сельскай мясцовасці Аўстраліі ўключалі ў сябе «чыстаскурыя» ({{lang-en|clear-skins}}) і «скраберы» {{lang-en|scrubbers}}&lt;ref&gt;Morris, p.58&lt;/ref&gt;.

Самае ранняе вядомае выкарыстанне тэрміну ''брамбі'' ў маўленні (1862, запісана ў 1896) на раўнінах вакол рэк {{нп3|Баруан (сярэдняе цячэнне Дарлінга)|Баруан|ru|Баруон (среднее течение Дарлинга)}} і {{нп3|Наран|||Narran River}} на поўначы [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]]&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article14063420 «BRUMBY», The Sydney Morning Herald 18 Aug 1896 Page 7]&lt;/ref&gt;. Два найстарэйшыя вядомыя з’яўленні ў друку (з {{нп3|Уолгейт (Новы Паўднёвы Уэльс)|Уолгейта, Новы Паўднёвы Уэльс||Walgett, New South Wales}} ў 1871&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article18757902 WALGETT,The Maitland Mercury and Hunter River General Advertiser, 10 October 1871, page 3]&lt;/ref&gt; і {{нп3|Сэнт-Джордж (горад)|Сэнт-Джорджа, Квінсленд|ru|Сент-Джордж (город)}} у 1874&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article215602214 ST. GEORGE ANNUAL RACES, Dalby Herald And Western Queensland Advertiser, 25 April 1874, page 3]&lt;/ref&gt;) абодва з гэтага рэгіёну, а два наступныя — лісты ў «{{нп3|The Queenslander|||The Queenslander}}» у 1874&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article18333812 A Voice from the Border, The Queenslander (Brisbane, Qld. : 1866—1939), 12 Dec 1874, Page 9 ]&lt;/ref&gt; і 1875&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article18335255 Buzzes from Borderland, The Queenslander, 20 March 1875, page7]&lt;/ref&gt; — ад самаапісанага «забойцы брамбі», які жыве ў Бубера, недалёка ад {{нп3|Гундзівіндзі||ru|Гундивинди}}, на ўсходзе. У першых двух артыкулах ''брамбі'' выкарыстоўваецца ў метафарах з адценнем непаўнавартаснай жывёлы, а два лісты з Бубера апісваюць праблему брамбі і малююць цяжкасці брамбі-стралка.

Увогуле за дзесяць гадоў пасля таго першага (1871) з’яўлення пошук «{{нп3|Trove|||Trove}}» у аўстралійскіх газетах знайшоў яшчэ толькі 23 артыкулы ў газетах і альманаху, якія змяшчаюць слова ''брамбі'', якое азначае дзікі конь, плюс пяць выпадкаў, калі адзін з гэтых артыкулаў быў скапіяваны ў іншую газету. Чатыры з гэтых выпадкаў былі з артыкулам «Адстрэл брамбі»&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article142155555 BRUMBIE SHOOTING, The Australasian (Melbourne, Vic. : 1864—1946), Sat 27 Nov 1875,Page 7]&lt;/ref&gt; з ''альманаха Munro’s Port Curtis Almanac and Miners' and Settlers' Companion за 1876 год''. Ва ўсіх 15 з 24 артыкулаў гаворка ішла пра {{нп3|адстрэл брамбі|||Brumby shooting}} або паляванне на іх.

Увогуле з гэтых артыкулаў відаць, што ''брамбі'' было новым словам і, такім чынам, верагодна, незнаёмым чытачам газет у той час (1870-я гады)&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article139769475 A DAY’S RIDE AFTER WILD HORSES, The Australasian, 24 June 1876,page 7]&lt;/ref&gt;, напрыклад, яго прыходзіцца пазначаць такім чынам: «''ці ведаюць вашы гарадскія чытачы, што гэта такое, — ці хто, або што такое „брамбі“?'' ''Гэта проста азначае дзікі конь»&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;''. Іншыя артыкулы ідуць за словам ''брамбі'' са значэннем — звычайна дзікі конь або конь без таўра, некаторыя дадаюць, што гэта слова з [[Буш (ландшафт)|буша]] або [[Квінсленд]]а.

''Часопіс «Australasian»'' з [[Мельбурн]]а ў 1880 годзе гаварыў, што ''брамбі'' — гэта бушавая назва ў Квінслендзе для «дзікіх» коней&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Country Sketches. A Spring Ride in the Queensland Bush|journal=The Australasian|date=4 December 1880|volume=XXIX|issue=766|page=8|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/page/15062374|access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt;. У 1885 годзе часопіс «Once a Month» выказаў здагадку, што ''брамбі'' — гэта тэрмін [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]], а паэт {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} заявіў ва ўступе да сваёй паэмы «Станцыя брамбі», апублікаванай у «{{нп3|The Bulletin (аўстралійскі часопіс)|The Bulletin||The Bulletin (Australian periodical)}}» у 1894 годзе, што ''брамбі'' — гэта слова абарыгенаў для называння дзікага каня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.poetrylibrary.edu.au/poets/paterson-a-b-banjo/brumby-s-run-0026003|title=Australian Poetry Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321150718/https://www.poetrylibrary.edu.au/poets/paterson-a-b-banjo/brumby-s-run-0026003|archive-date=21 March 2019|access-date=23 November 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Яго паходжанне незразумела&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/brumby|title=Definition of &quot;Brumby&quot;|website=Dictionary.com|access-date=3 January 2010}}&lt;/ref&gt; і магло адбыцца з адной або некалькіх з наступных магчымасцей:

# Коні, пакінутыя сяржантам Джэймсам Брамбі са сваёй уласнасці ў Малгрэйв-Плейс у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], калі ён ад’язджаў на [[Тасманія|Тасманію]] ў 1804 годзе&lt;ref&gt;[http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A010154b.htm ADB: Brumby, James] Retrieved 2009-12-16&lt;/ref&gt;
# [[Абарыгены Аўстраліі|Абарыгеннае]] слова ''{{Lang|mis|baroomby}}'', што азначае «дзікі» на мове [[Абарыгены Аўстраліі|карэнных аўстралійцаў]] Піджара на рэках {{нп3|Уорэга (рака)|Уорэга|ru|Уоррего (река)}} і {{нп3|Нагоа|||Nogoa River}} ў паўднёвым [[Квінсленд]]зе&lt;ref&gt;[http://www.environment.nsw.gov.au/resources/parks/guyFawkesHorsesV2App1.pdf The History of theGuy Fawkes River Australian Brumbies and the Brumbies of the Northern Tablelands] Retrieved 2009-12-23&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што тэрмін распаўсюдзіўся з гэтай акругі прыкладна ў 1864 годзе&lt;ref&gt;Morris, Edward E., (1898, London, Macmillan &amp; Co, reprinted 1973, SUP) ''A dictionary of Austral English'', Sydney University Press, p.58. ISBN 0424063905&lt;/ref&gt;
# У лісце ў 1896 года ў газету «{{нп3|The Sydney Morning Herald|||The Sydney Morning Herald}}» гаворыцца, што ў абарыгенаў рэк {{нп3|Балон (рака)|Балон|uk|Балон (річка)}}, Небіне, {{нп3|Уорэга (рака)|Уорэга|ru|Уоррего (река)}} і {{нп3|Булу (рака)|Булу||Bulloo River}} для называння коней выкарыстоўваюць слова «baroombie»&lt;ref name=&quot;Brumby&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Scrubber to Brumby [[Brumby shooting]]&lt;/ref&gt;
# Барамба называлі ручай і станцыю ў Квінслендскім раёне {{нп3|Бёрнет (раён)|Бёрнет||Shire of Burnett}}, заснаваную ў 1840-х гадах і пазней закінутую, з-за чаго мноства коней збеглі ў дзікую прыроду&lt;ref name=&quot;AE&quot;&gt;Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963&lt;/ref&gt;.
# Таксама было выказана меркаванне, што назва паходзіць ад [[Ірландская мова|ірландскага]] слова ''bromach'' або ''bromaigh'', што азначае «[[жарабец]]»&lt;ref name=&quot;Brumby&quot;&gt;{{cite news|url=https://slll.cass.anu.edu.au/sites/default/files/andc/Ozwords%20Oct.%202003.pdf|title=Wild Horses Running Wild|author=Ludowyk, Frederick|work=Ozwords|volume=10|number=2|page=7|date=October 2003|access-date=11 September 2020|archive-date=22 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422142314/https://slll.cass.anu.edu.au/sites/default/files/andc/Ozwords%20Oct.%202003.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Ранні імпарт коней ===
Упершыню коні прыбылі ў [[Аўстралія|Аўстралію]] ў 1788 годзе з [[Першы флот|Першым флотам]] . Іх завозілі для сельскагаспадарчых і падсобных работ; прагулкі на конях і гонкі не былі асноўнымі відамі дзейнасці. Лічыцца, што да 1800 года толькі каля 200 коней дасягнулі Аўстраліі. {{нп3|Конныя скачкі|Скачкі|ru|Конные скачки}} сталі папулярнымі прыкладна ў 1810 годзе, што прывяло да прытоку {{нп3|Чыстакроўны верхавы конь|чыстакроўных|ru|Чистокровная верховая лошадь}} імпартаваных коней, у асноўным з Англіі. Да 1820 года у Аўстраліі жылі прыкладна 3500 коней, а да 1850 года гэтая колькасць вырасла да 160 000, у асноўным дзякуючы натуральнаму прыросту&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;. Доўгае падарожжа па моры з [[Англія|Англіі]], [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]] вытрымлівалі толькі самыя моцныя коні, ствараючы моцнае і жыццяздольнае пагалоўе ў Аўстраліі&lt;ref&gt;McKnight, T. (1976) «Friendly vermin — Survey of feral livestock in Australia.» Berkeley: University of California Press&lt;/ref&gt;.

=== Паходжанне дзікіх статкаў ===
[[Файл:Brumby-Aramut.jpg|міні|250px|Брамбі, які быў злоўлены ў цясніне {{нп3|Эпслі (рака, Новы Паўднёвы Уэльс)|ракі Эпслі||Apsley River (New South Wales)}}.]]
Верагодна, коні былі абмежаваныя ў асноўным аколіцамі [[Сідней|Сіднея]] да пачатку XIX стагоддзя, калі пасяленцы ўпершыню перасеклі [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітныя горы]] і пачалі экспансію ўглыб краіны. Коні патрабаваліся для падарожжаў, а таксама для пагону буйной рагатай жывёлы і авечак па меры росту жывёлагадоўчай прамысловасці. Першая справаздача аб збеглым кані была ў 1804 годзе, а да 1840-х гадоў некаторыя коні збеглі з населеных рэгіёнаў Аўстраліі. Цалкам верагодна, што некаторыя ўцяклі з-за таго, што не былі належным чынам устаноўлены агароджы, калі тыя наогул існавалі&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;/&gt;, але лічыцца, што большасць аўстралійскіх коней сталі {{нп3|Здзічэнне|дзікімі|ru|Одичание}}, таму што іх выпусцілі ў дзікую прыроду і пакінулі на волю лёсу&lt;ref&gt;Berger, J. (1986) ''Wild horses of the Great Basin.'' Sydney: University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;. Магчыма, гэта было вынікам таго, што жывёлаводы пакідалі свае паселішчы і, такім чынам, сваіх коней з-за засушлівых умоў і незнаёмай зямлі, што ў сукупнасці ўскладняла земляробства ў Аўстраліі. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] попыт на коней з боку сіл абароны знізіўся з ростам механізацыі, што прывяло да росту колькасці непажаданых жывёл, якіх часта выпускалі на волю. На працягу XX стагоддзя замена коней машынамі ў сельскай гаспадарцы прывяла да далейшага скарачэння попыту і, магчыма, таксама спрыяла павелічэнню колькасці дзікіх папуляцый&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;.

На пачатак XXI стагоддзя па кантыненце ў Аўстраліі блукала не менш за 400 000 коней&lt;ref&gt;Dawson, M. J., Lane, C. &amp; Saunders, G. (2006) Proceedings of the National Feral Horse Management Workshop, Retrieved 9 May 2008 from http://www.invasiveanimals.com/downloads/FeralHorse_web.pdf{{dead link |date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Таксама падлічана, што ў перыяды без {{нп3|Засухі ў Аўстраліі|засухі||Drought in Australia}} папуляцыя дзікіх коней павялічваецца на 20 працэнтаў у год&lt;ref&gt;Eberhardt, L. L.; Majorowicz, A. K.; Wilcox, J. A.(1982). «Apparent rates of increase for two feral horse herds.» ''Journal of Wildlife Management,'' 46, 367—374.&lt;/ref&gt;. Засуха і лясныя пажары з’яўляюцца прыроднымі пагрозамі&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;/&gt;. Нягледзячы на колькасць папуляцыі, здзічэлыя коні звычайна лічацца ўмераным шкоднікам&lt;ref name=&quot;Bomford&quot;&gt;Bomford, M., &amp; Hart, Q. (2002). «Non-indigenous vertebrates in Australia.» In Biological invasions: Economic and environmental costs of alien plant, animal, and microbe species. David Pimental (Ed.). Boca Raton: CRC Press.&lt;/ref&gt;. Там, дзе ім дазволена наносіць шкоду расліннасці і выклікаць эрозію, уздзеянне на навакольнае асяроддзе значнае і па гэтай прычыне можа разглядацца як сур’ёзная экалагічная пагроза. Аднак, паколькі яны таксама маюць культурную і патэнцыйную эканамічную каштоўнасць, кіраванне брамбі ўяўляе складаную праблему&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot; /&gt;.

Брамбі, што блукаюць у [[Аўстралійскія Альпы|Аўстралійскіх Альпах]] на паўднёвым усходзе Аўстраліі, як мяркуюць, з’яўляюцца нашчадкамі коней, якімі валодаў жывёлагадоўца і піянер {{нп3|Бенджамін Бойд|||Benjamin Boyd}}&lt;ref name=&quot;AE&quot;&gt;Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963&lt;/ref&gt;. Здзічэлыя коні ў {{нп3|Барма (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Барма|ru|Барма (национальный парк)}} ў асноўным паходзяць з пагалоўя, выпушчанага мясцовым конегадоўцам пасля 1952 года. Да гэтай даты ў парку не было значнай доўгатэрміновай папуляцыі «дзікіх» коней&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parkweb.vic.gov.au/__data/assets/pdf_file/0008/734687/Wild-Horses-in-the-Barmah-NP-History-Report_.pdf|title=History of Wild Horses in the Barmah National Park|author=Context Pty Ltd|date=2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414050025/https://parkweb.vic.gov.au/__data/assets/pdf_file/0008/734687/Wild-Horses-in-the-Barmah-NP-History-Report_.pdf|archive-date=14 April 2019|access-date=14 April 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Пангарскія брамбі ===
На ўзбярэжжы на поўдзень ад [[Джэралтан|Джэралдтана, Заходняя Аўстралія,]] брамбі вядомыя як «пангарскія поні», бо яны, імаверна, нясуць рэдкі ген {{нп3|пангарэ|||Pangaré}}, што з’яўляецца прычынай своеасаблівай афарбоўкі коней, якая адрозніваецца бледнымі валасамі вакол вачэй, пысы і ніжняй часткі цела. Гэты афарбоўка шырока вядомы як ''мучная'' і сустракаецца ў асноўным у шэрагу старых парод, такіх як брытанскія поні, {{нп3|Тыморскі поні|тыморскія поні||Timor Pony}}, {{нп3|Хафлінгер|хафлінгеры|ru|Хафлингер}} і нават [[Бельгійскі рабочы конь|бельгійскія рабочыя]] коні. Ген выклікае асвятленне частак поўсці коні, у выніку чаго пыса, перадплечча, бакі і жывот афарбоўваюцца ў мучны колер. Часам гэта можна ўбачыць у {{нп3|Рудая масць|рудых|uk|Руда масть}} коней з {{нп3|Ільняны (варыянт афарбоўкі)|ільнянога||Flaxen (color variant)}} колеру грывамі і хвастамі&lt;ref&gt;[http://www.hoofbeats.com.au/greenhorse/greenhorse.html Hoofbeats: Pangare Ponies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240422035132/https://hoofbeats.com.au/greenhorse/greenhorse.html |date=22 красавіка 2024 }} Retrieved 2009-12-16&lt;/ref&gt;.

Падобна на тое, што пангарскія брамбі добра прыстасаваліся да прыбярэжнага асяроддзя, дзе яны ядуць [[лябеднік]], якому, здаецца, не наносяць шкоды. {{нп3|Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя і кансервацыі (Заходняя Аўстралія)|Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя і кансервацыі||Department of Environment and Conservation (Western Australia)}} і Асацыяцыя коней спадчыны глыбінкі Заходняй Аўстраліі (OHHAWA) вядуць маніторынг гэтых канкрэтных брамбі, каб забяспечыць дбайнае абыходжанне з гэтымі незвычайнымі дзікімі коньмі&lt;ref&gt;[http://ohhawa.wildhorses-wa.com/horsenews_stories12.htm Wild horses of WA: The Pangare Ponies] Retrieved 2009-12-16 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100603215827/http://ohhawa.wildhorses-wa.com/horsenews_stories12.htm|date=3 June 2010}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне ==
[[Файл:Brumby-Malee.jpg|міні|250px|Гэты брамбі выкарыстоўваўся для бяспечнага і надзейнага выкарыстання наезніцай, якой было за 70.]]
Брамбі адлоўліваюцца, аснашчаюцца нашыйнікамі {{нп3|GPS-трэкер|GPS-сачэння|ru|GPS-трекер}} і выкарыстоўваюцца ў шырокіх параўнальных даследаваннях уплыву мясцовасці на марфалогію і здароўе капытоў розных коней. Іх шляхі перамяшчэння, дыета, схемы паення і структура статкаў адсочваюцца і запісваюцца&lt;ref&gt;[http://www.wildhorseresearch.com/ University of Queensland: Australian Brumby Research Unit] Retrieved 2011-08-15&lt;/ref&gt;.

Злоўленых брамбі можна навучыць як пастуховых і іншых верхавых коней. Заахвочванне назірання за дзікімі статкамі таксама можа мець патэнцыял у якасці турыстычнай славутасці. Брамбі часам прадаюцца на еўрапейскі рынак {{нп3|Каніна|конскага мяса|ru|Конина}} пасля іх адлову і ўносяць мільёны долараў у эканоміку Аўстраліі. Прыкладна 30 % коней для экспарту мяса паходзіць ад дзікай папуляцыі. Шкуры і поўсць гэтых коней таксама выкарыстоўваюцца і прадаюцца&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;.

Дзікія брамбі выкарыстоўваюцца ў трэніровачных лагерах брамбі арганізацыямі, што спрыяюць пазітыўнаму ўзаемадзеянню паміж праблемнай моладдзю з групы высокай рызыкі. Гэтыя лагеры звычайна доўжацца некалькі тыдняў, што дазваляе моладзі навучыць дзікага брамбі стаць ціхім, ахвотным сядлавым канём, адначасова паляпшаючы самаацэнку моладзі&lt;ref&gt;[http://www.kalandanfoundation.com.au/brumby_camps.php Brumby camps] Retrieved 2011-11-06 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091023225318/http://www.kalandanfoundation.com.au/brumby_camps.php|date=23 October 2009}}&lt;/ref&gt;.

Дзікія брамбі таксама выкарыстоўваюцца ў спаборніцтвах па адлове і прыручэнні брамбі, дзе вершнікі павінны злавіць брамбі са свайго каня на працягу некалькіх хвілін. Секцыйныя балы прысуджаюцца жывёлаводам за ўважлівасць і ўменне лавіць брамбі, а таксама за іх здольнасць навучыць іх лідзіраваць. Гэтыя складаныя спаборніцтвы для гоншчыкаў праводзяцца ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]] ў {{нп3|Далгеці||ru|Далгети}}, [[Тамуэрт (Новы Паўднёвы Уэльс)|Тамуэрце]] і {{нп3|Мурурундай|||Murrurundi}}&lt;ref&gt;[http://www.snowyriverfestival.com/Snowy-River-Stockman-s-Challenge.html Snowy River Festival at Dalgety] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091210081042/http://www.snowyriverfestival.com/Snowy-River-Stockman-s-Challenge.html}} Retrieved 200-12-16&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ncha.com.au/files/uploaded/file/News%20and%20Media%20releases/MEDIA%20RELEASE%20Stockman's%20Challenege%2011th%20May%202009.pdf|title=NCHA: Stockman's Challenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003050526/http://www.ncha.com.au/files/uploaded/file/News%20and%20Media%20releases/MEDIA%20RELEASE%20Stockman%27s%20Challenege%2011th%20May%202009.pdf|archive-date=2009-10-03|access-date=2009-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kingoftheranges.com.au/home.php|title=King of the Ranges Stockman's Challenge|publisher=King of the Ranges|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911142931/http://www.kingoftheranges.com.au/home.php|archive-date=2010-09-11|access-date=2010-12-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама спаборніцтва «The Man From Snowy River Challenge» у {{нп3|Карыёнг|Карыёнгу, штат Вікторыя||Corryong}}&lt;ref&gt;[http://www.manfromsnowyriverbushfestival.com.au/ The Man from Snowy River Bush Festival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100121145439/http://www.manfromsnowyriverbushfestival.com.au/}} Retrieved 200-12-16&lt;/ref&gt;. Некалькі выставачных таварыстваў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]], у тым ліку {{нп3|Уолча (Новы Паўднёвы Уэльс)|Уолча||Walcha, New South Wales}}, {{нп3|Белінген (Новы Паўднёвы Уэльс)|Белінген||Bellingen, New South Wales}} і {{нп3|Дарыга (Новы Паўднёвы Уэльс)|Дарыга|ru|Dorrigo, New South Wales}}, праводзяць спецыяльныя заняткі для зарэгістраваных брамбі на сваіх штогадовых {{нп3|Сельскагаспадарчае шоу|сельскагаспадарчых выстаўках||Agricultural show}}&lt;ref name=&quot;The Land Magazine p.3, 19&quot;&gt;The Land Magazine, p. 3, 19 June 2008, Rural Press, North Richmond, NSW&lt;/ref&gt;.

== Уздзеянне на навакольнае асяроддзе ==
[[Файл:Alpine_Way_brumbies.jpg|злева|міні|250px|Брамбі пасуцца на {{нп3|Элпінская дарога|Элпінскай дарозе||Alpine Way}} каля Шчыліны Мёртвага Коня]]
Упершыню коні былі апісаны як шкоднікі ў Аўстраліі ў 1860-х гадах &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110219020053/http://www.feral.org.au/pest-species/horse/ Pest Animal Control CRC. Feral horse. (Equus caballus)] Retrieved 2011-11-06.&lt;/ref&gt;. Іх уздзеянне на навакольнае асяроддзе можа ўключаць страту глебы, яе ўшчыльненне і эрозію; вытоптванне расліннасці; памяншэнне масіву раслін; павелічэнне гібелі дрэў пры жаванні кары; пашкоджанне балотных месцапражыванняў і вадаёмаў; распаўсюджванне інвазійнага пустазелля; розныя шкодныя наступствы для папуляцыі мясцовых відаў&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. У некаторых выпадках, калі дзікія коні напалоханы, яны могуць пашкодзіць інфраструктуру, у тым ліку вадапоі, трубы і агароджы&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;. Тым не менш, брамбі таксама прыпісваюць тое, што ў некаторых раёнах яны дапамагаюць трымаць дарожкі і сцежкі чыстымі для пешаходаў і службовых машын&lt;ref&gt;Walcha News, p.6, 17 July 2008, Rural Press&lt;/ref&gt;. У апошнія гады ўздзеянне {{нп3|Лясныя пажары ў Аўстраліі|лясных пажараў|uk|Лісові пожежі в Австралії}} пагоршыла ўздзеянне брамбі, паколькі мясцовыя віды з цяжкасцю адаптуюцца да [[Глабальнае пацяпленне|змены клімату]]&lt;ref name=&quot;Albeck&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/06/28/world/australia/brumbies-horses-culling.html|title=Majestic Icon or Invasive Pest? A War Over Australia's Wild Horses|author=Albeck-Ripka|first=Livia|website=The New York Times|date=28 June 2020|access-date=29 June 2020|last2=Abbott|first2=Matthew}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Brumby.jpg|міні|250px|Распаўсюджанне брамбі ў Аўстраліі]]
У некаторых месцах пражывання капыты вольна гуляючых коней ушчыльняюць глебу, і калі глеба ўшчыльняецца, паветраныя паражніны зводзяцца да мінімуму, не пакідаючы месца для збору вады&lt;ref name=&quot;Dyring90&quot;&gt;Dyring, J. (1990). The impact of feral horses. (''Equus caballus'') on sub-alpine and montane environments. Canberra: University of Canberra Press.&lt;/ref&gt;. Калі гэта адбываецца, глеба ў раёнах, дзе пераважаюць коні, мае ўстойлівасць да пранікнення вады больш чым у 15 разоў вышэй, чым у раёнах без коней&lt;ref&gt;Beever, E. A., and Herrick, J. E. (2006) Effects of feral horses in Great Basin landscapes on soils and ants: direct and indirect mechanisms. Journal of Arid Environments, 66, 96-112.&lt;/ref&gt;. Вытоптванне таксама выклікае эрозію глебы і пашкоджвае расліннасць, а паколькі глеба не ўтрымлівае ваду, аднаўленне раслін абцяжарваецца&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;&gt;[http://www.environment.gov.au/biodiversity/invasive-species/publications/factsheet-feral-horse-equus-caballus-and-feral-donkey-equus-asinus Australia Government Department of the Environment and Heritage. (2004) Feral horse. (''Equus caballus'') and feral donkey. (''Equus asinus''): Invasive species fact sheet.] Retrieved 2009-3-1.&lt;/ref&gt;. Тупат коней таксама можа нанесці шкоду водным шляхам і балотам. Вытоптванне каля ручаёў павялічвае сцёк, пагаршаючы якасць вады і наносячы шкоду [[Экасістэма|экасістэме]] воднага шляху&lt;ref&gt;Rogers, G. M. (1991) Kaimanawa feral horses and their environmental impacts. New Zealand Journal of Ecology, 15, 49-64, New Zealand Ecological Society, Inc.&lt;/ref&gt;. Тушы памерлых коней узмацняюць іх негатыўны ўплыў на навакольнае асяроддзе ў Аўстраліі&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;.

Альпійскія раёны, такія як [[нацыянальны парк Касцюшка]], падвяргаюцца асаблівай рызыцы; нізкарослая {{нп3|Альпійскія расліны|альпійская флора|ru|Альпийские растения}} вельмі ўразлівая да вытоптвання, а кароткае лета дае мала часу для раслін, каб расці і аднаўляцца пасля пашкоджанняў. Біяразнастайнасць тут высокая: 853 віды раслін, 21 з якіх больш нідзе не сустракаюцца. Эрозія ў вапнякова-карставых раёнах прыводзіць да сцёку і заілення. Мох [[сфагнум]] з’яўляецца важным кампанентам высакагорных балот, і яго вытоптваюць коні ў пошуках вады&lt;ref&gt;Kosciuszko National Park Horse Management Plan, pp. 12-13&lt;/ref&gt;.

Здзічэлыя коні таксама могуць паменшыць багацце відаў раслін&lt;ref name=&quot;Dyring90&quot;&gt;Dyring, J. (1990). The impact of feral horses. (''Equus caballus'') on sub-alpine and montane environments. Canberra: University of Canberra Press.&lt;/ref&gt;. Агаленне глебы, выкліканае вытоптваннем і выдаленнем расліннасці праз выпас, у спалучэнні з павелічэннем колькасці пажыўных рэчываў, якія дадаюцца конскім гноем, спрыяе развіццю відаў пустазелля, якія потым урываюцца ў рэгіён і абганяюць мясцовыя віды, памяншаючы іх разнастайнасць&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. Распаўсюджанню пустазелля спрыяе прымацаванне насення да грываў і хвастоў коней, а таксама яны перадаюцца праз конскі гной пасля ўжывання пустазелля ў адным месцы і дэфекацыі ў іншым. Хоць уплыў пустазелля, якое фактычна прарастае пасля пераносу праз гной, абмяркоўваецца, той факт, што вялікая колькасць відаў пустазелля рассейваецца з дапамогай гэтага метаду, выклікае непакой у тых, хто зацікаўлены ў выжыванні мясцовых відаў раслін у Аўстраліі&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Campbell|first1=J. E.|last2=Gibson|first2=D. J.|year=2001|title=The effect of seeds of exotic species transported via horse dung on vegetation along trail corridors|journal=Plant Ecology|volume=157|pages=23–35|doi=10.1023/a:1013751615636|s2cid=25075261}}&lt;/ref&gt;. Уплыў на расліны і месцы пражывання раслін больш выяўлены падчас засухі, калі коні пераадольваюць вялікія адлегласці ў пошуках ежы і вады. Яны спажываюць ужо абмежаваную расліннасць, якая знаходзіцца пад пагрозай, і іх негатыўны ўплыў больш шырокі&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;/&gt;. Здзічэлыя коні таксама могуць жаваць кару дрэў, што робіць некаторыя дрэвы ўразлівымі для знешніх пагроз. Гэта адбылося падчас засухі сярод відаў [[Эўкаліпт|эўкаліптаў]] на плато Чырвонага хрыбта&lt;ref&gt;Bark Chewing on Red Range plateau, GFRNP: {{Cite web|url=http://www.ecoman.une.edu.au/staff/kvernes/Ashton.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829033319/http://www.ecoman.une.edu.au/staff/kvernes/Ashton.pdf|archive-date=29 August 2007|access-date=2008-06-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Падобна на тое, што дзікія коні аддаюць перавагу гэтым відам. &lt;ref name=&quot;Nimmo&quot; /&gt;

=== Узаемадзеянне з іншымі відамі жывёл ===
Змены ў расліннасці, якія ўзнікаюць у выніку перанаселенасці здзічэлых коней у рэгіёне, уплываюць на віды птушак, выдаляючы расліны, якімі яны харчуюцца, а таксама змяняючы асяроддзе пражывання птушак і іх здабычы&lt;ref name=&quot;Levin&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Levin|first1=P. S.|last2=Ellis|first2=J.|last3=Petrik|first3=R.|last4=Hay|first4=M. E.|year=2002|title=Indirect effects of feral horses on estuarine communities|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2002-10_16_5/page/1364|journal=Conservation Biology|volume=16|issue=5|pages=1364–1371|doi=10.1046/j.1523-1739.2002.01167.x|s2cid=84700265}}&lt;/ref&gt;. Выпас дзікіх коней таксама звязаны з памяншэннем колькасці рэптылій і земнаводных з-за страты асяроддзя пражывання&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Clemann|first1=N.|year=2002|title=A herpetofauna survey of the Victorian alpine region, with a review of threats to these species|journal=Victorian Naturalist|volume=119|pages=48–58}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, на водную фаўну ўплывае выпас і вытоптванне каля вадаёмаў. У раёнах, якія часта наведваюць коні, шчыльнасць крабаў вышэйшае, што павялічвае схільнасць да драпежніцтва на рыбу. У выніку шчыльнасць рыбы зніжаецца, бо выдаленне расліннасці робіць яе больш успрымальнай да драпежнікаў&lt;ref name=&quot;Levin&quot; /&gt;.

У раёнах, дзе шмат коней, папуляцыі [[Кенгуровыя|кенгуру]] менш распаўсюджаныя. Верагодней за ўсё, гэта звязана з ужываннем коньмі расліннасці, якой звычайна харчуюцца кенгуровыя&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. Пры выдаленні коней узмацняюцца прыкметы прысутнасці розных кенгуру, у прыватнасці {{bt-bellat||Petrogale lateralis}}. Такім чынам, канкурэнцыя з коньмі можа быць прычынай зніжэння папуляцыі кенгуру ў пэўных раёнах&lt;ref&gt;Matthews, D., Bryan, R., and Edwards, G. (2001) Recovery of the black-footed rock-wallaby following horse removal on Finke Gorge National Park, Northern Territory. In Nimmo (2007)&lt;/ref&gt;.

Папуляцыі брамбі таксама могуць мець магчымасць перадачы {{нп3|Заанозы|заанозных|ru|Зоонозы}} і экзатычных захворванняў, такіх як {{нп3|конскі грып||ru|Конский грипп}} і {{нп3|афрыканская чума коней|||African horse sickness}}, свойскім коням і іншым жывёлам, уключаючы людзей&lt;ref&gt;[http://www.burkesbackyard.com.au/factsheets/Conservation-and-the-Environment/Horse-Culling/1157 Burke’s Backyard: Horse Culling] Retrieved 2009-12-1-23&lt;/ref&gt;. Яны таксама могуць пераносіць {{нп3|Бабезіёзы|клешчавую ліхаманку|ru|Бабезиозы}}, якая можа перадавацца як коням, так і буйной рагатай жывёле&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;/&gt;. Хвароба можа прывесці да вялікай колькасці смяротных зыходаў і фінансавых страт сярод свойскіх папуляцый, што прымушае многіх фермераў заклікаць да рэгуляванага кіравання дзікімі коньмі.

Як і ўсе свойскія жывёлы, брамбі могуць пераносіць паразіта {{bt-bellat||Cryptosporidium parvum}}, які можа прывесці да сур’ёзнага [[гастраэнтэрыт]]у ў людзей у выніку ўжывання заражанай вады&lt;ref&gt;Environment ACT 2007, Namadgi National Park Feral Horse Management Plan&lt;/ref&gt;.

== Кіраванне папуляцыі ==
[[Файл:Kakadu_brumbies.jpg|міні|250px|Брамбі, [[Нацыянальны парк Какаду]]]]
Нягледзячы на тое, што дрэннае кіраванне дзікімі коньмі можа прадстаўляць пагрозу экалогіі і экалогіі ў некаторых частках Аўстраліі, кіраванне імі ўскладняецца з-за пытанняў выканальнасці і грамадскай заклапочанасці. У цяперашні час спробы кіравання адрозніваюцца, бо здзічэлыя коні лічацца шкоднікамі ў некаторых штатах, такіх як [[Паўднёвая Аўстралія]], але не ў іншых, уключаючы [[Квінсленд]]&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. Таксама вядуцца спрэчкі наконт выдалення брамбі з нацыянальных паркаў. Асноўным аргументам на карысць выдалення брамбі з’яўляецца тое, што яны ўздзейнічаюць на далікатныя экасістэмы і наносяць шкоду і знішчаюць мясцовую флору і фаўну, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

Заклапочанасць грамадскасці з’яўляецца галоўнай праблемай у намаганнях па кантролі&lt;ref&gt;Nimmo, D. G., Miller, K., &amp; Adams, R. (2007). «Managing feral horses in Victoria: A study of community attitudes and perceptions». ''Ecological Management &amp; Restoration'' 8 (3), 237—243&lt;/ref&gt;, паколькі многія выступаюць за абарону брамбі, у тым ліку некаторыя [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]], якія лічаць, што здзічэлыя коні належаць краіне&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;. Іншыя групы, якія займаюцца конямі, абураюцца тым, што коней называюць «дзікімі», і яны катэгарычна супраць любых мер, якія пагражаюць іх выжыванню&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chapple|first1=R.|year=2005|title=The politics of feral horse management in Guy Fawkes River National Park, NSW|journal=Australian Zoologist|volume=33|issue=2|pages=233–246|doi=10.7882/az.2005.020|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. У той час як некаторыя групы {{нп3|Дабрабыт жывёл|дабрабыту жывёл|ru|Благополучие животных}}, такія як RSPCA, неахвотна прымаюць {{нп3|Выбракоўка|выбракоўку||Culling}}, іншыя арганізацыі, такія як «Save the Brumbies», выступаюць супраць смяротных метадаў выбракоўвання і замест гэтага спрабуюць арганізаваць перасяленне жывёл&lt;ref name=&quot;Houghton&quot;&gt;Houghton, Des. [http://www.couriermail.com.au/news/opinion/the-killing-fields/story-e6frereo-1111114841138 «The Killing Fields» ''The Courier Mail'', 9 November 2007. Accessed online 20 December 2010]&lt;/ref&gt;.

Між тым, групы ахоўнікаў прыроды, такія як {{нп3|Аўстралійскі фонд аховы прыроды|||Australian Conservation Foundation}}, выступаюць за гуманнае выбракоўванне як сродак кантролю з-за шкоды, якую перанаселенасць брамбі можа нанесці мясцовай флоры і фаўне, але таксама ў цэлым выступаюць супраць розных спосабаў знішчэння&lt;ref&gt;Senate Select Committee on Animal Welfare. (1991). Culling of large feral animals in the Northern Territory. Canberra: Senate Printing Unit.&lt;/ref&gt;. Гэта робіць кіраванне праблемай для палітыкаў.

=== Метады барацьбы з павелічэннем папуляцыі ===
[[Файл:Brumbies-2006.JPG|міні|250px|Брамбі чакаюць свайго продажу і новых дамоў.]]
Традыцыйны метад выдалення, званы «brumby running», нагадвае знакавую паэму {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (паэма)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (poem)}}», дзе дасведчаныя вершнікі звязваюць брамбі і перавозяць іх на новае месца&lt;ref name=&quot;AE&quot;&gt;Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ABC News: [http://www.abc.net.au/news/stories/2007/11/15/2092229.htm «Brumby removal plan sparks community debate»] Retrieved 2009-12-16&lt;/ref&gt;.

Варыянты кантролю папуляцыі ўключаюць кантроль нараджальнасці, стральбу з зямлі і верталёта, а таксама збор і адлоў. Ні адзін з метадаў не забяспечвае поўнага пазбаўлення ад пакут для коней, і кошт кожнага вельмі высокі. Выдаткі ўключаюць у сябе эканамічныя выдаткі, такія як даследаванні, закупкі абсталявання і працоўныя выдаткі, а таксама маральныя клопаты аб дабрабыце коней. У выніку запатрабаваліся больш эфектыўныя і дзейсныя сродкі кантролю&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;.

Кантроль нараджальнасці — гэта несмяротны метад кіравання папуляцыяй, які звычайна разглядаецца як найбольш гуманны метад&lt;ref name=&quot;Killan&quot;&gt;Killian, G. L. A., Miller, N. K., Diehl, J., Rhyan, J., and Thain, D. (2004) «Evaluation of three contraceptive approaches for population control of wild horses.» ''Proceedings of the 21st Vertebrate Pest Conference,'' 21, 263—268. In Nimmo (2007)&lt;/ref&gt;, і яго выкарыстанне падтрымліваецца RSPCA&lt;ref name=&quot;Houghton&quot;/&gt;. Хоць здаецца, што гэтыя метады лячэння эфектыўныя ў перыяд размнажэння адразу пасля ін’екцыі, працяглыя наступствы абмяркоўваюцца. Паколькі шматразовае лячэнне жывёл каштуе дорага і складана, гэты метад, нягледзячы на тое, што ён ідэальны, не атрымаў шырокага прымянення&lt;ref name=&quot;Killan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nt.gov.au/nreta/wildlife/animals/feral/horse.html/|title=Feral Animals of the Northern Territory|publisher=Northern Territory Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008072024/http://nt.gov.au/nreta/wildlife/animals/feral/horse.html|archive-date=2009-10-08|access-date=20 December 2010}}&lt;/ref&gt;.

Стральба падрыхтаванымі стралкамі лічыцца найбольш практычным спосабам кантролю дзякуючы сваёй эфектыўнасці. Дэпартамент першаснай прамысловасці Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса лічыць, што адстрэл з’яўляецца пераважным метадам кантролю папуляцыі, паколькі ён не падвяргае коней стрэсам, звязаным са зборам, размяшчэннем на дварах і транспарціроўкай на далёкія адлегласці, усе з якіх звязаны з метадамі «адлову і выдалення»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dpi.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0003/57270/hor-cop.pdf|title=Humane pest animal control|author=Sharp|first=Trudy|website=Model code of practice for the humane control of feral horses|publisher=NSW Department of Primary Industries|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028051145/http://www.dpi.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0003/57270/hor-cop.pdf|archive-date=28 October 2009|access-date=19 December 2010|url-status=dead|last2=Saunders|first2=Glen}}&lt;/ref&gt;. Коней, якія толькі першапачаткова паранены ў выніку стральбы, адсочваюць, калі яны знаходзяцца ў даступнай адкрытай мясцовасці. Адвакацкія групы брамбі не лічаць горную стральбу гуманнай&lt;ref&gt;The Australian Veterinary Association (AVA) spoke out about the Guy Fawkes River National Park Brumby cull: http://www.brumbywatchaustralia.com/GFRNP-AVA_speaks.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220311232253/http://www.brumbywatchaustralia.com/GFRNP-AVA_speaks.htm |date=11 сакавіка 2022 }}&lt;/ref&gt;. Стральба з верталёта дазваляе правесці паветраную разведку вялікай тэрыторыі, каб нацэліць на самыя шчыльныя папуляцыі, а стральцы могуць наблізіцца да мэтавых жывёл дастаткова блізка, каб гарантаваць поспех&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. Гэты метад лічыцца найбольш эфектыўным і эканамічна прымальным сродкам кантролю, але сярод тых, хто лічыць яго негуманным, выклікае непрыняцце&lt;ref name=&quot;Bomford&quot;&gt;Bomford, M., &amp; Hart, Q. (2002). «Non-indigenous vertebrates in Australia.» In Biological invasions: Economic and environmental costs of alien plant, animal, and microbe species. David Pimental (Ed.). Boca Raton: CRC Press.&lt;/ref&gt;. Арганізацыі, якія падтрымліваюць брамбі, сцвярджаюць, што адстрэл з паветра непатрэбны і што альтэрнатыўныя метады кантролю над папуляцыяй не былі апрабаваны належным чынам, у той час як дзяржаўныя чыноўнікі выказваюць занепакоенасць неабходнасцю кантролю над хутка растучай папуляцыяй, каб пазбегнуць экалагічных праблем, звязаных з вялікай колькасцю здзічэлых коней у некаторых раёнах&lt;ref name=&quot;Houghton2&quot;&gt;Houghton, Des. [http://www.couriermail.com.au/news/opinion/outrage-over-brumbie-hit-squad/story-e6frereo-1225860792702 &quot;Outrage Over Brumbie Hit Squad. ''Courier Mail,''30 April 2010. Accessed 20 December 2010]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Адлоў (жывёлагадоўля)|Адлоў||Muster (livestock)}} — гэта працаёмкі працэс, які прыводзіць да аднаго з двух асноўных вынікаў: забою на продаж або перасялення. Гэтаму можа дапамагчы прывабленне кормам, у якім цюкі сена размяшчаюцца ў стратэгічным парадку, каб прывабіць здзічэлых коней у месца, дзе магчымы адлоў. Ускладняе гэты працэс нізкі попыт на адлоўленых коней, што робіць яго менш жаданым, чым кантроль пладавітасці або адстрэл, якія памяншаюць папуляцыю без неабходнасці знаходзіць для іх альтэрнатыўныя месцы&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;.

=== Кіраванне ў нацыянальных парках ===
[[Файл:Macleay_brumbies.JPG|міні|250px|Брамбі на рацэ Чандлер, {{нп3|Окслі Уайлд Рыверс|Нацыянальны парк Окслі Уайлд Рыверс||Oxley Wild Rivers National Park}}.]]
На 2023 год паводле ацэнак, колькасць брамбі ў Нацыянальным парку Касцюшка складае 18 000 галоў&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Reardon|first1=Adriane|title=Damage done to precious alpine environments by feral horses 'cannot be overstated', Senate inquiry told|url=https://www.abc.net.au/news/2023-08-23/wild-horses-senate-inquiry/102754926|access-date=8 September 2023|work=ABC News|date=23 August 2023|language=en-AU}}&lt;/ref&gt; у параўнанні з 14 000 у 2020&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.smh.com.au/environment/conservation/brumbies-are-destroying-kosciuszko-national-park-and-must-be-removed-20210113-p56tv5.html|title=Brumbies are destroying Kosciuszko National Park and must be removed|author=View|first=The Herald's|website=The Sydney Morning Herald|date=2021-01-13|access-date=2021-05-27}}&lt;/ref&gt; годзе.

У перыяд з 22 па 24 кастрычніка 2000 года {{нп3|Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Уэльса|||NSW National Parks &amp; Wildlife Service}} адстраляла прыкладна 600 брамбі ў {{нп3|Гай-Фокс-Рывер (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Гай-Фокс-Рывер||Гай-Фокс-Ривер (национальный парк)}}. У выніку грамадскага рэзанансу ўрад Новага Паўднёвага Уэльса стварыў кіруючы камітэт для расследавання альтэрнатыўных метадаў кантролю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.savethebrumbies.org/|title=Save the Brumbies|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104171749/http://www.savethebrumbies.org/|archive-date=4 January 2009|access-date=5 October 2005|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. З таго часу, як пачалася кампанія па выдаленні коней з нацыянальнага парку, больш за 400 коней былі пасіўна захоплены ў пастку і вывезены з парку, а 200 з іх былі вернуты назад у парк&lt;ref name=&quot;The Land Magazine p.3, 19&quot;&gt;The Land Magazine, p. 3, 19 June 2008, Rural Press, North Richmond, NSW&lt;/ref&gt;.

Адзін з дзікіх аўстралійскіх коней, {{нп3|поні Кофін-Бэй|||Coffin Bay pony}}, быў цалкам выдалены з {{нп3|Кофін-Бэй (нацыянальны парк)|нацыянальнага парку Кофін-Бэй||Coffin Bay National Park}} і пераселены на суседні ўчастак зямлі ў 2004 годзе. Гэта было вынікам грамадскага пратэсту супраць раней прапанаванага Дэпартаментам аховы навакольнага асяроддзя і прыродных рэсурсаў Паўднёвай Аўстраліі плана знішчэння ўсіх жывёл у парку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utas.edu.au/arts/imaging/bagust.pdf|title=Cuddly Koalas, Beautiful Brumbies, Exotic Olives|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402230222/http://www.utas.edu.au/arts/imaging/bagust.pdf|archive-date=2 April 2012|access-date=1 February 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Выбракоўка {{нп3|Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Уэльса|Службы нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыродыНовага Паўднёвага Уэльса||NSW National Parks &amp; Wildlife Service}} ў 2006 і 2007 гадах у [[Касцюшка (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Касцюшка]], дзе ў 2005 годзе было каля 1700 коней&lt;ref&gt;Kosciuszko National Park Horse Management Plan, p. 1&lt;/ref&gt;, прывяла да скарачэння пагалоўя на 64 каня&lt;ref&gt;Kosciuszko National Park Horse Management Plan, p. 17&lt;/ref&gt;. Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса ў 2007 годзе распачала план па скарачэнню колькасці карагодаў шляхам пасіўнага адлову ў {{нп3|Окслі Уайлд Рыверс|нацыянальным парку Окслі Уайлд Рыверс||Oxley Wild Rivers National Park}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/PDFs/draft_pom_feral_horses_oxley.pdf|title=Feral Horse Management Plan Draft – Oxley Wild Rivers National Park|date=January 2006|publisher=New South Wales National Parks and Wildlife Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907154427/http://nationalparks.nsw.gov.au/PDFs/draft_pom_feral_horses_oxley.pdf|archive-date=2006-09-07|access-date=2007-11-04}}&lt;/ref&gt;. Больш за 60 брамбі, адлоўленых у цясніне {{нп3|Эпслі (рака, Новы Паўднёвы Уэльс)|ракі Эпслі||Apsley River (New South Wales)}}, цяпер вернуты назад.

У 2008 годзе ў {{нп3|Карнарвонская цясніна|Карнарвонскай цясніне||Carnarvon Gorge}} ў {{нп3|Карнарвон (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Карнарвон||Carnarvon National Park}}, штат [[Квінсленд]], адбылася трэцяя фаза паветранага выбракоўвання брамбі з дапамогай адстрэлу 700 коней з верталёта&lt;ref&gt;ABC News: [http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/26/2346230.htm «Cull cuts Carnarvon Gorge brumby numbers»] Retrieved 2009-12-19&lt;/ref&gt;.

== У нацыянальнай культуры ==
Брамбі лічацца часткай [[Гісторыя Аўстраліі|каланіяльнай гісторыі]] Аўстраліі, і таму іх гістарычная спадчына такая ж палітычна спрэчная, як і іх біялагічны ўплыў. Прыхільнікі захавання брамбі, асабліва тыя, хто жыве ў сельскай мясцовасці, лічаць іх неад’емнай часткай сваёй культуры і спадчыны. Іншыя разглядаюць іх як перажытак {{нп3|Гісторыя Аўстраліі (1788—1850)|каланізацыі|ru|История Австралии (1788—1850)}}, які адлюстроўвае пазбаўленне абарыгенаў гаспадарання на зямлі і культуры&lt;ref name=&quot;Albeck&quot;/&gt;.

Брамбі, якіх называюць «дзікімі конямі буша», згадваюцца ў паэме {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (паэма)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (poem)}}»&lt;ref&gt;[http://www.middlemiss.org/lit/authors/patersonab/poetry/snowy.html «Man from Snowy River» poem by Banjo Peterson]&lt;/ref&gt;. Гэтая паэма была пашырана ў фільмах «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (фільм, 1981)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (1982 film)}}» і «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі II|||The Man from Snowy River II}}», таксама у тэлесерыяле «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (серыял)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (TV series)}}» і музычнай тэатральнай пастаноўцы {{нп3|Чалавек з Снежнай ракі: Arena Spectacular|||The Man from Snowy River: Arena Spectacular}}. У іншым вершы Банджа Патэрсана, які называецца «Станцыя брамбі» ({{lang-en|Brumby's Run}}), апісваецца натоўп дзікіх дзікіх брамбі. Патэрсан быў натхнёны напісаць верш, калі прачытаў пра суддзю Вярхоўнага суда [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса]], які, пачуўшы пра коней брамбі, спытаў: «Хто такі Брамбі і дзе яго {{нп3|Станцыя (жывёлагадоўля)|станцыя|ru|Станция (скотоводство)}}?» ({{lang-en|Who is Brumby, and where is his Run}}).

Папулярныя кнігі серыі {{нп3|Silver Brumby|Срэбны брамбі||Silver Brumby}} {{нп3|Элін Мітчэл|||Elyne Mitchell}} былі напісаны для дзяцей і моладзі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://extranet.edfac.unimelb.edu.au/LLAE/viewpoint/sp02bo.shtml|title=A Tribute: ELYNE MITCHELL, 1913–2002 MATRIARCH OF THE HIGH COUNTRY. ''Viewpoint: On Books for Young Adults'' Volume 10, Number 3, Spring 2002|author=Prentice, Jeff|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030030954/http://extranet.edfac.unimelb.edu.au/LLAE/viewpoint/sp02bo.shtml|archive-date=2009-10-30}}&lt;/ref&gt;. У апавяданнях апісваюцца прыгоды Тоўры, жарабца брамбі&lt;ref&gt;[https://www.amazon.com/dp/0006754708 Amazon.com listing, containing a review from ''School Library Journal'']&lt;/ref&gt;. Паводле гэтых гісторый быў створаны {{нп3|Срэбны брамбі (фільм)|аднайменны фільм||The Silver Brumby (film)}} (таксама вядомы як «Срэбны жарабец: Кароль дзікіх брамбі») з [[Расел Кроу|Раселам Кроу]] і {{нп3|Кэралайн Гудал||ru|Гудолл, Кэролайн}} у галоўных ролях&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0108137|iMDB on The Silver Brumby]]&lt;/ref&gt;. Кнігі таксама былі выкарыстаны ў якасці асновы для {{нп3|Срэбны брамбі (мультсерыял)|мультыплікацыйнага дзіцячага тэлесерыяла||The Silver Brumby (TV series)}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aso.gov.au/titles/series/silver-brumby/|title=The Silver Brumby on ASO - Australia's audio and visual heritage online|website=aso.gov.au|access-date=2021-06-28}}&lt;/ref&gt;.

У 1996 годзе брамбі быў прыняты ў якасці эмблемы нядаўна створанай {{нп3|Брамбіз|ACT Brumbies|ru|Брамбиз}}, камандай па [[рэгбі]], якая базуецца ў [[Канбера|Канберы]], [[Аўстралія]], і спаборнічае ў тым, што тады было вядома як Super 12, а цяпер {{нп3|Супер Рэгбі||ru|Супер Регби}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.brumbies.com.au/|title=Official site of Brumbies Rugby|publisher=CA Brumbies|access-date=2007-10-31|year=2007}}&lt;/ref&gt;. [[Subaru]] прадала невялікае {{нп3|утылітарнае купэ|||Coupé utility}} ў Аўстраліі пад мадэльнай назвай Brumby. На іншых рынках яно было вядома пад іншымі назвамі, у тым ліку Shifter, 284 і {{нп3|Subaru BRAT|BRAT|ru|Subaru BRAT}}.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [http://australianbrumbyalliance.org.au/ Australian Brumby Alliance]
* [https://archive.today/20050509013736/http://www.brumbywatchaustralia.com/old_index.htm Brumby Watch]
* [http://www.guyfawkesheritagehorse.com/ Heritage Horse]
* [https://web.archive.org/web/20091202035359/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LA20020626034 National Parks Wild Horse Control]
* [http://www.ansi.okstate.edu/breeds/horses/australianbrumby/ Okstate: Australian Brumby]
* [https://web.archive.org/web/20090104171749/http://www.savethebrumbies.org/ Save The Brumbies Inc]
{{Капытныя Аўстраліі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Пароды коней]]
[[Катэгорыя:Фаўна Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Коні]]
[[Катэгорыя:Інвазіўныя віды]]</text>
      <sha1>kuulvz7asinxsk6rs28ep3pyyzn6nhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інстытут культуры Беларусі (2010)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763195</id>
    <revision>
      <id>5197718</id>
      <parentid>4764298</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12344" sha1="tcx4oq5iy73xrgc0al8xbh696m2wqev" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Інстытут культуры Беларусі}}
{{Іншыя значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}
{{Грамадская арганізацыя}}
'''Інстытут культуры Беларусі''' ('''Інбелкульт''') — колішняя дзяржаўная [[Установа адукацыі|ўстанова дадатковай адукацыі]] дарослых у [[Беларусь|Беларусі]]. Забяспечвала [[павышэнне кваліфікацыі]] і [[Перападрыхтоўка|перападрыхтоўку]] кадраў у сферы [[Культура|культуры]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://inbelkult.by/by/home/about|title=Пра Iнстытут|website=web.archive.org|date=2015-09-25|access-date=2024-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925025314/http://inbelkult.by/by/home/about|archivedate=25 верасня 2015|url-status=}}&lt;/ref&gt;. Размяшчаўся ў Мінску па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inbelkult.by/by/contact|title=Кантакты|website=web.archive.org|date=2016-10-24|access-date=2024-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161024115435/http://inbelkult.by/by/contact|archivedate=24 кастрычніка 2016|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Інбелкульт створаны ў адпаведнасці з пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 31 жніўня 2010 г. № 1263 «Аб рэарганізацыі ўстановы адукацыі „Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў“ і стварэнні дзяржаўнай установы адукацыі „Інстытут культуры Беларусі“» і на падставе загаду [[Міністр культуры Рэспублікі Беларусь|Міністра культуры Рэспублікі Беларусь]] ад 8 верасня 2010 г. № 131&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Інбелкульт, створаны на базе [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў аховы здароўя БДУКМ|Інстытута павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў]], выведзенага са складу [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]], з’яўляўся правапераемнікам [[Беларускі дзяржаўны інстытут праблем культуры|Беларускага дзяржаўнага інстытута праблем культуры]] (БелДІПК). БелДІПК дзейнічаў з 1991 года, а ў канцы 2007 годзе далучаны да ўніверсітэта і рэарганізаваны ў Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Інбелкульт пачаў сваю самастойную дзейнасць 13 снежня 2010 года&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 2012 годзе выдадзены два нумары часопіса «Веснік Інстытута культуры Беларусі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inbelkult.by/by/publications/vesn-k-instytuta-kultury-belarus|title=Веснік Інстытута культуры Беларусі|website=web.archive.org|date=2016-11-05|access-date=2024-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161105032512/http://inbelkult.by/by/publications/vesn-k-instytuta-kultury-belarus|archivedate=5 лістапада 2016|url-status=}}&lt;/ref&gt;, выдаваўся буклет «Еўрапейскія Дні Спадчыны ў Беларусі» (2012—2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inbelkult.by/by/publications/davedachnyja-nfarmacyjnyja-vydann|title=Даведачныя, інфармацыйныя выданні|website=web.archive.org|date=2016-11-05|access-date=2024-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161105032626/http://inbelkult.by/by/publications/davedachnyja-nfarmacyjnyja-vydann|archivedate=5 лістапада 2016|url-status=}}&lt;/ref&gt;, гадавы агляд культуры (2013), манаграфія «Культура Беларусі: 20 год развіцця (1991—2011)» (2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inbelkult.by/by/publications/navukovyja-navukova-papuljarnyja-vydann|title=Навуковыя, навукова-папулярныя выданні|website=web.archive.org|date=2016-10-25|access-date=2024-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161025120020/http://inbelkult.by/by/publications/navukovyja-navukova-papuljarnyja-vydann|archivedate=25 кастрычніка 2016|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

У 2014 годзе супраць рэктара [[Канстанцін Ігаравіч Рамішэўскі|Канстанціна Рамішэўскага]] распачатая крымінальная справа за атрыманне хабару ў памеры 2000 долараў ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129781|title=Рэктар Інстытута культуры папаўся на хабары 2 тыс. даляраў|website=Наша Ніва|date=2014-06-07|access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;.

Інстытут культуры Беларусі ліквідаваны 21 жніўня 2017 года&lt;ref&gt;{{Kartoteka.by|unp-191436526}}&lt;/ref&gt;.

== Кірункі дзейнасці ==
Дзейнасць Інбелкульта ажыццяўлялася па двух асноўных кірунках&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

* распрацоўка і рэалізацыя адукацыйных праграм павышэння кваліфікацыі, перападрыхтоўкі, стажыроўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў у сферы культуры;
* навукова-метадычная і інфармацыйна-аналітычнае забеспячэнне дзейнасці ўстаноў адукацыі і арганізацый сферы [[Культура Беларусі|культуры Беларусі]], а таксама рэалізацыя задач, накіраваных на інфармацыйна-аналітычнае і арганізацыйна-практычнае забеспячэнне дзейнасці [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].

== Сферы інтарэсаў супрацоўнікаў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ==

* даследаванне праблем дадатковай адукацыі дарослых у сферы культуры і розных напрамкаў развіцця сферы культуры;
* навукова-метадычнае забеспячэнне ўстаноў культуры ў такіх галінах як музейная дзейнасць, ахова гісторыка-культурнай спадчыны, сацыякультурная дзейнасць, традыцыйная культура і прафесійнае мастацтва, аматарская творчасць, падтрымка таленавітай моладзі, укараненне адукацыйных і інфармацыйных тэхналогій у вучэбны працэс у сістэме дадатковай адукацыі дарослых і дзейнасць арганізацый культуры;
* навукова- і вучэбна-метадычнае забеспячэнне ўстаноў сярэдняй спецыяльнай адукацыі сферы культуры і дзіцячых школ мастацтваў;
* арганізацыя міжнародных і рэспубліканскіх канферэнцый, семінараў, выставак.

На базе Інбелкульта ажыццяўляліся&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

* суправаджэнне дзейнасці спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі;
* забеспячэнне работы Сакратарыята Камісіі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь па выяўленню, вяртанню, сумеснаму выкарыстанню і ўвядзенню ў навуковае і культурнае абарачэнне нацыянальных культурных каштоўнасцей, якія апынуліся за межамі Беларусі (Камісія па рэстытуцыі);
* навукова-метадычнае суправаджэнне работы Рэспубліканскага савета дырэктароў абласных метадычных цэнтраў народнай творчасці;
* арганізацыя і правядзенне кваліфікацыйнага экзамену на прысваенне і пацвярджэнне вышэйшай кваліфікацыйнай катэгорыі педагагічным работнікам ДШМ і УССА сферы культуры;
* дзейнасць галіновай службы інтэлектуальнай уласнасці ў сферы культуры.

== Інфармацыйныя рэсурсы ==
У Інбелкульце былі распрацаваны і падтрымліваліся ў актуальным стане 4 [[Інфармацыйны рэсурс|інфармацыйныя рэсурсы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

* дзяржаўная інфармацыйная сістэма «[[Інтэграваны банк даных устаноў культуры]]»;
* галіновая інтэграваная база даных устаноў культуры;
* банк даных таленавітай моладзі;
* [[Жывая спадчына Беларусі|Нацыянальны Інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі]] (сайт нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі «Жывая спадчына»).

4 інфармацыйныя рэсурсы знаходзіліся ў стадыі фарміравання&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

* банк даных слухачоў сістэмы бесперапыннай прафесійнай адукацыі сферы культуры;
* архіў беларускага замежжа;
* рэестр музеяў Рэспублікі Беларусь;
* база даных народных промыслаў і рамёстваў.

== Кіраўніцтва ==
Станам на 2014 года:

* Рэктар — [[Канстанцін Ігаравіч Рамішэўскі]] (з 18 верасня 2013);

* Прарэктар па вучэбнай рабоце — [[Ірына Браніславаўна Лапцёнак]];
* Прарэктар па навукова-метадычнай рабоце — [[Алег Абрамавіч Галкін]].

== Выданні ==

* Культура Беларусі: 20 год развіцця (1991—2011): [манаграфія] / С. П. Вінакурава К 90 [і інш.]; навук. рэд. І. І. Крук. — Мінск: Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 327 с. : іл. ISBN 978-985-7045-06-8
{{Зноскі}}


[[Катэгорыя:Вуліца Каліноўскага (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Установы культуры]]
[[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2017 годзе]]</text>
      <sha1>tcx4oq5iy73xrgc0al8xbh696m2wqev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Спорт/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>763680</id>
    <revision>
      <id>5197544</id>
      <parentid>5193007</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+0 новых, -1 удаленных</comment>
      <origin>5197544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="8gzkfyre0jrvyljc8f4sya69ly1stt4" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Інга Рыгораўна Артамонава|2026-09-04T09:58:39Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Валерый Данілавіч Акімаў|2026-08-24T10:37:09Z|Slavazai1973}}
{{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}}
{{Новы артыкул|California Games|2026-08-15T23:36:19Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}}
{{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Соня (каралева)|2026-08-27T09:45:14Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}}
{{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8gzkfyre0jrvyljc8f4sya69ly1stt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прафесіянал (фільм, 1981)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771534</id>
    <revision>
      <id>5197491</id>
      <parentid>4835427</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4187" sha1="ahotu8o0hn9qftbnf3ye7je2dvz4l41" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Прафесіянал»''' ({{lang-fr| Le Professionnel}}) — французскі мастацкі фільм у жанры драматычнага трылера з элементамі баевіка, пастаўлены рэжысёрам [[Жорж Латнер|Жоржам Латнерам]] паводле рамана Патрыка Аляксандэра «Смерць звера з тонкай скурай» ({{lang-en|Death of a Thin-Skinne}}, 1976). У галоўнай ролі зняўся [[Жан-Поль Бельмандо]].

Музыку да фільма напісаў кампазітар [[Эніа Марыконэ]], музычныя тэмы «Chi Mai» (напісаная за 10 гадоў да фільма) і «Le Vent Le Cri» атрымалі сусветную вядомасць.

== Сюжэт ==
Французскі сакрэтны агент Жаслен Бамон па заданні ўрада адпраўляецца ў выдуманую афрыканскую краіну Малагаві, каб забіць прэзідэнта Н’Джала, непажаданага французскім уладам. Раптам палітычная сітуацыя змяняецца, і, каб у апошняе імгненне прадухіліць замах, неабходнасць у якім адпала, французскія спецслужбы выдаюць Бамона ўладам афрыканскай рэспублікі. Пасля катаванняў і допытаў пад наркотыкамі яго прыгаворваюць да вялікага тэрміну зняволення ў «папраўчым лагеры». Бамон разам з неграм-вязнем здзяйсняюць уцёкі. Героі ўступаюць у бой з атрадам ваенных, якія прыбылі ў вёску, таварыш Бамона гіне. Вярнуўшыся ў [[Парыж]], Бамон шыфраванай тэлеграмай папярэджвае сваіх былых кіраўнікоў, што мае намер сумленна выканаць дадзенае яму радзімай заданне. Гэтым ён кідае выклік французскім спецслужбам, якія яму здрадзілі.

Тым часам прэзідэнт Н’Джала прыбывае ў Францыю з афіцыйным візітам. Улады Францыі спадзяюцца атрымаць доступ да жыццёва важных уранавых руднікоў у яго краіне ў абмен на будаўніцтва АЭС «пад ключ» і паднімаюць спецслужбы на абарону дыктатара. Бамон паспяхова водзіць агентаў за нос, помсціць за допыт і збіццё яго жонкі, выкрывае здраду свайго сябра і калегі капітана Валера, у сумленнай дуэлі забівае камісара Разена, які яго пераследваў.

Бамон пранікае ў замак Фер’е пад Парыжам, дзе кіраўнікі службы бяспекі размясцілі Н’Джала. Яму атрымоўваецца падставіць Н’Джала пад стрэл памагатага інспектара Фаржа. Помста Бамона ўдалася: ён забіў прэзідэнта і дыскрэдытаваў французскія спецслужбы. Герой спакойна ідзе да верталёта Н’Джала, які чакае яго, у гэты час былы начальнік Бамона палкоўнік Мартэн «выбівае» з міністра загад «спыніць Бамона», міністр пасля некаторых ваганняў аддае загад, пасля чаго Фарж расстрэльвае Бамона з аўтамата.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Фільмы 1981 года]]</text>
      <sha1>ahotu8o0hn9qftbnf3ye7je2dvz4l41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197492</id>
      <parentid>5197491</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4223" sha1="2tga7lgp89qpe4adqw7t3dxw0z3aovp" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Прафесіянал»''' ({{lang-fr| Le Professionnel}}) — французскі мастацкі фільм у жанры драматычнага трылера з элементамі баевіка, пастаўлены рэжысёрам [[Жорж Латнер|Жоржам Латнерам]] паводле рамана Патрыка Аляксандэра «Смерць звера з тонкай скурай» ({{lang-en|Death of a Thin-Skinne}}, 1976). У галоўнай ролі зняўся [[Жан-Поль Бельмандо]].

Музыку да фільма напісаў кампазітар [[Эніа Марыконэ]], музычныя тэмы «Chi Mai» (напісаная за 10 гадоў да фільма) і «Le Vent Le Cri» атрымалі сусветную вядомасць.

== Сюжэт ==
Французскі сакрэтны агент Жаслен Бамон па заданні ўрада адпраўляецца ў выдуманую афрыканскую краіну Малагаві, каб забіць прэзідэнта Н’Джала, непажаданага французскім уладам. Раптам палітычная сітуацыя змяняецца, і, каб у апошняе імгненне прадухіліць замах, неабходнасць у якім адпала, французскія спецслужбы выдаюць Бамона ўладам афрыканскай рэспублікі. Пасля катаванняў і допытаў пад наркотыкамі яго прыгаворваюць да вялікага тэрміну зняволення ў «папраўчым лагеры». Бамон разам з неграм-вязнем здзяйсняюць уцёкі. Героі ўступаюць у бой з атрадам ваенных, якія прыбылі ў вёску, таварыш Бамона гіне. Вярнуўшыся ў [[Парыж]], Бамон шыфраванай тэлеграмай папярэджвае сваіх былых кіраўнікоў, што мае намер сумленна выканаць дадзенае яму радзімай заданне. Гэтым ён кідае выклік французскім спецслужбам, якія яму здрадзілі.

Тым часам прэзідэнт Н’Джала прыбывае ў Францыю з афіцыйным візітам. Улады Францыі спадзяюцца атрымаць доступ да жыццёва важных уранавых руднікоў у яго краіне ў абмен на будаўніцтва АЭС «пад ключ» і паднімаюць спецслужбы на абарону дыктатара. Бамон паспяхова водзіць агентаў за нос, помсціць за допыт і збіццё яго жонкі, выкрывае здраду свайго сябра і калегі капітана Валера, у сумленнай дуэлі забівае камісара Разена, які яго пераследваў.

Бамон пранікае ў замак Фер’е пад Парыжам, дзе кіраўнікі службы бяспекі размясцілі Н’Джала. Яму атрымоўваецца падставіць Н’Джала пад стрэл памагатага інспектара Фаржа. Помста Бамона ўдалася: ён забіў прэзідэнта і дыскрэдытаваў французскія спецслужбы. Герой спакойна ідзе да верталёта Н’Джала, які чакае яго, у гэты час былы начальнік Бамона палкоўнік Мартэн «выбівае» з міністра загад «спыніць Бамона», міністр пасля некаторых ваганняў аддае загад, пасля чаго Фарж расстрэльвае Бамона з аўтамата.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Фільмы 1981 года]]</text>
      <sha1>2tga7lgp89qpe4adqw7t3dxw0z3aovp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белостокская правда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772041</id>
    <revision>
      <id>5197762</id>
      <parentid>4827491</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4016" sha1="6vw0kcjm81e96f5a44bnhhfkgsx8d0c" xml:space="preserve">{{газета}}
'''«Белосто́кская пра́вда»''' — колішняя абласная газета [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]]. Выходзіла ў 1939 — 1944 гадах.

== Гісторыя ==
Заснавана ў [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|верасні 1939 г.]] пад назвай ''«Освобождённый Белосток»'' як орган Часовага ўпраўлення г. Беластока, затым Беластоцкага абласнога і гарадскога часовага ўпраўлення. У перыяд са студзеня 1940 г. да 21 чэрвеня 1941 г. называлася ''«Вольная праца»'', выходзіла як орган [[Беластоцкі абкам КП(б)‌Б|Беластоцкага абкама]] і [[Беластоцкі гаркам КП(б)‌Б|гаркама КП(б)‌Б]], [[Беластоцкі абласны Савет дэпутатаў працоўных|абласнога Савета дэпутатаў працоўных]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2164/ «Белосто́кская пра́вда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240826173721/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2164/ |date=26 жніўня 2024 }} // Беларуская энцыклапедыя&lt;/ref&gt;.

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з’яўлялася органам [[Беластоцкі падпольны абкам КП(б)‌Б|Беластоцкага падпольнага абкама КП(б)‌Б]] і абласнога Савета дэпутатаў працоўных. Выдавалася на тэрыторыі [[Беластоцкае партызанскае злучэнне|Беластоцкага партызанскага злучэння]] ў [[Ліпічанская пушча|Ліпічанскай пушчы]] ў 1943—1944 гг. Вядома 57 нумароў (№ 44-62) за перыяд з 7 лістапада 1943 г. да 6 чэрвеня 1944 г. на [[Руская мова|рускай]], часткова [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Польская мова|польскай]] мовах. Рэдактар [[С. К. Майхровіч]]. Рэдкалегія: [[Я. Колас]], [[С. К. Майхровіч]], [[П. С. Пестрак]], [[С. В. Прытыцкі]], [[Я. М. Савіцкая]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пасля [[Вызваленне БССР|вызвалення БССР]] 20 верасня 1944 года [[s:ru:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] горад Беласток і яшчэ 17 раёнаў перададзены Польшчы. Беластоцкая вобласць 20 верасня 1944 года была скасавана&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/1856364|артыкул=БЕЛОСТО́КСКАЯ О́БЛАСТЬ|том=3|старонкі=263|архіў=https://web.archive.org/web/20190902193811/https://bigenc.ru/domestic_history/text/1856364|архіў дата=2019-09-02}}&lt;/ref&gt;. З 22 кастрычніка 1944 года газета стала выдавацца пад назвай ''«[[Гродзенская праўда|Гродненская правда]]»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беластоцкая вобласць]]
[[Катэгорыя:Культура Беластока]]
[[Катэгорыя:1939 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>6vw0kcjm81e96f5a44bnhhfkgsx8d0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белорусская военная газета. Во славу Родины</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772063</id>
    <revision>
      <id>5197760</id>
      <parentid>5189009</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9429" sha1="4a0a6m1833707lp81sa6c8a1a1l7ea2" xml:space="preserve">{{газета}}
'''«Белору́сская вое́нная газе́та. Во сла́ву Ро́дины»''' — беларуская [[газета]], орган [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] з 1992 года. Друкаваная версія выходзіць 3 разы на тыдзень&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/3193/ «Белорусская военная газета. Во славу Родины»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240826190252/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/3193/ |date=26 жніўня 2024 }} // Беларуская энцыклапедыя&lt;/ref&gt;. Рэдакцыя размяшчаецца ў [[Мінск]]у па [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вуліцы М. Багдановіча]], 29.

Газета асвятляе пытанні развіцця і ўдасканалення [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], арганізацыі вайсковай службы з улікам патрабаванняў часу, новыя падыходы ў вырашэнні праблем сучаснага ваеннага будаўніцтва, адукацыі, падбору кадраў, культурнага жыцця арміі, развіцця армейскага спорту. Публікуе матэрыялы аб сістэме [[Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь|ідэалагічнай работы]] ў часцях і падраздзяленнях, па ваенна-патрыятычным выхаванні, а таксама гістарычныя нарысы і мастацка-дакументальныя аповесці, артыкулы да юбілейных дат дзеячаў мастацтва і літаратуры. Выданне рэгулярна змяшчае тэматычныя выпускі «Равнение на подвиг», «Побратим», «Граница», «Союзники» (сумесна з рэдакцыяй расійскай газеты «[[Красная звезда]]»)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==

Газета выдаецца з 22 чэрвеня 1921 г. як [[Чырвоная Армія|чырвонаармейская]] франтавая і ў якасці органа ваенных акруг у гарадах [[Смаленск]] (Расія) і [[Менск]]. Да 1947 г. выходзіла пад назвай ''«Красноармейская правда»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/3194/ «Во славу Родины»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240826190259/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/3194/ |date=26 жніўня 2024 }} // Беларуская энцыклапедыя&lt;/ref&gt;''. З 1947 г. пад назвай ''«Во славу Родины»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;'', орган [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.

За самаадданую працу супрацоўнікаў рэдакцыі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] газета ўдастоена [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]] (Указ [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 22.2.1968)''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.

На старонках выдання шмат увагі надавалася абагульненню франтавога вопыту і папулярызацыі подзвігаў чырвонаармейцаў, публікаваліся матэрыялы пра [[Герой Савецкага Саюза|Герояў Савецкага Саюза]]. Супрацоўнікі рэдакцыі асвятлялі пытанні савецкай ваеннай навукі з мэтай фарміравання творчага падыходу да ваеннай справы і якаснай падрыхтоўкі кадраў''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.

З 1992 г. газета з’яўлялася цэнтральным друкаваным органам [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]. Выдавалася штодзённа на [[Руская мова|рускай]] і [[Беларуская мова|беларускай]] мовах, публікавала інфармацыю пра баявую падрыхтоўку, жыццё арміі, ваенную адукацыю і ваенна-патрыятычнае выхаванне. На яе старонках уздымаліся тэмы правапарадку, дысцыпліны, сацыяльнай абароненасці ваеннаслужачых, іх сем’яў і ваенных пенсіянераў; друкаваліся матэрыялы па [[Ваенная гісторыя Беларусі|ваеннай гісторыі Беларусі]], [[Геральдыка|геральдыцы]], народныя паданні пра заснаванне старажытных беларускіх гарадоў, успаміны ўдзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны, а таксама рэцэнзіі на кнігі па [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]]. Выданне мела наступныя рубрыкі: «Беларусь: архівы часу», «Гісторыя: вырваныя старонкі», «Паходня», «Даведнік», «Айчына і вера»''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.

У 2001 г. рэдакцыя газеты за шматгадовую дзейнасць па патрыятычным і маральным выхаванні моладзі была ўзнагароджана [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.

Са снежня 2005 г. выходзіць пад назвай ''«Белорусская военная газета. Во славу Родины»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;''.

Газета з 9 лютага 2009 г. уваходзіць у склад дзяржаўнай установы «[[Ваяр (інфармацыйнае агенцтва)|Ваеннае інфармацыйнае агенцтва Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь „Ваяр“]]». Яе рэдакцыя ў складзе агенцтва пераехала ў новы будынак па адрасе [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вул. М. Багдановіча]], 29, дзе перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] размяшчаліся старая рэдакцыя і друкарня газеты ''«Красноармейская правда»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''.

У 2010 г. газета ўвайшла ў сусветны электронны інфакіёск прэсы, маючы пастаянных падпісчыкаў у [[Бельгія|Бельгіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Афганістан]]е і іншых краінах свету. З 2012 г. пачалася падпіска на выданне ў інтэрнэце праз мабільнаю праграму. На сучасны момант газета мультымедыйная: электронная версія газеты прадстаўлена на сайце рэдакцыі, артыкулы і відэаролікі публікуюцца ў буйных сацыяльных сетках, на відэасэрвісе [[YouTube]] (на інтэрнэт-канале Міністэрства абароны)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Дадатковая літаратура ==

* {{Артыкул|аўтар=Василий Арон|загаловак=&quot;И казаться спокойным, каких бы усилий это ни стоило&quot;|год=2026|мова=ru|выданне=[[Армия (часопіс)|Армия]]|нумар=3|старонкі=50—54}}

== Спасылкі ==
* [https://vsr.mil.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240826190253/https://vsr.mil.by/ |date=26 жніўня 2024 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)]]
[[Катэгорыя:1921 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]]
[[Катэгорыя:Міністэрства абароны Беларусі]]</text>
      <sha1>4a0a6m1833707lp81sa6c8a1a1l7ea2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская энцыклапедыя (сайт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776948</id>
    <revision>
      <id>5197725</id>
      <parentid>4871999</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4786" sha1="9h1ve7232fsx3edlxfvhk0svae70jif" xml:space="preserve">{{сайт|лагатып=Belarusenc-logo-bel.svg}}
{{значэнні|Беларуская энцыклапедыя (значэнні)}}
'''Беларуская энцыклапедыя''' — беларускі энцыклапедычны [[сайт]], які распрацоўваецца [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]]. Тэксты ў прадстаўлены на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://belarus.belarusenc.by/tsentr-entsyklapedychnykh-vydannya/ |title=ЦЭНТР ЭНЦЫКЛАПЕДЫЧНЫХ ВЫДАННЯЎ |access-date=15 лістапада 2024 |archive-date=4 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004025318/https://belarus.belarusenc.by/tsentr-entsyklapedychnykh-vydannya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, плануецца пераклад на [[Англійская мова|англійскую мову]]. Праект фінансуецца дзяржавай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Па сутнасці з’яўляецца шматтомнай рэгіянальнай нацыянальнай краіназнаўчай [[энцыклапедыя]]й. Уводным томам да гэтага шматтомнага выдання з’яўляецца тэматычная энцыклапедыя «Беларусь». У электронным фармаце энцыклапедыя дзеліцца на блокі (раздзелы) па тэмах&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. На першым этапе работа вядзецца па тэмах «Беларусь у Другой сусветнай і Вялікай Айчыннай войнах» і «Прырода», далей плануецца працягнуць работу над іншымі тэматычнымі раздзеламі (пакуль выдзелена 10)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==
У другой палове XX — пачатку XXI ст. выйшлі 2 выданні ўніверсальнай энцыклапедыі: [[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя]] ў 12‑ці тамах і [[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18‑ці тамах. А таксама шматтомныя і аднатомныя тэматычныя і рэгіянальныя энцыклапедыі на папяровых носьбітах. Электронныя версіі не ствараліся&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belarus.belarusenc.by/gistoryya/ |title=Гісторыя |access-date=15 лістапада 2024 |archive-date=3 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203181922/https://belarus.belarusenc.by/gistoryya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 2021 г. для стварэння і работы энцыклапедычнага сайта пад назвай «Беларуская энцыклапедыя» ў структуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі арганізаваны Цэнтр энцыклапедычных выданняў (ЦЭВ)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Асаблівасці ==
Артыкулы на сайце маюць даведачны інструмент, так званую Базу тлумачэнняў, якая дае тлумачэнне спецыяльных і вузкіх паняццяў і слоў непасрэдна ў тэкстах. У Базе тлумачэнняў таксама магчымы пошук па найменнях паняццяў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belarus.belarusenc.by/baza-tlumachennya-information/ |title=БАЗА ТЛУМАЧЭННЯЎ |access-date=15 лістапада 2024 |archive-date=9 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209204605/https://belarus.belarusenc.by/baza-tlumachennya-information/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://belarus.belarusenc.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241201015702/https://belarus.belarusenc.by/ |date=1 снежня 2024 }}
{{Беларускія ўніверсальныя энцыклапедыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Універсальныя энцыклапедыі]]
[[Катэгорыя:Беларускія энцыклапедыі]]
[[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]
[[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Інтэрнэт-энцыклапедыі]]</text>
      <sha1>9h1ve7232fsx3edlxfvhk0svae70jif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барацьба (газета)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779075</id>
    <revision>
      <id>5197473</id>
      <parentid>4907181</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2915" sha1="n2b6c9zvet6qzp3ruxmoijgq890ij52" xml:space="preserve">{{Газета}}'''Барацьба''' — газета Слонімскага антыфашысцкага камітэта [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], якая публікавалася ў 1944 годзе пад час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

== Гісторыя ==
Газета выдавалася ў 1944 годзе ў партызанскім атрадзе імя [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]], які ўваходзіў у склад брыгады імя [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|Канстанціна Ракасоўскага]]. Месцам яе выхаду стаў лес «Ваўчыныя норы» на поўдні [[Слонімскі раён|Слонімшчыны]]. Друкаваны орган выпускаўся разам з іншымі падпольнымі выданнямі, такімі як &quot;[[Слонімскі веснік|Вольная праца]]&quot; і &quot;За Радзіму&quot;. Вядома пра два нумары “Барацьбы” на беларускай мове (19 і 28 чэрвеня 1944 года). Рэдактарам быў [[Анатоль Іверс]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2246/|title=БАРАЦЬБА|website=Белорусская энциклопедия|date=2023-10-24|access-date=19 снежня 2024|archive-date=19 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241219111500/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2246/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Змест ==
Газета асвятляла выпадкі гвалту нямецкіх акупацыйных сіл над мірным насельніцтвам, заклікала жыхароў рэгіёну да супраціву, публікавала матэрыялы аб сітуацыі на франтах і інфармавала аб падзеях, звязаных з адкрыццём [[Заходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|другога фронту]] саюзнымі войскамі&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|загаловак=Биографический справочник|год=1982|месца=Мінск|выдавецтва=«Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|старонкі=29|том=5}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Газеты Баранавічаў]]
[[Катэгорыя:Газеты XX стагоддзя]]</text>
      <sha1>n2b6c9zvet6qzp3ruxmoijgq890ij52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская асацыяцыя студэнтаў-архітэктараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780082</id>
    <revision>
      <id>5197657</id>
      <parentid>5156834</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18515" sha1="b6pp2mtexvexagudv1fp179n495yqjd" xml:space="preserve">{{Некамерцыйная арганізацыя

 |назва                = Беларуская асацыяцыя студэнтаў-архітэктараў 
 |альтэрнатыўная       = БАСА
 |лагатып              =БАСА эмблема.png
 |подпіс               =Эмблема МГА &quot;БАСА&quot; 
 |тып                  = [[грамадская арганізацыя]]
 |заснавана            = [[1993]] г. - устаноўчы сход
[[1994]] г. - рэгістрацыя
 |заснавальнікі        = 
 
 |ключавыя фігуры      = 
 |прадстаўніцтва       =рэспубліканскае аб'яднанне 
 |галіна               = 
 |колькасць валанцёраў = 
 |колькасць членаў     = 
 |даччыныя арганізацыі = 
 |уласнасць            = 
 |слоган               = 
 |сайт                 =https://www.facebook.com/basa.org.by 
 |дата ліквідацыі      =[[2022]] г. - рашэнне суда
[[2024]] г. - выключэнне з рэестра 
|размяшчэнне          = 220030, вул. Карла Маркса, 14, [[Мінск]], [[Беларусь]]
|шырыня_лагатыпа=200}}

'''Моладзевае грамадскае аб’яднанне «Беларуская асацыяцыя студэнтаў-архітэктараў» (МГА «БАСА»)''' — незалежнае аб’яднанне студэнтаў-архітэктараў у Беларусі. Дзейнічала з 1993 г. па 2022 г.

МГА «БАСА» аб’яднала [[Архітэктар|студэнтаў-архітэктараў]] усіх тэхнічных універсітэтаў краіны. Займалася нефармальнай адукацыяй і абменам досведам. Студэнты арганізоўвалі лекцыі беларускіх і замежных архітэктараў, праводзілі архітэктурныя форумы і школы, удзельнічалі ў [[Еўрапейская асамблея студэнтаў-архітэктараў|Еўрапейскай асамблеі студэнтаў-архітэктараў]] і іншых міжнародных архітэктурных мерапрыемствах, займаліся вывучэннем і папулярызацыяй [[Культура Беларусі|нацыянальнай культуры]] і [[Архітэктура Беларусі|архітэктуры]].

Эмблема — [[чорны квадрат]] мастака [[Казімір Малевіч|Малевіча]] з [[мадулор]]ам [[Ле Карбюзье]], які вырываецца з яго. Гэта сімвалізуе імкненне выйсці за межы звычайнага светаўспрымання і паглядзець на праблемы грамадства з іншага боку для больш эфектыўнага іхняга вырашэння.
[[Файл:БАСА сустрэча актыва розных гадоў на 20 ДН-1.jpg|міні|400x400пкс|Сустрэча актыва розных гадоў на 20-я ўгодкі арганізацыі ў 2014]]

== Гісторыя ==

=== Стварэнне ===
У 1990 годзе студэнты [[Архітэктурны факультэт БНТУ|архітэктурнага факультэта]] [[Беларуская політэхнічная акадэмія|Беларускай політэхнічнай акадэміі]] ўпершыню далучылася да ўдзелу ў [[Еўрапейская асамблея студэнтаў-архітэктараў|Еўрапейскай асамблеі студэнтаў-архітэктараў]] (EASA). Але зусім хутка зразумелі, што недастаткова толькі ўдзельнічаць у еўрапейскіх сустрэчах, знаходзіць ды ўжываць штосьці новае, але і самім быць рухавікамі новых ідэяў у краіне. На EASA ў 1992 годзе нацыянальнымі каардынатарамі Беларусі і Польшчы была прапанаваная ідэя правядзення сумеснай студэнцкай асамблеі «Яднанне» на тэрыторыі дзвюх краінаў. Тады падавалася, што ў хуткім часе не стане межаў паміж дзвюма краінамі, не павінна быць і межаў для творчасці. Перадпачатак падрыхтоўкі да асамблеі стаў пачатковым пунктам, калі было вырашана пераўтварыць беларускую секцыю EASA на асобную арганізацыю. Для польскіх студэнтаў-архітэктараў гэта таксама з’явілася штуршком да стварэння Агульнапольскага саюза студэнтаў-архітэктараў (OSSA) у 1997 годзе&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://issuu.com/minsk.basa|title=minsk.basa Publisher Publications|website=Issuu|access-date=2025-01-07|archive-date=7 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107193300/https://issuu.com/minsk.basa|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Першая ўстаноўчая канферэнцыя МГА «БАСА» адбылася 1 снежня 1993 года па ініцыятыве тых жа студэнтаў-архітэктараў БПІ, і ўжо 9 лютага 1994 г. БАСА была зарэгістраваная Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь (перарэгістраваная 07 лютага 2006 г., пасведчанне аб рэгістрацыі № 01356)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bsa.by/files/basa/6/4f5319a464441313217fe4c365d2a5eb|title=Wayback Machine|website=bsa.by|access-date=2025-01-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Ліквідацыя ===
[[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]] 18 траўня 2022 г. ліквідаваў МГА «БАСА», па выніку ''«інвентарызацыі»'', якая праводзілася ''«органамі юстыцыі ва ўзаемадзеянні з праваахоўнікамі»''&lt;ref name=&quot;ЕР-1&quot;&gt;{{cite web|url=https://euroradio.fm/u-minyusce-zachystku-gramadzyanskay-supolnasci-nazvali-inventaryzacyyay|title=У Мінюсце &quot;зачыстку&quot; грамадзянскай супольнасці назвалі &quot;інвентарызацыяй&quot;|url-status=live}}&lt;/ref&gt; пасля палітычных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020&amp;nbsp;г]]. Асацыяцыя была выключаная з Адзінага дзяржаўнага рэгістра юрыдычных асоб 08.01.2024&amp;nbsp;г&lt;ref&gt;https://www.svaboda.org/a/31900881.html&lt;/ref&gt;''&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/vyarhouny-sud-likvidavau-belaruskuyu-asacyyacyyu-studentau-arhitektarau&lt;/ref&gt;.''

== Кірункі працы ==
Асноўныя кірункі працы МГА «БАСА» ў 1993—2022 гадах:
* правядзенне архітэктурных вандровак па беларускіх помніках і памятных мясцінах; 
* даследаванне, інвентарызацыя помнікаў архітэктуры і ўдзел у аднаўленчых работах; 
* грамадскі кантроль за захаваннем гісторыка-культурных каштоўнасцей&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://harodnia.com/images/articles/old/01/a55_skarha.pdf|загаловак=СКАРГА ў Гродзенскую Абласную пракуратуру|год=2006|выданне=МГА &quot;БАСА&quot;|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://harodnia.com/images/articles/old/01/a55_skarha.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.by/news/article/19350/|title=Студенты-архитекторы сделали опрос в защиту архитектурного наследия Минска, которое могут снести|website=realt.by|access-date=2025-01-08|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://realt.by/news/article/19350/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;; 
* правядзенне мастацкіх пленэраў, майстэрняў, майстар-класаў, выставаў;
* правядзенне творчых сустрэч, лекцый, семінараў, дыскусій&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bsc.by/ru/story/kreativnye-idei-pridumyvat-neslozhno-trudnee-ih-voploshchat-v-zhizn|title=Креативные идеи придумывать несложно. Труднее их воплощать в жизнь... {{!}} РУП «БЕЛСТРОЙЦЕНТР»|website=bsc.by|access-date=2025-01-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bsa.by/news/BUA/kruglyi-stol-pa-spadyichne-dzeynasts-gramadskay-supolnasts-bsa-10-kastryichn-ka|title=КРУГЛЫ стол па спадычне і дзейнасці грамадскай супольнасці|author=https://bsa.by/}}&lt;/ref&gt;; 
* абмен досведам паміж студэнтамі-архітэктарамі розных беларускіх ВНУ і студэнтамі іншых сумежных спецыяльнасцей; 
* удзел у міжнародных архітэктурных форумах і асамблеях; 
* арганізацыя прыезду замежных лектараў, выкладчыкаў і студэнтаў для ўдзелу ў мерапрыемствах і абмену досведам;
* правядзенне адукацыйных Форумаў і школаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/post/sesam-2018|title=SESAM 2018 Ex Nihilo: вынікі міжнароднай архітэктурнай школы|website=34mag.net|access-date=2025-01-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://adu.place/naviny/zrazumyec-nyevyadomuyu-zyamlyu/|title=Зразумець невядомую зямлю – aduplace|date=2016-04-15|access-date=2025-01-07|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001427/https://adu.place/naviny/zrazumyec-nyevyadomuyu-zyamlyu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vitebsk-region.gov.by/ru/news-ru/view/studenty-so-vsej-belarusi-predlozhat-varianty-ulichnogo-osveschenija-dlja-polotska-12856-2016/|title=Студенты со всей Беларуси предложат варианты уличного освещения для Полоцка {{!}} Новости {{!}} Витебский областной исполнительный комитет. Официальный сайт.|website=vitebsk-region.gov.by|access-date=2025-01-08|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://vitebsk-region.gov.by/ru/news-ru/view/studenty-so-vsej-belarusi-predlozhat-varianty-ulichnogo-osveschenija-dlja-polotska-12856-2016/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;; 
* летнія валанцёрскія акцыі па даследаванні і захаванні культурнай спадчыны — Летнікі;
* правядзенне праглядаў фільмаў на архітэктурную тэматыку з адкрытай дыскусіяй і абмеркаваннем — АРХкіно;  
* папулярызацыя нацыянальнай культуры і архітэктуры; 
* папулярызацыя сучасных падыходаў да архітэктурнай адукацыі і праектавання;
* стварэнне вучэбна-метадычнай літаратуры;
* выданне студэнцкай архітэктурнай газеты &quot;Архітэктоніка&quot;.
===Летнікі===
Самым рэгулярным і масавым кірункам дзейнасці сталі валанцёрскія Летнікі МГА «БАСА»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://times.bntu.by/news/5812-na-letnikah|title=Студенты архитектурного факультета на летниках|date=16 кастрычніка 2019|publisher=БНТУ Times}}&lt;/ref&gt;. 

Летнікі – гэта летнія студэнцкія акцыі, галоўнымі мэтамі якіх было развіццё архітэктурнай навукі і адукацыі праз даследаванне і захаванне матэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны і фармаванне супольных каштоўнасцяў на прынцыпах пачуцця адказнасці і гістарычнае памяці.  

Студэнты ладзілі выязныя мерапрыемствы на 7-20 дзён у нейкай гістарычнай мясціне, каб правесці вывучэнне, кансервацыю, ці далучыцца да аднаўленчых прац на гістарычным аб’екце. Асноўныя працы спалучаліся з тэматычнымі лекцыямі, дыскусіямі, творчымі майстэрнямі, пленэрамі, экскурсіямі, знаёмствам і абменам досведам са студэнтамі архітэктурных і іншых сумежных спецыяльнасцяў з іншых ВНУ. 

Першы архітэктурны летнік «Альба» адбыўся ў Нясвіжы ў 1998&amp;nbsp;г. Летнікі ладзіліся штогод да самай ліквідацыі арганізацыі. Асноўнымі месцамі правядзення сталі Любча&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24643431.html|title=Валянтэры аднаўляюць Любчанскі замак|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2012-07-12|access-date=2025-01-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lt/ru/vkl/history/nasledie-vkl-v-belarusi-lyubcha-mesto-edineniya-71905458|title=Наследие ВКЛ в Беларуси: Любча - место единения|website=Delfi RU|access-date=2025-01-07}}&lt;/ref&gt;, Крэва, Строчыцы, Лынтупы, Альба, Мураванка, Гальшаны, Шчорсы, Косава&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nastaunik.eu/news/12402|title=Валанцёрскія летнікі – 2011 {{!}} Інфармацыйна-метадычны партал для настаўнікаў|website=nastaunik.eu|access-date=2025-01-08|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://nastaunik.eu/news/12402|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nastaunik.eu/news/12806|title=Валанцёрскія летнікі – 2012 {{!}} Інфармацыйна-метадычны партал для настаўнікаў|website=nastaunik.eu|access-date=2025-01-08|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://nastaunik.eu/news/12806|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

===Форумы===

Мэтай правядзення форумаў было стымуляванне актыўнасці студэнцкай архітэктурнай суполкі, стварэнне ўмоў для самаадукацыі студэнтаў. Форумы ўяўлялі інтэнсіўную 5-6 дзённую праграму, якая складалася з групавой працы над канцэптуальнай праектнай задачай у кантэксце вызначанага месца і агульнай тэмы мерапрыемства, а таксама інтэнсіва лекцый. Праца ў групах вялася пад кіраўніцтвам вядомых беларускіх і замежных цьютараў (архітэктараў, рэстаўратараў, дызайнераў, мастакоў), якія арганізоўвалі супольную працу ўдзельнікаў, прапаноўвалі методыку вырашэння задач, стымулявалі і падтрымлівалі ініцыятыву, кантралявалі вынік і прэзентацыю матэрыялу. 

Першы форм ArchEVOLUTION адбыўся ў Брэсце ў 2006&amp;nbsp;г.

===Выдавецкая дзейнасць===
МГА «БАСА» выпускала газету «Архітэктоніка». Газета была заснаваная Андрусём Асмалоўскім у 1997&amp;nbsp;г. (Гомельская філія МГА «БАСА») і выходзіла з перапынкамі да 2010&amp;nbsp;г. Агулам было выдадзена 16 нумароў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. З развіццём інтэрната адукацыйныя і інфармацыйныя матэрыялы пачалі распаўсюджвацца праз асноўныя сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-выданні.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://bsa.by/files/basa/6/4f5319a464441313217fe4c365d2a5eb Статут МГА «БАСА»]
* [https://www.facebook.com/basa.org.by Старонка на Фэйсбуку]
* [https://vk.com/mgabasa Старонка ў VK]
* [https://issuu.com/minsk.basa Архітэктоніка — газета МГА «БАСА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250107193300/https://issuu.com/minsk.basa |date=7 студзеня 2025 }}


[[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Маладзёжныя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)]]</text>
      <sha1>b6pp2mtexvexagudv1fp179n495yqjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЕСКА</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785732</id>
    <revision>
      <id>5197650</id>
      <parentid>5033308</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3450" sha1="dyy3ebb2m4ln6slah6c1vluycjvy2t5" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
|назва=БелАЮ
|абрэвіятура=Рэспублiканскае грамадскае аб'яднанне «Беларуская Асацыяцыя клубаў ЮНЕСКА»
|сфера дзейнасці=Валанцёрская дзейнасць, нефармальная адукацыя
|дата заснавання=17 снежня 1989 года
|колькасць удзельнікаў=Вагаецца штогод ад 1000 да 2000 чалавек
|афіцыйны сайт=https://www.belau.info
|кіраўнік=Субцэльны Дзмітрый Юр'евіч
|эмблема=
|штаб-кватэра=Мінск
|месца знаходжання=50 клубаў па ўсёй Беларусі
}}
Рэспублiканскае грамадскае аб’яднанне '''«Беларуская Асацыяцыя клубаў ЮНЕСКА»''' (абрэвіятура — '''БелАЮ''') — беларускае [[грамадскае аб’яднанне]] пад эгідай [[ЮНЕСКА]], якое займаецца асветай грамадства па прынцыпе нефармальнай адукацыі.

== Мэты аб’яднання ==
# Інфармаваць грамадства аб дзейнасці ЮНЕСКА.
# Уцягваць дзяцей, маладых людзей і дарослых у дзейнасць па прапагандзе ідэалаў і прынцыпаў ЮНЕСКА.
# Выхоўваць дзяцей і моладзь як сапраўдных грамадзян сваёй краіны з актыўнай жыццёвай пазіцыяй.

== Структуры ==
Станам на 2024 год па ўсёй Беларусі працуюць каля 50 клубаў ЮНЕСКА&lt;ref&gt;[https://www.belau.info/docs/dokumenty_kluba_unes/Tabl_2024-2.pdf Результаты обработки отчетов клубов ЮНЕСКО за 2024 год]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Брэсцкая вобласць ===
# Белая лілея
# Гагарынцы
# Дзіця міру
# Заранка
# Спадчына
# Шок

=== Віцебская вобласць ===
# Адраджэнне

=== Гомельская вобласць ===
# Архідэя
# Валянцінкі
# МЫ
# Ордэн «У абарону правоў дзіцяці»
# Рунь
# Унутраны свет

=== Гродненская вобласць ===
# Авенір
# Амега
# Горад Жыцця
# КЛЮВ (Калегіяльная Ліга Юных Валанцёраў)
# Кронон
# LargoVita
# Лепрыкон
# On-line
# Рэха
# САЮД

=== Магілёўская вобласць ===
# Вясёлка
# Кантакт
# Мерыдыян
# Этнасфера

=== Мінская вобласць ===
# Касіяпея
# КЛІА
# Млечны шлях
# Папараць-кветка
# Паходня
# Пегас
# Планета
# Пошук
# Sunlight

=== Мінск ===
# Айрыс
# ART-давер
# Гольфстрым
# Divo
# МІГ
# Пакаленне NЕХТ
# Пунсовыя ветразі
# Сапрана
# Свет на далонях
# Фенікс
# ЦЫД
# ЮНІК

== Крыніцы ==
{{reflist}}

[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:ЮНЕСКА]]</text>
      <sha1>dyy3ebb2m4ln6slah6c1vluycjvy2t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэфсір (перакладная літаратура)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787284</id>
    <revision>
      <id>5197738</id>
      <parentid>4986783</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4706" sha1="c6hh5e8pjuo0ky2ld516zkfnwygwkfi" xml:space="preserve">{{значэнні|Тэфсір (значэнні)}}
'''Тэфсі́р''' ({{lang-ar|}}'тлумачэнне, каментарый') – у [[беларускія татары|татар ВКЛ]] кнігі, якія змяшчалі тэкст [[Каран]]а з перакладам і некаторымі элементамі каментарыя. Звычайна [[тэфсір|тэфсірамі]] называюць багаслоўскія каментары да Карана. [[Мусульмане]] разглядалі пераклад Карана на іншыя мовы як парушэнне асноў [[іслам]]у, таму, відаць, татары ВКЛ і называлі такія пераклады тэфсірамі.

== Апісанне ==
Тэфсіры былі вялікімі кнігамі (400–500 аркушаў) і каштавалі дорага, іх перапісванне займала да паўгода. Кнігі захоўвалі ў вялікай пашане, яны пераходзілі з пакалення ў пакаленне як найкаштоўнейшая рэліквія.

Гарызантальна пісаліся радкі Карана на [[арабская мова|арабскай мове]], а пад імі наўскось размяшчаўся пераклад на [[польская мова|польскую мову]]. Перад і пасля асноўнага тэксту змяшчаліся малітвы і невялікія тэксты пра рэлігійныя рытуалы ў час чытання Карана.

== Ацалелыя тэфсіры ==

На сённяшні дзень зарэгістравана 13 тэфсіраў:
* 2 – у [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі]];
* 1 – у [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі|Гродзенскім дзяржаўным музеі гісторыі рэлігіі]];
* 1 – у [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]];
* 1 – у [[Бібліятэка Віленскага ўніверсітэта|бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта]];
* 2 – у бібліятэцы [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]];
* 1 – у бібліятэцы імя Ф. Скарыны ў Лондане;
* 5 – у прыватных калекцыях.

Старэйшы з ацалелых тэфсіраў напісаны ў канцы XVI ст., ён змяшчае падрадковы пераклад Карана на [[цюркская мова|цюркскую мову]] (прыватны кнігазбор).

== Мінскі тэфсір ==
{{main|Мінскі тафсір}}

У Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі захоўваецца тэфсір, які быў напісаны ў [[Мінск]]у ў 1686 годзе. Ён змяшчае пераклад часткі тэксту Карана ([[сура (Каран)|суры]] 2–18) на цюркскую мову і часткі тэксту (суры 19–114) на польскую мову (самая ранняя копія перакладу Карана на польскую мову).

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=683|артыкул=Тэфсір|аўтар=Цітавец А.}};
* ''[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович, А. К.]]'' Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система / А. К. Антонович. — Вильнюс, 1968;
* Drozd, A., Dziekan, М. М., Мajda, Т. Piśmiennictwo i muhiry Tatarów polsko-litewskich. Warszawa, 2000;
* Drozd, A. Koran staropolski: Rozważania w związku z odkryciem tefsiru mińskiego z 1686 roku // Rocznik Biblioteki Narodowej. Warszawa, 2004. T. 36;
* Suter, P. Alfurkan Tatarski: Der litausich-tatarische Koran-Tefsir. Köln; Weimar; Wien, 2004.

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2025-04-30}}

[[Катэгорыя:Іслам]]
[[Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Кнігі]]</text>
      <sha1>c6hh5e8pjuo0ky2ld516zkfnwygwkfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197739</id>
      <parentid>5197738</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4693" sha1="8ws9wg1024l9olknm0vm6rcfaqw4kc4" xml:space="preserve">{{значэнні|Тэфсір (значэнні)}}
'''Тэфсі́р''' ({{lang-ar|}}'тлумачэнне, каментарый') – у [[беларускія татары|татар ВКЛ]] кнігі, якія змяшчалі тэкст [[Каран]]а з перакладам і некаторымі элементамі каментарыя. Звычайна [[тафсір]]амі называюць багаслоўскія каментары да Карана. [[Мусульмане]] разглядалі пераклад Карана на іншыя мовы як парушэнне асноў [[іслам]]у, таму, відаць, татары ВКЛ і называлі такія пераклады тэфсірамі.

== Апісанне ==
Тэфсіры былі вялікімі кнігамі (400–500 аркушаў) і каштавалі дорага, іх перапісванне займала да паўгода. Кнігі захоўвалі ў вялікай пашане, яны пераходзілі з пакалення ў пакаленне як найкаштоўнейшая рэліквія.

Гарызантальна пісаліся радкі Карана на [[арабская мова|арабскай мове]], а пад імі наўскось размяшчаўся пераклад на [[польская мова|польскую мову]]. Перад і пасля асноўнага тэксту змяшчаліся малітвы і невялікія тэксты пра рэлігійныя рытуалы ў час чытання Карана.

== Ацалелыя тэфсіры ==

На сённяшні дзень зарэгістравана 13 тэфсіраў:
* 2 – у [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі]];
* 1 – у [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі|Гродзенскім дзяржаўным музеі гісторыі рэлігіі]];
* 1 – у [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]];
* 1 – у [[Бібліятэка Віленскага ўніверсітэта|бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта]];
* 2 – у бібліятэцы [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]];
* 1 – у бібліятэцы імя Ф. Скарыны ў Лондане;
* 5 – у прыватных калекцыях.

Старэйшы з ацалелых тэфсіраў напісаны ў канцы XVI ст., ён змяшчае падрадковы пераклад Карана на [[цюркская мова|цюркскую мову]] (прыватны кнігазбор).

== Мінскі тэфсір ==
{{main|Мінскі тафсір}}

У Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі захоўваецца тэфсір, які быў напісаны ў [[Мінск]]у ў 1686 годзе. Ён змяшчае пераклад часткі тэксту Карана ([[сура (Каран)|суры]] 2–18) на цюркскую мову і часткі тэксту (суры 19–114) на польскую мову (самая ранняя копія перакладу Карана на польскую мову).

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=683|артыкул=Тэфсір|аўтар=Цітавец А.}};
* ''[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович, А. К.]]'' Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система / А. К. Антонович. — Вильнюс, 1968;
* Drozd, A., Dziekan, М. М., Мajda, Т. Piśmiennictwo i muhiry Tatarów polsko-litewskich. Warszawa, 2000;
* Drozd, A. Koran staropolski: Rozważania w związku z odkryciem tefsiru mińskiego z 1686 roku // Rocznik Biblioteki Narodowej. Warszawa, 2004. T. 36;
* Suter, P. Alfurkan Tatarski: Der litausich-tatarische Koran-Tefsir. Köln; Weimar; Wien, 2004.

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2025-04-30}}

[[Катэгорыя:Іслам]]
[[Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Кнігі]]</text>
      <sha1>8ws9wg1024l9olknm0vm6rcfaqw4kc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197745</id>
      <parentid>5197739</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T00:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4758" sha1="e2etdtjrmhxvnqryh6wtosmcqqchyl1" xml:space="preserve">{{значэнні|Тэфсір (значэнні)}}
'''Тэфсі́р''' ({{lang-ar|}}'тлумачэнне, каментарый') – у [[беларускія татары|татар ВКЛ]] кнігі, якія змяшчалі тэкст [[Каран]]а з перакладам і некаторымі элементамі каментарыя. Звычайна [[тафсір]]амі называюць багаслоўскія каментары да Карана. [[Мусульмане]] разглядалі пераклад Карана на іншыя мовы як парушэнне асноў [[іслам]]у, таму, відаць, татары ВКЛ і называлі такія пераклады тэфсірамі.

== Апісанне ==
Тэфсіры былі вялікімі кнігамі (400–500 аркушаў) і каштавалі дорага, іх перапісванне займала да паўгода. Кнігі захоўвалі ў вялікай пашане, яны пераходзілі з пакалення ў пакаленне як найкаштоўнейшая рэліквія.

Гарызантальна пісаліся радкі Карана на [[арабская мова|арабскай мове]], а пад імі наўскось размяшчаўся пераклад на [[польская мова|польскую мову]]. Перад і пасля асноўнага тэксту змяшчаліся малітвы і невялікія тэксты пра рэлігійныя рытуалы ў час чытання Карана.

== Ацалелыя тэфсіры ==

На сённяшні дзень зарэгістравана 13 тэфсіраў:
* 2 – у [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі]];
* 1 – у [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі|Гродзенскім дзяржаўным музеі гісторыі рэлігіі]];
* 1 – у [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]];
* 1 – у [[Бібліятэка Віленскага ўніверсітэта|бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта]];
* 2 – у бібліятэцы [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]];
* 1 – у бібліятэцы імя Ф. Скарыны ў Лондане;
* 5 – у прыватных калекцыях.

Старэйшы з ацалелых тэфсіраў напісаны ў канцы XVI ст., ён змяшчае падрадковы пераклад Карана на [[цюркская мова|цюркскую мову]] (прыватны кнігазбор).

== Мінскі тэфсір ==
{{main|Мінскі тафсір}}

У Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі захоўваецца тэфсір, які быў напісаны ў [[Мінск]]у ў 1686 годзе. Ён змяшчае пераклад часткі тэксту Карана ([[сура (Каран)|суры]] 2–18) на цюркскую мову і часткі тэксту (суры 19–114) на польскую мову (самая ранняя копія перакладу Карана на польскую мову).

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=683|артыкул=Тэфсір|аўтар=Цітавец А.}};
* ''[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович, А. К.]]'' Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система / А. К. Антонович. — Вильнюс, 1968;
* Drozd, A., Dziekan, М. М., Мajda, Т. Piśmiennictwo i muhiry Tatarów polsko-litewskich. Warszawa, 2000;
* Drozd, A. Koran staropolski: Rozważania w związku z odkryciem tefsiru mińskiego z 1686 roku // Rocznik Biblioteki Narodowej. Warszawa, 2004. T. 36;
* Suter, P. Alfurkan Tatarski: Der litausich-tatarische Koran-Tefsir. Köln; Weimar; Wien, 2004.

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{ізаляваны артыкул|date=2025-04-30}}

[[Катэгорыя:Іслам]]
[[Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Кнігі]]</text>
      <sha1>e2etdtjrmhxvnqryh6wtosmcqqchyl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інга Ругінене</title>
    <ns>0</ns>
    <id>791701</id>
    <revision>
      <id>5197761</id>
      <parentid>5101809</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T02:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4636" sha1="28a7xfiqqtm9uiv45ymz28dz1lfhl32" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| імя             = Інга Ругінене
| арыгінал імя    = {{lang-lt|Inga Ruginienė}}
| выява           = Inga Ruginiene, Agnieszka Dziemianowicz-Bąk. Informal meeting of Social affairs Ministers (cropped).jpg
| шырыня          = 270px
| апісанне выявы  = 
| пасада          = Прэм’ер-міністр [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]] 
| сцяг            = Flag of Lithuania.svg
| парадак         = 36
| перыядпачатак   = [[26 жніўня]] [[2025]] года
| перыядканец     = 
| папярэднік      = [[Гінтаўтас Палуцкас]]
| пераемнік       = [[Міндаўгас Сінкявічус]]
| прэзідэнт       = [[Гітанас Наўседа]]
| пасада_2        = Дэпутат [[Сейм Літоўскай Рэспублікі|Сейма Літвы]] 
| парадак_2       = 
| сцяг_2          = Flag of Lithuania.svg
| перыядпачатак_2 = [[14 лістапада]] [[2024]]
| перыядканец_2   = 
| папярэднік_2    = 
| пераемнік_2     = 
| прэзідэнт_2     = 
}}
'''Інга Ругінене''' ({{lang-lt|Inga Ruginienė}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Літва|літоўская]] прафсаюзная і дзяржаўная дзяячка, [[палітык]]. [[Прэм’ер-міністр]] [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] (з 26 жніўня 2025).

== Біяграфія ==
Нарадзілася 25 красавіка 1981 года ў Троках&lt;ref&gt;{{cite web|title=Klausimai, kurie rūpi ne vienam: kokia buvo I. Ruginienės mergautinė pavardė, kas jos tėvai, kur ji gyvena?|url=https://www.alfa.lt/aktualijos/lietuva/klausimai-kurie-rupi-ne-vienam-kokia-buvo-i-ruginienes-mergautine-pavarde-kas-jos-tevai-kur-ji-gyvena/360236/|website=alfa.lt|date=2025-08-10|accessdate=2025-08-10|lang=lt}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2024 года абрана ў [[Сейм Літвы]] па партыйным спісе [[Сацыял-дэмакратычная партыя (Літва)|Сацыял-дэмакратычнай партыі Літвы]] (СДПЛ). Член Сейма з лістапада 2024 года. Са снежня 2024 года займала пасаду Міністра сацыяльнай абароны і працы Літвы. 6 жніўня 2025 года прэзідыум СДПЛ прапанаваў кандыдатуру Ругінене на пасаду Прэм’ер-міністра Літвы&lt;ref name=&quot;jak-soc-nom&quot;&gt;{{cite web |last1=Jakučionis|first1=Saulius|title=Socialdemokratai nominuoja Ingą Ruginienę į ministro pirmininko pareigas|url=https://bns.lt/naujiena/socialdemokratai-nominuoja-inga-ruginiene-i-ministro-pirmininko-pareigas-rzzmku5o|work=bns.lt |date=2025-08-06 |language=lt |archive-date= |access-date=2025-08-11}}&lt;/ref&gt;.

26 жніўня 2025 года зацверджана на пасадзе Прэм’ер-міністра Літвы&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Perminas|first1=Paulius|title=Prezidentas paskyrė Ingą Ruginienę premjere (papildytas)|url=https://bns.lt/naujiena/prezidentas-paskyre-inga-ruginiene-premjere-papildytas-me0o25d1 |work=bns.lt |date=2025-08-27 |language=lt |archive-date= |access-date=2025-08-28 |lang=lt}}&lt;/ref&gt;.

Да абрання ў Сейм была старшынёй Канфедэрацыі прафсаюзаў Літвы, віцэ-прэзідэнткай [[Еўрапейская канфедэрацыя прафсаюзаў|Еўрапейскай канфедэрацыі прафсаюзаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etuc.org/en/organisation-and-people|title=Organization and people|publisher=[[Еўрапейская канфедэрацыя прафсаюзаў|ETUC]]|lang=en}}&lt;/ref&gt; і рэгіянальнай віцэ-прэзідэнткай [[Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў|Міжнароднай канфедэрацыі прафсаюзаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://perc.ituc-csi.org/The-4th-PERC-General-Assembly|title=The 4th PERC General Assembly|date=2019-12-17|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

{{перакласці|lt|Inga Ruginienė}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэм’ер-міністры Літвы}}
{{DEFAULTSORT:Ругінене Інга}}
[[Катэгорыя:Члены Сейма Літвы]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Літвы]]</text>
      <sha1>28a7xfiqqtm9uiv45ymz28dz1lfhl32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элісан Бры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>793554</id>
    <revision>
      <id>5197621</id>
      <parentid>5045344</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>The Gamer50489723</username>
        <id>173927</id>
      </contributor>
      <origin>5197621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="gzthcbavqdd0vc6agdixp109auvz18i" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бры}}
{{Асоба
| выява = Alison Brie 2026.jpg
}}
'''Элісан Бры Шэрмерхарн''' ({{lang-en|Alison Brie Schermerhorn}}, нар. {{ДН|29|12|1982}}, Галівуд, Лос-Анджэлес, штат Каліфорнія, ЗША), прафесійна вядомая як '''Элісан Бры''' (англ.: Alison Brie) — амерыканская актрыса. Двухразовая намінантка на прэмію «[[Залаты глобус]]» за ролю ў серыяле «Бляск» (2018, 2019). Бры праславілася дзякуючы ролям Эні Эдысан у камедыйным тэлесерыяле канала NBC «Супольнасць» і Трудзі Кэмпбэл у «Вар’ятах» — драме кабельнага канала AMC.
{{зноскі}}
{{DEFAULTSORT:Бры}}
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>gzthcbavqdd0vc6agdixp109auvz18i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197727</id>
      <parentid>5197621</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T22:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>The Gamer50489723</username>
        <id>173927</id>
      </contributor>
      <origin>5197727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="7yo9mgdki19ihfk4d9ru4bmxyz6j7on" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бры}}
{{Асоба
| выява = Alison Brie September 2026.jpg
}}
'''Элісан Бры Шэрмерхарн''' ({{lang-en|Alison Brie Schermerhorn}}, нар. {{ДН|29|12|1982}}, Галівуд, Лос-Анджэлес, штат Каліфорнія, ЗША), прафесійна вядомая як '''Элісан Бры''' (англ.: Alison Brie) — амерыканская актрыса. Двухразовая намінантка на прэмію «[[Залаты глобус]]» за ролю ў серыяле «Бляск» (2018, 2019). Бры праславілася дзякуючы ролям Эні Эдысан у камедыйным тэлесерыяле канала NBC «Супольнасць» і Трудзі Кэмпбэл у «Вар’ятах» — драме кабельнага канала AMC.
{{зноскі}}
{{DEFAULTSORT:Бры}}
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>7yo9mgdki19ihfk4d9ru4bmxyz6j7on</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197802</id>
      <parentid>5197727</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/The Gamer50489723|The Gamer50489723]]) і адноўлена версія 5045344, зробленая Rymchonak: файла проста няма</comment>
      <origin>5197802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="895" sha1="td4au65igyj5zxkirsf8mmqknx59xtm" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бры}}
{{Асоба}}
'''Элісан Бры Шэрмерхарн''' ({{lang-en|Alison Brie Schermerhorn}}, нар. {{ДН|29|12|1982}}, Галівуд, Лос-Анджэлес, штат Каліфорнія, ЗША), прафесійна вядомая як '''Элісан Бры''' (англ.: Alison Brie) — амерыканская актрыса. Двухразовая намінантка на прэмію «[[Залаты глобус]]» за ролю ў серыяле «Бляск» (2018, 2019). Бры праславілася дзякуючы ролям Эні Эдысан у камедыйным тэлесерыяле канала NBC «Супольнасць» і Трудзі Кэмпбэл у «Вар’ятах» — драме кабельнага канала AMC.
{{зноскі}}
{{DEFAULTSORT:Бры}}
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>td4au65igyj5zxkirsf8mmqknx59xtm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197803</id>
      <parentid>5197802</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T07:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне, шаблоны</comment>
      <origin>5197803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="37a9pjyf6ddlttixphtp1qh96ebg3p8" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бры}}
{{Асоба}}

'''Элісан Бры Шэрмерхарн''' ({{lang-en|Alison Brie Schermerhorn}}), прафесійна вядомая як '''Элісан Бры''' ({{lang-en|Alison Brie}}; {{ВДП}}) — амерыканская актрыса.

Двухразовая намінантка на прэмію «[[Залаты глобус]]» за ролю ў серыяле «Бляск» (2018, 2019). Праславілася ролямі Эні Эдысан у камедыйным тэлесерыяле канала NBC «Супольнасць» і Трудзі Кэмпбэл у «Вар’ятах» — драме кабельнага канала AMC.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Бры Элісан}}
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>37a9pjyf6ddlttixphtp1qh96ebg3p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баі за Габаль-эль-Увейнат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>794805</id>
    <revision>
      <id>5197547</id>
      <parentid>5108784</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10933" sha1="kz5ze0oa586ls4t79w9z2bzkym2wstm" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Баі за Габаль-эль-Увейнат
 |частка          = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]]
 |выява           = 
 |памер           = 
 |загаловак       = 
 |дата            =6—16 чэрвеня 2025
 |месца           =  горы {{нп3|Габаль-эль-Увейнат||ar|جبل العوينات}}, [[Судан]]
 |прычына         = 
 |вынік     = перамога САП
 |статус           = 
 |змены           = 
 |праціўнік1      =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]&lt;br&gt;[[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]] 
 |праціўнік2      = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]&lt;br&gt;[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Лівійская нацыянальная армія]]
}}
{{Суданскі канфлікт (2023)}}
'''Баі за Габаль-эль-Увейнат''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за горы {{нп3|Габаль-эль-Увейнат||ar|جبل العوينات}} і прылеглую тэрыторыю ўздоўж мяжы [[Лівія|Лівіі]] і [[Судан]]а. На баку сіл апошняга прымала ўдзел [[Лівійская нацыянальная армія]] (ЛНА)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army accuses Libya's Khalifa Haftar of joint border attack with RSF paramilitaries|url=https://www.newarab.com/news/sudan-army-accuses-libyas-haftar-border-attack-rsf|date=10 June 2025|access-date=17 October 2025|publisher=The New Arab|archive-date=8 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108102640/https://www.newarab.com/news/sudan-army-accuses-libyas-haftar-border-attack-rsf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudanese army accuses Libya's Haftar of joint border attack with RSF|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/10/sudanese-army-accuses-libyas-haftar-of-joint-border-attack-with-rsf|date=10 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fuel&quot;&gt;{{cite web|title=How Sudan and Libya's triangle border region became a hotbed of crime and war|url=https://www.middleeasteye.net/news/how-sudan-and-libyas-triangle-border-region-became-hotbed-crime-and-war|date=15 August 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Middle East Eye}}&lt;/ref&gt;.

== Сітуацыя==
З пачаткам [[Канфлікт у Судане (2023)|суданскага канфлікт ў 2023 годзе]] мяжа з Лівіяй набыла стратэгічнае значэнне, паколькі яна стала асноўным шляхам забеспячэння для мяцежных [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]] (САП) ад замежных саюзнікаў&lt;ref name=&quot;Fuel&quot; /&gt;. Аднак яшчэ да вайны край карыстаўся папулярнасцю ў радыкалаў і гандляроў зброяй і людзьмі як зручны калідор для праходу дзяржаўнай граніцы&lt;ref name=&quot;Dongola&quot;&gt;{{cite web|title=Sudan's Northern state vows to confront incursion by Haftar's Libyan forces|url=https://sudantribune.com/article/301831|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;. Апроч таго, у гэтым рэгіёне таксама знаходзіцца другі па велічыні залаты запас у [[Афрыка|Афрыцы]]&lt;ref name=&quot;Gold&quot;&gt;{{cite web|title=Gold miners accuse Egyptian army of attacking them on Sudanese territory|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/gold-miners-accuse-egyptian-army-of-attacking-them-on-sudanese-territory|date=8 November 2024|access-date=17 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;.

== Ход падзей==
6 чэрвеня праўрадавыя [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]] (АСАД) сутыкнуліся з лівійскім батальёнам «Субул ас-Салам» у раёне гары Аркену, сілы якога прасунуліся на 3 кіламетры ўглыб Судана. Прабурханаўскія крыніцы паведамілі, што двое лівійскіх байцоў былі забітыя і яшчэ двое ўзятыя ў палон. Пазней адбыліся новыя сутыкненні, што прывяло да страт сярод апалчэнцаў АСАД.&lt;ref name=&quot;Response&quot;&gt;{{cite web|title=Sudan accuses Libyan force of border attack, blames UAE for 'aggression'|url=https://sudantribune.com/article/301781|date=10 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Па словах камандзіра батальёна «Субул ас-Салам», трое іх байцоў былі захопленыя ў палон, двое суданскіх салдат былі забітыя і як мінімум адзін узяты ў палон.&lt;ref name=&quot;Retreat&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Capture&quot;&gt;{{cite web|title=Clashes on Libya-Sudan border spark fears of wider regional instability|url=https://thearabweekly.com/clashes-libya-sudan-border-spark-fears-wider-regional-instability?__cf_chl_rt_tk=_yKQUztWZWpYBY.0Bf7nQmhm3GJV2Hj1NcUj_59SEgg-1760980072-1.0.1.1-nV4QfgjkM70tZtsC39b6agPnnVrbQbUrPKil8va1jz8|date=8 June 2025|access-date=21 October 2025|publisher=The Arab Weekly}}&lt;/ref&gt;

Па версіі лівійскага боку, сутыкненні былі выкліканыя нападам суданцаў на лівійскі патруль&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudanese army retreats from Libyan border after alleging Haftar attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-retreats-libyan-border-after-alleging-haftar-attack-2025-06-11/|date=11 June 2025|access-date=21 October 2025|publisher=Reuters}}&lt;/ref&gt;.

11 чэрвеня [[Узброеныя сілы Судана]] (УСС) пачалі перакідку войск у край, назваўшы гэта абарончай мерай на выпадак новых магчымых сутыкненняў.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army pulls back from border zone, cites threat from Libya|url=https://sudantribune.com/article/301803|date=11 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; САП заявілі, што ўзялі пад кантроль горы&lt;ref name=&quot;Retreat&quot; /&gt;. 

16 чэрвеня прыхільнікі Дагала захапілі мясцовую ваенную базу і аазіс Караб-эль-Тум, узяўшы пад поўны кантроль прыгранічны рэгіён.&lt;ref&gt;{{cite web|title='RSF seizes new strategic area near Sudan–Libya–Egypt border'|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-seizes-new-strategic-area-near-sudan-libya-egypt-border|date=17 June 2025|access-date=18 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan's RSF says it seized key northern area near Libyan border|url=https://sudantribune.com/article/301967|date=16 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Праўрадавыя сілы адступілі на сваю базу ў Эль-Атруне.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan's RSF tighten grip on army supply lines, shifting military balance|url=https://thearabweekly.com/sudans-rsf-tighten-grip-army-supply-lines-shifting-military-balance|date=23 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=The Arab Weekly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Strikes&quot;&gt;{{cite web|title=Sudan Nashra: PM Kamel Idris yet to form govt, pledges nonpartisan cabinet ; RSF launches major assault on Babanusa, West Kordofan ; RSF expands near border triangle ; Military airstrikes on Nyala continue|url=https://www.madamasr.com/en/2025/06/20/news/u/sudan-nashra-pm-kamel-idris-yet-to-form-govt-pledges-nonpartisan-cabinet-rsf-launches-major-assault-on-babanusa-west-kordofan-rsf-expands-near-border-triangle-military-airstrikes-on-nyala-con/|date=20 June 2025|access-date=23 October 2025|publisher=Mada Masr}}&lt;/ref&gt; Тым часам лівійцы і САП накіраваліся да рынку Аль-Катма, здзейсніўшы этнічныя чысткі і разрабаваўшы яго&lt;ref&gt;{{cite web|title=UAE and Haftar behind RSF capture of Sudan's triangle border region|url=https://www.middleeasteye.net/news/uae-and-haftar-behind-rsf-capture-sudans-triangle-border-region|date=12 August 2025|access-date=22 October 2025|publisher=Middle East Eye}}&lt;/ref&gt;.

== Наступствы==
Каля 4000 чалавек былі перамешчаныя ў выніку баявых дзеянняў, некаторыя ўцекачы знайшлі прытулак у [[Егіпет|Егіпце]], а затым былі вымушаныя перабрацца ў Лівію.&lt;ref name=&quot;ADF&quot;&gt;{{cite web|title=Tri-border Fighting Raises Specter of Sudanese Conflict Spreading|url=https://adf-magazine.com/2025/07/tri-border-fighting-raises-specter-of-sudanese-conflict-spreading/|date=8 July 2025|access-date=18 October 2025|publisher=Africa Defense Forum}}&lt;/ref&gt; Сярод мірных жыхароў Паўночнага штата панавала паніка, паколькі яны асцерагаліся хуткага наступлення САП&lt;ref&gt;{{cite web|title=Northern Sudan council urges displaced villagers to return home near tense border|url=https://sudantribune.com/article/302134|date=22 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.

Камандуючы ЛНА [[Халіфа Хафтар]] афіцыйна адмаўляў удзел у баях на тэрыторыі Судана&lt;ref name=&quot;Retreat&quot;&gt;{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Габаль-эль-Увейнат]]
{{Вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>kz5ze0oa586ls4t79w9z2bzkym2wstm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя пісьма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797287</id>
    <revision>
      <id>5197617</id>
      <parentid>5074331</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Гісторыя пісьменства]] у [[Гісторыя пісьма]]: Больш сістэмная назва.</comment>
      <origin>5074331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2371" sha1="a3l1tbpn5oi1682rcl3vesyc1qqdcgs" xml:space="preserve">'''Гісторыя пісьменства''' прасочвае развіццё сістэм пісьма. Традыцыйна ўзнікненне [[пісьменства]] звязвалася з дзейнасцю [[Бог|багоў]] і культурных герояў (Цан Цзэ), аднак у адпаведных [[міфалогія]]х пісьменства часта выступае як адна з функцый больш шырокага спектру (красамоўства, памяць, логіка, празорлівасць у судаводстве, стварэнне календара: [[Тот|Той]], [[Набу]]). Дамінаванне вуснай традыцыі, якая папярэднічала ўзнікненню пісьменства, адбілася на адсутнасці падобнага персанажа ў [[Старажытнагрэчаская міфалогія|грэцкай міфалогіі]]: наадварот, у вобразе [[Гамер]]а, легендарнага стваральніка грэчаскага [[эпас]]у, падкрэсліваецца слепата.

Асноўную цяжкасць у стварэнні храналогіі ўяўляе суіснаванне розных датыровак (храналогій) адных і тых жа падзей, асабліва — для ранніх этапаў гісторыі. Так, доўгая храналогія адносіць першую дынастыю Егіпта да 5800-х гг. да нашай эры, а кароткая — да 3200-х гг. Прычым, асобныя аўтары яшчэ дадаюць разнабою (гл., напрыклад, даціроўку [[Палетка Нармера|Палеткі Нармера]]). Асабліва праблемна супаставіць раннія даты розных цывілізацый. Так, прыярытэт у стварэнні пісьменства [[Шумеры|шумераў]] ці егіпцян вызначаецца тым, для каго будзе выкарыстоўвацца даўжэйшая храналогія.

{{ізаляваны артыкул|date=2025-12-31}}

[[Катэгорыя:Гісторыя пісьма]]
[[Катэгорыя:Гісторыя навукі]]</text>
      <sha1>a3l1tbpn5oi1682rcl3vesyc1qqdcgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197625</id>
      <parentid>5197617</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул.</comment>
      <origin>5197625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60420" sha1="r1qp84s0lz31rkp75rq60idkip9z9m1" xml:space="preserve">{{Мовазнаўства}}

[[Файл:Proto cuneiform tablet OIM A12259.jpg|міні|Протаклінапісная таблічка канца IV тысячагоддзя да н. э.]]

'''Гісто́рыя пісьма́''' – гісторыя ўзнікнення і развіцця [[сістэма пісьма|сістэм пісьма]], спосабаў графічнай фіксацыі [[мова|мовы]], а таксама звязаных з імі матэрыялаў, тэхналогій і форм захавання пісьмовага тэксту. Пісьмо дазваляе замацоўваць моўныя паведамленні па-за непасрэднай сітуацыяй маўлення і перадаваць іх у прасторы і часе&lt;ref name=&quot;Coulmas&quot;&gt;Coulmas F. ''Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis''. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – ISBN 978-0-521-78737-6.&lt;/ref&gt;. У беларускай лексікаграфічнай традыцыі ''пісьмо'' ў адпаведным значэнні вызначаецца як сістэма графічных знакаў для перадачы і занатавання маўлення&lt;ref name=&quot;ТСБЛМ&quot;&gt;[https://verbum.by/tsblm/pismo Пісьмо] // ''Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы''. – Мінск, 2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ТСБМ&quot;&gt;[https://verbum.by/tsbm/pismo Пісьмо] // ''Тлумачальны слоўнік беларускай мовы''. – Т. 4. – Мінск, 1980.&lt;/ref&gt;.

У сучаснай навуцы пісьмом звычайна называюць сістэму ўмоўных знакаў, якая дазваляе сістэматычна прадстаўляць адзінкі пэўнай мовы і аднаўляць моўнае паведамленне. Гэтым пісьмо адрозніваецца ад [[протапісьмо|протапісьма]], [[піктаграма|піктаграфічных]], мнеманічных і іншых знакавых сістэм, якія могуць перадаваць інфармацыю, але не дазваляюць поўнасцю зафіксаваць адвольнае выказванне з яго лексікай і граматыкай&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot;&gt;''The World's Writing Systems'' / eds. P. T. Daniels, W. Bright. – New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. – ISBN 0-19-507993-0.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Houston&quot;&gt;''The First Writing: Script Invention as History and Process'' / ed. S. D. Houston. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – ISBN 978-0-521-83861-0.&lt;/ref&gt;.

Паводле сучасных даследаванняў, пісьмо ўзнікла незалежна прынамсі ў чатырох рэгіёнах: у [[Месапатамія|Месапатаміі]] і [[Старажытны Егіпет|Егіпце]] ў канцы IV тысячагоддзя да н. э., у [[Кітай|Кітаі]] не пазней за II тысячагоддзе да н. э. і ў [[Месаамерыка|Месаамерыцы]] ў I тысячагоддзі да н. э.&lt;ref name=&quot;Regulski&quot;&gt;Regulski I. [https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61 The Origins and Early Development of Writing in Egypt] // ''The Oxford Handbook of Topics in Archaeology''. – Oxford University Press, 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;. Большасць іншых гістарычных сістэм пісьма ўзнікла ў выніку развіцця, запазычання або свядомага прыстасавання ўжо існых графічных традыцый.

== Паняцце пісьма і праблема яго пачатку ==

Вызначэнне моманту, калі пэўная знакавая сістэма становіцца пісьмом, застаецца адной з асноўных метадалагічных праблем гісторыі пісьма. Малюнкі, знакі ўласнасці, лічыльныя пазнакі, вузлы, пячаткі і мнеманічныя сімвалы могуць захоўваць складаную інфармацыю, аднак самі па сабе не абавязкова фіксуюць моўную форму паведамлення&lt;ref name=&quot;Coulmas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;.

Адным з важнейшых крытэрыяў лічыцца наяўнасць устойлівай сувязі паміж графічнымі знакамі і адзінкамі мовы – словамі, [[марфема]]мі, [[склад (мовазнаўства)|складамі]] або гукамі. Важную ролю ў раннім развіцці пісьма адыграў [[рэбусны прынцып]], калі знак пачынаў ужывацца не толькі для абазначэння прадмета або паняцця, але і паводле гучання адпаведнага слова&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Woods&quot;&gt;Woods C. Visible Language: The Earliest Writing Systems // ''Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond'' / ed. C. Woods. – Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago, 2010. – P. 15–25.&lt;/ref&gt;.

Археалагічныя даты ранняга пісьма маюць розную ступень дакладнасці. Яны залежаць ад стратыграфіі, радыевугляроднага датавання, кантэксту знаходкі і таго, ці лічыцца пэўны набор знакаў ужо пісьмом або яшчэ сістэмай натацыі&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;. Таму даты ўзнікнення ранніх сістэм звычайна падаюцца прыблізна, а асобныя знаходкі могуць змяняць прынятыя храналагічныя межы.

== Уяўленні пра паходжанне пісьма ў міфалогіі ==

Да ўзнікнення навуковага вывучэння ранніх пісьмовых помнікаў паходжанне пісьма часта тлумачылася дзейнасцю багоў, культурных герояў або легендарных мудрацоў. Такія паданні вядомыя ў розных цывілізацыях, але не з'яўляюцца гістарычнымі сведчаннямі пра фактычнае стварэнне адпаведных сістэм.

У Старажытным Егіпце пісьмо і дзейнасць пісцоў былі звязаны з богам [[Тот]]ам, якому прыпісвалі таксама мудрасць, веды, лік і ўпарадкаванне часу. У Месапатаміі апекуном пісьма і пісцоў у I тысячагоддзі да н. э. быў [[Набу]], які ў рэлігійнай традыцыі выступаў боскім пісцом&lt;ref name=&quot;Nabu&quot;&gt;Tudeau J. [http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/nabu/ Nabu (god)] // ''Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses''. – Oracc; University of Pennsylvania.&lt;/ref&gt;.

У кітайскай традыцыі стварэнне іерогліфаў прыпісвалася легендарнаму [[Цан Цзэ]], пісцу [[Жоўты імператар|Жоўтага імператара]], які нібыта выпрацаваў знакі, назіраючы за слядамі жывёл і іншымі формамі прыроды&lt;ref&gt;Boltz W. G. ''The Origin and Early Development of the Chinese Writing System''. – New Haven: American Oriental Society, 1994. – ISBN 0-940490-18-8.&lt;/ref&gt;. У грэчаскай традыцыі ўвядзенне алфавіта звязвалася, у прыватнасці, з міфічным фінікійцам [[Кадм]]ам; гэта паданне адлюстроўвае рэальную гістарычную сувязь грэчаскага алфавіта з фінікійскім, але не з'яўляецца літаральным апісаннем яго стварэння&lt;ref name=&quot;GreekAlphabet&quot;&gt;Parker R., Steele P. M. (eds.). ''The Early Greek Alphabets: Origin, Diffusion, Uses''. – Oxford: Oxford University Press, 2021. – ISBN 978-0-19-885994-9.&lt;/ref&gt;.

== Перадумовы і протапісьмо ==

{{Асноўны артыкул|Протапісьмо}}

Знакавыя сістэмы значна старэйшыя за пісьмо ў строгім значэнні. У эпоху [[палеаліт]]у і [[неаліт]]у людзі выкарыстоўвалі насечкі, геаметрычныя знакі, малюнкі і іншыя формы візуальнага прадстаўлення інфармацыі, аднак немагчыма аўтаматычна лічыць іх запісам мовы&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;.

Да найбольш вядомых ранніх комплексаў знакаў адносяцца сімвалы з неалітычнага паселішча [[Цзяху]] ў Кітаі VII тысячагоддзя да н. э. і знакі [[культура Вінча|культуры Вінча]] VI–V тысячагоддзяў да н. э. Паміж імі і пазнейшымі мясцовымі сістэмамі сапраўднага пісьма не даказана бесперапыннай графічнай і моўнай пераемнасці, таму ў навуковай літаратуры іх звычайна разглядаюць як протапісьмо або асобныя сістэмы сімвалічнай камунікацыі&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

У Пярэдняй Азіі важную ролю ў гаспадарчым уліку адыгрывалі невялікія гліняныя жэтоны рознай формы, вядомыя з неаліту. [[Дэніз Шмандт-Бесера]] распрацавала ўплывовую гіпотэзу пра эвалюцыйную сувязь паміж такімі жэтонамі, глінянымі абалонкамі-буламі, лічбавымі пазнакамі на таблічках і раннім месапатамскім пісьмом&lt;ref name=&quot;Schmandt&quot;&gt;Schmandt-Besserat D. [https://sites.utexas.edu/dsb/tokens/the-evolution-of-writing/ The Evolution of Writing] // ''International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences''. – 2nd ed. – Elsevier, 2015.&lt;/ref&gt;. Дэталі гэтай мадэлі дыскутуюцца, але сувязь ранніх месапатамскіх запісаў з адміністрацыйным улікам добра засведчана археалагічна&lt;ref name=&quot;Woods&quot; /&gt;.

[[Файл:Numerical and proto cuneiforms tablets - Oriental Institute.jpg|міні|цэнтр|650пкс|Развіццё адміністрацыйных запісаў у Месапатаміі: лічбавая, лічбава-ідэаграфічная і протаклінапісная таблічкі]]

Вузельчыкавыя, прадметныя і іншыя нелітарныя сродкі запамінання існавалі і ў значна пазнейшы час. Напрыклад, [[кіпу]] ў [[Інкі|інкаў]] дазваляла захоўваць складаную колькасную і адміністрацыйную інфармацыю; пытанне, ці магла частка кіпу кадзіраваць моўныя паведамленні ў больш поўным сэнсе, застаецца прадметам даследаванняў&lt;ref&gt;Urton G. ''Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records''. – Austin: University of Texas Press, 2003.&lt;/ref&gt;. Беларуская энцыклапедычная традыцыя таксама характарызуе кіпу як вузельчыкавую сістэму перадачы звестак&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%9D%D0%9A%D0%86 Інкі] // ''Беларуская энцыклапедыя''.&lt;/ref&gt;.

== Незалежнае ўзнікненне пісьма ==

=== Месапатамія ===

{{Асноўны артыкул|Клінапіс}}

Найбольш падрабязна раннія этапы пераходу ад натацыі да пісьма прасочваюцца ў паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]]. Каля 3400–3200 гадоў да н. э. ва [[Урук]]у з'явіліся гліняныя таблічкі са складанымі лічбавымі і піктаграфічнымі запісамі, якія называюць [[протаклінапіс]]ам&lt;ref name=&quot;Woods&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MetCuneiform&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/321991 Cuneiform tablet: Utukku lemnutu, tablet 12] // The Metropolitan Museum of Art.&lt;/ref&gt;.

Першыя таблічкі былі пераважна адміністрацыйнымі: на іх улічвалі збожжа, жывёлу, працоўную сілу, прадукты і іншыя гаспадарчыя адзінкі. Паступова знакі пачалі выкарыстоўвацца паводле рэбуснага і фанетычнага прынцыпаў, што дазволіла перадаваць уласныя імёны, граматычныя элементы і ўсё больш складаныя моўныя паведамленні&lt;ref name=&quot;Woods&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Schmandt&quot; /&gt;.

[[Файл:Cuneiform tablet- administrative account of barley distribution with cylinder seal impression of a male figure, hunting dogs, and boars MET DT847.jpg|міні|Адміністрацыйная протаклінапісная таблічка з Урука, каля 3100–2900 гадоў да н. э.]]

У III тысячагоддзі да н. э. першапачаткова маляваныя знакі ператварыліся ў сістэму клінападобных адбіткаў, якія наносілі трысняговым стылусам на мяккую гліну. Беларуская энцыклапедыя адносіць узнікненне клінапісу да IV тысячагоддзя да н. э. ў Шумеры і адзначае яго пераход ад ідэаграфічна-рэбуснай да славесна-складовай сістэмы&lt;ref name=&quot;БелЭнКлінапіс&quot;&gt;[https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%9B%D0%86%D0%9D%D0%90%D0%9F%D0%86%D0%A1 Клінапіс] // ''Беларуская энцыклапедыя''.&lt;/ref&gt;.

Клінапіс быў пазней прыстасаваны з [[шумерская мова|шумерскай]] да [[Акадская мова|акадскай]], [[хецкая мова|хецкай]], хурыцкай, эламскай, урарцкай і іншых моў&lt;ref name=&quot;БелЭнКлінапіс&quot; /&gt;. Такім чынам, графічная тэхніка, якая ўзнікла ў адным моўным асяроддзі, стала надмоўнай пісьмовай традыцыяй і выкарыстоўвалася на вялікай частцы Пярэдняй Азіі больш за тры тысячагоддзі.

=== Старажытны Егіпет ===

{{Асноўны артыкул|Егіпецкія іерогліфы}}

Пісьмо ў Егіпце ўзнікла амаль адначасова з раннім месапатамскім пісьмом. Найранейшыя надзейныя сведчанні фанетычнага егіпецкага пісьма датуюцца прыблізна 3250 годам да н. э.; асабліва важнымі сталі знаходкі касцяных і слановакасцяных этыкетак у магіле U-j у [[Абідас (Егіпет)|Абідасе]]&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

Раней егіпецкую сістэму часам выводзілі непасрэдна з месапатамскай. Сучаснае вывучэнне найранейшых матэрыялаў паказала істотныя структурныя і графічныя адрозненні, таму егіпецкае пісьмо пераважна разглядаюць як незалежнае вынаходства; магчымасць таго, што сама ідэя пісьма магла распаўсюдзіцца з Пярэдняй Азіі, цалкам не выключаецца&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

[[Файл:Narmer Palette.jpg|міні|[[Палетка Нармера]], каля канца IV тысячагоддзя да н. э.; выяўленчыя і пісьмовыя элементы ўжо функцыянуюць разам]]

Ранняе егіпецкае пісьмо выкарыстоўвала [[лагаграма|лагаграмы]], фанетычныя знакі і [[дэтэрмінатыў]]ы. Яно развілося ў сістэму [[Егіпецкія іерогліфы|іерогліфічнага пісьма]], побач з якой для хуткага рукапіснага запісу сфарміравалася [[іератычнае пісьмо]], а ў I тысячагоддзі да н. э. – [[дэматычнае пісьмо]]&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

Найранейшыя егіпецкія надпісы былі кароткімі і часта звязанымі з адміністрацыяй, уласнымі імёнамі, таварамі і царскай уладай. На працягу наступных некалькіх стагоддзяў сістэма стала здольнай перадаваць разгорнутае маўленне; найранейшы вядомы поўны сказ на егіпецкай мове датуецца прыкладна 2690 годам да н. э.&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

=== Кітай ===

{{Асноўны артыкул|Кітайскае пісьмо}}

[[Файл:Shang Inscribed Ox Bone (9830543424).jpg|міні|Варажбітная костка з надпісам эпохі [[Дынастыя Шан|Шан]], каля 1200 года да н. э.]]

Найранейшы вялікі корпус несумненна моўнага кітайскага пісьма складаюць [[варажбітныя косці]] позняй эпохі [[Дынастыя Шан|Шан]], перадусім матэрыялы з [[Аньян]]а XIII–XI стагоддзяў да н. э. Надпісы на лапатках жывёл і панцырах чарапах фіксавалі пытанні да продкаў і багоў, вынікі варажбы, даты, імёны і падзеі&lt;ref name=&quot;Boltz&quot;&gt;Boltz W. G. ''The Origin and Early Development of the Chinese Writing System''. – New Haven: American Oriental Society, 1994.&lt;/ref&gt;.

Ужо ў гэтых тэкстах кітайская сістэма мае развітую структуру і выкарыстоўвае як семантычныя, так і фанетычныя прынцыпы. Гэта сведчыць, што яе папярэдняя гісторыя была даўжэйшая за захаваны корпус, аднак сувязь значна старэйшых неалітычных знакаў з пісьмом эпохі Шан не даказана&lt;ref name=&quot;Boltz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;.

Кітайскае пісьмо развівалася бесперапынна на працягу больш як трох тысячагоддзяў. Формы знакаў прайшлі праз пісьмо на бронзе, [[вялікае пячаткавае пісьмо|пячаткавыя]] і канцылярскія формы да традыцыйных і сучасных кітайскіх іерогліфаў&lt;ref name=&quot;Boltz&quot; /&gt;.

Кітайская пісьмовая традыцыя істотна паўплывала на суседнія культуры. Кітайскія знакі былі прыняты ў Карэі, Японіі і В'етнаме; у Японіі на іх аснове развіліся складовыя сістэмы [[хірагана]] і [[катакана]], а ў Карэі ў XV стагоддзі быў свядома створаны асобны алфавіт [[хангыль]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

=== Месаамерыка ===

{{Асноўны артыкул|Месаамерыканскія сістэмы пісьма}}

Пісьмо ў дакалумбавай Амерыцы развілася незалежна ад сістэм Старога Свету. Раннія графічныя сістэмы вядомыя ў розных культурах [[Месаамерыка|Месаамерыкі]], а да I тысячагоддзя да н. э. тут ужо існавалі сістэмы, якія даследчыкі разглядаюць як пісьмо&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;.

[[Файл:Bloque de Cascajal, Cultura olmeca.jpg|міні|Так званы Каскахальскі блок з 62 знакамі, верагодна 1000–800 гады да н. э.]]

Адной з найбольш дыскусійных ранніх знаходак з'яўляецца [[Каскахальскі блок]] з Веракруса, які змяшчае 62 высечаныя знакі і датуецца прыблізна 1000–800 гадамі да н. э. Ён звязваецца з [[альмекі|альмекскай]] культурай і можа быць найранейшым вядомым пісьмовым тэкстам Амерыкі, хоць знаходка паходзіць не з сістэматычных раскопак і інтэрпрэтацыя знакаў застаецца дыскусійнай&lt;ref name=&quot;Cascajal&quot;&gt;Rodríguez Martínez M. del C. et al. Digital Imaging and Archaeometric Analysis of the Cascajal Block: Establishing Context and Authenticity for the Earliest Known Olmec Text // ''Ancient Mesoamerica''. – 2020. – Vol. 31, № 2. – P. 189–209. – DOI: 10.1017/S0956536119000257.&lt;/ref&gt;.

У пазнейшы перыяд развіваліся сапатэцкае, ісмійскае і іншыя пісьмы. Найлепш вывучана [[пісьмо мая]], якое спалучала лагаграмы са складовымі знакамі і было здольнае перадаваць мову з вялікай дакладнасцю&lt;ref&gt;Coe M. D., Van Stone M. ''Reading the Maya Glyphs''. – 2nd ed. – London: Thames &amp; Hudson, 2005.&lt;/ref&gt;. Надпісы, якія ўпэўнена адносяць да ранняга пісьма мая, вядомыя з апошніх стагоддзяў да н. э., а класічная традыцыя дасягнула росквіту ў I тысячагоддзі н. э.

== Іншыя старажытныя сістэмы і спрэчныя выпадкі ==

=== Элам ===

У паўднёва-заходнім Іране каля 3100–2900 гадоў да н. э. выкарыстоўвалася [[протаэламскае пісьмо]]. Яно часткова звязана з агульным адміністрацыйным асяроддзем позняга Урука, але застаецца нерасшыфраваным і істотна адрозніваецца ад месапатамскага клінапісу&lt;ref&gt;Dahl J. L. The Proto-Elamite Writing System // ''The Oxford Handbook of Ancient Iran'' / ed. D. T. Potts. – Oxford University Press, 2013.&lt;/ref&gt;.

Пазней у Эламе выкарыстоўвалася так званае [[лінейнае эламскае пісьмо]], якое таксама доўга заставалася нерасшыфраваным; прапанаваныя ў XXI стагоддзі дэшыфроўкі не атрымалі аднолькавага прызнання ўсіх спецыялістаў. Таму дакладная сувязь розных эламскіх сістэм паміж сабой застаецца прадметам даследаванняў.

=== Цывілізацыя Інда ===

[[Індскае пісьмо]] вядома паводле некалькіх тысяч кароткіх надпісаў на пячатках, таблічках, кераміцы і іншых прадметах [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыі]], пераважна каля 2600–1900 гадоў да н. э.&lt;ref&gt;Parpola A. ''Deciphering the Indus Script''. – Cambridge: Cambridge University Press, 1994. – ISBN 0-521-43079-8.&lt;/ref&gt;. Ні мова надпісаў, ні значэнні знакаў не вызначаны з агульнапрызнанай надзейнасцю.

Большасць даследчыкаў традыцыйна разглядае знакі Інда як нерасшыфраваную сістэму пісьма, аднак існуе і меркаванне, што яны маглі ўтвараць немоўную сімвалічную сістэму. Асноўнымі перашкодамі для дэшыфроўкі з'яўляюцца надзвычайная кароткасць тэкстаў, адсутнасць двухмоўных надпісаў і невядомая мова&lt;ref&gt;Farmer S., Sproat R., Witzel M. The Collapse of the Indus-Script Thesis: The Myth of a Literate Harappan Civilization // ''Electronic Journal of Vedic Studies''. – 2004. – Vol. 11, № 2. – P. 19–57.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Parpola A. Is the Indus Script Indeed not a Writing System? // ''Airāvati: Felicitation Volume in Honour of Iravatham Mahadevan''. – Chennai, 2008. – P. 111–131.&lt;/ref&gt;.

=== Эгейскі рэгіён ===

У бронзавым веку на [[Крыт|Крыце]] і ў іншых частках Эгейскага свету існавалі некалькі асобных сістэм: [[крыцкія іерогліфы]], [[лінейнае пісьмо А]] і [[лінейнае пісьмо Б]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;. Лінейнае пісьмо Б было расшыфравана ў XX стагоддзі і аказалася складовай сістэмай для запісу ранняй формы грэчаскай мовы; лінейнае пісьмо А дагэтуль не мае агульнапрынятай дэшыфроўкі.

Гэтыя сістэмы зніклі ў канцы бронзавага веку і не з'яўляюцца непасрэднымі продкамі пазнейшага грэчаскага алфавіта. Пасля некалькіх стагоддзяў без засведчанага пісьма грэкі прынялі новую сістэму ўжо з фінікійскай традыцыі&lt;ref name=&quot;GreekAlphabet&quot; /&gt;.

== Узнікненне алфавітнага пісьма ==

{{Асноўны артыкул|Гісторыя алфавіта}}

Адной з найбольш істотных змен у гісторыі пісьма стала выпрацоўка сістэм з невялікім наборам знакаў, звязаных пераважна з асобнымі гукамі мовы. Найранейшыя вядомыя заходнесеміцкія алфавітныя надпісы ўзніклі ў II тысячагоддзі да н. э. ў асяроддзі кантакту семітамоўнага насельніцтва з егіпецкай пісьмовай культурай&lt;ref&gt;Hamilton G. J. ''The Origins of the West Semitic Alphabet in Egyptian Scripts''. – Washington, D.C.: Catholic Biblical Association of America, 2006.&lt;/ref&gt;.

Так званае [[протасінайскае пісьмо]] выкарыстоўвала абмежаваны набор знакаў, формы якіх часткова былі натхнёны егіпецкімі іерогліфамі, але атрымалі заходнесеміцкія назвы і гукавыя значэнні паводле [[акрафанічны прынцып|акрафанічнага прынцыпу]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;. Гэта былі пераважна кансанантныя сістэмы, якія ў сучаснай тыпалогіі называюць [[абджад]]амі.

У канцы II – пачатку I тысячагоддзя да н. э. з гэтай традыцыі развіліся некалькі сістэм, у тым ліку [[фінікійскае пісьмо]]. Яго кампактны набор з 22 зычных літар стаў асновай шэрагу надзвычай уплывовых графічных традыцый&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

[[Файл:Phoenician alphabet.svg|міні|цэнтр|600пкс|22 літары фінікійскага алфавіта]]

=== Грэчаскі алфавіт ===

Каля IX–VIII стагоддзяў да н. э. грэкі прыстасавалі фінікійскі алфавіт да [[старажытнагрэчаская мова|грэчаскай мовы]]. Асноўным новаўвядзеннем стала сістэматычнае выкарыстанне асобных літар для галосных: частцы фінікійскіх знакаў для семіцкіх зычных, якіх не было ў грэчаскай, былі нададзены галосныя значэнні&lt;ref name=&quot;GreekAlphabet&quot; /&gt;.

Грэчаскі алфавіт стаў асновай некалькіх іншых пісьмовых традыцый. Праз заходнегрэчаскія алфавіты і [[этрускі алфавіт]] ад яго развіўся [[лацінскі алфавіт]], а ў позняй антычнасці і Сярэдневякоўі грэчаская графіка адыграла асноўную ролю ў фарміраванні [[копцкі алфавіт|копцкага]] і [[кірыліца|кірыліцкага пісьма]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

=== Арамейская галіна ===

[[Арамейскае пісьмо]] ў I тысячагоддзі да н. э. атрымала шырокае распаўсюджанне на Блізкім Усходзе і ў [[Ахеменіды|Ахеменідскай дзяржаве]]. Яно стала асновай або важным продкам шэрагу пазнейшых пісьмовых традыцый, у тым ліку квадратнага яўрэйскага, [[сірыйскае пісьмо|сірыйскага]] і [[набацейскае пісьмо|набацейскага пісьма]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

З набацейска-арамейскай традыцыі ў позняй антычнасці сфарміравалася [[арабскае пісьмо]]. Пасля арабскіх заваяванняў VII–VIII стагоддзяў яно распаўсюдзілася на вялізнай тэрыторыі і было прыстасавана да персідскай, цюркскіх, індаарыйскіх, афрыканскіх і іншых моў.

== Пісьмо ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі ==

Найранейшыя вялікія надзейна датаваныя комплексы індыйскага алфавітна-складовага пісьма належаць да III стагоддзя да н. э., перадусім да надпісаў імператара [[Ашока|Ашокі]]. Яны выкарыстоўваюць [[брахмі]] і [[кхароштхі]]&lt;ref&gt;Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. – Oxford University Press, 1998.&lt;/ref&gt;.

Кхароштхі выразна звязваецца з арамейскім пісьмом. Паходжанне брахмі значна больш дыскусійнае: прапаноўваліся як мадэлі семіцкага ўплыву, так і больш складаныя сцэнарыі мясцовай распрацоўкі, таму адна простая генеалагічная схема не з'яўляецца агульнапрынятай&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Salomon R. On the Origin of the Early Indian Scripts: A Review Article // ''Journal of the American Oriental Society''. – 1995. – Vol. 115, № 2. – P. 271–279.&lt;/ref&gt;.

Ад брахмі паходзіць вялікая сям'я [[індыйскае пісьмо|брахмічных сістэм]] – [[дэванагары]], бенгальскае, гуджараці, тамільскае, тыбецкае, бірманскае, кхмерскае, тайскае, яванскае і шмат іншых пісьмаў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;. У тыпалагічным дачыненні большасць з іх адносіцца да [[абугіда|абугід]].

== Позняя антычнасць і Сярэдневякоўе ==

У позняй антычнасці і Сярэдневякоўі вялікая частка Старога Свету карысталася сістэмамі, якія паходзілі ад некалькіх ранейшых цэнтраў. У Заходняй Еўропе пашыралася [[лацінскае пісьмо]], у Візантыі і грэкамоўным свеце – грэчаскае, у частцы хрысціянскага Усходу – сірыйскае, армянскае і грузінскія пісьмы, а пасля VII стагоддзя на велізарнай тэрыторыі ісламскага свету – арабскае пісьмо&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

У канцы IX – пачатку X стагоддзя ў [[Першае Балгарскае царства|Першым Балгарскім царстве]] сфарміравалася [[кірыліца]], заснаваная пераважна на грэчаскай графіцы і дапоўненая знакамі для славянскіх гукаў. Яна распаўсюдзілася ў часткі паўднёвых і ўсходніх славян і пазней стала асновай шматлікіх славянскіх і неславянскіх алфавітаў.

У асобных выпадках новыя сістэмы ствараліся свядома. [[Армянскі алфавіт]] традыцыйна звязваюць з дзейнасцю [[Месроп Маштоц|Месропа Маштоца]] ў пачатку V стагоддзя; [[глаголіца]] – з місіяй [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]] ў IX стагоддзі; [[хангыль]] быў распрацаваны ў Карэі ў XV стагоддзі пры каралю [[Седжон Вялікі|Седжоне]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

== Матэрыялы і формы пісьмовага тэксту ==

Развіццё пісьма было звязана не толькі з формай графем, але і з матэрыяламі, на якіх іх наносілі. У Месапатаміі асноўным носьбітам сталі гліняныя таблічкі, у Егіпце побач з каменнымі і іншымі трывалымі паверхнямі шырока ўжываўся [[папірус]], у Кітаі – костка, бронза, бамбукавыя і драўляныя планкі, пазней шоўк і папера&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

Матэрыял непасрэдна ўплываў на форму знакаў і тэхніку пісьма. Адцісканне трысняговага стылуса ў гліне прывяло да характэрнай клінападобнай формы клінапісу, тады як пісьмо пэндзлем або пяром спрыяла развіццю курсіўных і каліграфічных форм&lt;ref name=&quot;Coulmas&quot; /&gt;.

У Міжземнамор'і доўгі тэкст у антычнасці часта афармляўся ў выглядзе [[скрутак|скрутка]] з папірусу або пергаменту. У першыя стагоддзі н. э. усё шырэй распаўсюджваўся [[кодэкс]] – сшытак з асобных аркушаў, канструктыўны продак сучаснай кнігі; да позняй антычнасці ён у значнай ступені выцесніў скрутак у еўрапейскай і хрысціянскай кніжнай культуры&lt;ref&gt;Roberts C. H., Skeat T. C. ''The Birth of the Codex''. – London: Oxford University Press, 1983.&lt;/ref&gt;.

Асобнае значэнне мела [[папера]]. Яе раннія формы ўзніклі ў Кітаі; удасканаленне вытворчасці ў пачатку II стагоддзя н. э. кітайская традыцыя звязвае з [[Цай Лунь|Цай Лунем]], хоць археалагічныя знаходкі паперападобнага матэрыялу старэйшыя&lt;ref&gt;Tsien Tsuen-Hsuin. ''Paper and Printing''. – Cambridge: Cambridge University Press, 1985. – (Science and Civilisation in China; Vol. 5, Part 1).&lt;/ref&gt;. Праз Цэнтральную Азію і ісламскі свет тэхналогія паперы ў Сярэдневякоўі дайшла да Еўропы.

== Пісьмо і друкаванне ==

{{Асноўны артыкул|Гісторыя кнігадрукавання}}

Пісьмовы тэкст на працягу большай часткі гісторыі распаўсюджваўся праз ручное капіраванне. Стварэнне тэхналогій шматразовага ўзнаўлення тэксту змяніла маштабы распаўсюджання пісьмовай інфармацыі, аднак не стварыла новага прынцыпу пісьма як такога.

У Кітаі да VII стагоддзя н. э. развіўся [[ксілаграфія|друк з драўляных дошак]]. Адным з найбольш вядомых ранніх датаваных друкаваных помнікаў з'яўляецца кітайская «[[Алмазная сутра]]» 868 года&lt;ref&gt;Tsien Tsuen-Hsuin. ''Paper and Printing''. – Cambridge: Cambridge University Press, 1985.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Diamond sutra.jpg|міні|Франтыспіс друкаванай «Алмазнай сутры», 868 год]]

У XI стагоддзі ў Кітаі [[Бі Шэн]] распрацаваў наборны друк з рухомымі асобнымі знакамі; у Карэі пазней ужывалі рухомы металічны набор. Для ўсходнеазіяцкіх сістэм з тысячамі знакаў гэтая тэхналогія мела іншыя эканамічныя і тэхнічныя ўмовы, чым для алфавітных пісьмаў&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

У Еўропе каля сярэдзіны XV стагоддзя [[Іаган Гутэнберг]] у Майнцы стварыў эфектыўную сістэму кнігадрукавання з шматразовымі літымі металічнымі літарамі, ручной ліцейнай формай, друкарскай фарбай і прэсам&lt;ref&gt;[https://www.gutenberg.de/en/erfindung/ Gutenberg's invention] // Gutenberg.de.&lt;/ref&gt;. Друкаванне рэзка знізіла кошт тыражавання вялікіх тэкстаў і спрыяла стандартызацыі графікі, арфаграфіі і кніжных форм.

[[Файл:Gutenberg Bible (page).JPG|міні|Старонка [[Біблія Гутэнберга|Бібліі Гутэнберга]], каля 1455 года]]

== Пісьмо ў Новы і найноўшы час ==

Распаўсюджанне масавай адукацыі, дзяржаўнай бюракратыі, перыядычнага друку і таннай паперы ў XVIII–XX стагоддзях значна пашырыла сацыяльнае выкарыстанне пісьма. Пісьменнасць перастала быць навыкам вузкіх груп пісцоў, святароў і адміністратараў і ў многіх грамадствах стала амаль усеагульнай&lt;ref&gt;Coulmas F. ''The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems''. – Oxford: Blackwell, 1996.&lt;/ref&gt;.

Новыя тэхнічныя сродкі – [[пішучая машынка]], [[тэлеграф]], тэлетайп і пазней камп'ютар – стваралі неабходнасць стандартызавана прадстаўляць пісьмовыя знакі механічнымі або электрычнымі кодамі. Раннія камп'ютарныя кадзіроўкі часта падтрымлівалі толькі адзін або некалькі алфавітаў, што ўскладняла міжнародны абмен тэкстамі.

З канца XX стагоддзя асноўнай асновай лічбавага прадстаўлення шматмоўнага пісьма стаў [[Юнікод]]. Стандарт прысвойвае сімвалам розных сучасных і гістарычных сістэм пісьма ўнікальныя кодавыя пазіцыі і прызначаны для захоўвання, апрацоўкі і перадачы пісьмовых тэкстаў у глабальных інфармацыйных сістэмах&lt;ref name=&quot;Unicode&quot;&gt;[https://www.unicode.org/standard/standard.html The Unicode Standard] // The Unicode Consortium.&lt;/ref&gt;.

Пераход да электроннага носьбіта не скасаваў традыцыйных сістэм пісьма: лічбавы тэкст працягвае выкарыстоўваць літары, іерогліфы, складовыя і іншыя графемы, выпрацаваныя ў папярэднія эпохі. Адначасова электронная камунікацыя спрыяе развіццю новых канвенцый – [[эмодзі]], скарачэнняў і іншых графічных сродкаў, якія ў большасці выпадкаў дапаўняюць, а не замяняюць моўнае пісьмо&lt;ref name=&quot;Unicode&quot; /&gt;.

== Дэшыфроўка старажытных сістэм ==

{{Асноўны артыкул|Дэшыфроўка}}

Значная частка ведаў пра гісторыю пісьма стала магчымай дзякуючы дэшыфроўцы сістэм, чытанне якіх было страчана. Для дэшыфроўкі асабліва важныя двух- або шматмоўныя надпісы, уласныя імёны, вялікі корпус тэкстаў і веданне мовы, якая магла ляжаць у аснове запісу.

[[Файл:Rosetta Stone.JPG|міні|[[Разецкі камень]] стаў ключом да дэшыфроўкі егіпецкага пісьма]]

[[Разецкі камень]], знойдзены ў 1799 годзе, змяшчаў адзін тэкст у егіпецкім іерогліфічным і дэматычным пісьме і па-грэчаску. На яго аснове і з выкарыстаннем іншых матэрыялаў [[Жан-Франсуа Шампальён]] у 1820-я гады прадэманстраваў фанетычныя прынцыпы егіпецкага пісьма і заклаў аснову яго сучаснага чытання&lt;ref&gt;Robinson A. ''Cracking the Egyptian Code: The Revolutionary Life of Jean-François Champollion''. – Oxford University Press, 2012.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі дзякуючы шматмоўным старажытнаперсідскім, эламскім і вавілонскім надпісам быў расшыфраваны клінапіс. У XX стагоддзі [[Майкл Вентрыс]] пры ўдзеле [[Джон Чэдвік|Джона Чэдвіка]] паказаў, што лінейнае пісьмо Б перадае раннюю грэчаскую мову&lt;ref&gt;Chadwick J. ''The Decipherment of Linear B''. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 1967.&lt;/ref&gt;.

Шэраг сістэм, у тым ліку лінейнае пісьмо А і індскае пісьмо, застаюцца нерасшыфраванымі. У такіх выпадках трэба адрозніваць навукова правераныя структурныя назіранні ад прапанаваных чытанняў, якія не атрымалі агульнага прызнання.

== Пісьмо і грамадства ==

Раннія сістэмы пісьма часта былі цесна звязаны з ростам складанай адміністрацыі, гарадоў і дзяржаў. У Месапатаміі найранейшы вялікі корпус запісаў меў гаспадарчы характар, а ў раннім Егіпце пісьмо выкарыстоўвалася для адміністрацыі, абазначэння ўласнасці, царскай ідэалогіі і рытуалу&lt;ref name=&quot;Woods&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

Пасля выпрацоўкі сродкаў перадачы разгорнутага маўлення сферы пісьма пашырыліся на заканадаўства, дыпламатыю, рэлігію, гістарычныя запісы, навуку і літаратуру. Пісьмо зрабіла магчымым назапашванне значных аб'ёмаў інфармацыі па-за межамі індывідуальнай памяці і яе выкарыстанне людзьмі, якія не знаходзіліся ў адным месцы або часе&lt;ref name=&quot;Coulmas&quot; /&gt;.

Гэта не азначае, што ўзнікненне пісьма адразу стварала масавую пісьменнасць. У старажытных грамадствах веданне пісьма часта было прафесійным навыкам невялікіх груп пісцоў; маштабы і сацыяльныя формы пісьменнасці істотна адрозніваліся ў залежнасці ад эпохі і культуры&lt;ref&gt;Goody J. ''The Logic of Writing and the Organization of Society''. – Cambridge: Cambridge University Press, 1986.&lt;/ref&gt;.

== На беларускіх землях ==

На землях сучаснай Беларусі славянскае кірылічнае пісьмо пашырылася пасля хрысціянізацыі ў канцы X–XI стагоддзях. Да найстарэйшых захаваных кніжных помнікаў, звязаных з беларускімі землямі, належыць [[Тураўскае Евангелле]] XI стагоддзя; пісьмовая культура засведчана таксама эпіграфічнымі помнікамі, у тым ліку [[Барысавы камяні|Барысавымі камянямі]] XII стагоддзя&lt;ref name=&quot;БелЭнБеларусь&quot;&gt;[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC Беларусь] // ''Беларуская энцыклапедыя''.&lt;/ref&gt;.

У XIII–XVI стагоддзях на аснове кірылічнай традыцыі развівалася пісьменнасць [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]], якая выкарыстоўвалася ў дзяржаўным справаводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], рукапіснай і друкаванай літаратуры. Адначасова на беларускіх землях функцыянавала [[лацінскае пісьмо]] для лацінскай, польскай і пазней беларускай моў&lt;ref name=&quot;БелЭнБеларусь&quot; /&gt;.

[[Файл:Francysk Skaryna. Bivlia Ruska (1517).jpg|міні|Выданне [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517 год]]

У 1517 годзе [[Францыск Скарына]] пачаў у Празе друкаванне кніг Бібліі на царкоўнаславянскай мове беларускай рэдакцыі; яго выданні сталі важным этапам у гісторыі ўсходнеславянскага кірылічнага кнігадрукавання. У XVI–XVII стагоддзях буйнымі цэнтрамі кірылічнага друку былі таксама Вільня, Заблудаў, Еўе, Куцейна, Магілёў і іншыя гарады рэгіёна.

Асобную пісьмовую традыцыю стварылі [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]], якія з XVI стагоддзя запісвалі беларускія і польскія тэксты прыстасаваным [[арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]]. Гэтая сістэма, цяпер вядомая як [[Беларускі арабскі алфавіт]], дазваляе даследаваць, у прыватнасці, гістарычную фанетыку беларускай мовы&lt;ref&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. – Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. – 418 с.&lt;/ref&gt;.

У XIX – пачатку XX стагоддзя новая беларуская літаратурная мова выкарыстоўвала як кірылічнае, так і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскае пісьмо]]. У XX стагоддзі асноўнай графічнай сістэмай беларускай літаратурнай мовы замацавалася кірыліца; гістарычная беларуская лацінка працягвае існаваць як асобная графічная традыцыя.

== Асноўныя этапы ==

Даты ў табліцы прыблізныя і абазначаюць найранейшыя вядомыя сведчанні або важныя этапы развіцця, а не заўсёды дакладны момант «вынаходства» сістэмы&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Час
! Рэгіён
! Падзея
|-
| VII–V тысячагоддзі да н. э.
| Кітай, Паўднёва-Усходняя Еўропа і іншыя рэгіёны
| Неалітычныя знакавыя сістэмы; пераважна разглядаюцца як протапісьмо
|-
| з VIII тысячагоддзя да н. э.
| Пярэдняя Азія
| Гліняныя лічыльныя жэтоны і іншыя сродкі адміністрацыйнай натацыі
|-
| каля 3400–3200 да н. э.
| Паўднёвая Месапатамія
| Протаклінапісныя адміністрацыйныя таблічкі
|-
| каля 3250 да н. э.
| Верхні Егіпет
| Найранейшыя надзейныя сведчанні фанетычнага егіпецкага пісьма ў Абідасе
|-
| III тысячагоддзе да н. э.
| Месапатамія
| Пераход клінапісу да развітай славесна-складовай сістэмы; прыстасаванне да іншых моў
|-
| каля 2600–1900 да н. э.
| Даліна Інда
| Індскія знакі; сістэма дагэтуль нерасшыфраваная, яе статус дыскутуецца
|-
| II тысячагоддзе да н. э.
| Сінай і Левант
| Узнікненне ранніх заходнесеміцкіх алфавітных сістэм
|-
| XIII–XI стст. да н. э.
| Кітай
| Развітае кітайскае пісьмо на варажбітных касцях эпохі Шан
|-
| каля XI ст. да н. э.
| Фінікія
| Фарміраванне класічнага фінікійскага алфавіта
|-
| IX–VIII стст. да н. э.
| Грэчаскі свет
| Прыстасаванне фінікійскага пісьма; сістэматычнае ўвядзенне літар для галосных
|-
| каля 1000–800 да н. э.
| Месаамерыка
| Каскахальскі блок – адзін з магчымых найранейшых помнікаў пісьма Амерыкі
|-
| VII ст. да н. э.
| Італія
| Найранейшыя лацінскія надпісы
|-
| III ст. да н. э.
| Індыя
| Надзейна засведчаныя брахмі і кхароштхі ў надпісах Ашокі
|-
| I–V стст. н. э.
| Міжземнамор'е
| Паступовае распаўсюджанне кодэкса замест скрутка
|-
| VII ст.
| Азія
| Развіццё арабскага пісьма і яго наступнае шырокае распаўсюджанне
|-
| VII–IX стст.
| Кітай і Усходняя Азія
| Распаўсюджанне друку з драўляных дошак
|-
| IX ст.
| Славянскія землі
| Стварэнне глаголіцы
|-
| канец IX – пачатак X ст.
| Балгарыя
| Фарміраванне кірыліцы
|-
| XI ст.
| Кітай
| Рухомы набор Бі Шэна
|-
| XV ст.
| Карэя
| Стварэнне хангыля
|-
| каля 1450-х
| Еўропа
| Сістэма кнігадрукавання Гутэнберга з рухомымі металічнымі літарамі
|-
| XIX ст.
| Еўропа і Амерыка
| Шырокае распаўсюджанне механічнага набору, пішучых машынак і тэлеграфнага кадавання
|-
| канец XX ст.
| увесь свет
| Стварэнне Unicode і пераход да ўніверсальнага лічбавага кадавання пісьмовых знакаў
|}

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Паўленка М. А. ''Гісторыя пісьма''. – 2-е выд. – Мінск: Вышэйшая школа, 1987.
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. – Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. – 418 с.
* Boltz W. G. ''The Origin and Early Development of the Chinese Writing System''. – New Haven: American Oriental Society, 1994.
* Coulmas F. ''Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis''. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – ISBN 978-0-521-78737-6.
* Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. – New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. – ISBN 0-19-507993-0.
* Fischer S. R. ''A History of Writing''. – London: Reaktion Books, 2001. – ISBN 978-1-86189-101-3.
* Gnanadesikan A. E. ''The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet''. – Chichester: Wiley-Blackwell, 2009. – ISBN 978-1-4051-5406-2.
* Haarmann H. ''Geschichte der Schrift''. – 2. Aufl. – München: C. H. Beck, 2004.
* Houston S. D. (ed.). ''The First Writing: Script Invention as History and Process''. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – ISBN 978-0-521-83861-0.
* Powell B. B. ''Writing: Theory and History of the Technology of Civilization''. – Chichester: Wiley-Blackwell, 2009.
* Regulski I. The Origins and Early Development of Writing in Egypt // ''The Oxford Handbook of Topics in Archaeology''. – Oxford University Press, 2016. – DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61.
* Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. – Oxford University Press, 1998.
* Schmandt-Besserat D. ''How Writing Came About''. – Austin: University of Texas Press, 1996.
* Woods C. (ed.). ''Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond''. – Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago, 2010.

== Гл. таксама ==

* [[Сістэма пісьма]]
* [[Протапісьмо]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Алфавіт]]
* [[Абджад]]
* [[Абугіда]]
* [[Складовае пісьмо]]
* [[Лагаграфічнае пісьмо]]
* [[Клінапіс]]
* [[Егіпецкія іерогліфы]]
* [[Кітайскае пісьмо]]
* [[Месаамерыканскія сістэмы пісьма]]
* [[Фінікійскае пісьмо]]
* [[Грэчаскі алфавіт]]
* [[Лацінскае пісьмо]]
* [[Кірыліца]]
* [[Арабскае пісьмо]]
* [[Беларускі алфавіт]]
* [[Беларускі лацінскі алфавіт]]
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Дэшыфроўка]]
* [[Палеаграфія]]
* [[Эпіграфіка]]
* [[Гісторыя кнігадрукавання]]
* [[Юнікод]]

== Спасылкі ==

* {{Commons|Category:History of writing|Гісторыя пісьма}}
* [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/321991 Пра ўзнікненне клінапісу] – The Metropolitan Museum of Art
* [https://academic.oup.com/edited-volume/43506/chapter/364131674 The Origins and Early Development of Writing in Egypt] – Oxford Academic
* [https://sites.utexas.edu/dsb/tokens/the-evolution-of-writing/ The Evolution of Writing] – Дэніз Шмандт-Бесера
* [https://www.unicode.org/standard/standard.html The Unicode Standard]

{{Сістэмы пісьма}}

[[Катэгорыя:Гісторыя пісьма| ]]
[[Катэгорыя:Сістэмы пісьма]]
[[Катэгорыя:Гісторыя культуры]]
[[Катэгорыя:Палеаграфія]]</text>
      <sha1>r1qp84s0lz31rkp75rq60idkip9z9m1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197626</id>
      <parentid>5197625</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>/* На беларускіх землях */</comment>
      <origin>5197626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60257" sha1="aqey3vbouhiag61puip46holzt8uuk9" xml:space="preserve">{{Мовазнаўства}}

[[Файл:Proto cuneiform tablet OIM A12259.jpg|міні|Протаклінапісная таблічка канца IV тысячагоддзя да н. э.]]

'''Гісто́рыя пісьма́''' – гісторыя ўзнікнення і развіцця [[сістэма пісьма|сістэм пісьма]], спосабаў графічнай фіксацыі [[мова|мовы]], а таксама звязаных з імі матэрыялаў, тэхналогій і форм захавання пісьмовага тэксту. Пісьмо дазваляе замацоўваць моўныя паведамленні па-за непасрэднай сітуацыяй маўлення і перадаваць іх у прасторы і часе&lt;ref name=&quot;Coulmas&quot;&gt;Coulmas F. ''Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis''. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – ISBN 978-0-521-78737-6.&lt;/ref&gt;. У беларускай лексікаграфічнай традыцыі ''пісьмо'' ў адпаведным значэнні вызначаецца як сістэма графічных знакаў для перадачы і занатавання маўлення&lt;ref name=&quot;ТСБЛМ&quot;&gt;[https://verbum.by/tsblm/pismo Пісьмо] // ''Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы''. – Мінск, 2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ТСБМ&quot;&gt;[https://verbum.by/tsbm/pismo Пісьмо] // ''Тлумачальны слоўнік беларускай мовы''. – Т. 4. – Мінск, 1980.&lt;/ref&gt;.

У сучаснай навуцы пісьмом звычайна называюць сістэму ўмоўных знакаў, якая дазваляе сістэматычна прадстаўляць адзінкі пэўнай мовы і аднаўляць моўнае паведамленне. Гэтым пісьмо адрозніваецца ад [[протапісьмо|протапісьма]], [[піктаграма|піктаграфічных]], мнеманічных і іншых знакавых сістэм, якія могуць перадаваць інфармацыю, але не дазваляюць поўнасцю зафіксаваць адвольнае выказванне з яго лексікай і граматыкай&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot;&gt;''The World's Writing Systems'' / eds. P. T. Daniels, W. Bright. – New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. – ISBN 0-19-507993-0.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Houston&quot;&gt;''The First Writing: Script Invention as History and Process'' / ed. S. D. Houston. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – ISBN 978-0-521-83861-0.&lt;/ref&gt;.

Паводле сучасных даследаванняў, пісьмо ўзнікла незалежна прынамсі ў чатырох рэгіёнах: у [[Месапатамія|Месапатаміі]] і [[Старажытны Егіпет|Егіпце]] ў канцы IV тысячагоддзя да н. э., у [[Кітай|Кітаі]] не пазней за II тысячагоддзе да н. э. і ў [[Месаамерыка|Месаамерыцы]] ў I тысячагоддзі да н. э.&lt;ref name=&quot;Regulski&quot;&gt;Regulski I. [https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61 The Origins and Early Development of Writing in Egypt] // ''The Oxford Handbook of Topics in Archaeology''. – Oxford University Press, 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;. Большасць іншых гістарычных сістэм пісьма ўзнікла ў выніку развіцця, запазычання або свядомага прыстасавання ўжо існых графічных традыцый.

== Паняцце пісьма і праблема яго пачатку ==

Вызначэнне моманту, калі пэўная знакавая сістэма становіцца пісьмом, застаецца адной з асноўных метадалагічных праблем гісторыі пісьма. Малюнкі, знакі ўласнасці, лічыльныя пазнакі, вузлы, пячаткі і мнеманічныя сімвалы могуць захоўваць складаную інфармацыю, аднак самі па сабе не абавязкова фіксуюць моўную форму паведамлення&lt;ref name=&quot;Coulmas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;.

Адным з важнейшых крытэрыяў лічыцца наяўнасць устойлівай сувязі паміж графічнымі знакамі і адзінкамі мовы – словамі, [[марфема]]мі, [[склад (мовазнаўства)|складамі]] або гукамі. Важную ролю ў раннім развіцці пісьма адыграў [[рэбусны прынцып]], калі знак пачынаў ужывацца не толькі для абазначэння прадмета або паняцця, але і паводле гучання адпаведнага слова&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Woods&quot;&gt;Woods C. Visible Language: The Earliest Writing Systems // ''Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond'' / ed. C. Woods. – Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago, 2010. – P. 15–25.&lt;/ref&gt;.

Археалагічныя даты ранняга пісьма маюць розную ступень дакладнасці. Яны залежаць ад стратыграфіі, радыевугляроднага датавання, кантэксту знаходкі і таго, ці лічыцца пэўны набор знакаў ужо пісьмом або яшчэ сістэмай натацыі&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;. Таму даты ўзнікнення ранніх сістэм звычайна падаюцца прыблізна, а асобныя знаходкі могуць змяняць прынятыя храналагічныя межы.

== Уяўленні пра паходжанне пісьма ў міфалогіі ==

Да ўзнікнення навуковага вывучэння ранніх пісьмовых помнікаў паходжанне пісьма часта тлумачылася дзейнасцю багоў, культурных герояў або легендарных мудрацоў. Такія паданні вядомыя ў розных цывілізацыях, але не з'яўляюцца гістарычнымі сведчаннямі пра фактычнае стварэнне адпаведных сістэм.

У Старажытным Егіпце пісьмо і дзейнасць пісцоў былі звязаны з богам [[Тот]]ам, якому прыпісвалі таксама мудрасць, веды, лік і ўпарадкаванне часу. У Месапатаміі апекуном пісьма і пісцоў у I тысячагоддзі да н. э. быў [[Набу]], які ў рэлігійнай традыцыі выступаў боскім пісцом&lt;ref name=&quot;Nabu&quot;&gt;Tudeau J. [http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/nabu/ Nabu (god)] // ''Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses''. – Oracc; University of Pennsylvania.&lt;/ref&gt;.

У кітайскай традыцыі стварэнне іерогліфаў прыпісвалася легендарнаму [[Цан Цзэ]], пісцу [[Жоўты імператар|Жоўтага імператара]], які нібыта выпрацаваў знакі, назіраючы за слядамі жывёл і іншымі формамі прыроды&lt;ref&gt;Boltz W. G. ''The Origin and Early Development of the Chinese Writing System''. – New Haven: American Oriental Society, 1994. – ISBN 0-940490-18-8.&lt;/ref&gt;. У грэчаскай традыцыі ўвядзенне алфавіта звязвалася, у прыватнасці, з міфічным фінікійцам [[Кадм]]ам; гэта паданне адлюстроўвае рэальную гістарычную сувязь грэчаскага алфавіта з фінікійскім, але не з'яўляецца літаральным апісаннем яго стварэння&lt;ref name=&quot;GreekAlphabet&quot;&gt;Parker R., Steele P. M. (eds.). ''The Early Greek Alphabets: Origin, Diffusion, Uses''. – Oxford: Oxford University Press, 2021. – ISBN 978-0-19-885994-9.&lt;/ref&gt;.

== Перадумовы і протапісьмо ==

{{Асноўны артыкул|Протапісьмо}}

Знакавыя сістэмы значна старэйшыя за пісьмо ў строгім значэнні. У эпоху [[палеаліт]]у і [[неаліт]]у людзі выкарыстоўвалі насечкі, геаметрычныя знакі, малюнкі і іншыя формы візуальнага прадстаўлення інфармацыі, аднак немагчыма аўтаматычна лічыць іх запісам мовы&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;.

Да найбольш вядомых ранніх комплексаў знакаў адносяцца сімвалы з неалітычнага паселішча [[Цзяху]] ў Кітаі VII тысячагоддзя да н. э. і знакі [[культура Вінча|культуры Вінча]] VI–V тысячагоддзяў да н. э. Паміж імі і пазнейшымі мясцовымі сістэмамі сапраўднага пісьма не даказана бесперапыннай графічнай і моўнай пераемнасці, таму ў навуковай літаратуры іх звычайна разглядаюць як протапісьмо або асобныя сістэмы сімвалічнай камунікацыі&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

У Пярэдняй Азіі важную ролю ў гаспадарчым уліку адыгрывалі невялікія гліняныя жэтоны рознай формы, вядомыя з неаліту. [[Дэніз Шмандт-Бесера]] распрацавала ўплывовую гіпотэзу пра эвалюцыйную сувязь паміж такімі жэтонамі, глінянымі абалонкамі-буламі, лічбавымі пазнакамі на таблічках і раннім месапатамскім пісьмом&lt;ref name=&quot;Schmandt&quot;&gt;Schmandt-Besserat D. [https://sites.utexas.edu/dsb/tokens/the-evolution-of-writing/ The Evolution of Writing] // ''International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences''. – 2nd ed. – Elsevier, 2015.&lt;/ref&gt;. Дэталі гэтай мадэлі дыскутуюцца, але сувязь ранніх месапатамскіх запісаў з адміністрацыйным улікам добра засведчана археалагічна&lt;ref name=&quot;Woods&quot; /&gt;.

[[Файл:Numerical and proto cuneiforms tablets - Oriental Institute.jpg|міні|цэнтр|650пкс|Развіццё адміністрацыйных запісаў у Месапатаміі: лічбавая, лічбава-ідэаграфічная і протаклінапісная таблічкі]]

Вузельчыкавыя, прадметныя і іншыя нелітарныя сродкі запамінання існавалі і ў значна пазнейшы час. Напрыклад, [[кіпу]] ў [[Інкі|інкаў]] дазваляла захоўваць складаную колькасную і адміністрацыйную інфармацыю; пытанне, ці магла частка кіпу кадзіраваць моўныя паведамленні ў больш поўным сэнсе, застаецца прадметам даследаванняў&lt;ref&gt;Urton G. ''Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records''. – Austin: University of Texas Press, 2003.&lt;/ref&gt;. Беларуская энцыклапедычная традыцыя таксама характарызуе кіпу як вузельчыкавую сістэму перадачы звестак&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%9D%D0%9A%D0%86 Інкі] // ''Беларуская энцыклапедыя''.&lt;/ref&gt;.

== Незалежнае ўзнікненне пісьма ==

=== Месапатамія ===

{{Асноўны артыкул|Клінапіс}}

Найбольш падрабязна раннія этапы пераходу ад натацыі да пісьма прасочваюцца ў паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]]. Каля 3400–3200 гадоў да н. э. ва [[Урук]]у з'явіліся гліняныя таблічкі са складанымі лічбавымі і піктаграфічнымі запісамі, якія называюць [[протаклінапіс]]ам&lt;ref name=&quot;Woods&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MetCuneiform&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/321991 Cuneiform tablet: Utukku lemnutu, tablet 12] // The Metropolitan Museum of Art.&lt;/ref&gt;.

Першыя таблічкі былі пераважна адміністрацыйнымі: на іх улічвалі збожжа, жывёлу, працоўную сілу, прадукты і іншыя гаспадарчыя адзінкі. Паступова знакі пачалі выкарыстоўвацца паводле рэбуснага і фанетычнага прынцыпаў, што дазволіла перадаваць уласныя імёны, граматычныя элементы і ўсё больш складаныя моўныя паведамленні&lt;ref name=&quot;Woods&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Schmandt&quot; /&gt;.

[[Файл:Cuneiform tablet- administrative account of barley distribution with cylinder seal impression of a male figure, hunting dogs, and boars MET DT847.jpg|міні|Адміністрацыйная протаклінапісная таблічка з Урука, каля 3100–2900 гадоў да н. э.]]

У III тысячагоддзі да н. э. першапачаткова маляваныя знакі ператварыліся ў сістэму клінападобных адбіткаў, якія наносілі трысняговым стылусам на мяккую гліну. Беларуская энцыклапедыя адносіць узнікненне клінапісу да IV тысячагоддзя да н. э. ў Шумеры і адзначае яго пераход ад ідэаграфічна-рэбуснай да славесна-складовай сістэмы&lt;ref name=&quot;БелЭнКлінапіс&quot;&gt;[https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%9B%D0%86%D0%9D%D0%90%D0%9F%D0%86%D0%A1 Клінапіс] // ''Беларуская энцыклапедыя''.&lt;/ref&gt;.

Клінапіс быў пазней прыстасаваны з [[шумерская мова|шумерскай]] да [[Акадская мова|акадскай]], [[хецкая мова|хецкай]], хурыцкай, эламскай, урарцкай і іншых моў&lt;ref name=&quot;БелЭнКлінапіс&quot; /&gt;. Такім чынам, графічная тэхніка, якая ўзнікла ў адным моўным асяроддзі, стала надмоўнай пісьмовай традыцыяй і выкарыстоўвалася на вялікай частцы Пярэдняй Азіі больш за тры тысячагоддзі.

=== Старажытны Егіпет ===

{{Асноўны артыкул|Егіпецкія іерогліфы}}

Пісьмо ў Егіпце ўзнікла амаль адначасова з раннім месапатамскім пісьмом. Найранейшыя надзейныя сведчанні фанетычнага егіпецкага пісьма датуюцца прыблізна 3250 годам да н. э.; асабліва важнымі сталі знаходкі касцяных і слановакасцяных этыкетак у магіле U-j у [[Абідас (Егіпет)|Абідасе]]&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

Раней егіпецкую сістэму часам выводзілі непасрэдна з месапатамскай. Сучаснае вывучэнне найранейшых матэрыялаў паказала істотныя структурныя і графічныя адрозненні, таму егіпецкае пісьмо пераважна разглядаюць як незалежнае вынаходства; магчымасць таго, што сама ідэя пісьма магла распаўсюдзіцца з Пярэдняй Азіі, цалкам не выключаецца&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

[[Файл:Narmer Palette.jpg|міні|[[Палетка Нармера]], каля канца IV тысячагоддзя да н. э.; выяўленчыя і пісьмовыя элементы ўжо функцыянуюць разам]]

Ранняе егіпецкае пісьмо выкарыстоўвала [[лагаграма|лагаграмы]], фанетычныя знакі і [[дэтэрмінатыў]]ы. Яно развілося ў сістэму [[Егіпецкія іерогліфы|іерогліфічнага пісьма]], побач з якой для хуткага рукапіснага запісу сфарміравалася [[іератычнае пісьмо]], а ў I тысячагоддзі да н. э. – [[дэматычнае пісьмо]]&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

Найранейшыя егіпецкія надпісы былі кароткімі і часта звязанымі з адміністрацыяй, уласнымі імёнамі, таварамі і царскай уладай. На працягу наступных некалькіх стагоддзяў сістэма стала здольнай перадаваць разгорнутае маўленне; найранейшы вядомы поўны сказ на егіпецкай мове датуецца прыкладна 2690 годам да н. э.&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

=== Кітай ===

{{Асноўны артыкул|Кітайскае пісьмо}}

[[Файл:Shang Inscribed Ox Bone (9830543424).jpg|міні|Варажбітная костка з надпісам эпохі [[Дынастыя Шан|Шан]], каля 1200 года да н. э.]]

Найранейшы вялікі корпус несумненна моўнага кітайскага пісьма складаюць [[варажбітныя косці]] позняй эпохі [[Дынастыя Шан|Шан]], перадусім матэрыялы з [[Аньян]]а XIII–XI стагоддзяў да н. э. Надпісы на лапатках жывёл і панцырах чарапах фіксавалі пытанні да продкаў і багоў, вынікі варажбы, даты, імёны і падзеі&lt;ref name=&quot;Boltz&quot;&gt;Boltz W. G. ''The Origin and Early Development of the Chinese Writing System''. – New Haven: American Oriental Society, 1994.&lt;/ref&gt;.

Ужо ў гэтых тэкстах кітайская сістэма мае развітую структуру і выкарыстоўвае як семантычныя, так і фанетычныя прынцыпы. Гэта сведчыць, што яе папярэдняя гісторыя была даўжэйшая за захаваны корпус, аднак сувязь значна старэйшых неалітычных знакаў з пісьмом эпохі Шан не даказана&lt;ref name=&quot;Boltz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;.

Кітайскае пісьмо развівалася бесперапынна на працягу больш як трох тысячагоддзяў. Формы знакаў прайшлі праз пісьмо на бронзе, [[вялікае пячаткавае пісьмо|пячаткавыя]] і канцылярскія формы да традыцыйных і сучасных кітайскіх іерогліфаў&lt;ref name=&quot;Boltz&quot; /&gt;.

Кітайская пісьмовая традыцыя істотна паўплывала на суседнія культуры. Кітайскія знакі былі прыняты ў Карэі, Японіі і В'етнаме; у Японіі на іх аснове развіліся складовыя сістэмы [[хірагана]] і [[катакана]], а ў Карэі ў XV стагоддзі быў свядома створаны асобны алфавіт [[хангыль]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

=== Месаамерыка ===

{{Асноўны артыкул|Месаамерыканскія сістэмы пісьма}}

Пісьмо ў дакалумбавай Амерыцы развілася незалежна ад сістэм Старога Свету. Раннія графічныя сістэмы вядомыя ў розных культурах [[Месаамерыка|Месаамерыкі]], а да I тысячагоддзя да н. э. тут ужо існавалі сістэмы, якія даследчыкі разглядаюць як пісьмо&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;.

[[Файл:Bloque de Cascajal, Cultura olmeca.jpg|міні|Так званы Каскахальскі блок з 62 знакамі, верагодна 1000–800 гады да н. э.]]

Адной з найбольш дыскусійных ранніх знаходак з'яўляецца [[Каскахальскі блок]] з Веракруса, які змяшчае 62 высечаныя знакі і датуецца прыблізна 1000–800 гадамі да н. э. Ён звязваецца з [[альмекі|альмекскай]] культурай і можа быць найранейшым вядомым пісьмовым тэкстам Амерыкі, хоць знаходка паходзіць не з сістэматычных раскопак і інтэрпрэтацыя знакаў застаецца дыскусійнай&lt;ref name=&quot;Cascajal&quot;&gt;Rodríguez Martínez M. del C. et al. Digital Imaging and Archaeometric Analysis of the Cascajal Block: Establishing Context and Authenticity for the Earliest Known Olmec Text // ''Ancient Mesoamerica''. – 2020. – Vol. 31, № 2. – P. 189–209. – DOI: 10.1017/S0956536119000257.&lt;/ref&gt;.

У пазнейшы перыяд развіваліся сапатэцкае, ісмійскае і іншыя пісьмы. Найлепш вывучана [[пісьмо мая]], якое спалучала лагаграмы са складовымі знакамі і было здольнае перадаваць мову з вялікай дакладнасцю&lt;ref&gt;Coe M. D., Van Stone M. ''Reading the Maya Glyphs''. – 2nd ed. – London: Thames &amp; Hudson, 2005.&lt;/ref&gt;. Надпісы, якія ўпэўнена адносяць да ранняга пісьма мая, вядомыя з апошніх стагоддзяў да н. э., а класічная традыцыя дасягнула росквіту ў I тысячагоддзі н. э.

== Іншыя старажытныя сістэмы і спрэчныя выпадкі ==

=== Элам ===

У паўднёва-заходнім Іране каля 3100–2900 гадоў да н. э. выкарыстоўвалася [[протаэламскае пісьмо]]. Яно часткова звязана з агульным адміністрацыйным асяроддзем позняга Урука, але застаецца нерасшыфраваным і істотна адрозніваецца ад месапатамскага клінапісу&lt;ref&gt;Dahl J. L. The Proto-Elamite Writing System // ''The Oxford Handbook of Ancient Iran'' / ed. D. T. Potts. – Oxford University Press, 2013.&lt;/ref&gt;.

Пазней у Эламе выкарыстоўвалася так званае [[лінейнае эламскае пісьмо]], якое таксама доўга заставалася нерасшыфраваным; прапанаваныя ў XXI стагоддзі дэшыфроўкі не атрымалі аднолькавага прызнання ўсіх спецыялістаў. Таму дакладная сувязь розных эламскіх сістэм паміж сабой застаецца прадметам даследаванняў.

=== Цывілізацыя Інда ===

[[Індскае пісьмо]] вядома паводле некалькіх тысяч кароткіх надпісаў на пячатках, таблічках, кераміцы і іншых прадметах [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыі]], пераважна каля 2600–1900 гадоў да н. э.&lt;ref&gt;Parpola A. ''Deciphering the Indus Script''. – Cambridge: Cambridge University Press, 1994. – ISBN 0-521-43079-8.&lt;/ref&gt;. Ні мова надпісаў, ні значэнні знакаў не вызначаны з агульнапрызнанай надзейнасцю.

Большасць даследчыкаў традыцыйна разглядае знакі Інда як нерасшыфраваную сістэму пісьма, аднак існуе і меркаванне, што яны маглі ўтвараць немоўную сімвалічную сістэму. Асноўнымі перашкодамі для дэшыфроўкі з'яўляюцца надзвычайная кароткасць тэкстаў, адсутнасць двухмоўных надпісаў і невядомая мова&lt;ref&gt;Farmer S., Sproat R., Witzel M. The Collapse of the Indus-Script Thesis: The Myth of a Literate Harappan Civilization // ''Electronic Journal of Vedic Studies''. – 2004. – Vol. 11, № 2. – P. 19–57.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Parpola A. Is the Indus Script Indeed not a Writing System? // ''Airāvati: Felicitation Volume in Honour of Iravatham Mahadevan''. – Chennai, 2008. – P. 111–131.&lt;/ref&gt;.

=== Эгейскі рэгіён ===

У бронзавым веку на [[Крыт|Крыце]] і ў іншых частках Эгейскага свету існавалі некалькі асобных сістэм: [[крыцкія іерогліфы]], [[лінейнае пісьмо А]] і [[лінейнае пісьмо Б]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;. Лінейнае пісьмо Б было расшыфравана ў XX стагоддзі і аказалася складовай сістэмай для запісу ранняй формы грэчаскай мовы; лінейнае пісьмо А дагэтуль не мае агульнапрынятай дэшыфроўкі.

Гэтыя сістэмы зніклі ў канцы бронзавага веку і не з'яўляюцца непасрэднымі продкамі пазнейшага грэчаскага алфавіта. Пасля некалькіх стагоддзяў без засведчанага пісьма грэкі прынялі новую сістэму ўжо з фінікійскай традыцыі&lt;ref name=&quot;GreekAlphabet&quot; /&gt;.

== Узнікненне алфавітнага пісьма ==

{{Асноўны артыкул|Гісторыя алфавіта}}

Адной з найбольш істотных змен у гісторыі пісьма стала выпрацоўка сістэм з невялікім наборам знакаў, звязаных пераважна з асобнымі гукамі мовы. Найранейшыя вядомыя заходнесеміцкія алфавітныя надпісы ўзніклі ў II тысячагоддзі да н. э. ў асяроддзі кантакту семітамоўнага насельніцтва з егіпецкай пісьмовай культурай&lt;ref&gt;Hamilton G. J. ''The Origins of the West Semitic Alphabet in Egyptian Scripts''. – Washington, D.C.: Catholic Biblical Association of America, 2006.&lt;/ref&gt;.

Так званае [[протасінайскае пісьмо]] выкарыстоўвала абмежаваны набор знакаў, формы якіх часткова былі натхнёны егіпецкімі іерогліфамі, але атрымалі заходнесеміцкія назвы і гукавыя значэнні паводле [[акрафанічны прынцып|акрафанічнага прынцыпу]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;. Гэта былі пераважна кансанантныя сістэмы, якія ў сучаснай тыпалогіі называюць [[абджад]]амі.

У канцы II – пачатку I тысячагоддзя да н. э. з гэтай традыцыі развіліся некалькі сістэм, у тым ліку [[фінікійскае пісьмо]]. Яго кампактны набор з 22 зычных літар стаў асновай шэрагу надзвычай уплывовых графічных традыцый&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

[[Файл:Phoenician alphabet.svg|міні|цэнтр|600пкс|22 літары фінікійскага алфавіта]]

=== Грэчаскі алфавіт ===

Каля IX–VIII стагоддзяў да н. э. грэкі прыстасавалі фінікійскі алфавіт да [[старажытнагрэчаская мова|грэчаскай мовы]]. Асноўным новаўвядзеннем стала сістэматычнае выкарыстанне асобных літар для галосных: частцы фінікійскіх знакаў для семіцкіх зычных, якіх не было ў грэчаскай, былі нададзены галосныя значэнні&lt;ref name=&quot;GreekAlphabet&quot; /&gt;.

Грэчаскі алфавіт стаў асновай некалькіх іншых пісьмовых традыцый. Праз заходнегрэчаскія алфавіты і [[этрускі алфавіт]] ад яго развіўся [[лацінскі алфавіт]], а ў позняй антычнасці і Сярэдневякоўі грэчаская графіка адыграла асноўную ролю ў фарміраванні [[копцкі алфавіт|копцкага]] і [[кірыліца|кірыліцкага пісьма]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

=== Арамейская галіна ===

[[Арамейскае пісьмо]] ў I тысячагоддзі да н. э. атрымала шырокае распаўсюджанне на Блізкім Усходзе і ў [[Ахеменіды|Ахеменідскай дзяржаве]]. Яно стала асновай або важным продкам шэрагу пазнейшых пісьмовых традыцый, у тым ліку квадратнага яўрэйскага, [[сірыйскае пісьмо|сірыйскага]] і [[набацейскае пісьмо|набацейскага пісьма]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

З набацейска-арамейскай традыцыі ў позняй антычнасці сфарміравалася [[арабскае пісьмо]]. Пасля арабскіх заваяванняў VII–VIII стагоддзяў яно распаўсюдзілася на вялізнай тэрыторыі і было прыстасавана да персідскай, цюркскіх, індаарыйскіх, афрыканскіх і іншых моў.

== Пісьмо ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі ==

Найранейшыя вялікія надзейна датаваныя комплексы індыйскага алфавітна-складовага пісьма належаць да III стагоддзя да н. э., перадусім да надпісаў імператара [[Ашока|Ашокі]]. Яны выкарыстоўваюць [[брахмі]] і [[кхароштхі]]&lt;ref&gt;Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. – Oxford University Press, 1998.&lt;/ref&gt;.

Кхароштхі выразна звязваецца з арамейскім пісьмом. Паходжанне брахмі значна больш дыскусійнае: прапаноўваліся як мадэлі семіцкага ўплыву, так і больш складаныя сцэнарыі мясцовай распрацоўкі, таму адна простая генеалагічная схема не з'яўляецца агульнапрынятай&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Salomon R. On the Origin of the Early Indian Scripts: A Review Article // ''Journal of the American Oriental Society''. – 1995. – Vol. 115, № 2. – P. 271–279.&lt;/ref&gt;.

Ад брахмі паходзіць вялікая сям'я [[індыйскае пісьмо|брахмічных сістэм]] – [[дэванагары]], бенгальскае, гуджараці, тамільскае, тыбецкае, бірманскае, кхмерскае, тайскае, яванскае і шмат іншых пісьмаў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;. У тыпалагічным дачыненні большасць з іх адносіцца да [[абугіда|абугід]].

== Позняя антычнасць і Сярэдневякоўе ==

У позняй антычнасці і Сярэдневякоўі вялікая частка Старога Свету карысталася сістэмамі, якія паходзілі ад некалькіх ранейшых цэнтраў. У Заходняй Еўропе пашыралася [[лацінскае пісьмо]], у Візантыі і грэкамоўным свеце – грэчаскае, у частцы хрысціянскага Усходу – сірыйскае, армянскае і грузінскія пісьмы, а пасля VII стагоддзя на велізарнай тэрыторыі ісламскага свету – арабскае пісьмо&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

У канцы IX – пачатку X стагоддзя ў [[Першае Балгарскае царства|Першым Балгарскім царстве]] сфарміравалася [[кірыліца]], заснаваная пераважна на грэчаскай графіцы і дапоўненая знакамі для славянскіх гукаў. Яна распаўсюдзілася ў часткі паўднёвых і ўсходніх славян і пазней стала асновай шматлікіх славянскіх і неславянскіх алфавітаў.

У асобных выпадках новыя сістэмы ствараліся свядома. [[Армянскі алфавіт]] традыцыйна звязваюць з дзейнасцю [[Месроп Маштоц|Месропа Маштоца]] ў пачатку V стагоддзя; [[глаголіца]] – з місіяй [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]] ў IX стагоддзі; [[хангыль]] быў распрацаваны ў Карэі ў XV стагоддзі пры каралю [[Седжон Вялікі|Седжоне]]&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

== Матэрыялы і формы пісьмовага тэксту ==

Развіццё пісьма было звязана не толькі з формай графем, але і з матэрыяламі, на якіх іх наносілі. У Месапатаміі асноўным носьбітам сталі гліняныя таблічкі, у Егіпце побач з каменнымі і іншымі трывалымі паверхнямі шырока ўжываўся [[папірус]], у Кітаі – костка, бронза, бамбукавыя і драўляныя планкі, пазней шоўк і папера&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

Матэрыял непасрэдна ўплываў на форму знакаў і тэхніку пісьма. Адцісканне трысняговага стылуса ў гліне прывяло да характэрнай клінападобнай формы клінапісу, тады як пісьмо пэндзлем або пяром спрыяла развіццю курсіўных і каліграфічных форм&lt;ref name=&quot;Coulmas&quot; /&gt;.

У Міжземнамор'і доўгі тэкст у антычнасці часта афармляўся ў выглядзе [[скрутак|скрутка]] з папірусу або пергаменту. У першыя стагоддзі н. э. усё шырэй распаўсюджваўся [[кодэкс]] – сшытак з асобных аркушаў, канструктыўны продак сучаснай кнігі; да позняй антычнасці ён у значнай ступені выцесніў скрутак у еўрапейскай і хрысціянскай кніжнай культуры&lt;ref&gt;Roberts C. H., Skeat T. C. ''The Birth of the Codex''. – London: Oxford University Press, 1983.&lt;/ref&gt;.

Асобнае значэнне мела [[папера]]. Яе раннія формы ўзніклі ў Кітаі; удасканаленне вытворчасці ў пачатку II стагоддзя н. э. кітайская традыцыя звязвае з [[Цай Лунь|Цай Лунем]], хоць археалагічныя знаходкі паперападобнага матэрыялу старэйшыя&lt;ref&gt;Tsien Tsuen-Hsuin. ''Paper and Printing''. – Cambridge: Cambridge University Press, 1985. – (Science and Civilisation in China; Vol. 5, Part 1).&lt;/ref&gt;. Праз Цэнтральную Азію і ісламскі свет тэхналогія паперы ў Сярэдневякоўі дайшла да Еўропы.

== Пісьмо і друкаванне ==

{{Асноўны артыкул|Гісторыя кнігадрукавання}}

Пісьмовы тэкст на працягу большай часткі гісторыі распаўсюджваўся праз ручное капіраванне. Стварэнне тэхналогій шматразовага ўзнаўлення тэксту змяніла маштабы распаўсюджання пісьмовай інфармацыі, аднак не стварыла новага прынцыпу пісьма як такога.

У Кітаі да VII стагоддзя н. э. развіўся [[ксілаграфія|друк з драўляных дошак]]. Адным з найбольш вядомых ранніх датаваных друкаваных помнікаў з'яўляецца кітайская «[[Алмазная сутра]]» 868 года&lt;ref&gt;Tsien Tsuen-Hsuin. ''Paper and Printing''. – Cambridge: Cambridge University Press, 1985.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Diamond sutra.jpg|міні|Франтыспіс друкаванай «Алмазнай сутры», 868 год]]

У XI стагоддзі ў Кітаі [[Бі Шэн]] распрацаваў наборны друк з рухомымі асобнымі знакамі; у Карэі пазней ужывалі рухомы металічны набор. Для ўсходнеазіяцкіх сістэм з тысячамі знакаў гэтая тэхналогія мела іншыя эканамічныя і тэхнічныя ўмовы, чым для алфавітных пісьмаў&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;.

У Еўропе каля сярэдзіны XV стагоддзя [[Іаган Гутэнберг]] у Майнцы стварыў эфектыўную сістэму кнігадрукавання з шматразовымі літымі металічнымі літарамі, ручной ліцейнай формай, друкарскай фарбай і прэсам&lt;ref&gt;[https://www.gutenberg.de/en/erfindung/ Gutenberg's invention] // Gutenberg.de.&lt;/ref&gt;. Друкаванне рэзка знізіла кошт тыражавання вялікіх тэкстаў і спрыяла стандартызацыі графікі, арфаграфіі і кніжных форм.

[[Файл:Gutenberg Bible (page).JPG|міні|Старонка [[Біблія Гутэнберга|Бібліі Гутэнберга]], каля 1455 года]]

== Пісьмо ў Новы і найноўшы час ==

Распаўсюджанне масавай адукацыі, дзяржаўнай бюракратыі, перыядычнага друку і таннай паперы ў XVIII–XX стагоддзях значна пашырыла сацыяльнае выкарыстанне пісьма. Пісьменнасць перастала быць навыкам вузкіх груп пісцоў, святароў і адміністратараў і ў многіх грамадствах стала амаль усеагульнай&lt;ref&gt;Coulmas F. ''The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems''. – Oxford: Blackwell, 1996.&lt;/ref&gt;.

Новыя тэхнічныя сродкі – [[пішучая машынка]], [[тэлеграф]], тэлетайп і пазней камп'ютар – стваралі неабходнасць стандартызавана прадстаўляць пісьмовыя знакі механічнымі або электрычнымі кодамі. Раннія камп'ютарныя кадзіроўкі часта падтрымлівалі толькі адзін або некалькі алфавітаў, што ўскладняла міжнародны абмен тэкстамі.

З канца XX стагоддзя асноўнай асновай лічбавага прадстаўлення шматмоўнага пісьма стаў [[Юнікод]]. Стандарт прысвойвае сімвалам розных сучасных і гістарычных сістэм пісьма ўнікальныя кодавыя пазіцыі і прызначаны для захоўвання, апрацоўкі і перадачы пісьмовых тэкстаў у глабальных інфармацыйных сістэмах&lt;ref name=&quot;Unicode&quot;&gt;[https://www.unicode.org/standard/standard.html The Unicode Standard] // The Unicode Consortium.&lt;/ref&gt;.

Пераход да электроннага носьбіта не скасаваў традыцыйных сістэм пісьма: лічбавы тэкст працягвае выкарыстоўваць літары, іерогліфы, складовыя і іншыя графемы, выпрацаваныя ў папярэднія эпохі. Адначасова электронная камунікацыя спрыяе развіццю новых канвенцый – [[эмодзі]], скарачэнняў і іншых графічных сродкаў, якія ў большасці выпадкаў дапаўняюць, а не замяняюць моўнае пісьмо&lt;ref name=&quot;Unicode&quot; /&gt;.

== Дэшыфроўка старажытных сістэм ==

{{Асноўны артыкул|Дэшыфроўка}}

Значная частка ведаў пра гісторыю пісьма стала магчымай дзякуючы дэшыфроўцы сістэм, чытанне якіх было страчана. Для дэшыфроўкі асабліва важныя двух- або шматмоўныя надпісы, уласныя імёны, вялікі корпус тэкстаў і веданне мовы, якая магла ляжаць у аснове запісу.

[[Файл:Rosetta Stone.JPG|міні|[[Разецкі камень]] стаў ключом да дэшыфроўкі егіпецкага пісьма]]

[[Разецкі камень]], знойдзены ў 1799 годзе, змяшчаў адзін тэкст у егіпецкім іерогліфічным і дэматычным пісьме і па-грэчаску. На яго аснове і з выкарыстаннем іншых матэрыялаў [[Жан-Франсуа Шампальён]] у 1820-я гады прадэманстраваў фанетычныя прынцыпы егіпецкага пісьма і заклаў аснову яго сучаснага чытання&lt;ref&gt;Robinson A. ''Cracking the Egyptian Code: The Revolutionary Life of Jean-François Champollion''. – Oxford University Press, 2012.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі дзякуючы шматмоўным старажытнаперсідскім, эламскім і вавілонскім надпісам быў расшыфраваны клінапіс. У XX стагоддзі [[Майкл Вентрыс]] пры ўдзеле [[Джон Чэдвік|Джона Чэдвіка]] паказаў, што лінейнае пісьмо Б перадае раннюю грэчаскую мову&lt;ref&gt;Chadwick J. ''The Decipherment of Linear B''. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 1967.&lt;/ref&gt;.

Шэраг сістэм, у тым ліку лінейнае пісьмо А і індскае пісьмо, застаюцца нерасшыфраванымі. У такіх выпадках трэба адрозніваць навукова правераныя структурныя назіранні ад прапанаваных чытанняў, якія не атрымалі агульнага прызнання.

== Пісьмо і грамадства ==

Раннія сістэмы пісьма часта былі цесна звязаны з ростам складанай адміністрацыі, гарадоў і дзяржаў. У Месапатаміі найранейшы вялікі корпус запісаў меў гаспадарчы характар, а ў раннім Егіпце пісьмо выкарыстоўвалася для адміністрацыі, абазначэння ўласнасці, царскай ідэалогіі і рытуалу&lt;ref name=&quot;Woods&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

Пасля выпрацоўкі сродкаў перадачы разгорнутага маўлення сферы пісьма пашырыліся на заканадаўства, дыпламатыю, рэлігію, гістарычныя запісы, навуку і літаратуру. Пісьмо зрабіла магчымым назапашванне значных аб'ёмаў інфармацыі па-за межамі індывідуальнай памяці і яе выкарыстанне людзьмі, якія не знаходзіліся ў адным месцы або часе&lt;ref name=&quot;Coulmas&quot; /&gt;.

Гэта не азначае, што ўзнікненне пісьма адразу стварала масавую пісьменнасць. У старажытных грамадствах веданне пісьма часта было прафесійным навыкам невялікіх груп пісцоў; маштабы і сацыяльныя формы пісьменнасці істотна адрозніваліся ў залежнасці ад эпохі і культуры&lt;ref&gt;Goody J. ''The Logic of Writing and the Organization of Society''. – Cambridge: Cambridge University Press, 1986.&lt;/ref&gt;.

== На беларускіх землях ==

На землях сучаснай Беларусі славянскае кірылічнае пісьмо пашырылася пасля хрысціянізацыі ў канцы X–XI стагоддзях. Да найстарэйшых захаваных кніжных помнікаў, звязаных з беларускімі землямі, належыць [[Тураўскае Евангелле]] XI стагоддзя; пісьмовая культура засведчана таксама эпіграфічнымі помнікамі, у тым ліку [[Барысавы камяні|Барысавымі камянямі]] XII стагоддзя&lt;ref name=&quot;БелЭнБеларусь&quot;&gt;[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC Беларусь] // ''Беларуская энцыклапедыя''.&lt;/ref&gt;.

У XIII–XVI стагоддзях на аснове кірылічнай традыцыі развівалася пісьменнасць [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]], якая выкарыстоўвалася ў дзяржаўным справаводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], рукапіснай і друкаванай літаратуры. Адначасова на беларускіх землях функцыянавала [[лацінскае пісьмо]] для лацінскай, польскай і пазней беларускай моў&lt;ref name=&quot;БелЭнБеларусь&quot; /&gt;.

У 1517 годзе [[Францыск Скарына]] пачаў у Празе друкаванне кніг Бібліі на царкоўнаславянскай мове беларускай рэдакцыі; яго выданні сталі важным этапам у гісторыі ўсходнеславянскага кірылічнага кнігадрукавання. У XVI–XVII стагоддзях буйнымі цэнтрамі кірылічнага друку былі таксама Вільня, Заблудаў, Еўе, Куцейна, Магілёў і іншыя гарады рэгіёна.

Асобную пісьмовую традыцыю стварылі [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]], якія з XVI стагоддзя запісвалі беларускія і польскія тэксты прыстасаваным [[арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]]. Гэтая сістэма, цяпер вядомая як [[Беларускі арабскі алфавіт]], дазваляе даследаваць, у прыватнасці, гістарычную фанетыку беларускай мовы&lt;ref&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. – Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. – 418 с.&lt;/ref&gt;.

У XIX – пачатку XX стагоддзя новая беларуская літаратурная мова выкарыстоўвала як кірылічнае, так і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскае пісьмо]]. У XX стагоддзі асноўнай графічнай сістэмай беларускай літаратурнай мовы замацавалася кірыліца; гістарычная беларуская лацінка працягвае існаваць як асобная графічная традыцыя.

== Асноўныя этапы ==

Даты ў табліцы прыблізныя і абазначаюць найранейшыя вядомыя сведчанні або важныя этапы развіцця, а не заўсёды дакладны момант «вынаходства» сістэмы&lt;ref name=&quot;Houston&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Regulski&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Час
! Рэгіён
! Падзея
|-
| VII–V тысячагоддзі да н. э.
| Кітай, Паўднёва-Усходняя Еўропа і іншыя рэгіёны
| Неалітычныя знакавыя сістэмы; пераважна разглядаюцца як протапісьмо
|-
| з VIII тысячагоддзя да н. э.
| Пярэдняя Азія
| Гліняныя лічыльныя жэтоны і іншыя сродкі адміністрацыйнай натацыі
|-
| каля 3400–3200 да н. э.
| Паўднёвая Месапатамія
| Протаклінапісныя адміністрацыйныя таблічкі
|-
| каля 3250 да н. э.
| Верхні Егіпет
| Найранейшыя надзейныя сведчанні фанетычнага егіпецкага пісьма ў Абідасе
|-
| III тысячагоддзе да н. э.
| Месапатамія
| Пераход клінапісу да развітай славесна-складовай сістэмы; прыстасаванне да іншых моў
|-
| каля 2600–1900 да н. э.
| Даліна Інда
| Індскія знакі; сістэма дагэтуль нерасшыфраваная, яе статус дыскутуецца
|-
| II тысячагоддзе да н. э.
| Сінай і Левант
| Узнікненне ранніх заходнесеміцкіх алфавітных сістэм
|-
| XIII–XI стст. да н. э.
| Кітай
| Развітае кітайскае пісьмо на варажбітных касцях эпохі Шан
|-
| каля XI ст. да н. э.
| Фінікія
| Фарміраванне класічнага фінікійскага алфавіта
|-
| IX–VIII стст. да н. э.
| Грэчаскі свет
| Прыстасаванне фінікійскага пісьма; сістэматычнае ўвядзенне літар для галосных
|-
| каля 1000–800 да н. э.
| Месаамерыка
| Каскахальскі блок – адзін з магчымых найранейшых помнікаў пісьма Амерыкі
|-
| VII ст. да н. э.
| Італія
| Найранейшыя лацінскія надпісы
|-
| III ст. да н. э.
| Індыя
| Надзейна засведчаныя брахмі і кхароштхі ў надпісах Ашокі
|-
| I–V стст. н. э.
| Міжземнамор'е
| Паступовае распаўсюджанне кодэкса замест скрутка
|-
| VII ст.
| Азія
| Развіццё арабскага пісьма і яго наступнае шырокае распаўсюджанне
|-
| VII–IX стст.
| Кітай і Усходняя Азія
| Распаўсюджанне друку з драўляных дошак
|-
| IX ст.
| Славянскія землі
| Стварэнне глаголіцы
|-
| канец IX – пачатак X ст.
| Балгарыя
| Фарміраванне кірыліцы
|-
| XI ст.
| Кітай
| Рухомы набор Бі Шэна
|-
| XV ст.
| Карэя
| Стварэнне хангыля
|-
| каля 1450-х
| Еўропа
| Сістэма кнігадрукавання Гутэнберга з рухомымі металічнымі літарамі
|-
| XIX ст.
| Еўропа і Амерыка
| Шырокае распаўсюджанне механічнага набору, пішучых машынак і тэлеграфнага кадавання
|-
| канец XX ст.
| увесь свет
| Стварэнне Unicode і пераход да ўніверсальнага лічбавага кадавання пісьмовых знакаў
|}

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Паўленка М. А. ''Гісторыя пісьма''. – 2-е выд. – Мінск: Вышэйшая школа, 1987.
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. – Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. – 418 с.
* Boltz W. G. ''The Origin and Early Development of the Chinese Writing System''. – New Haven: American Oriental Society, 1994.
* Coulmas F. ''Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis''. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – ISBN 978-0-521-78737-6.
* Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. – New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. – ISBN 0-19-507993-0.
* Fischer S. R. ''A History of Writing''. – London: Reaktion Books, 2001. – ISBN 978-1-86189-101-3.
* Gnanadesikan A. E. ''The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet''. – Chichester: Wiley-Blackwell, 2009. – ISBN 978-1-4051-5406-2.
* Haarmann H. ''Geschichte der Schrift''. – 2. Aufl. – München: C. H. Beck, 2004.
* Houston S. D. (ed.). ''The First Writing: Script Invention as History and Process''. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – ISBN 978-0-521-83861-0.
* Powell B. B. ''Writing: Theory and History of the Technology of Civilization''. – Chichester: Wiley-Blackwell, 2009.
* Regulski I. The Origins and Early Development of Writing in Egypt // ''The Oxford Handbook of Topics in Archaeology''. – Oxford University Press, 2016. – DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61.
* Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. – Oxford University Press, 1998.
* Schmandt-Besserat D. ''How Writing Came About''. – Austin: University of Texas Press, 1996.
* Woods C. (ed.). ''Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond''. – Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago, 2010.

== Гл. таксама ==

* [[Сістэма пісьма]]
* [[Протапісьмо]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Алфавіт]]
* [[Абджад]]
* [[Абугіда]]
* [[Складовае пісьмо]]
* [[Лагаграфічнае пісьмо]]
* [[Клінапіс]]
* [[Егіпецкія іерогліфы]]
* [[Кітайскае пісьмо]]
* [[Месаамерыканскія сістэмы пісьма]]
* [[Фінікійскае пісьмо]]
* [[Грэчаскі алфавіт]]
* [[Лацінскае пісьмо]]
* [[Кірыліца]]
* [[Арабскае пісьмо]]
* [[Беларускі алфавіт]]
* [[Беларускі лацінскі алфавіт]]
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Дэшыфроўка]]
* [[Палеаграфія]]
* [[Эпіграфіка]]
* [[Гісторыя кнігадрукавання]]
* [[Юнікод]]

== Спасылкі ==

* {{Commons|Category:History of writing|Гісторыя пісьма}}
* [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/321991 Пра ўзнікненне клінапісу] – The Metropolitan Museum of Art
* [https://academic.oup.com/edited-volume/43506/chapter/364131674 The Origins and Early Development of Writing in Egypt] – Oxford Academic
* [https://sites.utexas.edu/dsb/tokens/the-evolution-of-writing/ The Evolution of Writing] – Дэніз Шмандт-Бесера
* [https://www.unicode.org/standard/standard.html The Unicode Standard]

{{Сістэмы пісьма}}

[[Катэгорыя:Гісторыя пісьма| ]]
[[Катэгорыя:Сістэмы пісьма]]
[[Катэгорыя:Гісторыя культуры]]
[[Катэгорыя:Палеаграфія]]</text>
      <sha1>aqey3vbouhiag61puip46holzt8uuk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Большэвік Палесся</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798438</id>
    <revision>
      <id>5197779</id>
      <parentid>5080145</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6051" sha1="th568unfqrywrlid8moaak8vtq8h5qt" xml:space="preserve">{{значэнні|Савецкае Палессе (значэнні)}}
{{Газета
 |назва                   = Большэвік Палесся
 |арыгінальная назва      = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = [[Газета]]
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = [[снежань]] [[1935]]
 |спыненне публікацый     = [[12 студзеня]] [[1954]]
 |заснавальнікі           = [[ЦК КПБ|Арганізацыйнае бюро ЦК КП(б)Б]], [[Мазырскі раённы камітэт КПБ|Мазырскі РК КП(б)Б]], Арганізацыйны камітэт ЦВК БССР
 |уладальнікі             = 
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = [[А.-Г. Л. Каплан]] (1943—1944)
 |галоўны рэдактар        = 
 |штат                    = 
 |палітычна               = 
 |мова                    = [[беларуская мова|беларуская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб’ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Мазыр]]
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = 
}}
'''«Большэві́к Пале́сся»''' (таксама ''«Бальшавік Палесся»'')&amp;nbsp;— газета, якая выдавалася ў [[Мазыр]]ы і ў падполлі ў 1935—1941 і 1943—1954 гадах. Орган [[Палескі абласны камітэт КПБ|Палескага абкама]] і [[Мазырскі гарадскі камітэт КПБ|Мазырскага гаркама КП(б)Б]], [[Палескі абласны Савет дэпутатаў працоўных|абласнога]] і [[Мазырскі гарадскі Савет дэпутатаў працоўных|гарадскога Саветаў дэпутатаў працоўных]]&lt;ref name=&quot;belenc&quot;&gt;{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/804/|title=БОЛЬШЭВІК ПАЛЕССЯ, газета|website=Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|publisher=belarusenc.by|accessdate=2026-01-08|archive-date=7 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207234313/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/804/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Даваенны перыяд ===
Газета заснавана ў снежні [[1935]] года як орган [[ЦК КПБ|Арганізацыйнага бюро ЦК КП(б)Б]], [[Мазырскі раённы камітэт КПБ|Мазырскага райкама КП(б)Б]] і [[ЦВК БССР|Арганізацыйнага камітэта ЦВК]] па арганізацыі [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. З 30 мая да 1 ліпеня 1941 года з'яўлялася органам [[Палескі абласны камітэт КПБ|Палескага абкама]] і [[Мазырскі гарадскі камітэт КПБ|Мазырскага гаркама КП(б)Б]], а таксама [[Палескі абласны Савет дэпутатаў працоўных|Палескага абласнога]] і [[Мазырскі гарадскі Савет дэпутатаў працоўных|Мазырскага гарадскога Саветаў дэпутатаў працоўных]]&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;.

=== У гады Вялікай Айчыннай вайны ===
У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з'яўлялася органам [[Палескі падпольны абласны камітэт КП(б)Б|Палескага падпольнага абкама]] і [[Мазырскі падпольны гарадскі камітэт КП(б)Б|Мазырскага падпольнага гаркама КП(б)Б]]. Выходзіла ў 1943—1944 гадах у [[Акцябрска-Любанская партызанская зона|Акцябрска-Любанскай партызанскай зоне]]. Некаторыя нумары (№ 58—87 за 1943 г., № 1—2 за 1944 г.) выдаваліся ў Мазыры.

Усяго вядома 80 нумароў, выдадзеных у перыяд з 14 лютага 1943 года да 5 студзеня 1944 года на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Агульны тыраж склаў 80 тысяч экзэмпляраў. Рэдактарам быў [[А.-Г. Л. Каплан|А.-Г.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Каплан]]&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;.

=== Пасляваенны перыяд ===
Пасля [[Вызваленне БССР|вызвалення БССР]] выданне было адноўлена пад той жа назвай. У канцы лістапада 1952 года назва была зменена на ''«Савецкае Палессе»''. Газета працягвала друкавацца як орган Палескага абкама і Мазырскага гаркама КПБ, а таксама абласнога і гарадскога Саветаў дэпутатаў працоўных.

Выданне газеты было спынена на №&amp;nbsp;8, які выйшаў [[12 студзеня]] [[1954]] года&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;, у сувязі са скасаваннем [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну]]
[[Катэгорыя:Газеты Мазыра]]
[[Катэгорыя:Палеская вобласць]]</text>
      <sha1>th568unfqrywrlid8moaak8vtq8h5qt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арабіца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799596</id>
    <revision>
      <id>5197741</id>
      <parentid>5087630</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Удакладняю старонку-неадназначнасць.</comment>
      <origin>5197741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2809" sha1="e4vjbjtxrxy8ra4pz6fv7scn7aojwyn" xml:space="preserve">'''Арабіца''' — неафіцыйная назва, утвораная ад асновы ''араб-'' паводле словаўтваральнай мадэлі назваў пісьмаў ''[[кірыліца]]'', ''[[лацініца]]''. У беларускай навуковай і энцыклапедычнай тэрміналогіі слова ''арабіца'' не з'яўляецца асноўнай назвай арабскага пісьма або яго беларускіх адаптацый; замест яго звычайна ўжываюцца тэрміны ''арабскае пісьмо'', ''арабскі алфавіт'', ''беларускі арабскі алфавіт'', ''арабскаграфічнае пісьменства'' і пад.

У беларускім ужытку слова засведчана, у прыватнасці, у эміграцыйным друку 1970-х гадоў як назва арабскага пісьма, ужыванага для беларускіх тэкстаў. У 2001 годзе [[Віктар Несцяровіч]] тлумачыў утварэнне назвы ''арабіца'' аналогіяй з назвамі ''кірыліца'' і ''лацініца''. Назва не замацавалася як асноўны тэрмін у акадэмічнай мовазнаўчай літаратуры.

Слова '''арабіца''', у залежнасці ад кантэксту, можа адносіцца да наступных паняццяў:

* [[Арабскае пісьмо]] — сістэма пісьма, якая ўзнікла для запісу [[Арабская мова|арабскай мовы]] і была прыстасавана таксама да шэрагу іншых моў, у тым ліку і беларускай.
* [[Арабскі алфавіт]] — алфавіт непасрэдна [[Арабская мова|арабскай мовы]], які складаецца з 28 асноўных літар.
* [[Беларускі арабскі алфавіт]] — прыстасаваная да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] сістэма арабскага пісьма, якой карысталіся [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] ў сваёй рукапіснай традыцыі.
* [[Арэбіца]] (таксама часам ''арабіца'') — сістэма арабскага пісьма, прыстасаваная для [[Баснійская мова|баснійскай мовы]] і ўжываная ў пісьмовай традыцыі баснійскіх мусульман.


{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>e4vjbjtxrxy8ra4pz6fv7scn7aojwyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Беларуска-татарскае пісьменства</title>
    <ns>10</ns>
    <id>805720</id>
    <revision>
      <id>5197744</id>
      <parentid>5124159</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T00:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2992" sha1="ol4tq1v8ryt56kdd2na0mnxs0int3fa" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Беларуска-татарскае пісьменства
|загаловак                 = [[Беларуска-татарскае пісьменства]] і [[кітабістыка]]
|выява                     = 
|клас_спісаў               = hlist

|група1 = Агульныя паняцці
|спіс1  =
* [[Беларускі арабскі алфавіт|Беларуская арабіца]]
* [[Кітабістыка]]

|група2 = Жанры рукапісаў
|спіс2  =
* [[Кітабы|Кітаб]]
* [[Хамаілы|Хамаіл]]
* [[Тэфсір]]
* [[Таджвід]]
* [[Далавар]]

|група3 = Помнікі пісьменства
|спіс3  =
* [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]]
* [[Кітаб з Брытанскага музея]]
* [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года]]
* [[Кітаб Абрагама Карыцкага]]
* [[Мінскі тафсір]] (1686)
* [[Лейпцыгскі хамаіл]]
* [[Казанскі кітаб]]
* [[Мядзельскі збор|Рукапісы Аляксандра Адамовіча (Мядзельскі збор)]]

|група4 = Тэксты і сюжэты
|спіс4  =
* [[Мірадж у літаратуры беларускіх татар|«Мірадж-намэ»]] (Ушэсце Мухамеда на неба)
* [[Джаўагіру-ль-іслам (у пісьменстве татар ВКЛ)|«Джаўагіру-ль-іслам»]] (Сутнасці ісламу)
* [[Мызраклы ільміхаль]]
* [[Знахарскія тэксты беларускіх татар]]

|група5 = Стваральнікі і ўладальнікі
|спіс5  =
* [[Мустафа Шагідзевіч]]
* [[Аляксандр (Алі) Адамовіч]]
* [[Якаў Сцяпанавіч Якубоўскі]]
* [[Сцяпан Палтаракевіч]]

|група6 = Даследчыкі (кітабісты)
|спіс6  =
* [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]]
* [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]
* [[Іван Луцкевіч]]
* [[Віталь Вольскі]]
* [[Ян Станкевіч]]
* [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]]
* [[Шырын Акінэр]]
* [[Чэслаў Лапіч]]
* [[Галіна Александровіч-Мішкінене]]
* [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]]
* [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]]
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Літаратура Беларусі]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Беларуская мова]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ol4tq1v8ryt56kdd2na0mnxs0int3fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лебядзіны заказнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808865</id>
    <revision>
      <id>5197398</id>
      <parentid>5197189</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2659" sha1="qpn4ogrvre43npcnpc2dwt0cm3nzp1j" xml:space="preserve">{{Запаведная зона}}
'''«Лебядзіны»''' — біялагічны [[заказнік]] рэспубліканскага значэння, створаны ў прыгараднай зоне [[Мінск]]а ў [[1984]] г. Мэтай заснавання стала зберажэнне прыбярэжнага фаўністычнага комплексу рэдкіх відаў жывёл і птушак.

Тэрыторыя плошчай 43 га ўяўляе сабой забалочаны і меліяраваны луг з закінутымі тарфянымі кар’ерамі. У цэнтры знаходзіцца аднайменная сажалка плошчай 15 га, якая амаль поўнасцю зарасла [[трыснёг|трыснягом]], [[рагоз]]ам і асакой. У наваколлі маюцца ўчасткі бярэзнікаў і хвойнікаў, асобныя насаджэнні елкі. У флоры налічваецца больш за 300 відаў сасудзістых раслін, сярод якіх шмат лекавых, меданосных і дэкаратыўных. Фаўна прадстаўлена 94 відамі пазваночных жывёл, у тым ліку больш за 60 відамі птушак. Сярод рэдкіх насельнікаў — [[лебедзь-шыпун]], малая паганка, крачка, [[малы бугай]], чарацянка, лысуха, хахлатая чэрнядзь. Жывуць тут таксама некалькі відаў рыб і млекакормячых.

Заказнік з’яўляецца месцам, дзе жыхары Мінска могуць назіраць за жывой прыродай у межах горада. Тут абсталявана экалагічная сцежка, узведзены альтанкі для наведвальнікаў. У цяперашні час ахоўная тэрыторыя знаходзіцца пад пагрозай знікнення з-за моцнага антрапагеннага ўздзеяння.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|9}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|145353|Лебядзіны, заказнік}}

[[Катэгорыя:Геаграфія Мінска]]
[[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1984 годзе]]
[[Катэгорыя:1984 год у Мінску]]</text>
      <sha1>qpn4ogrvre43npcnpc2dwt0cm3nzp1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рота ганаровай варты (Беларусь)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809590</id>
    <revision>
      <id>5197556</id>
      <parentid>5194762</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Абавязкі і мерапрыемствы */</comment>
      <origin>5197556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52267" sha1="qjj6bpmqt5a2sejzkfr3rwlxttp817i" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
| назва = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры
| выява = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png
| гады = з [[17 лютага]] [[1995]]&lt;ref name=milby&gt;{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
| падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]]
| у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]]
| тып = [[пяхота]]
| роля = [[ганаровая варта]]
| размяшчэнне = [[Мінск]]
| мянушка = ''РГВ''&lt;ref name=milby/&gt;, ''Белыя пальчаткі''&lt;ref name=МИР&gt;{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці).

З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск.

== Утварэнне ==
Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА&lt;ref name=milby/&gt;. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)&lt;ref name=milby/&gt;&lt;ref&gt;{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''&lt;ref name=указ&gt;* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}}
* ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 &quot;О создании сводной роты почетного караула&quot;|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ&lt;ref name=Кукса&gt;{{артыкул|спасылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|загаловак=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|аўтар=Виталий Кукса|выданне=Советская Белоруссия|тып=газета|год=2016|месяц=3|чысло=12|нумар=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС&lt;ref name=указ/&gt;. Дзякуючы гэтаму ўказу існая пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл&lt;ref name=Ружечка_Титов&gt;{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты&lt;ref name=belarmy&gt;{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}&lt;/ref&gt;:
* Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ
* Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (в/ч 3214, Уручча&lt;ref name=belarmy/&gt; — [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;
* Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны&lt;ref name=belarmy/&gt;, утворана ў снежні 2003 года)&lt;ref&gt;{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Абавязкі і мерапрыемствы ==
[[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Удзельнік ваенна-музычнага фестывалю «Спаская вежа» 2019 года]]
[[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота ганаровай варты на [[Ваенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|Парадзе Перамогі]] 24 чэрвеня 2020 года ў Маскве]]
Салдаты роты ганаровай варты выконваюць наступныя абавязкі&lt;ref name=milby/&gt;:
* сустрэча і праводзіны кіраўнікоў замежных дзяржаў і замежных дэлегацый, якія прыбываюць з афіцыйным візітам у Рэспубліку Беларусь&lt;ref name=башня/&gt;;
* протакольныя мерапрыемствы з удзелам першых асоб дзяржавы;
* воінскія рытуалы пры забеспячэнні ўрачыстых мерапрыемстваў (у тым ліку выстаўленне варты&lt;ref name=milby/&gt;, ускладанне вянкоў да помнікаў і мемарыялаў, адданне воінскіх ушанаванняў на пахаванні&lt;ref name=башня/&gt;);
* удзел у ваенных парадах (выстаўленне лінейных на парадзе) і пляц-канцэртах (страявыя прыёмы са зброяй).

Штогод роце даводзіцца прымаць удзел у больш чым 50 мерапрыемствах найвышэйшага ўзроўню-мерапрыемствах з удзелам прэзідэнта, сустрэчах кіраўнікоў замежных дзяржаў і галоўных дзяржаўных святах&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Часам байцы могуць удзельнічаць у трох мерапрыемствах за дзень, якія праходзяць у розных кропках&lt;ref name=belarmy/&gt;.Найважнейшыя для салдат роты мерапрыемствы праводзяцца 23 лютага ў [[Дзень абаронцаў Айчыны]]&lt;ref&gt;{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, 3 ліпеня ў [[Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь]] і 9 мая ў [[Дзень Перамогі]]. Таксама байцы роты ўдзельнічалі ў памятных мерапрыемствах у Брэсце з нагоды пачатку Вялікай Айчыннай вайны: адно такое мерапрыемства прайшло ў 2010 годзе, падчас прэм’еры фільма «[[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]]»&lt;ref name=belarmy/&gt;.

Рота ганаровай варты адзначана шэрагам узнагарод. У прыватнасці, у 2011 годзе яна была ўзнагароджана [[Венесуэла|венесуэльскім]] ордэнам «19 красавіка» пасля паказальнага выступлення&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;, прымеркаванага да 200-годдзя [[Дзень незалежнасці Венесуэлы|незалежнасці гэтай рэспублікі]]. Тады байцы ў [[Каракас]]е прайшлі ўрачыстым маршам перад трыбунай і паказалі пляц-канцэрт, за што былі ўзнагароджаны імяннымі наручнымі гадзіннікамі з гравіроўкай «ад прэзідэнта РБ»&lt;ref name=belarmy/&gt;. 19 ліпеня 2014 года яна прыняла ўдзел у парадзе на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], прымеркаваным да 100-годдзя з пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]: парад адкрыўся шэсцем знаменных груп шэрагу запрошаных ваенных дэлегацый, сярод якіх была і беларуская&lt;ref&gt;{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 2015 годзе падчас [[Другое мінскае пагадненне|перамоў]] «[[нармандская чацвёрка|Нармандскай чацвёркі]]» ў Мінску, прысвечаных урэгуляванню [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|канфлікту на Данбасе]], байцы неслі службу ў Палацы Незалежнасці на працягу больш чым 16 гадзін, перыядычна змяняючы адзін аднаго на пастах, і толькі пасля завяршэння выканання задачы ганаровая варта вярнулася да абеду наступнага дня ў казарму&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. У тым жа годзе рота прыняла ўдзел у [[Парад у Пекіне 3 верасня 2015 года|парадзе ў Пекіне]] на плошчы [[Цяньаньмэнь]], прысвечаным 70-годдзю Перамогі ў Другой сусветнай вайне&lt;ref&gt;{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Рота ганаровай варты ўдзельнічае ў мерапрыемствах не толькі ў Рэспубліцы Беларусь, але і ў Расіі і іншых краінах свету. У прыватнасці, рота неаднаразова прымала ўдзел у штогадовым [[Спаская вежа (фестываль)|міжнародным ваенна-музычным фестывалі «Спаская вежа»]] ў Маскве&lt;ref name=башня/&gt;. Знаменная група роты ганаровай варты ўдзельнічала ў [[Ваенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|парадзе 24 чэрвеня 2020 года]] на Краснай плошчы, прымеркаваным да 75-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне&lt;ref&gt;{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Структура ==
[[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Салдаты ўскладаюць вянок]]
Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры складаецца з 180 вайскоўцаў, якія на ўрачыстых мерапрыемствах дэманструюць пад музыку сінхронныя страявыя прыёмы са зброяй&lt;ref name=башня&gt;{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=Фестиваль «Спасская башня»|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Зброя, з якой выконваюцца ўсе страявыя прыёмы — гэта карабіны [[самазарадны карабін Сіманава|СКС]]&lt;ref name=Данилов/&gt; і афіцэрскія шаблі. Хоць дадзеныя карабіны не выкарыстоўваюцца ў сучаснай беларускай арміі, яны засталіся на ўзбраенні роты ганаровай варты з дэкаратыўнай функцыяй ў якасці даніны традыцыі&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Па словах намесніка камандзіра роты спецыяльнага прызначэння (ганаровай варты) па ідэалагічнай працы капітана Дзмітрыя Смірнова, у падраздзяленні ёсць трэніровачныя і парадныя карабіны&lt;ref name=Зелёнко/&gt;.

Рота ганаровай варты таксама дзеліцца на спецыяльныя разлікі&lt;ref name=Данилов/&gt;:
* ''знаменная група'' — выносіць сцяг на парадах&lt;ref name=Зелёнко/&gt;;
* ''разлікі венкавых'' — ускладаюць вянкі (адзін з разлікаў заўсёды падбіраецца з двайнят ці людзей з падобнымі тварамі)&lt;ref name=Данилов/&gt;;
* ''раслікі «кастравых»'' — стаяць на варце ля Вечнага агню;
* ''«каробка»'' — стулены строй для праходжання ўрачыстым маршам;
* ''«эскорт»'' — група салдат, якія ўдзельнічаюць у пахавальных працэсіях.

Роту ганаровай варты на ўсіх значных выступах суправаджае '''аркестр ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры'''&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|загаловак=Один день из жизни военного дирижёра|аўтар=Наталья Пахомович|выданне=Во славу Родины|тып=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|чысло=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}&lt;/ref&gt;, які валодае багатым рэпертуарам і выконваючы не толькі цырыманіяльную музыку і гімны краін, але і творы ваенна-патрыятычнай тэматыкі і лепшыя ўзоры сусветнай музыкі&lt;ref name=Держанович/&gt;. Аркестр неаднаразова ўдзельнічаў у ваенна-музычным фестывалі «Спасская башня»&lt;ref&gt;{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;. 1-я і 2-я роты і аркестр ганаровай варты ўдастоены спецыяльнай прэміі Прэзідэнта дзеячам культуры і мастацтва з фармулёўкай «''за значныя дасягненні ў патрыятычным выхаванні моладзі, актыўны ўдзел у грамадска-палітычных і культурных мерапрыемствах''»&lt;ref name=Держанович/&gt;.

== Асабовы склад ==
[[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Лінейны падчас Парада Перамогі 2015 года пры праходжанні музыкантаў аркестра ВПС ЗША]]
Кандыдаты на месца ў роце ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры павінны мець рост не менш за 185 см, валодаць прыемнай знешнасцю і добрым целаскладам, найвышэйшым узроўнем здароўя, высокім узроўнем адукацыі і высокімі маральна-дзелавымі якасцямі&lt;ref name=milby/&gt; (у тым ліку не мець шкодных звычак)&lt;ref name=МИР/&gt;. Першасным патрабаваннем з’яўляецца менавіта рост&lt;ref name=belarmy/&gt; ад 185 да 195 см&lt;ref name=minsknews/&gt;, хоць у адным з узводаў служылі асобы ростам ад 183 да 185 см. Станам на 2012 год у роту ганаровай варты дапускаліся асобы з лёгкім скаліёзам і слабым зрокам (без акуляраў), але большую частку вайскоўцаў складалі асобы з першай групай здароўя&lt;ref name=belarmy/&gt;. Перавага аддаецца асобам са славянскай знешнасцю і правільнымі рысамі твару&lt;ref name=Данилов/&gt;. У кандыдатаў не павінна быць шнараў&lt;ref name=МИР/&gt;&lt;ref name=Кукса/&gt;, татуіровак на тварах і адкрытых участках шыі, але дапушчальна наяўнасць малюнкаў на далонях або пальцах (татуіроўкі там хаваюць белыя пальчаткі, якія вайскоўцы апранаюць падчас урачыстых мерапрыемстваў)&lt;ref name=minsknews&gt;{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Па словах палкоўніка Мінскай ваеннай камендатуры Анатоля Грыцава, патрабаванні да кандыдатаў у роту ганаровай варты нават больш жорсткія, чым да кандыдатаў у [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|сілы спецыяльных аперацый]]&lt;ref&gt;{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}&lt;/ref&gt;: усё гэта звязана з тым, што кожны салдат ганаровай варты павінен вытрымліваць інтэнсіўныя заняткі на пляцы&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Патрабаванні да байцоў РПК унутраных войск МУС РБ з’яўляюцца такімі ж жорсткімі, як і ў РПК Мінскай камендатуры: з 300 кандыдатаў камандаванне адбірае ў найлепшым выпадку 20-30 чалавек, часам заплюшчваючы вочы на недахоп росту пры наяўнасці шчырага жадання ў кандыдата служыць&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;.

Усе кандыдаты праходзяць спачатку медыцынскі агляд у медустановах па месцы жыхарства, а затым больш глыбокі медагляд у [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-м галоўным ваенным клінічным медыцынскім цэнтры Узброеных Сіл РБ]]&lt;ref name=Данилов/&gt;. Афіцэры з мэтай падрабязнага азнаямлення з кандыдатамі выязджаюць у рэгіёны, дзе маюць зносіны з мясцовымі ўладамі і супрацоўнікамі міліцыі, а таксама бацькамі кандыдатаў, школьнымі настаўнікамі і калегамі па працы&lt;ref name=milby/&gt;. Гутарка праводзіцца па-за залежнасці ад намінальных даных прызыўніка&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;: біяграфія кожнага кандыдата павінна быць абсалютна ідэальнай&lt;ref name=Кукса/&gt;. Усе адабраныя кандыдаты накіроўваюцца на службу ў батальён Мінскай ваеннай камендатуры&lt;ref name=milby/&gt; (так званы «каранцін»)&lt;ref name=belarmy/&gt;&lt;ref name=Данилов/&gt;, а ўжо адтуль лепшых адбіраюць у ганаровую варту&lt;ref name=milby/&gt;. Асобы, якія не прайшлі адбор у ганаровую варту, звычайна адпраўляюцца ў роту каравульнай службы (на гаўптвахце) або патрульную роту (патруляванне па горадзе, ажыццяўленне салютаў на гарадскіх святах) пры Мінскай ваеннай камендатуры&lt;ref name=belarmy/&gt;.

Асабовы склад роты камплектуецца выхадцамі з усіх рэгіёнаў рэспублікі. У ёй праходзілі службу ў розны час асобы з сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыяй, сярод іх было нямала спартсменаў-разраднікаў і майстроў спорту&lt;ref name=Данилов/&gt;. Салдаты, якія звальняюцца з роты ганаровай варты, могуць у далейшым працягнуць службу ў любых сілавых структурах&lt;ref name=Кукса/&gt; — у тым ліку рэспубліканскім МУС, МНС або ўпраўленні аховы пасольстваў&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Некаторым салдатам даюцца спецыяльныя рэкамендацыі камандзіра вайсковай часці і камандзіра роты ганаровай варты, якія дазваляюць паступіць у сярэднюю або вышэйшую спецыяльную навучальную ўстанову па-за конкурсам (пры наяўнасці мінімальнага бала на выпускным экзамене і бала ў атэстаце не ніжэй за 7)&lt;ref name=Беларусь1/&gt;. У дзень, калі салдат праводзяць у запас, па традыцыі ўвесь асабовы склад роты праходзіць урачыстым маршам перад дэмабілізаванымі, што выклікае ў іх моцныя эмоцыі. Штогод у дзень свята роты ганаровай варты да КПП прыходзяць былыя салдаты роты&lt;ref name=Данилов/&gt;.

== Форма ==
[[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Салдат роты ганаровай варты ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палацы Незалежнасці]]]]
Парадная форма была распрацавана так, каб максімальна блізка адпавядаць па афармленні параднай форме УС Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=milby/&gt;. У цяперашні час у кожнага байца ёсць свой парадны мундзір, пашыты ў Доме ваеннага адзення, і вырабленыя ўручную боты са скарочанай халявай, драўлянымі калкамі замест цвікоў і металічнымі набіванкамі для чаканкі кроку на абцас. Парадны касцюм салдата пасля яго звальнення ў запас не можа паўторна выкарыстоўвацца, таму ўтылізуецца, а для прызыўніка-зменшчыка шыюць новы&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Байцы штодня самастойна сціраюць і выгладжваюць форму&lt;ref name=Зелёнко&gt;{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;; таксама ў абавязковым парадку яны гладзяць усе сцягі перад кожным мерапрыемствам&lt;ref name=Данилов/&gt;. Парадная шынель на парадак цяжэй, чым трэніровачная форма, таму гэтую шынель апранаюць толькі на генеральных рэпетыцыях і на саміх выступах&lt;ref name=МИР/&gt;.

== Падрыхтоўка  ==
=== Страявая ===
Каля 90% заняткаў у праграме падрыхтоўкі складае страявая падрыхтоўка. Салдаты роты рэгулярна падвяргаюцца сур’ёзным нагрузкам і праводзяць інтэнсіўныя трэніроўкі ў любую пару года і любое надвор’е, сістэматычна паўтараючы рухі і завучваючы іх да аўтаматызму&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Стандартныя элементы кожнага пляц-параду, якія адпрацоўваюцца РГК пры падрыхтоўцы да ўрачыстых мерапрыемстваў і ўваходзяць у кожную праграму выступленняў — так званыя «даміно», «расчоска» і «кветка»&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;. Па ўспамінах аднаго з вайскоўцаў, датаваных 2012 годам, трэніроўкі ў звычайныя дні доўжыліся 4 гадзіны, а пры падрыхтоўцы да параду — да 6-7 гадзін&lt;ref name=belarmy/&gt;. Па даных на 2020 год, у звычайныя дні трэніроўкі па страявой падрыхтоўцы доўжыліся па 6 гадзін у дзень, напярэдадні святаў — па 8 гадзін у дзень па-за залежнасці ад умоў надвор’я&lt;ref&gt;{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=СТВ|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паколькі салдаты пераносяць вялікія фізічныя нагрузкі, ім належыць больш багаты штодзённы рацыён, чым звычайным армейскім байцам&lt;ref name=Кукса/&gt;.

Кожны з навабранцаў пачынае службу з адточвання страявога кроку, адлічваючы ўслых рытм і выцягваючы шкарпэтку, а афіцэры і сяржанты ўважліва сочаць за кожным крокам маладых салдат. Звычайна прызыўніку патрабуецца не менш за месяц штодзённых заняткаў, каб стаць паўнавартасным салдатам роты ганаровай варты&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Для карэкціроўкі паставы салдаты выкарыстоўваюць спачатку драўляныя т-вобразныя прыстасаванні&lt;ref name=Держанович&gt;{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ў далейшым і карабіны, якія нясуць на некаторых трэніроўках за сваімі спінамі паралельна зямлі&lt;ref name=Данилов/&gt;. Па сведчаннях аднаго з байцоў за 2012 год, сяржанты падтрымлівалі жорсткую дысцыпліну, караючы вайскоўцаў за дробныя правіннасці, калі тыя стаялі без справы: фактычна па казарме можна было перасоўвацца толькі бегам. За няправільныя і няўзгодненыя дзеянні на занятках вынікала маментальнае пакаранне (напрыклад, адцісканне, прысяданне або бег па кругах), якое распаўсюджвалася на ўсіх салдат&lt;ref name=belarmy/&gt;. Фактычна з-за найменшага недахопу, дапушчанага пры адпрацоўцы элемента, заняткі на пляцы могуць расцягвацца нават на некалькі гадзін&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;.

Кожны з карабінаў, якія выкарыстоўваюцца байцамі для выканання страявых прыёмаў, важыць па 4 кг, але часам яго абцяжарваюць за кошт начэпленых на яго дыскаў для штангі, каб развіць цягавітасць. Пры падрыхтоўцы да пляц-канцэрту даводзіцца мяняць або аддаваць у рамонт ад 30 да 50 карабінаў, у якіх можа зламацца штык-нож ці трэсне драўлянае ложа. Пры няправільнай адпрацоўцы прыёму існуе рызыка сур’ёзна параніцца штык-нажом, таму вопытныя вайскоўцы трэніруюцца з дня ў дзень нароўні з навабранцамі. Па асобнай праграме займаецца знаменная група, якая выносіць сцяг і сцяг на ўрачыстых мерапрыемствах. Самымі падрыхтаванымі байцамі, якія валодаюць у дасканаласці страявымі прыёмамі, з’яўляюцца прадстаўнікі груп «лінейных» і «венкавых»&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Вопытныя байцы могуць выконваць практыкаванне адразу з двума карабінамі&lt;ref name=Данилов/&gt; або здзейсніць 150 абаротаў запар аднаго карабіна&lt;ref name=Кукса/&gt;.

=== Баявая і фізічная ===
Баявая падрыхтоўка ўключае стральбу з карабінаў на палігоне і кіданне баявых гранат&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. 

Фізічнай падрыхтоўцы таксама надаецца вялікая ўвага&lt;ref name=belarmy/&gt;: на трэніроўках асабісты склад заўсёды займаецца з адмысловымі ўцяжарвальнікам для ног, умацоўваючы такім чынам мышцы&lt;ref name=Зелёнко/&gt; — маса ўцяжарвальнікаў складае ад 2,5 да 5 кг&lt;ref name=Кукса/&gt;. Байцы адпрацоўваюць страявыя прыёмы з уцяжаранымі карабінамі, не забываючы пры гэтым працаваць над расцяжкай і каардынацыяй&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Для адпрацоўкі рухаў страявым крокам выкарыстоўваюцца таксама ўцяжарвальнікам для рук&lt;ref name=Держанович/&gt;. Байцы павінны ўмець падымаць нагу, утвараючы кут на 90 градусаў: у прыватнасці, гэта патрабуецца ад тых, хто ўскладае вянкі&lt;ref&gt;{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым амаль кожны салдат роты ганаровай варты з лёгкасцю можа сесці на шпагат&lt;ref name=milby/&gt;.

Байцы знамянной групы на трэніроўках нясуць не толькі шашкі, але і 20-кілаграмовы грыф штангі. Прадстаўнікі груп вянковых на трэніроўках замест звычайных вянкоў масай 15-20 кг нясуць жалезны каркас у два разы цяжэй: вядома, што аднойчы байцы падчас шэсця ад Кастрычніцкай плошчы неслі вянок масай 30 кг на працягу дыстанцыі ў паўкіламетра&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Усе байцы роты ганаровай варты павінны валодаць высокім узроўнем вынослівасці, паколькі ім даводзіцца знаходзіцца ў нерухомым стане гадзінамі (з улікам таго, што некаторыя мерапрыемствы могуць пачынацца з велізарным спазненнем — аж да 8 гадзін). У той жа час салдаты навучаны непрыкметна падаваць сігнал аб дрэнным самаадчуванні камандзіру або калегам, каб тыя змянілі якога-небудзь байца, а афіцэры трымаюць глядзельны кантакт з падначаленымі, каб быць у курсе сітуацыі&lt;ref name=Зелёнко/&gt;.

=== Удзел у мерапрыемствах ===
[[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Адпрацоўка прыёмаў са зброяй на рэпетыцыі парада да Дня Незалежнасці, 2019 год]]
Для кожнага наступнага мерапрыемства рота ганаровай варты заўсёды рыхтуе новую праграму&lt;ref name=МИР/&gt;. Найвышэйшым гонарам для салдата любой ганаровай варты з’яўляецца ўдзел у пляц-парадзе з нагоды Дня Незалежнасці: у ім удзельнічаюць да 160 вайскоўцаў з Узброеных Сіл, памежных войскаў і ўнутраных войскаў (ад апошніх звычайна дэлегуюцца 45 чалавек)&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;. Працэс падрыхтоўкі да свята пачынаецца за 4 месяцы, у лютым — спачатку салдаты штодня займаюцца па 4-5 гадзін страявой падрыхтоўкай, навострываючы пабудову ў «каробку» і адпрацоўваючы стандартныя прыёмы «на варту» і «на плячо». Далей яны займаюцца адпрацоўкай зладжанасці і праводзяць сумесныя рэпетыцыі з іншымі ротамі ганаровай варты. Напярэдадні парада рацыён салдатаў узрастае, паколькі яны мусяць быць падрыхтаваны да стрэсу і вялікіх перагрузак падчас мерапрыемстваў&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Некаторыя навацыі адпавядаюць прадстаўнікамі ўсіх трох існуючых рот ганаровай варты&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;. Аналагічную падрыхтоўку салдаты вядуць і да мерапрыемстваў з нагоды Дня Перамогі&lt;ref name=Беларусь1/&gt;.

==Камандзіры ==
* старшы лейтэнант Канстанцін Вітальевіч Чарнецкі&lt;ref name=milby/&gt; (май 1995 — люты 1999)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}&lt;/ref&gt;
* Аляксандр Анатольевіч Пагуляйла (люты 1999 — люты 2002)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
* Мікалай Аляксандравіч Кураш (люты 2002 — люты 2004)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
* Дзмітрый Віктаравіч Карповіч (люты 2004 — май 2009)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
* капітан Павел Васільевіч Гур’янаў&lt;ref name=Данилов&gt;{{артыкул|спасылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|загаловак=Рота почётного караула: непарадная сторона|аўтар=Андрей Данилов|выданне=Во славу Родины|тып=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|чысло=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}&lt;/ref&gt; (з мая 2009&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;)
* старшы лейтэнант Канстанцін Пруднікаў (камандзір зводнай роты, 2016) &lt;ref name=Кукса/&gt;
* Уладзіслаў Валер’евіч Шапялевіч (камандзір зводнай роты, 2017&lt;ref&gt;{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і 2020)&lt;ref name=Беларусь1&gt;{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}&lt;/ref&gt;
* капітан Кірыл Ігаравіч Карчынскі&lt;ref name=башня/&gt; (камандзір 1-й роты ганаровай варты, 2025)&lt;ref&gt;{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=Мир 24|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;gallery heights=&quot;200&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] на Мінскай [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ў 2012 годзе
Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Уладзімір Пуцін і [[Аляксандр Лукашэнка]] праводзяць агляд ганаровай варты ў аэрапорце Мінска ў 2012 годзе
Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] праводзіць агляд ганаровай варты на шляху ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палац Незалежнасці]]
Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Ганаровая варта сустракае міністра абароны Расіі [[Сяргей Шайгу|Сяргея Шайгу]] у штабе Міністэрства абароны, 2013 год
Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Міністэрства абароны Індыі|Міністр абароны Індыі]] [[Маліпудзі Мангапаці Палам Раджу]] праводзіць агляд ганаровай варты ў кастрычніку 2009 года
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Кандыдат у добрыя артыкулы}}
[[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]]
[[Катэгорыя:Ганаровая варта]]</text>
      <sha1>qjj6bpmqt5a2sejzkfr3rwlxttp817i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі саюз майстроў народнай творчасці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809951</id>
    <revision>
      <id>5197740</id>
      <parentid>5158244</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T23:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9719" sha1="8hg4skg9e2x7wosoa555rse1q9f18rv" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
|назва                    = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці
|абрэвіятура              = БСМНТ
|назва на мове арыгінала  = 
|лагатып                  = 
|шырыня                   = 
|подпіс                   = 
|дата заснавання          = 
|кіраўнік                 = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]
|месца знаходжання        = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214
|сфера дзейнасці          = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства
}}
'''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства&lt;ref name=&quot;museum&quot;&gt;{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25|archive-date=25 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325202012/http://history.museum.by/be/node/22405|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214.

Уваходзіць у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]&lt;ref name=&quot;nlb&quot;&gt;{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&amp;tq=v0&amp;name_view=va_aall&amp;a001=BY-SEK-ar9895076&amp;strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя і дзейнасць ==
Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)&lt;ref name=&quot;kartoteka&quot;&gt;{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО &quot;БСМНТ&quot;, УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;. 

Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;.

Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;. 

Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»&lt;ref name=&quot;kopys&quot;&gt;{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Афіцыйная сімволіка ==
Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]].

Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378&lt;ref name=&quot;herald&quot;&gt;{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&amp;lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25|archive-date=23 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250823143746/https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&amp;lang=be|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379&lt;ref name=&quot;herald&quot;/&gt;.

== Кіраўніцтва і месцазнаходжанне ==
Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза&lt;ref name=&quot;ngo&quot;&gt;{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне &quot;Беларускі саюз майстроў народнай творчасці&quot;|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kopys&quot;/&gt;.

Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску&lt;ref name=&quot;ngo&quot;/&gt;. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214&lt;ref name=&quot;kartoteka&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}}
[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]]
[[Катэгорыя:1992 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Народныя рамёствы]]
[[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў]]
[[Катэгорыя:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]]
[[Катэгорыя:Інструментальны завулак (Мінск)]]</text>
      <sha1>8hg4skg9e2x7wosoa555rse1q9f18rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гран-Пры (аўтагонкі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810601</id>
    <revision>
      <id>5197528</id>
      <parentid>5183746</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Monarchist1636</username>
        <id>103323</id>
      </contributor>
      <comment>/* Развіццё трасаў */ Дадаў сведкі пра 1920-ыя і 1930-ыя гады.</comment>
      <origin>5197528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29857" sha1="14b8lofbmvmbow5fjcu5bpxw4zfwus3" xml:space="preserve">Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]].

Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў.

Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа &quot;Гран-пры&quot; у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры.

== Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы ==
{{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}}
[[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]]
[[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]]
Аўтагонкі зарадзіліся ў [[Францыя|Францыі]] як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар.

У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе.

У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк.

== Першыя Гран-пры ==
===Аўтадром Паўднёвы Захад===
У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]].

===Першы Гран-пры===
[[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]]
Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу.

== Развіццё гонак ==
[[File:Fiat Targa Florio.jpg|thumb|right|[[:en:Vincenzo Lancia|Вінчэнца Лянча]] на Fiat 50 HP, заняў 2-е месца на Targa Florio 1908 года]]
У большасці выпадкаў гонкі праводзіліся па дарогах агульнага карыстання, якія часова перакрываліся, а не на спецыяльна пабудаваных прыватных трасах. Гэта тычылася трасы [[Ле-Ман]] на Гран-пры Францыі 1906 года, аўтагонкі [[:en:Targa Florio|Targa Florio]] (працягласць 93 мілі (150 км) па дарогах [[Сіцылія|Сіцыліі]]), нямецкай гонкі [[:en:Kaiserpreis|Kaiserpreis]] (працягласць 75 міль (121 км) у гарах [[Таўнус]]) і французскай трасы ў [[Дзьеп|Дзьепе]] (працягласць 48 міль (77 км)), што выкарыстоўвалася для [[:en:1907 French Grand Prix|Гран-пры Францыі 1907 года]]. Выключэннямі былі яйкападобная амаль авальная траса з бэнкінгамі [[:en:Brooklands|Бруклэндз]] у Брытаніі, адкрытая ў 1907 годзе; аўтадром [[:en:Indianapolis Motor Speedway|Індыянапаліс]] у ЗША, адкрыты ў 1909 годзе і [[:en:Monza Circuit|Нацыянальны аўтадром Монца]] ў Італіі адкрыты ў 1922 годзе.

У 1908 годзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] сталі другой краінай, якая прыняла аўтамабільныя гонкі пад назвай Гран-пры, яны праходзілі ў [[Савана (Джорджыя)|Саване]]. У Еўропе другі нацыянальны Гран-пры прайшоў у [[Іспанія|Іспаніі]] у 1913 годзе. Афіцыйна ён насіў назву Гран-пры [[:en:Royal Automobile Club of Spain|Каралеўскага аўтамабільнага клуба Іспаніі]]. Трэцім стаў Гран-пры [[Італія|Італіі]] 1921 года, які праходзіў у [[:en:Montichiari|Монцік'яры]]. Неўзабаве далучыліся [[Бельгія]] ў 1925 годзе і [[Вялікабрытанія]] ў 1926 годзе. Але гэта ўсё яшчэ не быў агульны чэмпіянат, а просты набор гонак, якія праводзіліся па розных правілах.

Усе аўтамабілі, якія ўдзельнічалі ў спаборніцтвах, былі афарбаваныя ў традыцыйныя нацыянальныя колеры:
сіні (Bleu de France) — для Францыі,
зялёны (British racing green) — для Вялікабрытаніі,
чырвоны (Rosso corsa) — для Італіі,
белы (Silver Arrows) — для Германіі&lt;ref&gt;Пачынаючы з 1934 года, немцы перасталі фарбаваць свае аўтамабілі. Паводле адной з версій, гэта адбылося пасля таго, як з Mercedes-Benz W25 сцерлі фарбу, каб паменшыць вагу машыны. Дзякуючы неафарбаванаму металу нямецкія аўтамабілі неўзабаве атрымалі ў прэсе мянушку «Срэбныя стрэлы».&lt;/ref&gt;,
жоўты - для Бельгіі.

Французскія аўтамабілі працягвалі дамінаваць (у асноўным [[:en:Bugatti|Bugatti]], а таксама [[:en:Delage|Delage]] і [[:en:Delahaye|Delahaye]]) да канца 1920-х гадоў, калі іх пачалі перамагаць італьянскія ([[Alfa Romeo]] і [[:en:Maserati|Maserati]]).

У сярэдзіне 1930-ых гадоў, калі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] прыйшлі да ўлады ў Нямеччыне, яны пачалі заахвочваць кампаніі [[Mercedes-Benz]] і [[:en:Auto Union|Auto Union]] да ўдзелу ў спаборніцтвах у прапагандысцкіх мэтах. Урад сапраўды выдзяляў пэўныя сродкі гэтым двум вытворцам, але ў СМІ маштабы атрыманай імі дапамогі перабольшваліся: дзяржаўныя субсідыі складалі, бадай, не больш за 10% ад выдаткаў на ўтрыманне абедзвюх гоначных каманд. У перыяд з 1935 па 1939 год гэтыя два нямецкія брэнды безапеляцыйна дамінавалі, выйграўшы амаль усе найбольш важныя гонкі Гран-Пры. На той момант аўтамабілі ўжо былі аднамеснымі (механік, што суправаджаў пілота, не ўваходзіў у экіпаж яшчэ з пачатку 1920-х гадоў) і аснашчаліся рухавікамі з наддувам (ад 8 да 16 цыліндраў), якія развівалі магутнасць звыш 600 к.с. (450 кВт) пры працы на спіртавым паліве.

Яшчэ ў кастрычніку 1923 года на штогадовай восеньскай канферэнцыі AIACR (Міжнароднай асацыяцыі прызнаных аўтамабільных клубаў) у Парыжы абмяркоўвалася ідэя правядзення агульнага чэмпіянату. Аднак асноўная ўвага надавалася росту цікавасці аўтавытворцаў да гонак і правядзенню першага Гран-пры Еўропы ў Монцы ў 1923 годзе. Першы [[:en:World Manufacturers' Championship|Чэмпіянат свету]] адбыўся ў 1925 годзе, але ён праводзіўся толькі сярод аўтавытворцаў і складаўся з чатырох гонак дыстанцыяй не менш за 800 км (497 міль). У лік гонак, якія склалі першы чэмпіянат сярод канструктараў, увайшлі «Індыянапаліс 500», Гран-пры Бельгіі, Францыі і Італіі. Гэты Чэмпіянат быў афіцыйна скасаваны ў 1930 годзе, хоць тытулы не прысуджаліся ўжо ў перыяд з 1928 па 1930 год. Пазней, у 1931 годзе, быў заснаваны [[:en:AIACR European Championship|Чэмпіянат Еўропы]] сярод гоншчыкаў, які ўключаў найбольш важныя Гран-пры ў шэрагу краін. Спаборніцтвы праводзіліся штогод да пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе, за выключэннем сезонаў 1933 і 1934.

== Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 ==
{{see also|[[Формула-1]]}}
У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі.

Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе.

== Найбольш важныя гонкі Гран-пры ==
{{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}}
*{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]]
*{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]]
*{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]]
*{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]]
*{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]]
*{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]]
*{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]]

=== Іншыя Нацыянальныя Гран-пры ===
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]]
*{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]]
*{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]]
*{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]]
*{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]]
*{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]]
*{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]]
*{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]]
*{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]]
*{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]]
*{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]&lt;ref&gt;Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай &quot;Coppa Acerbo&quot; у 1924-39 гг.&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]]
*{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]]
*{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]]
*{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]]
*{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]]
*{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]]
*{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]]
*{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]]
*{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]]
*{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]]
&lt;/div&gt;
{{Clear}}

== Кіроўцы Гран-пры ==
Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]&lt;/ref&gt;
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]]
*{{flagicon|Тайланд}} [[:en:Birabongse Bhanudej|Прынц Біра]]
*{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браўхіч]]
*{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]]
*{{flagicon|Румынія}} [[:ro:George Burianu|Гёрге Бурыану]]
*{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]]
*{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jean-Pierre Wimille|Жан-П'ер Віміль]]
*{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]]
*{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кенэльм Лі Гінэс]]
*{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]]
*{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jules Goux|Жуль Гу]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:René Dreyfus|Рэнэ Дрэйфус]]
*{{flagicon|Аўстрыя}} [[:sl:Charlie Jellen|Чарлі Елень]]
*{{flagicon|Бельгія}} [[:en:Camille Jenatzy|Каміль Жэназі]]
*{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Giuseppe Campari|Джузэпэ Кампары]]
*{{flagicon|Nazi Germany}} [[Рудольф Карачыёла]]
*{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]]
*{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]]
*{{flagicon|Чэхаславакія}} [[Іржы Крысціян фон Лобкавіц]]
*{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Emilio Materassi|Эміліа Матэрасі]]
*{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:sr:Бошко Миленковић|Бошка Міленкавіч]]
*{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Tazio Nuvolari|Тацыо Нуволары]]
*{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Bernd Rosemeyer|Бернд Розэмаер]]
*{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]]
*{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Dario Resta|Дарыо Рэста]]
*{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Richard Seaman|Рычард Сімэн]]
*{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Carlo Felice Trossi|Карла Фелічэ Тросі]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[Луіджы Фаджыёлі]]
*{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]]
*{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:Thomas Cholmondeley-Tapper|Томас Халмандэлі-Тапер]]
*{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]]
*{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]]
*{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]]
*{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]]
&lt;/div&gt;
{{Clear}}

== Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 ==
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]]
*{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]]
*{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]]
*{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]]
*{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]]
*{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]]
*{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]]
*{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]]
*{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]]
*{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]]
*{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]]
&lt;/div&gt;
{{Clear}}

{{зноскі}}

== Крыніцы ==
* [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916)
* [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933)
* [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949)
* {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Формула-1]]
[[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]]</text>
      <sha1>14b8lofbmvmbow5fjcu5bpxw4zfwus3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197534</id>
      <parentid>5197528</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T15:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Monarchist1636</username>
        <id>103323</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіроўцы Гран-пры */</comment>
      <origin>5197534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30005" sha1="mi189avoa4qe6nncpi2o7shszxw0ksx" xml:space="preserve">Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]].

Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў.

Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа &quot;Гран-пры&quot; у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры.

== Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы ==
{{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}}
[[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]]
[[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]]
Аўтагонкі зарадзіліся ў [[Францыя|Францыі]] як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар.

У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе.

У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк.

== Першыя Гран-пры ==
===Аўтадром Паўднёвы Захад===
У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]].

===Першы Гран-пры===
[[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]]
Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу.

== Развіццё гонак ==
[[File:Fiat Targa Florio.jpg|thumb|right|[[:en:Vincenzo Lancia|Вінчэнца Лянча]] на Fiat 50 HP, заняў 2-е месца на Targa Florio 1908 года]]
У большасці выпадкаў гонкі праводзіліся па дарогах агульнага карыстання, якія часова перакрываліся, а не на спецыяльна пабудаваных прыватных трасах. Гэта тычылася трасы [[Ле-Ман]] на Гран-пры Францыі 1906 года, аўтагонкі [[:en:Targa Florio|Targa Florio]] (працягласць 93 мілі (150 км) па дарогах [[Сіцылія|Сіцыліі]]), нямецкай гонкі [[:en:Kaiserpreis|Kaiserpreis]] (працягласць 75 міль (121 км) у гарах [[Таўнус]]) і французскай трасы ў [[Дзьеп|Дзьепе]] (працягласць 48 міль (77 км)), што выкарыстоўвалася для [[:en:1907 French Grand Prix|Гран-пры Францыі 1907 года]]. Выключэннямі былі яйкападобная амаль авальная траса з бэнкінгамі [[:en:Brooklands|Бруклэндз]] у Брытаніі, адкрытая ў 1907 годзе; аўтадром [[:en:Indianapolis Motor Speedway|Індыянапаліс]] у ЗША, адкрыты ў 1909 годзе і [[:en:Monza Circuit|Нацыянальны аўтадром Монца]] ў Італіі адкрыты ў 1922 годзе.

У 1908 годзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] сталі другой краінай, якая прыняла аўтамабільныя гонкі пад назвай Гран-пры, яны праходзілі ў [[Савана (Джорджыя)|Саване]]. У Еўропе другі нацыянальны Гран-пры прайшоў у [[Іспанія|Іспаніі]] у 1913 годзе. Афіцыйна ён насіў назву Гран-пры [[:en:Royal Automobile Club of Spain|Каралеўскага аўтамабільнага клуба Іспаніі]]. Трэцім стаў Гран-пры [[Італія|Італіі]] 1921 года, які праходзіў у [[:en:Montichiari|Монцік'яры]]. Неўзабаве далучыліся [[Бельгія]] ў 1925 годзе і [[Вялікабрытанія]] ў 1926 годзе. Але гэта ўсё яшчэ не быў агульны чэмпіянат, а просты набор гонак, якія праводзіліся па розных правілах.

Усе аўтамабілі, якія ўдзельнічалі ў спаборніцтвах, былі афарбаваныя ў традыцыйныя нацыянальныя колеры:
сіні (Bleu de France) — для Францыі,
зялёны (British racing green) — для Вялікабрытаніі,
чырвоны (Rosso corsa) — для Італіі,
белы (Silver Arrows) — для Германіі&lt;ref&gt;Пачынаючы з 1934 года, немцы перасталі фарбаваць свае аўтамабілі. Паводле адной з версій, гэта адбылося пасля таго, як з Mercedes-Benz W25 сцерлі фарбу, каб паменшыць вагу машыны. Дзякуючы неафарбаванаму металу нямецкія аўтамабілі неўзабаве атрымалі ў прэсе мянушку «Срэбныя стрэлы».&lt;/ref&gt;,
жоўты - для Бельгіі.

Французскія аўтамабілі працягвалі дамінаваць (у асноўным [[:en:Bugatti|Bugatti]], а таксама [[:en:Delage|Delage]] і [[:en:Delahaye|Delahaye]]) да канца 1920-х гадоў, калі іх пачалі перамагаць італьянскія ([[Alfa Romeo]] і [[:en:Maserati|Maserati]]).

У сярэдзіне 1930-ых гадоў, калі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] прыйшлі да ўлады ў Нямеччыне, яны пачалі заахвочваць кампаніі [[Mercedes-Benz]] і [[:en:Auto Union|Auto Union]] да ўдзелу ў спаборніцтвах у прапагандысцкіх мэтах. Урад сапраўды выдзяляў пэўныя сродкі гэтым двум вытворцам, але ў СМІ маштабы атрыманай імі дапамогі перабольшваліся: дзяржаўныя субсідыі складалі, бадай, не больш за 10% ад выдаткаў на ўтрыманне абедзвюх гоначных каманд. У перыяд з 1935 па 1939 год гэтыя два нямецкія брэнды безапеляцыйна дамінавалі, выйграўшы амаль усе найбольш важныя гонкі Гран-Пры. На той момант аўтамабілі ўжо былі аднамеснымі (механік, што суправаджаў пілота, не ўваходзіў у экіпаж яшчэ з пачатку 1920-х гадоў) і аснашчаліся рухавікамі з наддувам (ад 8 да 16 цыліндраў), якія развівалі магутнасць звыш 600 к.с. (450 кВт) пры працы на спіртавым паліве.

Яшчэ ў кастрычніку 1923 года на штогадовай восеньскай канферэнцыі AIACR (Міжнароднай асацыяцыі прызнаных аўтамабільных клубаў) у Парыжы абмяркоўвалася ідэя правядзення агульнага чэмпіянату. Аднак асноўная ўвага надавалася росту цікавасці аўтавытворцаў да гонак і правядзенню першага Гран-пры Еўропы ў Монцы ў 1923 годзе. Першы [[:en:World Manufacturers' Championship|Чэмпіянат свету]] адбыўся ў 1925 годзе, але ён праводзіўся толькі сярод аўтавытворцаў і складаўся з чатырох гонак дыстанцыяй не менш за 800 км (497 міль). У лік гонак, якія склалі першы чэмпіянат сярод канструктараў, увайшлі «Індыянапаліс 500», Гран-пры Бельгіі, Францыі і Італіі. Гэты Чэмпіянат быў афіцыйна скасаваны ў 1930 годзе, хоць тытулы не прысуджаліся ўжо ў перыяд з 1928 па 1930 год. Пазней, у 1931 годзе, быў заснаваны [[:en:AIACR European Championship|Чэмпіянат Еўропы]] сярод гоншчыкаў, які ўключаў найбольш важныя Гран-пры ў шэрагу краін. Спаборніцтвы праводзіліся штогод да пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе, за выключэннем сезонаў 1933 і 1934.

== Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 ==
{{see also|[[Формула-1]]}}
У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі.

Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе.

== Найбольш важныя гонкі Гран-пры ==
{{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}}
*{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]]
*{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]]
*{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]]
*{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]]
*{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]]
*{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]]
*{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]]

=== Іншыя Нацыянальныя Гран-пры ===
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]]
*{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]]
*{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]]
*{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]]
*{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]]
*{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]]
*{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]]
*{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]]
*{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]]
*{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]]
*{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]&lt;ref&gt;Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай &quot;Coppa Acerbo&quot; у 1924-39 гг.&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]]
*{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]]
*{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]]
*{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]]
*{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]]
*{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]]
*{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]]
*{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]]
*{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]]
*{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]]
&lt;/div&gt;
{{Clear}}

== Кіроўцы Гран-пры ==
Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]&lt;/ref&gt;
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]]
*{{flagicon|Тайланд}} [[:en:Birabongse Bhanudej|Прынц Біра]]
*{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браўхіч]]
*{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]]
*{{flagicon|Румынія}} [[:ro:George Burianu|Гёрге Бурыану]]
*{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]]
*{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jean-Pierre Wimille|Жан-П'ер Віміль]]
*{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]]
*{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кенэльм Лі Гінэс]]
*{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]]
*{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jules Goux|Жуль Гу]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Albert Divo|Альбер Дзіво]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:René Dreyfus|Рэнэ Дрэйфус]]
*{{flagicon|Аўстрыя}} [[:sl:Charlie Jellen|Чарлі Елень]]
*{{flagicon|Бельгія}} [[:en:Camille Jenatzy|Каміль Жэназі]]
*{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Giuseppe Campari|Джузэпэ Кампары]]
*{{flagicon|Nazi Germany}} [[Рудольф Карачыёла]]
*{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]]
*{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]]
*{{flagicon|Францыя}} [[:en:Marcel Lehoux|Марсэль Леху]]
*{{flagicon|Чэхаславакія}} [[Іржы Крысціян фон Лобкавіц]]
*{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Emilio Materassi|Эміліа Матэрасі]]
*{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:sr:Бошко Миленковић|Бошка Міленкавіч]]
*{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Tazio Nuvolari|Тацыо Нуволары]]
*{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Bernd Rosemeyer|Бернд Розэмаер]]
*{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]]
*{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Dario Resta|Дарыо Рэста]]
*{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Richard Seaman|Рычард Сімэн]]
*{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Carlo Felice Trossi|Карла Фелічэ Тросі]]
*{{flagicon|Italy|1861}} [[Луіджы Фаджыёлі]]
*{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]]
*{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:Thomas Cholmondeley-Tapper|Томас Халмандэлі-Тапер]]
*{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]]
*{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]]
*{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]]
*{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]]
&lt;/div&gt;
{{Clear}}

== Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 ==
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]]
*{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]]
*{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]]
*{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]]
*{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]]
*{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:50%; float:left&quot;&gt;
*{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]]
*{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]]
*{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]]
*{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]]
*{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]]
*{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]]
&lt;/div&gt;
{{Clear}}

{{зноскі}}

== Крыніцы ==
* [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916)
* [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933)
* [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949)
* {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Формула-1]]
[[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]]</text>
      <sha1>mi189avoa4qe6nncpi2o7shszxw0ksx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баляслаў Шышкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811689</id>
    <revision>
      <id>5197396</id>
      <parentid>5175482</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15796" sha1="8lt0b6h8wi98080jmjmp75j74mvvsxn" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя = Баляслаў Шышкевіч
| арыгінал імя = {{lang-pl|Bolesław Szyszkiewicz}}
| фота = 
| шырыня = 
| апісанне = 
| род дзейнасці = скульптар, разьбяр
| дата нараджэння = [[1864]]
| месца нараджэння = [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі павет]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| дата смерці = [[4 верасня|4 верасня]] [[1893]] (29 гадоў)
| месца смерці = [[Гродна]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| месца пахавання = [[Фарныя могілкі (Гродна)|Фарныя могілкі]]
| грамадзянства = [[Расійская імперыя]]
| жонка = Рамана Марыя Пратасевіч
}}

'''Баляслаў Шышкевіч''' ({{lang-pl|Bolesław Szyszkiewicz}}; [[1864]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі павет]] — [[4 верасня]] [[1893]], [[Гродна]]) — гродзенскі скульптар і разьбяр, які трымаў у Гродне майстэрню па вырабе надмагілляў. Аўтар шматлікіх помнікаў на [[Фарныя могілкі|старых могілках Гродна]], якія называюць «каменнымі садамі»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Jacek Rozmus, Jerzy Gordziejew|загаловак=Cmentarz farny w Grodnie 1792-1939|год=1999|месца=Kraków|выдавецтва=Wydaw. Naukowe WSP|старонкі=42-59|старонак=120|isbn=978-83-87513-64-1}}&lt;/ref&gt;. [[Ганаровыя грамадзяне|Ганаровы грамадзянін]] Гродна&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/boleslaw-szyszkiewicz/|title=Зрабіў могілкі творам мастацтва. Баляслаў Шышкевіч - аўтар самых прыгожых помнікаў на старых могілках у Гродне|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2026-07-25|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Сям'я і дзяцінства ===
Баляслаў Шышкевіч нарадзіўся каля 1864 года — дакладная дата невядомая. Паходзіў са шляхецкага роду з [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]]. Яго дзед Юзаф Шышкевіч ёсць у спісе шляхты гэтага павета за 1836 год як «шляхціц без халопаў». Вядома, што Юзаф, прынамсі па стане на 1851 год, нідзе не служыў, а яго сын Ян, бацька Баляслава, быў [[Калежскі сакратар|калежскім сакратаром]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 1874 годзе Баляслаў паступіў у Ваўкавыскую павятовую школу. У вучобе меў праблемы з арыфметыкай і геаметрыяй (па якіх атрымліваў адзнакі «нездавальняюча» і «здавальняюча»), аднак выдатна паспяваў у каліграфіі і маляванні. З-за слабога здароўя і праблем з вучобай у 1877 годзе ён не перайшоў у наступны клас, а праз год быў адлічаны са школы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Прафесійная адукацыя ===
Дзе Шышкевіч атрымаў прафесійную скульптурную адукацыю на працягу наступных васьмі гадоў, дакладна невядома. Аднак ён добра ведаў тагачасную могілкавую сімволіку, архітэктуру і меў высокі ўзровень працы з пясчанікам. Паводле версіі гісторыка [[Юрый Юр’евіч Гардзееў|Юрыя Гардзеева]] і мастацтвазнаўца Яцака Розмуса, выказанай у 1999 годзе, разьбяр мог праходзіць практыку ў віленскіх майстроў. Мяркуецца, што гэта магла быць майстэрня Блажэйчыка, вядомага сваімі помнікамі на [[Роса|могілках Роса]] ў [[Вільня|Вільні]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n25/art17.htm|title=Часопіс &quot;НАША ВЕРА&quot; :: 3/2003 :: ФАРНЫЯ МОГІЛКІ Ў ГРОДНЕ, 1792–1939|website=media.catholic.by|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Праца ў Гродне і заўчасная смерць ===
У 1886 годзе ва ўзросце 22 гадоў прыехаў у Гродна і адкрыў уласную майстэрню па вырабе надмагілляў на вуліцы Ерусалімскай (сучасная [[Вуліца Антонава (Гродна)|вуліца Антонава]]), што вяла ў напрамку дзвюх могілак — каталіцкіх [[Фарныя могілкі|Фарных]] і суседніх [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных]]. Спачатку Шышкевіч працаваў адзін, але неўзабаве колькасць заказаў значна павялічылася і майстар наняў памочнікаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Заказы паступалі не толькі з Гродна, але і са [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і [[Сувалкі|Сувалак]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svisgaz.by/news/culture/1464-zastyly-ramantyzm.html|title=Застылы рамантызм|website=www.svisgaz.by|date=2011-05-02|access-date=2026-07-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://digi.bpsuwalki.pl/ealbum/cmentarz/|title=Suwalskie mogiłki… {{!}} Biblioteka Publiczna w Suwałkach Historia mówiona|website=digi.bpsuwalki.pl|date=2024-06-28|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;.

Высокі мастацкі ўзровень і якасць прац Шышкевіча выклікалі незадаволенасць мясцовых рамеснікаў і канкурэнтаў. Гродзенскі цэх муляроў і печнікаў ужо ў сакавіку 1886 года падаў скаргу ў губернскае праўленне з патрабаваннем забараніць яму працаваць самастойна і падпісваць працы сваім прозвішчам. Паколькі асобнага цэха разьбяроў і скульптараў у Гродне не было (для яго стварэння патрабавалася мінімум пяць спецыялістаў), мясцовыя муляры патрабавалі, каб Шышкевіч уступіў у іх цэх і здаў экзамен на муляра, сцвярджаючы, што праца гэтых дзвюх прафесій не моцна адрозніваецца&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пакуль губернскае праўленне не паспела разгледзець скаргу, Шышкевіч накіраваў ліст наўпрост [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскаму губернатару]] Аляксандру Пацёмкіну. У лісце ён з тлумачыў, што з'яўляецца мастаком, а не каменшчыкам, таму не павінен уступаць у цэх муляроў. Губернатар прыхільна паставіўся да звароту і такім чынам Шышкевіч здолеў абараніць права быць свабодным творцам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

25 кастрычніка 1887 годзе, праз год пасля адкрыцця майстэрні, Шышкевіч ажаніўся з Раманай Марыяй Пратасевіч, якая была на год маладзейшай за яго. Неўзабаве скульптар атрымаў спадчынны тытул ганаровага грамадзяніна горада Гродна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Памёр 4 верасня 1893 года ва ўзросце 29 гадоў ад сухотаў. Пахаваны на гродзенскіх Фарных могілках.

Пасля смерці Баляслава яго майстэрняй паспяхова кіравала ўдава Рамана Марыя. Яна працягвала даваць працу наёмным супрацоўнікам і захоўвала мастацкія традыцыі заснавальніка да 1907 года. Пасля 1908 года фірма Шышкевічаў больш не ўзгадваецца ў гродзенскім крыніцах. Уласніца прадпрыемства памерла 25 лютага 1912 года ў [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]], але пахаваная ў Гродне.

== Творчасць і стыль ==
Баляслаў Шышкевіч прынёс у гродзенскую надмагільную мастацкую традыцыю стыль, які называюць «застылым рамантызмам» ці «каменнымі садамі»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Візітнай карткай майстра сталі «скалкі» — кампазіцыі з пясчаніку, якія імітуюць натуральнае нагрувашчванне камянёў. На гэтых скалах звычайна «вырастаюць» каменныя крыжы, выкананыя ў выглядзе ствалоў дрэў са спілаванымі галінамі (найчасцей бярозы). У сваіх працах Шышкевіч часта выкарыстоўваў мясцовыя раслінныя матывы: замест традыцыйнага паўднёвага аканта ён выразаў папараць, плюшч і мох, якія нібыта прабіваюцца праз камень.

Пры гэтым майстар валодаў і традыцыйнай могілкавай сімволікай: выкарыстоўваў перавернутыя згасаючыя паходні (сімвал канца жыцця), якары (знак надзеі), а таксама вянкі з руж.

== Вядомыя працы ==
Сярод найбольш значных прац майстэрні Баляслава Шышкевіча вылучаюцца:
* '''Помнік Якаву Памеранскаму''' — надмагілле губернскага чыноўніка на старых праваслаўных могілках Гродна, якое лічыцца найдасканалейшым творам Шышкевіча&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Скульптура выканана ў выглядзе фігуры маладой сумнай жанчыны ў павяваючай на ветры сукенцы, якая з грацыяй схіляецца над магілай. Лічыцца, што мадэллю для скульптуры была рэальная жыхарка Гродна, а не каталогавы ўзор&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* '''Магіла сям’і Пратасевічаў''' (1888) — помнік сваякам жонкі з пясчаніку ў выглядзе пячоры. У гэтай працы традыцыйны акант заменены плюшчом, а каменны крыж імітуе ствол бярозы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-by|url=http://harodnia.comharodnia.com/be/poszuki/mohilki-harodni/620-onlajn-karta-starykh-mogilak|title=Онлайн карта старых гродзенскіх могілак|website=harodnia.com|access-date=2026-07-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* '''Помнік Вільгельму Вэверну''' (1889) — надмагілле генерал-лейтэнанта расійскай артылерыі на каталіцкіх могілках. Помнік аздоблены вайсковай сімволікай і скульптурнай падушачкай з узнагародамі генерала.
* '''Помнік Станіславу Холснеру''' (1895) — надмагілле падпалкоўніка і камандзіра батальёна на каталіцкіх могілках, аздобленае папулярным хрысціянскім сімвалам надзеі — якарам.
* '''Уласны помнік Баляслава Шышкевіча''' (1893) — надмагілле, спраектаванае самім скульптарам да сваёй смерці для сямейнага пахавання на старых каталіцкіх могілках у выглядзе невялікага класічнага маўзалея. Магілу ўпрыгожвае пастамент з [[Музы|музай]] паэзіі і філасофіі [[Каліёпа|Каліёпай]], якая ўзносіцца да неба, а каля яе ног ляжаць выкутыя ў пясчаніку прылады разбяра — малаток і долата. На помніку таксама размешчаны медальён з барэльефам і выявай самога Шышкевіча, які глядзіць у бок Нёмана. Паводле ідэі Шышкевіча, памнік павінен захоўваць памяць пра розныя пакаленні сям'і. Часткова з'яўляецца [[Кенатаф|кенатафам]], бо на ім размешчаны таблічкі ў тым ліку пра тых членаў сям'і, хто насамрэч пахаваны ў іншых месцах.
* '''Мемарыяльныя дошкі ў [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскім саборы]]''' — дзве табліцы ў гонар вайскоўцаў, якія загінулі ў [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], размешчаныя ў саборы на вуліцы Ажэшкі.
* '''Помнік сям’і Кунцаў''' (1907) — надмагілле на цэнтральнай алеі Фарных могілак, створанае для сям’і вядомых гродзенскіх півавараў (заснавальнік бровара [[Юзаф Кунц]] памёр у 1907 годзе).

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1893 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Гродне]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Фарных могілках]]
[[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Скульптары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гродна]]</text>
      <sha1>8lt0b6h8wi98080jmjmp75j74mvvsxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Кавальства</title>
    <ns>10</ns>
    <id>812000</id>
    <revision>
      <id>5197866</id>
      <parentid>5196109</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5197866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3193" sha1="scvn8waspfilr9j8e03z4j6qu3uea3v" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Кавальства
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Кавальства]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе = 
|уверсе =[[Кузня]]

|загаловак1 = Кавальскія прафесіі
|спіс1 =
* [[Бляхар]]
* {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}}
* {{нп3|Броннік|||Armourer}}
* {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}}
* {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}}
* [[Каваль]]
* {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}}
* {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}}
* {{нп3|Меднік|||Coppersmith}}
* {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}}
* [[Нажоўшчык]]
* {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}}
* {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}}
* {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}}
* {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}}
* {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}}

|загаловак2 = Працэсы
|спіс2 =
* {{нп3|Адпусканне сталей||uk|Відпуск сталей}}
* {{нп3|Выцяжка|||Swaging}}
* {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}}
* {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}}
* [[Зварка каваннем|Кавальская зварка]]
* [[Коўка]]
** [[Мастацкая коўка]]
* {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}}
* {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}}
* [[Барадок|Прабіванне]]
* {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}}
* {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}}
* {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}}
* {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}}
* [[Цэментацыя сталі]]

|загаловак3 = Прылады і інструменты
|спіс3 =
* {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}}
* [[Абцугі|Абцугі (клешчы)]]
* [[Барадок|Барадок (прабойнік)]]
* [[Горан]]
* [[Зубіла]]
* [[Кавадла]]
* [[Кувалда]]
* [[Малаток]]
* [[Метчык]]
* [[Молат]]
** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}}
* [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]]
* {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}}
* [[Падбойнік]]
* [[Плашка]]
* [[Тачыла (інструмент)|Тачыла]]
* {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}}
* {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}}
* {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Металаапрацоўка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>scvn8waspfilr9j8e03z4j6qu3uea3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197867</id>
      <parentid>5197866</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5197867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3187" sha1="elfoouk9rhjnna2u0a43d8cyxh99x9v" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Кавальства
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Кавальства]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе = 
|уверсе =[[Кузня]]

|загаловак1 = Кавальскія прафесіі
|спіс1 =
* [[Бляхар]]
* {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}}
* {{нп3|Броннік|||Armourer}}
* {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}}
* {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}}
* [[Каваль]]
* {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}}
* {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}}
* {{нп3|Меднік|||Coppersmith}}
* {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}}
* [[Нажоўшчык]]
* {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}}
* {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}}
* {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}}
* {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}}
* {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}}

|загаловак2 = Працэсы
|спіс2 =
* {{нп3|Адпусканне сталей||uk|Відпуск сталей}}
* {{нп3|Выцяжка|||Swaging}}
* {{нп3|Загартоўка||ru|Закалка металла}}
* {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}}
* [[Зварка каваннем|Кавальская зварка]]
* [[Коўка]]
** [[Мастацкая коўка]]
* {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}}
* {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}}
* [[Барадок|Прабіванне]]
* {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}}
* {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}}
* {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}}
* {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}}
* [[Цэментацыя сталі]]

|загаловак3 = Прылады і інструменты
|спіс3 =
* {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}}
* [[Абцугі|Абцугі (клешчы)]]
* [[Барадок|Барадок (прабойнік)]]
* [[Горан]]
* [[Зубіла]]
* [[Кавадла]]
* [[Кувалда]]
* [[Малаток]]
* [[Метчык]]
* [[Молат]]
** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}}
* [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]]
* {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}}
* [[Падбойнік]]
* [[Плашка]]
* [[Тачыла (інструмент)|Тачыла]]
* {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}}
* {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}}
* {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Металаапрацоўка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>elfoouk9rhjnna2u0a43d8cyxh99x9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197868</id>
      <parentid>5197867</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5197868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3187" sha1="dv6dlcut1dyzbojwj9fmrfmkr7x01ss" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Кавальства
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Кавальства]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе = 
|уверсе =[[Кузня]]

|загаловак1 = Кавальскія прафесіі
|спіс1 =
* [[Бляхар]]
* {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}}
* {{нп3|Броннік|||Armourer}}
* {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}}
* {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}}
* [[Каваль]]
* {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}}
* {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}}
* {{нп3|Меднік|||Coppersmith}}
* {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}}
* [[Нажоўшчык]]
* {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}}
* {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}}
* {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}}
* {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}}
* {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}}

|загаловак2 = Працэсы
|спіс2 =
* {{нп3|Адпусканне сталей||uk|Відпуск сталей}}
* {{нп3|Выцяжка|||Swaging}}
* {{нп3|Гартаванне||ru|Закалка металла}}
* {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}}
* [[Зварка каваннем|Кавальская зварка]]
* [[Коўка]]
** [[Мастацкая коўка]]
* {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}}
* {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}}
* [[Барадок|Прабіванне]]
* {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}}
* {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}}
* {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}}
* {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}}
* [[Цэментацыя сталі]]

|загаловак3 = Прылады і інструменты
|спіс3 =
* {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}}
* [[Абцугі|Абцугі (клешчы)]]
* [[Барадок|Барадок (прабойнік)]]
* [[Горан]]
* [[Зубіла]]
* [[Кавадла]]
* [[Кувалда]]
* [[Малаток]]
* [[Метчык]]
* [[Молат]]
** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}}
* [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]]
* {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}}
* [[Падбойнік]]
* [[Плашка]]
* [[Тачыла (інструмент)|Тачыла]]
* {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}}
* {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}}
* {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Металаапрацоўка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dv6dlcut1dyzbojwj9fmrfmkr7x01ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускае кавальства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812006</id>
    <revision>
      <id>5197637</id>
      <parentid>5197170</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165406" sha1="cdyccrrwvpku5twjv63vtcclnu0o0ic" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і якаснейшым матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]]]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддувалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.&lt;/ref&gt; (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.&lt;/ref&gt;.

=== Жалеза і сталь ===

У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;.

Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк8&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8&lt;/ref&gt;.

З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі выбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк9&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны&lt;ref&gt;[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982&lt;/ref&gt; адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні&lt;ref&gt;[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62&lt;/ref&gt;. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;/&gt;.

Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Рачны пясок ==

=== Прымяненне ===

У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;&gt;[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шоў слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;/&gt;.

=== Патрабаванні да пяска ===

Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]&lt;ref name=&quot;Песок кварцевый&quot;&gt;[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]&lt;/ref&gt;.

У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылевыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;/&gt;.

== Іншыя віды сыравіны ==

=== Гліна ===

[[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt; і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Каляровыя металы ===

Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;.

Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}&lt;/ref&gt;.

Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк10&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк10&quot;/&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму&lt;ref name=&quot;Сах54&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54&lt;/ref&gt;.

=== Абсталяванне ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

=== Прылады і інструменты ===

Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абушных з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай&lt;ref name=&quot;Сах57&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага мінімальнага набора інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераважанняў у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах58&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[Прабойнік|прабойнікі]], [[Напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Кандыдат у добрыя артыкулы}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>cdyccrrwvpku5twjv63vtcclnu0o0ic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леў Якаўлевіч Нагумовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812058</id>
    <revision>
      <id>5197441</id>
      <parentid>5189541</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8865" sha1="nwvqxj1xu8eihluejic2qmh1qwqes1i" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Нагумовіч}}
{{Навуковец}}

'''Леў Якаўлевіч Нагумовіч''' ({{lang-pl|Leon Kazimierz Nahumowicz}}, {{lang-ru|Лев Яковлевич Нагумович}}; {{ВДП}}) — вучоны-медык, хірург, асветнік, удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], адзін са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/135492|title=Нагумовіч Леў (Леон-Казімір) Якаўлевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=РБС/ВТ/Нагумович, Лев Яковлевич — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://masheka.by/history_mogilev/mogilev-lyudi/2145-vrach-iz-mogileva-na-elisejskih-poljah-v-parizhe.html|title=Врач из Могилева на Елисейских полях в Париже » MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|website=MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|access-date=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Nahumowicz Leon Kazimierz|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
[[Файл:Nahumowicz Rukovodstvo.jpg|міні|Леў Нагумовіч. Тытульная старонка да «Руководства по лечению огнестрельных ран», Магілёў, 1822.]]
Скончыў Магілёўскі езуіцкі калегіюм, затым па стыпендыі расійскага ўрада лячэбна-медыцынскае аддзяленне [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1807—1811). Атрымаў пасля вучобы званне доктара медыцыны (1812). У яго дысертацыі, прысвечанай гартаннай [[Ангіна|ангіне]], упершыню ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] апісвалася дастаткова рэдкае, але цяжкае захворванне. З 1812 г. Л. Нагумовіч быў ваенным урачом. Служыў у Фанагарыйскім грэнадзёрскім палку. Удзельнічаў у вайне 1812 г. у бітвах пры [[Барадзінская бітва|Барадзіне]], Малым Яраслаўцы, пад Люцэнам, Кульмам, Лейпцыгам. У 1814 г. разам з палком уступіў у [[Парыж]]. У Парыжскай медыцынскай акадэміі Л. Нагумовіч прачытаў даклад «''Об употреблении фосфора при лечении перемежающейся лихорадки''» і быў выбраны членам-карэспандэнтам гэтай акадэміі. Пасля вяртання войск з-за мяжы яго прызначылі старшым урачом 40-га егерскага палка. З 1818 па 1826 г. (акрамя 1822 г., калі працаваў у Віцебскім ваенным шпіталі) з’яўляўся ардынатарам Беларуска-Магілёўскага ваеннага шпіталя. У 1826 г. быў штаб-лекарам Фінляндскага палка. Як ваенны медык прымаў удзел у турэцкай (1828), [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскай (1831)]] і венгерскай (1848) кампаніях. У 1830 г. Л. Нагумовіч працаваў у цэнтральнай камісіі па барацьбе з [[халера]]й у [[Саратаў|Саратаве]]. Стаў адным са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства расійскіх урачоў. З 1852 г. ён знаходзіўся ў адстаўцы. Быў [[Стацкі саветнік|стацкім саветнікам]].

Апошнія годы жыцця правёў у Санкт-Пецярбургу.

Адначасова з медыцынскай практыкай Л. Нагумовіч займаўся навуковай працай. З’яўляўся актыўным папулярызатарам медыцынскіх ведаў. Заслугоўвае ўвагі работа «''[https://kp.rusneb.ru/item/material/rukovodstvo-k-lecheniyu-ognestrelnyh-ran-po-pravilam-predlagaemym-znamenitymi-v-evrope-hirurgami-sochinennoe-d-oktorom-m-ediciny-l-nagumovichem Руководство к лечению огнестрельных ран по правилам, предлагаемым знаменитыми хирургами в Европе]''» (Магілёў, 1822). Ён таксама аўтар 1, 7, 8-га раздзелаў «''Трактата о повальной, заразной болезни, называемой холера''» (1831). Пераклаў з французскай мовы працу вядомага ўрача Ланьё пра лекаванне венерычных хваробаў.&lt;ref&gt;''Ланьо, Луи Вивиан'' (1781—1868). Описание припадков любострастной болезни, разных способов врачевания и перемен, коим оное подлежит в отношении возраста, пола, сложения больного, климата, годовых времен и сложности с другими болезнями. Сочинение, в коем подробно описаны правила лечения, принятые в Венерической больнице в Париже, изданное Л. В. Ланьо : с фр. на рос. яз. переведенное с послед. Париж. изд. / Л. В. Ланьо; пер. Л. Я. Нагумович. — М. : В Тип. С. Селивановского, 1820. — [XVI], 339 с.&lt;/ref&gt; Супрацоўнічаў у «''Военно-медицинском журнале''», газеце «''Друг здравия''» і інш. У работах Нагумовіча выявіліся характэрныя для яго рысы ўрача-гуманіста: пільнасць пры назіранні за сімптомамі захворвання ў дынаміцы, пастаянны пошук новых, найбольш эфектыўных метадаў і спосабаў лячэння.

За заслугі ў ваеннай медыцыне Леў Нагумовіч быў прызначаны ганаровым членам [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі,]] [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] і Ваенна-медыцынскага навуковага камітэта. Узнагароджаны Імператарскім [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] (1830), сярэбраным медалём «За Парыж» (1814).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. — Мінск, 2000. — Т. 11. — С. 118.
* Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 509.
* [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 268—269.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}}

{{DEFAULTSORT:Нагумовіч Леў Якаўлевіч}}
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Стацкія саветнікі]]
[[Катэгорыя:Медыкі]]</text>
      <sha1>nwvqxj1xu8eihluejic2qmh1qwqes1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Палеагея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812403</id>
    <revision>
      <id>5197399</id>
      <parentid>5178799</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5197399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1305" sha1="97ydv3i6uzlhx0jlvp2jr4ogig5a5j7" xml:space="preserve">'''Палеагея''' — біягеаграфічнае царства. Займае ў асноўным трапічныя раёны Усходняга паўшар’я [[Зямля|Зямлі]]. Уключае [[Інда-Малайская вобласць|Інда-Малайскую біягеаграфічную вобласць]], Мадагаскарскую біягеаграфічную вобласць, Палінезійскую біягеаграфічную вобласць і [[Эфіопская біягеаграфічная вобласць|Эфіопскую біягеаграфічную вобласць]]. Для [[флора|флоры]] і [[фаўна|фаўны]] Палеагеі характэрны расліны і жывёлы старажытнай [[Гандвана|Гандваны]], у т. л. [[дваякадыхальныя]] рыбы, [[чарапахі]] (паходзяць з [[міяцэн]]у і [[пліяцэн]]у), [[страусы]], [[хобатныя]], [[чалавекападобныя малпы]] і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Палеагея||}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{Шаблон:Кантыненты}}

[[Катэгорыя:Біягеаграфічныя рэгіёны]]</text>
      <sha1>97ydv3i6uzlhx0jlvp2jr4ogig5a5j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саветы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812739</id>
    <revision>
      <id>5197550</id>
      <parentid>5195845</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ігар Бортнік</username>
        <id>154852</id>
      </contributor>
      <origin>5197550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110524" sha1="3v3uc7qqdh9x3orczo74zc2tktd7v4e" xml:space="preserve">
[[Файл:1917petrogradsoviet_assembly.jpg|міні|380x380пкс|Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў у 1917 г.]]
'''Саве́ты''' - калегіяльныя прадстаўнічыя органы ўлады, якія абіраліся  на пэўны тэрмін у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]], на землях былой [[Расійская рэспубліка|Расійскай імперыі]] палчас рэвалюцыйных падзей 1917-1921 гг., а таксама ў шэрагу краін свету падчас рэвалюцыйнага крызісу пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1918-1923 гг.

== Саветы ў рэвалюцыі 1905-1907 гг. ==
8 сакавіка 1905 г. у горадзе [[Алапаеўск|Алапаеўску]] быў створаны першы ў Расійскай імперыі Савет рабочых дэпутатаў. Увесну 1905 г. падобныя Саветы ўзніклі ў іншых уральскіх гарадах ([[Ніжні Тагіл]], [[Матавіліха|Мотавіліха]], [[Сяроў (горад)|Надзеждзінск]]). Але яны дзейнічалі ў межах асобных прадпрыемстваў і выконвалі хутчэй функцыі [[Прафсаюз|прафсаюзаў]]&lt;ref&gt;Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 239.&lt;/ref&gt;. 

Традыцыйна ў расійскай гістарыяграфіі лічыцца, што першым агульнагарадским Саветам стаў Савет упаўнаважаных, арганізаваны 15 мая 1905 г. рабочымі тэкстыльных прадпрыемстваў [[Іванава-Вазнясенск|Іванава-Вазнясенска]]. Ён узнік падчас стачкі, што працягвалася на прадпрыемствах горада з 12 мая па 23 ліпеня 1905 г., у якой удзельнічалі, паводле падлікаў розных даследчыкаў, ад 30 да 70 тыс. рабочых&lt;ref&gt;Новиков А.В. Иваново-Вознесенская общегородская стачка 1905 года: новые ракурсы изучения // Исторический журнал: научные исследования. - 2013. - № 6 (18). - С. 528-531.&lt;/ref&gt;. У Іванава-Вазнясенскі савет быў абраны 151 чалавек паводле нормы: адзін дэлегат на 500 рабочых ад прадпрыемтваў з колькасцю работнікаў больш за тысячу чалавек. Выбары праходзілі шляхам адкрытага галасавання. Савет кіраваў стачкай, вёў перамовы з уладамі і адміністрацыяй прадпрыемстваў, займаўся харчовым забеспячэннем забастоўшчыкаў, арганізаваў рабочую міліцыю для аховы парадку ў горадзе і абароны фабрык ад [[Штрэйкбрэхер|штрэйкбрэхераў]]. У пэўнай ступені Савет стаў органам гарадскога самакіравання, узяўшы на сябе функцыі арганізацыі бяспекі ў горадзе і наклаўшы забарону на гандаль [[Алкагольныя напоі|алкаголем]] і павышэнне коштаў на прадукты харчавання. Савет спыніў сваю дзейнасць 19 ліпеня 1905 г. у сувязі з рашэннем аб спыненні стачкі, паколькі адміністрацыі прадпрыемстваў пайшлі на частковыя саступкі рабочым&lt;ref&gt;Новиков А.В. Иваново-Вознесенская общегородская стачка 1905 года: новые ракурсы изучения // Исторический журнал: научные исследования. - 2013. - № 6 (18). - С. 531-539.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 237-240.&lt;/ref&gt;.

У 1905 г. Саветы рабочых, чыгуначных, казачых, матроскіх, батрацкіх і сялянскіх дэпутатаў былі арганізаваны ў 62 населеных пунктах Расійскай імперыі, у тым ліку з 33 гарадах. Пік арганізацыі Саветаў прыходзіўся на кастрычнік-лістапад 1905 г.&lt;ref&gt;Первая русская революция 1905-1907 гг. и международное революционное движение, ч. I. - Москва: Госполитиздат, 1955. - с. 130.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 335.&lt;/ref&gt;. Дэпутаты выбіраліся паводле вытворчага прынцыпу - ад калектываў рабочых прадпрыемстваў, на сельскіх сходах і г.д. Саветы кіравалі агульнагарадскімі стачкамі, займаліся арганізацыяй узаемадапамогі і часта, ва ўмовах часовага замяшальніцтва царскіх уладаў, бралі на сябе некаторыя функцыі мясцовай улады, абапіраючыся на арганізаваныя імі баявыя рабочыя дружыны. Найбуйнейшым сярод іх быў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургскі]] Савет рабочых дэпутатаў. Ён быў арганізаваны 13 кастрычніка 1905 г. К сярэдзіне лістапада 1905 г. у яго склад уваходзілі 562 дэпутаты. Яны прадстаўлялі 181 прадпрыемства і 16 прафсаюзаў горада&lt;ref&gt;https://encspb.ru/object/2804022759&lt;/ref&gt;. Была ўстаноўлена норма прадстаўніцтва - адзін дэпутат ад 500 рабочых, якая, аднак, выконвалася дастаткова адвольна - у Савеце былі прадстаўнікі і ад дробных майстэрняў з колькасцю 30-40 працаўнікоў. Без выбараў у Савет і яго выканаўчы камітэт былі кааптаваны 44 прадстаўнікі цэнтральных і мясцовых арганізацый [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]], [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Бунд|Бунда]] і [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]]. Усяго сацыял-дэмакраты складалі каля 65% членаў Савета, сацыялісты-рэвалюцыянеры - каля 13%&lt;ref&gt;Морской А. Исход российской революции 1905 года и правительство Носаря. - Москва, 1911. - С. 76-113.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 298-299.&lt;/ref&gt;. Падчас паўстанняў у снежні 1905 г. у [[Масква|Маскве]] і некаторых іншых гарадах Саветы ажыццяўлялі кіраўніцтва імі, выконваючы ролю рэвалюцыйных органаў улады. Пасля падаўлення снежаньскіх паўстанняў яны былі ліквідаваны царскім урадам, а іх дэпутаты падвяргаліся рэпрэсіям&lt;ref&gt;Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 360-382.&lt;/ref&gt;.

На тэрыторыі Беларусі Саветы рабочых дэпутатаў падчас рэвалюцыі 1905-1907 гг. не былі сфарміраваны. Функцыі кіраўніцтва агульнагарадскімі стачкамі выконвалі кааліцыйныя саветы, камітэты, камісіі, у якія на аснове пагадненняў уваходзілі прадстаўнікі мясцовых арганізацый рэвалюцыйных партый: [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]], [[Бунд|Бунда]], [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] і інш.&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 321.&lt;/ref&gt;.

== Саветы пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ==
Падчас Лютаўскай рэвалюцыі ў [[Петраград|Петраградзе]] сфарміраваліся асобныя Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, якія 1 сакавіка аб'ядналіся ў [[Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў,]] які ажыццяўляў фактычную ўладу ў сталіцы поруч з [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://encspb.ru/object/2804022787|title=Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов|author=Кулегин А. М.|website=Историко-культурный интернет-портал
«Энциклопедия Санкт-Петербурга»|publisher=Фонд имени Д. С. Лихачева|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025064115/http://encspb.ru/object/2804022787|archive-date=2016-10-25|access-date=2011-08-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Выбары планавалася правесці паводле прынцыпу: адзін дэлегат ад кожнай тысячы рабочых на прадпрыемстве, адзін дэлегат ад прадпрыемства з колькасцю рабочых менш за 1 тыс., адзін дэлегат ад роты салдат. Аднак з-за сціслых тэрмінаў і складанасцяў у правядзенні масавых рабочых сходаў фактычна дэлегатамі сталі прадстаўнікі ўжо існаваўшых легальных рабочых арганізацый, у першую чаргу [[Кааперацыя|кааператываў]]. Таксама ўводзілася прадстаўніцтва ад сацыялістычных партый&lt;ref&gt;Бурджалов Э.Н. Вторая русская революция. Восстание в Петрограде. - Москва: Наука, 1967. - С. 213-214.&lt;/ref&gt;. Непасрэднае кіраўніцтва Саветам ажыццяўляляў яго Выканаўчы камітэт на чале з дэпутатам [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Дзяржаўнай Думы]] [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратам]]-[[Меншавікі|меншавіком]] [[Мікалай Чхеідзэ|Мікалаем Чхеідзэ]]. На працягу сакавіка 1917 г. Выканаўчы камітэт Петрасавета ўтварыў шэраг камісій, паралельных адпаведным міністэрствам Часовага ўрада, і фактычна ператварыўся ў ценявы ўрад. Былі ўтвораны камісіі па чыгунках, пошце і тэлеграфе, харчаванні, фінансах, прызначаны камісары ​​ў штаб [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] і штабы камандуючых франтамі і флатамі. Таксама Выканаўчы камітэт па сваім меркаванні займаўся заканадаўчай дзейнасцю, у прыватнасці, абвясціў увядзенне 8-гадзіннага працоўнага дня&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 733.&lt;/ref&gt;.

Неўзабаве Саветы сталі імкліва ўтварацца на ўсёй тэрыторыі дзяржавы. Як правіла, ствараліся адзіныя Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Узнікалі Саветы сялянскіх дэпутатаў (губернскія, павятовыя, валасныя). На фронце функцыі Саветаў выконвалі [[салдацкія камітэты]] (палкавыя, дывізійныя, карпусныя, армейскія, франтавыя і г.д.). На Усерасійскай нарадзе Саветаў 29 сакавіка - 3 красавіка 1917 г. была вызначана тэрытарыяльная сістэма Саветаў: абласныя, губернскія, павятовыя, раённыя аб'яднанні (з'езды). У сакавіку 1917 г. у гарадах і губернях дзейнічалі каля 600 Саветаў. Да мая 1917 г. было сфарміравана да 50 тыс. салдацкіх і матроскіх камітэтаў розных узроўняў, у якіх уваходзіла да 300 тыс. чалавек&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 908.&lt;/ref&gt;. Значнай палітычнай сілай становіцца Цэнтральны камітэт Балтыйскага флота ([[Цэнтрабалт]]). Петрасавет выкончаў пачаткова кіруючую ролю ў дачыненні да ўсіх Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў на тэрыторыі дзяржавы. 

У сакавіку 1917 г. у Петраградзе склаўся рэжым [[Двоеўладдзе|двоеўладдзя]]: з аднаго боку, улада [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай Думы]] і Часовага ўрада, з другога - улада Петрасавета. У войску і на флоце Часовы ўрад абапіраўся на традыцыйнае камандаванне, Петрасавет - на салдацкія і матроскія камітэты. Улада Дзяржаўнай Думы на месцах абапіралася на [[Земства|земствы]] і [[гарадскія думы]], Петрасавета - на Саветы на месцах. Кіраўніцтва Петрасавета, у якім пераважалі сацыял-дэмакраты-меншавікі і сацыялісты-рэвалюцыянеры, не ставіла сваёй задачай ставараць у форме Саветаў альтэрнатыўную структуру ўлады. Супрацьвагай Часоваму ўраду Саветы сталі стыхійна. Асноўным механізмам рэжыму двоеўладдзя стала Кантактная камісія Выканкама Петрасавета, утвораная 8 сакавіка 1917 г., якая фактычна ажыццяўляла кантроль Саветаў над Часовым урадам «у мэтах інфармавання Савета аб намерах і дзеяннях Часовага ўрада, інфармавання апошняга аб патрабаваннях рэвалюцыйнага бесперапыннага кантролю над іх ажыццяўленнем»&lt;ref&gt;https://www.ponjatija.ru/node/20655&lt;/ref&gt;. Пасля вяртання ў Расію ў красавіку 1917 г. лідэра [[Бальшавікі|бальшавікоў]] [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]], ім быў высунуты лозунг перадачы Саветам усёй паўнаты ўлады. Аднак і меншавікі і эсэры, якія на той час пераважалі ў Саветах, не падтрымлівалі яго. Яны лічылі Саветы інстытутамі [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]], якія павінны ажыццяўляць ціск на ўрад &quot;знізу&quot;, але не замяняць сабой урад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|title=Глава 2. Государство и право после Февральской революции 1917 г.|author=[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза, С. Г.]]|website=История советского государства и права|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111032518/http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|archive-date=2012-01-11|access-date=2011-08-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Накірункамі дзейнасці Саветаў рабочых і салдацкіх былі садзейнічанне ўстанаўленню [[Рабочы кантроль над вытворчасцю|рабочага кантролю над вытворчасцю]] і ўвядзенню [[8-гадзінны рабочы дзень|8-гадзіннага рабочага дня]], арганізацыя [[Прафсаюз|прафсаюзаў]] і [[Фабрычна-завадскія камітэты|фабрычна-заводскіх камітэтаў]], стварэнне [[Рабочая міліцыя|рабочай міліцыі]], удзел у вырашэнні пытанняў, звязаных з забеспячэннем насельніцтва харчаваннем, удзел у падрыхтоўцы выбараў ва [[Ўсерасійскі Ўстаноўчы сход]], культурна-асветніцкая дзейнасць, у тым ліку адкрыццё бясплатных бібліятэк&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 909.&lt;/ref&gt;. 

Больш павольна ствараліся Саветы сялянскіх дэпутатаў. Вызначальную ролю ў іх арганізацыі адыгралі аддзяленні [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] і сялянскія [[Кааперацыя|кааператывы]], якія ў значнай ступені знаходзіліся пад іх уплывам. Вясной 1917 г. быў праведзены шэраг валасных, павятовых і губернскіх сялянскіх з'ездаў, якія ўстанаўлівалі нормы прадстаўніцтва для абрання Саветаў. У валасныя Саветы часцей за ўсё выбіраўся адзін дэлегат ад 200 жыхароў, у павятовыя - ад 2-3 тыс. або шляхам дэлегавання ад валасцей. Але на месцах часта меў месца значны хаос у вызначэнні нормаў прадстаўніцтва. Саветы сялянскіх дэпутатаў, як правіла, не спрабавалі выконваць уладныя функцыі і з'яўляліся па сутнасці мясцовымі грамадскімі арганізацыямі&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 906-907.&lt;/ref&gt;.

Параўноўваючы ступень прадстаўнічасці Часовага ўрада і Саветаў, гісторык [[Аляксандр Рабіновіч]] пісаў, што апошнія былі больш прадстаўнічыя. У падтрымку гэтай высновы ён прыводзіў наступныя аргументы: дэпутаты [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|IV Думы]] абіраліся па нормах, якія выключалі ўдзел большасці насельніцтва ў выбарах; Саветы ўяўлялі сабой нізавыя дэмакратычныя арганізацыі, якія ўзніклі ў гарадах і сельскай мясцовасці па ўсёй краіне&lt;ref&gt;Рабинович А. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. - Москва: Прогресс. - С. 18.&lt;/ref&gt;.

4-28 мая 1917 г. у Петраградзе па ініцыятыве Ўсерасійскага Сялянскага саюза і Ўсерасійскага з'езда кааператыўных саюзаў адбыўся [[І Усерасійскі з'езд сялянскіх дэпутатаў]]. На з'езд прыбылі 1353 дэлегаты, з іх мандатная камісія зацвердзіла 1167 дэлегатаў, у тым ліку 609 ад 70 губерняў і абласцей, 558 ад фронта. Паводле партыйнай прыналежнасці на з'ездзе былі прадстаўлены 537 [[Эсэры|эсэраў]], 103 сацыял-дэмакраты (з іх 9 [[Бальшавікі|бальшавікоў]], 8 [[Меншавікі-інтэрнацыяналісты|меншавікоў-інтэрнацыяналістаў]], астатнія [[меншавікі]]), 136 беспартыйных, 6 [[Трудавікі|трудавікоў]], 4 [[народныя сацыялісты]]. З'езд выказаўся ў падтрымку Часовага ўрада і працягу ўдзелу ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Ён таксама падтрымаў ідэю канфіскацыі памешчыцкага землеўладання, але прыняцце рашэння адкладаў да Ўстаноўчага сходу. З'езд абраў пастаянна дзеючы орган - [[Выканаўчы камітэт Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]] у складзе 253 чалавек на чале з эсэрам [[Мікалай Аўксенцьеў|Мікалаем Аўксенцьевым]]&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 713-714.&lt;/ref&gt;.

3-24 чэрвеня 1917 г. у Петраградзе  адбыўся [[І Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], у якім удзельнічалі 1090 дэлегатаў (822 дэлегаты з вырашальным голасам, 268 з дарадчым). Яны прадстаўлялі 305 аб'яднаных Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, 53 абласных, губернскіх і раённых аб'яднанні Саветаў, 21 арганізацыю дзеючай арміі, 5 арганізацый фронта, 8 тылавых вайсковых арганізацыі. Сярод дэлегатаў было 295 [[Эсэры|эсэраў]], 248 [[Меншавікі|меншавікоў]], 105 [[Бальшавікі|бальшавікоў]], 73 пазафракцыйныя сацыялісты, 32 [[меншавікі-інтэрнацыяналісты]], 10 аб'яднаных сацыял-дэмакратаў, 10 [[Бунд|бундаўцаў]], 5 [[Трудавікі|трудавікоў]], 3 [[народныя сацыялісты]], 3 прадстаўнікі групы &quot;Адзінства&quot; і г.д. З'езд большасцю галасоў ухваліў дзейнасць Часовага ўрада, а таксама падтрымаў курс на працяг удзелу ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] да ажыццяўлення міра &quot;без анексій і кантрыбуцый&quot;. Прапановы бальшавікоў і іншых левых груп аб перадачы ўсёй улады Саветам і выхадзе з вайны не былі ўхваленыя. Таксама з'езд падтрымаў шэраг праектаў прагрэсіўных сацыяльных і эканамічных рэформ, але іх ажыццяўленне адладвалася да рашэнняў [[Усерасійскі Устаноўчы сход|Устаноўчага схода]]. Часоваму ўраду было прапанавана выдаць дэкларацыю, якая б прызнавала [[права нацый на самавызначэнне]] аж да аддзялення і стварэння самастойных дзяржаў, дэкрэт аб раўнапраўі ўсіх моў, а таксама стварыць савет па справах нацыянальнасцяў, у які б увайшлі прадстаўнікі ўсіх народаў Расіі. Асобна былі ўхвалены рэзалюцыі аб падтрымцы аўтаноміі [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Украіна|Украіны]]. Аднак падкрэслівалася, што права канчатковага вырашэння гэтых пытанняў належыць Устаноўчаму сходу&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 714-716.&lt;/ref&gt;. З'езд абраў пастаянны орган - [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт]] (УЦВК), у які ўвайшлі 250 членаў і 41 кандыдат і які стаў новым кіруючым цэнтрам усёй сістэмы Саветаў у межах дзяржавы. Яго рабочым органам стала Бюро УЦВК у складзе 50 чалавек, на чале з прэзідыўмам у складзе 9 чалавек, што прадстаўлялі тры буйнейшыя фракцыі: эсэраў, меншавікоў і бальшавікоў. Старшынём прэзідыўма Бюро УЦВК стаў Мікалай Чхеідзэ. У складзе УЦВК было створана 17 аддзелаў і камісій, якія дублявалі ўрадавыя функцыі&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 210-211.&lt;/ref&gt;. 

У канцы жніўня 1917 г. Саветы адыгралі важную ролю ў падаўленні [[Карнілаўскі мяцеж|карнілаўскага мяцяжу]]. Для барацьбы з ім УЦВК стварыў Камітэт народнай барацьбы з контррэвалюцыяй у складзе 30 чалавек на чале з Мікалаем Чхеідзэ, які фактычна стаў органам надзвычайнай улады. На базе Саветаў адбывалася фарміраванне ўзброеных атрадаў [[Чырвоная гвардыя (Расія)|чырвонай гвардыі]]. У гэты час у Саветах узмацняецца ўплыў леварадыкальных сіл, у першую чаргу бальшавікоў. На перавыбарах у верасні 1917 г. апошнія атрымалі большасць у 80 Саветах буйных індустрыяльных гарадоў, у тым ліку каля 90% у Петраградскім Савеце, які ўзначаліў [[Леў Давідавіч Троцкі|Леў Троцкі]]. Абсалютная перавага бальшавікоў назіралася ў Саветах [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Латвія|Латвіі]]. Саветы, у якіх пераважалі бальшавікі, пры падтрымцы левых эсэраў, анархістаў, некаторых левых меншавікоў і іншых груп, узялі курс на пераход усёй улады ў рукі Саветаў (&quot;Уся ўлада Саветам!&quot;)&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 99, 909.&lt;/ref&gt;. 

На кастрычнік 1917 г. у [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспубліцы]] дзейнічалі 1429 Саветаў, сярод іх 706 Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, 235 Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, 33 Саветы салдацкіх дэпутатаў, 455 Саветаў сялянскіх дэпутатаў. Сярод іх 974 знаходзіліся ў падпарадкаванні УЦВК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, 455 - Выканаўчаму камітэту Савета сялянскіх дэпутатаў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Утварэнне Саветаў на тэрыторыі Беларусі ===
4 сакавіка 1917 г., адразу пасля Лютаўскай рэвалюцыі, быў утвораны [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]]. Рашэнне аб яго стварэнні і правядзенні выбараў было прынятае на пасяджэнні служачых Заходнефрантавога камітэта [[Усерасійскі земскі саюз|Усерасійскага земскага саюза]]. Меркавалася правядзенне выбараў ад прадпрыемстваў горада і часцей гарадскога гарнізона. Аднак з-за сціслых тэрмінаў рэальна яны праведзены не былі, а склад першага Мінскага Савета і яго выканаўчага камітэта быў укамплектаваны на ўзгаданым пасяджэнні намаганнямі арыентаваных на левыя партыі мясцовых дзеячоў [[Усерасійскі земскі саюз|Усерасійскага земскага саюза]] і [[Усерасійскі саюз гарадоў|Усерасійскага саюза гарадоў]]&lt;ref&gt;Солский В. 1917 год в Западной области и на Западном фронте; науч. ред. С.Н. Хомич. - Минск: Тесей, 2004. - С. 39-40.&lt;/ref&gt;. Выканаўчы камітэт Мінскага Савета ўзначаліў сацыял-дэмакрат &quot;міжраёнец&quot; [[Барыс Паўлавіч Позерн|Барыс Позерн]]. У маі - пачатку чэрвеня 1917 г. адбыліся перавыбары Савета, у выніку якіх было абрана 265 дэпутатаў, з ліку якіх сфарміраваўся выканаўчы камітэт у складзе 36 чалавек на чале з Позернам: 18 прадстаўлялі рабочых, 18 салдат (пазней прапорцыя змянілася на 16:20 на карысць салдат)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Сяменчык М. Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 5 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 1999. - С. 194.&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка 1917 г. адбыўся устаноўчы сход [[Віцебскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Віцебскага Савета рабочых дэпутатаў]] у складзе 300 дэлегатаў. Быў створаны выканкам Савета ў складзе 45 чалавек і прэзідыўм у складзе 7 чалавек на чале з [[Бунд|бундаўцам]] [[Рыгор Арансон|Рыгорам Арансонам]]. 19 сакавіка быў утвораны Віцебскі Савет салдацкіх дэпутатаў на чале з [[Меншавікі|меншавіком]] [[Аляксандр Тарле|Аляксандрам Тарле]]&lt;ref&gt;https://evitebsk.com/wiki/Тарле,_Александр_Давидович&lt;/ref&gt;. 20 сакавіка было прынята рашэнне аб аб'яднанні абодвух Саветаў, аднак, аб'яднаны прэзідыўм не быў створаны; праводзіліся толькі сумесныя пасяджэнні выканкамаў і членаў Саветаў&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. 

У [[Магілёў|Магілёве]] 6 сакавіка быў арганізаваны часовы Камітэт салдацкіх дэпутатаў. Аб утварэнні аб'яднанага [[Магілёўскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] было абвешчана 22 сакавіка. Выканкам Савета ўзначаліў меншавік [[Ветраў]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Магілёўскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 5 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 1999. - С. 28.&lt;/ref&gt;.

Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў узніклі таксама ў [[Гомель|Гомелі]], [[Бабруйск|Бабруйску]], [[Барысаў|Барысаве]], [[Орша|Оршы]], [[Полацк|Полацку]], [[Слуцк|Слуцку]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых гарадах і мястэчках Беларусі. Усяго на працягу сакавіка - чэрвеня 1917 г. Саветы рабочых дэпутатаў або рабочыя секцыі пра рознага кшталту Саветах узніклі ў 57, Саветы салдацкіх дэпутатаў або салдацкія секцыі пры Саветах - у 59 населеных пунктах Беларусі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Колькасна Саветы налічвалі ад некалькіх дзесяткаў да 200-300 чалавек. Рабочыя органы Саветаў - выканаўчыя камітэты - налічвалі ад 10 да 40 чалавек. Буйнейшыя Саветы мелі шэраг спецыяльных камісій: агітацыйна-прапагандысцкую, харчова-эканамічную, юрыдычную і г.д.

Своеасаблівасцю працэсу стварэння Саветаў на тэрыторыі Беларусі было тое, што ў большасці населеных пунктаў яны ўзніклі пад уздзеяннем вайскоўцаў ([[Бешанковічы]], [[Вілейка]], [[Гарадок]], [[Друя]], [[Дуброўна]], [[Жодзіна]], [[Івянец]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]], [[Лунінец]], [[Магілёў]], [[Мазыр]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Сіняўка]], [[Слуцк]]), а некаторыя з іх (Вілейка, Гарадок, Койданава, Магілёў) непасрэдна на базе салдацкіх камітэтаў&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Сяменчык М. Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2001. - С. 191-192.&lt;/ref&gt;.

17 сакавіка 1917 г. Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў большасцю галасоў прызнаў неабходным устанавіць 8-[[Васьмігадзінны рабочы дзень|гадзінны рабочы дзень]] з захаваннем зарплаты на прадпрыемствах горада. Аналагічныя рашэнні прынялі Віцебскі, Аршанскі, Мазырскі і іншыя Саветы&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 84.&lt;/ref&gt;.

Неўзабаве пазначылася тэндэнцыя да каардынацыі дзейнасці Саветаў. 7-17 красавіка 1917 г. у [[Мінск|Мінску]] адбыўся [[І з'езд ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заходняга фронту]]. На ім прысутнічала 850 дэлегатаў з рашаючым і 350 з дарадчым голасам ад вайсковыых часцей фронту і рабочых арганізацый [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Смаленская губерня|Смаленскай губерняў]]. З'езд прыняў рэзалюцыі за працяг вайны, падтрымку знешняй палітыкі [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Зацвердзіў праект статута выбарных салдацкіх арганізацый, выбраў [[Франтавы камітэт Заходняга фронту]]&lt;ref&gt;Першы з'езд ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заходняга фронту // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 5 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 1999. - С. 479.&lt;/ref&gt;. 22-25 мая 1917 г. дэлегаты ад 13 Саветаў [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і неакупаванай часткі [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] правялі з'езд у [[Мінск|Мінску]], які выбраў [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт Заходняй вобласці]]. Паміж пасяджэннямі Абласнога выканкама яго функцыі былі ўскладзены на выканкам Мінскага Савета. дэлегаты ад Мінскага, Віцебскага, Гомельскага, Бабруйскага Аршанскага Саветаў і ад Саветаў армій [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Петрыкаў П. Саветы дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1 / рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2001. - С. 189.&lt;/ref&gt;. У чэрвені 1917 г. у І Усерасійскім з'ездзе Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў узялі ўдзел 5 дэпутатаў Аршанскага Савета, 3 - Мінскага, па 2 - Бабруйскага, Віцебскага і Гомельскага&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. У створаны з'ездам выканкам увайшлі 9 прадстаўнікоў з Беларусі і 18 - з Заходняга фронту&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 475.&lt;/ref&gt;. 

Арганізацыя Саветаў сялянскіх дэпутатаў адбывалася ў ходзе падрыхтоўкі і правядзення сялянскіх з'ездаў, якія ва ўсіх губернях і большасці паветаў Беларусі прайшлі ў красавіку - ліпені 1917 г. З'езды ўтваралі пастаянна дзеючыя органы - выканаўчыя камітэты сялянскіх дэпутатаў губерні або павета. Значная частка Саветаў сялянскіх дэпутатаў узнікла на базе раней створаных мясцовых камітэтаў Усерасійскага сялянскага саюза; яны набылі сваё арганізацыйнае афармленне пад назвай &quot;Савет Сялянскага саюза&quot; (напрыклад, [[Палойнікі|Палойніцкі]] Савет [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]], [[Гадзілавічы|Гадзілавіцкі]] Савет Рагачоўскага павета, [[Клясціцы|Клясціцкі]] і [[Юхавічы (Расонскі раён)|Юхавіцкі]] Саветы [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]]). За адзначаны перыяд узніклі чатыры губернскія, 26 павятовых і больш за 10 валасных Саветаў сялянскіх дэпутатаў. 20-23 красавіка 1917 г. у Мінску прайшоў з'езд сялянскіх дэпутатаў Мінскай і неакупаванай часткі Віленскай губерні з удзелам каля 800 дэлегатаў, на якім быў абраны выканаўчы камітэт сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў на чале з бальшавіком [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Міхаілам Фрунзэ]]. У маі 1917 г. прайшоў з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў Магілёўскай губерні, а ў чэрвені - Віцебскай і Віленскай (у [[Дзісна|Дзісне]]), на якіх таксама былі абраны выканкамы ў складзе 20-40 чалавек. У І Усерасійскім з'ездзе Саветаў сялянскіх дэпутатаў у маі 1917 г. прынялі ўдзел 74 прадстаўнікі з Беларусі, у тым ліку 28 - з Мінскай губерні, 24 - з Магілёўскай, 16 - з Віцебскай, 6 - з Гродзенскай&lt;ref&gt;Сяменчык М. Саветы сялянскіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2001. - С. 192.&lt;/ref&gt;. 

Усяго з сакавіка да ліпеня 1917 г. на тэрыторыі Беларусі ўзніклі каля 150 Саветаў розных тыпаў. Яны пераважна лаяльна ставіліся да Часовага ўрада і створаных ім на месцах органаў улады, пасылалі сваіх прадстаўнікоў у [[камітэты грамадскай бяспекі]]. Перавагу ў Саветах мелі сацыял-дэмакраты (мясцовыя [[меншавікі]] і [[бальшавікі]] стварылі пасля Лютаўскай рэвалюцыі аб'яднаныя арганізацыя ў рэгіёне, у якіх першапачаткова пераважалі меншавікі), бундаўцы і эсэры&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 466-467.&lt;/ref&gt;. Выключэннем быў Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, дзе значным уплывам карысталіся [[бальшавікі]], якія абапіраліся пераважна на салдацкую частку Савета, што паступова заняла ў ім вядучую ролю: з ліпеня 1917 г. яны ўтварылі ў ім асобную фракцыю, мелі перавагу ў прэзідуўме выканаўчага камітэта, а іх прадстаўнікі ўзначальвалі Савет (з 8 ліпеня [[Ісідар Еўсцігнеевіч Любімаў|Ісідар Любімаў]], з 15 жніўня [[Карл Іванавіч Ландэр|Карл Ландэр]])&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. У сялянскіх Саветах была відавочная перавага эсэраў. Летам 1917 г. абазначылася тэндэнцыя аб'яднання некаторых Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў з Саветамі сялянскіх дэпутатаў, якое адбывалася, як правіла, на павятовым узроўні. У Віцебску ў жніўні 1917 г. на аб'яднаным з'ездзе Саветаў адбылося стварэнне аб'яднанага губернскага выканкама Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў пры захаванні аўтаноміі за кожнай арганізацыяй. Усяго з красавіка да кастырчніка 1917 г. прайшлі тры губернскія з'езды Саветаў сялянскіх дэпутатаў у Магілёве, па 2 - у Мінску, Віцебску і Дзісне&lt;ref&gt;Сяменчык М. Саветы сялянскіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2001. - С. 193.&lt;/ref&gt;. 

Падчас [[Ліпеньскі крызіс 1917 г.|палітычнага крызісу ў пачатку ліпеня 1917 г.]] большасць Саветаў падтрымала пазіцыю Часовага ўрада. Толькі Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, у якім моцныя пазіцыі мелі бальшавікі, выступіў за пераход улады да Саветаў&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - C. 477.&lt;/ref&gt;. Саветы на тэрыторыі Беларусі адыгралі значную ролю ў барацьбе з [[Карнілаўскі мяцеж|карнілаўскім мяцяжом]] у жніўні 1917 г. Прадстаўнікі Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, Выканаўчага камітэта Заходняга фронту, Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў уваўшлі ў склад створанага ў Мінску Часовага рэвалюцыйнага камітэта&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - C. 481.&lt;/ref&gt;. Вялікую актыўнасць праявілі ў гэты час Саветы Віцебска, Оршы, Бабруйска. 

У выніку перавыбараў у другой палове верасня - пачатку кастрычніка бальшавікі атрымалі большасць у Мінскім Савеце рабочых і салдацкіх дэпутатаў - 184 месцы з 337 (54,6%); 60 месцы атрымалі эсэры, 21 - меншавікі, 21 - бундаўцы, 3 прадстаўнікі [[Паалей Цыён|Паалей-Цыёна]], 1 - ад [[Яўрэйская аб'яднаная сацыялістычная партыя|Яўрэйскай аб'яднанай сацыялістычнай партыі]], 48 - беспартыйныя. З 38 членаў выканкама бальшавікоў было 23&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Шубин А.В. Старт Страны Советов. Революция. Октябрь 1917 - март 1918. - Санкт-Петербург, 2017.&lt;/ref&gt;. Моцны ўплыў бальшавікі мелі таксама ў Саветах [[Нясвіж|Нясвіжскага]] гарнізона, Слуцка, Рэчыцы&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - C. 486.&lt;/ref&gt;. Але ў большасці Саветаў на тэрыторыі Беларусі дамінавалі памяркоўна-левыя сілы, асабліва ў Саветах сялянскіх дэпутатаў.

== Саветы пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ==
У кастрычніку 1917 г. бальшавікі ўзялі курс на сілавы захоп улады ад імя Саветаў. З мэтай падрыхтоўкі паўстання пры тых Саветах, дзе большасць мелі леварадыкальныя сілы, ствараліся [[ваенна-рэвалюцыйныя камітэты]]. Першы такі камітэт быў створаны пры Петраградскім Савеце 12 кастрычніка 1917 г. Усяго да 25 кастрычніка ў Расійскай Рэспубліцы паўстала каля 40 ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў (ВРК). У іх склад уваходзілі бальшавікі, левыя эсэры, эсэры-максімалісты, анархісты. Акрамя прадстаўнікоў Саветаў да іх далучаліся прадстаўнікі прафсаюзаў, фабрычна-заводскіх камітэтаў і іншых арганізацый. [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт]] ажыццяўляў непасрэднае кіраўніцтва [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|паўстаннем у Петраградзе 24-25 кастрычніка 1917 г.]], якое прывяло да звяржэння Часовага ўрада&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 167, 728-730.&lt;/ref&gt;. 

З мэтай легітымізацыі паўстання 25-27 кастрычніка 1917 г. адбыўся [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|ІІ Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]]. Колькасць удзельнікаў з'езда, паводле розных дадзеных, складала ад 648 да 1049 чалавек, якія прадстаўлялі ад 366 да 402 Саветаў. Колькасную перавагу сярод дэлегатаў з'езда мелі бальшавікі і левыя эсэры. Правыя эсэры, меншавікі і блізкія ім групы, якія апынуліся ў меншасці, абвясцілі байкот з'езда, асудзіўшы ўзброены захоп улады бальшавікамі і іх саюзнікамі. З'езд абвясціў аб пераходзе ўсёй улады ў цэнтры і на месцах да Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. Фактычна ён узяў на сябе функцыі заканадаўчай улады, прыняўшы [[Дэкрэт аб міры|дэкрэты аб міры]] і [[Дэкрэт Аб зямлі|аб зямлі]], а таксама адмяніўшы [[смяротнае пакаранне]] на фронце; хаця адначасова даваліся гарантыі правядзення выбараў і своечасовага склікання [[Усерасійскі Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]. З'езд выбраў новы склад УЦВК у колькасці 101 асобы, у тым ліку 62 бальшавікі, 29 левых эсэраў, 6 аб'яднаных сацыял-дэмакратаў-інтэрнацыяналістаў, 3 украінскія сацыялісты, 1 эсэр-максімаліст. Старшынёй станавіўся бальшавік [[Леў Барысавіч Каменеў|Леў Каменеў]] (9 лістапада яго замяніў [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Якаў Свердлаў]]). Пры гэтым дэкларавалася магчымасць папаўнення складу УЦВК за кошт сялянскіх Саветаў, армейскіх арганізацый, а таксама тых фракцый, якія пакінулі з'езд&lt;ref&gt;Рабинович А. Большевики у власти. Первый год советской эпохи в Петрограде. - Москва: Новый хронограф, 2008. - С. 51.&lt;/ref&gt;.  

26 кастрычніка 1917 г. на з'ездзе быў сфарміраваны вышэйшы орган выканаўчай улады - [[Савет народных камісараў РСФСР|Савет народных камісараў]] (СНК) на чале з Уладзімірам Леніным&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 215-216.&lt;/ref&gt;. Першапачаткова ў СНК увайшлі выключна бальшавікі. Але 10 снежня 1917 г. у яго склад на аснове кааліцыйнага пагаднення ўвайшлі таксама левыя эсэры. На пачатковым этапе меркавалася, што ўлада СНК (як і дэкрэты, прынятыя на з'ездзе) мае часовы характар, да склікання Устаноўчага сходу&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 902-903.&lt;/ref&gt;. Было пастаноўлена, што кантроль за дзейнасцю СНК і права яго фарміравання належыць УЦВК&lt;ref&gt;Рабинович А. Большевики у власти. Первый год советской эпохи в Петрограде. - Москва: Новый хронограф, 2008. - С. 48.&lt;/ref&gt;. Аднак па сутнасці ўжо ад самага пачатку сваёй дзейнасці СНК выдаваў [[Дэкрэт|дэкрэты]], якія мелі заканадаўчую сілу, без санкцыі УЦВК. Нягледзячы на адсутнасць на гэта да лета 1918 г. прававых падстаў, легітымнасць дэкрэтаў СНК была фактычна санкцыянавана на пасяджэнні УЦВК 4 лістапада 1917 г.; хаця разам з тым рашэнне УЦВК ад 17 лістапада 1917 г. падкрэслівала поўную падсправаздачнасць СНК у дачыненні да УЦВК&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 903.&lt;/ref&gt; Акрамя таго ў першыя месяцы пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі рэальныя ўладныя паўнамоцтвы ў Петраградзе і на месцах ажыццяўлялі ваенна-рэвалюцыйныя камітэты як надзвычайныя органы, якія ствараліся на базе Саветаў&lt;ref&gt;Рабинович А. Большевики у власти. Первый год советской эпохи в Петрограде. - Москва: Новый хронограф, 2008. - С. 81-87.&lt;/ref&gt;. 29 кастрычніка Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт з органа пры Петраградскім Савеце пераўтварыўся ў орган агульрасійскага значэння пры УЦВК. У значнай ступені ён дубляваў урадавыя функцыі; пры гэтым з 15 наркамаў першага СНК 7 былі адначасова членамі Петраградскага ВРК. Апошні спыніў сваю дзейнасць 5 снежня 1917 г.&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 729-730.&lt;/ref&gt;

На падставе рашэння УЦВК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў ад 27 кастрычніка 1917 г. было абвешчана аб скліканні [[Надзвычайны ІІ Усерасійскі з'езд сялянскіх дэпутатаў|Надзвычайнага Усерасійскага з'езда сялянскіх дэпутатаў]], які працаваў у Петраградзе 11-25 лістапада 1917 г. Яго легітымнасць была пад пытаннем. Па першае, рашэнне аб яго скліканні прыняў УЦВК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, а не [[Выканаўчы камітэт Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]], па другое, у ім прынялі ўдзел максімальна 330 дэлегатаў пры кворуме ў 790. Перавагу на з'ездзе мелі [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левыя эсэры]], якія пайшлі на пагадненне з бальшавікамі; правыя эсэры дэманстратыўна пакінулі з'езд. Напрыканцы сваёй дзейнасці з'езд абвясціў аб скліканні ІІ Усерасійскага з'езда сялянскіх дэпутатаў, які працаваў з 26 лістапада па 10 снежня 1917 г. і ў склад якога аўтаматычна ўвайшлі дэлегаты часовага з'езда. На 1 снежня удзел у з'ездзе прымалі 790 дэлегатаў, на 8 снежня - 1282. Удзел у з'ездзе (на 1 снежня) прымалі 350 левых эсэраў, 307 правых эсэраў, 91 бальшавік, 40 прадстаўнікоў іншых груп. На з'ездзе адбыўся раскол: 5 снежня каля траціны дэлегатаў пакінула яго і арганізавала асобны [[Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў на платформе Устаноўчага сходу|Ўсерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў на платформе Устаноўчага сходу]] ў складзе 347 (потым 356) дэлегатаў&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Шубин А.В. Старт Страны Советов. Революция. Октябрь 1917 - март 1918. - Санкт-Петербург, 2017.&lt;/ref&gt;. Рэшта ўдзельнікаў з'езду прыняла рашэнне аб падтрымцы ўлады Саветаў і прызнанні яе дэкрэтаў, а таксама аб аб'яднанні з УЦВК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Быў абраны новы склад [[Выканаўчы камітэт Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў|Выканаўчага камітэта Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]]; з 250 яго членаў 108 (сярод іх пераважалі левыя эсэры) увайшлі ў склад аб'яднанага УЦВК Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 214-215.&lt;/ref&gt;.

Рэгіянальныя Саветы па-рознаму адрэагавалі на падзеі Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Петраградзе. Частка з іх (дзе пераважалі бальшавікі) прынялі рашэнні ІІ Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў і ажыццявілі меры аб узяцці ўлады з дапамогай ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў. У некаторых выпадках Петраградскі і іншыя ваенна-рэвалюцыйныя камітэты буйных гарадоў накіроўвалі сваіх эмісараў у рэгіёны, дзе тыя абвяшчалі аб роспуску Саветаў, што не падтрымлівалі бальшавікоў, і правядзенні перавыбараў, якія адбываліся пад ціскам і давалі патрэбны вынік на карысць бальшавікоў і іх саюзнікаў (хаця рост папулярнасці бальшавікоў і левых эсэраў, асабліва сярод салдат, таксама быў на той час фактам). Аднак, некаторыя Саветы катэгарычна адмовіліся падтрымаць новую ўладу ([[Арол (горад)|Арол]], [[Тула]] і г.д.). Некаторыя Саветы кансалідаваліся з іншымі мясцовымі органамі ўлады ([[Земства|земствы]], [[гарадскія думы]]), ствараючы з імі адзіныя органы мясцовай улады ([[Сімбірск]] і г.д.). У некаторых рэгіёнах адбыўся раскол Саветаў і ўзніклі канкуруючыя паміж сабой паводле пытання аб уладзе Саветы ([[Тамбоў]] і г.д.)&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 909.&lt;/ref&gt;. Першапачаткова на месцах назіраўся феномен двоеўладдзя, паколькі функцыі мясцовага кіравання працягвалі выконваць [[Земства|земствы]] і [[Гарадская дума|гарадскія думы]]. Да склікання Устаноўчага сходу значная іх частка адстойвала сваю самастойнасць у адносінах да Саветаў і СНК&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

Да студзеня 1918 г. савецкія органы ўлады фармальна лічыліся часовымі, да склікання [[Усерасійскі Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]], які павінен быў вызначыць форму далейшага дзяржаўнага ўладкавання. Аднак ужо напярэдадні склікання Устаноўчага сходу бальшавікі і левыя эсэры супрацьпаставілі Саветы як форму [[Прамая дэмакратыя|прамой дэмакратыі]] інстытутам [[Прадстаўнічая дэмакратыя|прадстаўнічай дэмакратыі]] як больш дасканалую і прагрэсіўную. У [[Дэкларацыя правоў працоўнага і эксплуатуемага народа|Дэкларацыі правоў працоўнага і эксплуатуемага народа]], напісанай Леніным і ўхваленай [[УЦВК]] 3 студзеня 1918 г., Устаноўчаму сходу па сутнасці ўльтыматыўна прадпісвалася прызнаць уладу Саветаў&lt;ref&gt;Рабинович А. Большевики у власти. Первый год советской эпохи в Петрограде. - Москва: Новый хронограф, 2008. - С. 162.&lt;/ref&gt;. [[Усерасійскі Устаноўчы сход]], у якім перавагу атрымалі эсэры, на сваім адзіным пасяджэнні 5-6 студзеня 1918 г. адмовіўся ад гэтага, пасля чаго 6 студзеня быў разагнаны паводле рашэння УЦВК.  

Канчатковае афармленне статуса Саветаў як інстытутаў дзяржаўнай улады адбылося на аб'яднаным [[ІІІ з'ездзе Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]], які праходзіў у Петраградзе 10-18 студзеня 1918 г. На з'ездзе прысутнічалі больш за 700 дэлегатаў ад 133 сялянскіх Саветаў, 129 салдацкіх камітэтаў, 94 аб'яднаных рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, 91 павятовага (з 414) і 14 губернскіх з'ездаў сялянскіх Саветаў, 5 Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. На дадзеным з'ездзе былі заўважныя перавагі пры выбары дэлегатаў, якія даваліся больш бальшавізаваным рабочым і салдацкім Саветам у параўнанні з сялянскімі. Абсалютную большасць дэлегатаў складалі ў прыблізна роўных прапорцыях бальшавікі і левыя эсэры. На з'ездзе была прынятая Дэкларацыя правоў працоўнага і эксплуатуемага народа, абвешчана дзяржаўна-палітычнае ўладкаванне Расіі як федэрацыі савецкіх рэспублік і легітымізаваны пераход усёй улады да Саветаў і створаных імі органаў. Вышэйшым заканадаўчым органам быў абвешчаны з'езд Саветаў. У перапынках паміж з'ездамі гэтыя функцыі выконваў [[УЦВК]]. Вышэйшым выканаўчым органам з'яўляўся [[Савет народных камісараў РСФСР|Савет Народных Камісараў]]. Быў абраны новы склад УЦВК, у які ўвайшлі 306 членаў, з іх 160 бальшавікоў, 125 левых эсэраў і невялікая колькасць меншавікоў, эсэраў-максімалістаў і анархістаў. У склад прэзідыўма УЦВК увайшлі 22 чалавекі на чале з [[Якаў Свярдлоў|Якавам Свярдловым]], у тым ліку 14 бальшавікоў, 7 левых эсэраў і 1 [[Меншавікі|меншавік]]. Паралельна 10-18 студзеня 1918 г. працаваў ІІІ [[Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў на платформе Устаноўчага сходу]], на які прыехалі больш за 300 дэпутатаў, пераважна эсэраў. Ён падтрымаў Устаноўчы сход і яго рашэнні і рэзка раскрытыкаваў аўтарытарную палітыку бальшавікоў. Улады разагналі з'езд, але ён перайшоў на падпольнае становішча, працягнуў працу і абраў новы выканкам&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.  

У гэты час перад новай уладай паўстала задача фарміравання адзінай сістэмы Саветаў у межах усёй дзяржавы, якія з інстытутаў [[Грамадскае самакіраванне|грамадскага самакіравання]] пераўтвараліся ў органы мясцовай улады. 24 студзеня 1918 г. СНК прыняў рашэнне аб ліквідацыі земстваў і гарадскіх дум і перадачы іх паўнамоцтваў на месцах Саветам (працэс завяршыўся ў асноўным да чэрвеня 1918 г.)&lt;ref&gt;Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 251.&lt;/ref&gt;.Сувязь цэнтральнай улады з рэгіянальнымі Саветамі першапачаткова ажыццяўлялі Наркамат унутраных спраў і іншагародні аддзел УЦВК, якія накіроўвалі ў рэгіёны камісараў. Аднак першапачаткова не было дакладна вызначаны размежаванне кампетэнцый цэнтральных органаў Савецкай улады і рэгіянальных Саветаў. Наркам унутраных спраў [[Рыгор Іванавіч Пятроўскі|Рыгор Пятроўскі]] ў сваім звароце &quot;Да ўсіх Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў&quot; 24 снежня 1917 г. спрабаваў спалучыць, з аднаго боку, дэмакратычную ідэю аўтаноміі ўсіх Саветаў, з другога, ідэю цэнтралізаванага фарміравання Саветаў і падпарадкавання ўжо існуючых Савецкаму ўраду з дапамогай аўтарытарнага (хаця фармальна часовага) інстытута камісараў (т.зв. &quot;[[камісарадзяржаўе]]&quot;)&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;: &lt;blockquote&gt;«Уся краіна павінна пакрыцца цэлай сеткай савецкіх арганізацый, якія мусяць знаходзіцца ў цеснай арганізацыйнай залежнасці паміж сабой. Кожная з гэтых арганізацый, аж да самай дробнай, цалкам аўтаномная ў пытаннях мясцовага характару, але кіруецца ў сваёй дзейнасці агульнымі дэкрэтамі і пастановамі цэнтральнай улады і пастановамі тых буйнейшых савецкіх арганізацый, у склад якіх яна ўваходзіць. Такім шляхам ствараецца сціслы, ва ўсіх сваіх частках аднастайны арганізм - Рэспубліка Саветаў ... пры такім спосабе арганізацыі ўлады, натуральна, само сабой падае інстытут прызначаных зверху камісараў. Ён захоўваецца часова, як пераходная форма, толькі ў тых выпадках, калі на месцы не паспела яшчэ стварыцца адпаведная савецкая арганізацыя або калі існуючая не прызнае паўнаты Савецкай улады. Але ў такім выпадку першай і найважнейшай задачай прызначанага камісара з'яўляецца стварэнне савецкай арганізацыі, якой ён і павінен перадаць апарат мясцовага кіравання. Пры гэтым павятовыя і валасныя камісары ​​павінны абірацца цэнтральнай уладай. Народнаму камісарыяту ўнутраных спраў належыць аб'яднаць дзейнасць усіх органаў кіравання на месцах, якімі зараз з'яўляюцца Саветы. Без такой сувязі Савецкая ўлада ніколі не зліецца ў тое стройнае цэлае, якое адно ў стане забяспечыць ёй найбольшую ўстойлівасць». &lt;/blockquote&gt;Да сакавіка 1918 г. завяршыўся пачаты &quot;зверху&quot; працэс аб'яднання розных тыпаў Саветаў на рэгіянальным узроўні. З дапамогай камісараў мясцовыя сялянскія Саветы расколваліся; іх бальшавіцка-леваэсэраўскія часткі аб'ядноўваліся з Саветамі рабочых і салдацкіх дэпутатаў, як правіла, застаючыся там у меншасці, а праэсэраўскія выканкамы разганяліся. 

Саветы самастойна вырашалі мясцовыя пытанні, але павінны былі дзейнічаць у адпаведнасці з нарматыўнымі актамі цэнтральных органаў і вышэйстаячых Саветаў. Пры Саветах ствараліся розныя аддзелы, якія выконвалі функцыі мясцовага кіравання. Рэгіянальныя савецкія органы часам аб'ядноўвалі некалькі губерняў ([[Масква|Маскоўскі]] абласны і [[Урал|Уральскі]] Саветы, [[Аблвыканкамзах]], [[Цэнтрасібір]]) і стваралі па сутнасці аўтаномныя палітычныя адзінкі. Яны маглі мець свае Саўнаркамы, якія праводзілі палітыку ў рамках уласнага разумення агульных указанняў, што паступалі з Петраграда&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

=== Саветы на тэрыторыі Беларусі ===
У ІІ Усерасійскім з'ездзе Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў удзельнічалі прадстаўнікі 10 гарадскіх, 1 губернскага і 1 абласнога Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў з тэрыторыі Беларусі&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Пасля паведамленняў з Петраграда аб ходзе Кастрычніцкай рэвалюцыі прэзідыўм выканкама [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], у якім большасць мелі бальшавікі, 26 кастрычніка 1917 г. абвясціў аб пераходзе ўлады ў Мінску і ваколіцах да Савета. 27 кастрычніка прэзідыўм Мінскага Савета разам з бюро Абласнога выканаўчага камітэта Саветаў Заходняй вобласці, бальшавіцкай фракцыяй камітэта Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняга фронту, прадстаўнікамі Мінскага раённага чыгуначнага камітэта і ўсіх вайсковых часцей Мінска абвясцілі аб стварэнні [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту|Ваенна-рэвалюцыйнага камітэту Мінска і Заходняга фронту]], які ўзначаліў [[Карл Ландэр]]. Аднак сітуацыя ў рэгіёне і на фронце была даволі складанай, у выніку чаго кіраўніцтва Савета пайшло на кампраміс з [[Камітэт выратавання рэвалюцыі Заходняга фронту|Камітэтам выратавання рэвалюцыі]], створаным памяркоўна-левымі сіламі на чале з [[Франтавы камітэт Заходняга фронту|Франтавым камітэтам Заходняга фронту]], фармальна прызнаўшы яго ўладу. Але 2 лістапада ўся ўлада ў горадзе перайшла да ВРК Мінска і Заходняга фронту&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 5: Беларусь у 1917-1945 гг. / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2006. - С. 36-37.&lt;/ref&gt;.

Большасць Саветаў на тэрыторыі Беларусі, аднак, першапачаткова не прызнала ўрад, створаны бальшавікамі ў Петраградзе. Вынікам процістаяння сталі разгон старых Саветаў і стварэнне новых, складзеных з бальшавікоў, левых эсэраў і іх саюзнікаў, з дапамогай спецыяльна створаных ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў, якія бралі на сябе функцыі часовай мясцовай улады. Так, у Віцебскім Савеце пераважалі памяркоўныя сацыялісты. Гэты Савет адмовіўся ад прыняцця  бальшавіцкага тэксту наказу на ІІ Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў і выбраў дэлегатамі на з'езд прадстаўнікоў [[Бунд|Бунда]] і [[ПС-Р|ПСР]]. На сваім пасяджэнні 27 кастрычніка 1917 г. Віцебскі Савет не прызнаў створаныя бальшавікамі ў Петраградзе органы ўлады. Пасля гэтага быў створаны ваенна-рэвалюцыйны камітэт, які абвясціў роспуск Савета і правядзенне ў яго новых выбараў. Новы Савет, пераабраны пад націскам гэтага камітэта, з перавагай бальшавікоў пачаў працу 11 лістапада&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Прыгунова Я.К. Віцебскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 2 / рэдкал.: Б.І Сачанка і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 1994. - С. 337.&lt;/ref&gt;. Яго кіраўніком стаў [[Уладзімір Якаўлевіч Каралёў|Уладзімір Каралёў]]&lt;ref&gt;https://evitebsk.com/wiki/Королёв,_Владимир_Яковлевич&lt;/ref&gt;, пазней [[Якаб Гоба]]&lt;ref&gt;https://evitebsk.com/wiki/Гоба,_Якоб_Иванович&lt;/ref&gt;.

Падобная сітуацыя назіралася ў Магілёўскім Савеце. 28 кастрычніка 1917 г. ён прыняў рэзалюцыю з асуджэннем палітыкі бальшавікоў і заклікам да стварэння аднароднага сацыялістычнага ўрада. Магілёўскі Савет падтрымліваў дзейнасць антыбальшавіцкіх сіл, якія ў канцы кастрычніка - першай палове лістапада 1917 г. канцэнтраваліся вакол [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання]] і намагаліся сфарміраваць новы ўрад. З уступленнем у Магілёў бальшавіцкіх атрадаў з Петраграда выканкам Савета 18 лістапада прызнаў Савецкі ўрад і ўтварыў ваенна-рэвалюцыйны камітэт з перавагай у ім бальшавікоў і левых эсэраў, які ўзяў уладу ў горадзе і павеце. У канцы лістапада - снежні 1917 г. Магілёўскі Савет быў папоўнены бальшавікамі, якія атрымалі над ім кантроль&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Да сярэдзіны лістапада 1917 г. улада Саветаў была абвешчана ў большасці павятовых цэнтраў і гарадоў Беларусі, а таксама ў 2-й, 3-й і 10-й арміях [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]]. У той жа час некаторыя Саветы выступілі супраць захопу ўлады бальшавікамі і іх саюзнікамі і патрабавалі стварэння дэмакратычнага ўрада на кааліцыйнай аснове і вырашэння пытання аб уладзе на Ўстаноўчым сходзе. Такую пазіцыю занялі Магілёўскі губернскі, [[Мсціслаў|Мсціслаўскі]], [[Чавусы|Чавускі]], [[Чэрыкаў|Чэрыкаўскі]], [[Рагачоў|Рагачоўскі]], [[Сянно|Сенненскі]] павятовыя Саветы сялянскіх дэпутатаў, выканкам Савета сялянскіх дэпутатаў [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], з'езд сялянскіх дэпутатаў [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]]&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 5: Беларусь у 1917-1945 гг. / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2006. - С. 38.&lt;/ref&gt;.

Вынікам дадзеных працэсаў стала пераабранне пад націскам бальшавікоў і іх саюзнікаў каардынацыйныйных рэгіянальных органаў Саветаў, якія прызналі [[Савет народных камісараў РСФСР|СНК]] у Петраградзе і сфарміравалі падпарадкаваныя яму органы мясцовай улады, якія замянялі ў гэтай функцыі распушчаныя ваенна-рэвалюцыйныя камітэты. 18 лістапада 1917 г. у Мінску адбыўся [[ІІІ з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|ІІІ з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў]] (335 дэлегатаў), 19 лістапада - [[з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронт]]&lt;nowiki/&gt;у (560 дэлегатаў, з 23 Саветаў былі прадстаўлены 12), 20-25 лістапада - [[ІІ з'езд армій Заходняга фронту]] (714 дэлегатаў). Усе яны прызналі створаныя ў Петраградзе ў выніку Кастрычніцкай рэвалюцыі органы ўлады і іх дэкрэты; абсалютную перавагу на ўсіх дадзеных з'ездах мелі бальшавікі. У выніку зліцця выканкамаў абласнога Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў (35 чалавек), Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерні (35 чал.), Франтавога камітэта Заходняга фронту (100 чал.), а таксама 17 прадстаўнікоў прафсаюзаў быў сфарміраваны [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту]] (скарочана Аблвыканкамзах або Аблвыкамзах). Яго прэзідыўм узначаліў бальшавік [[Мікалай Уладзіміравіч Рагазінскі|Мікалай Рагазінскі]], а з 17 студзеня 1918 г. - бальшавік [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Аляксандр Мяснікоў]]. Выканаўчым органам Аблвыканкамзаха стаў [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту]]. Яго ўлада пашыралася на Мінскую, неакупіраваную частку Віленскай губерні і Заходні фронт&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 5: Беларусь у 1917-1945 гг. / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2006. - С. 38-40.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Марозава А.І. Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1 / рэдкал.: М.В. Біч і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 1993. - С. 12.&lt;/ref&gt;. У абавязак камісараў уваходзіла і ажыццяўленне дэкрэтаў расійскага [[Савет народных камісараў РСФСР|СНК]] у [[Петраград|Петраградзе]]. У іх межах кожны аддзел быў упаўнаважаны самастойна вырашаць пытанні сваёй кампетэнцыі. Розныя дырэктывы, не прадугледжаныя дэкрэтамі цэнтральнага ўрада, выдаваліся для выканання толькі пасля зацвярджэння іх на агульным сходзе членаў Аблвыкамзаха.

У [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] вышэйшым органам улады стаў губернскі Савет рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, сфарміраваны на губернскім з'ездзе 11-17 снежня 1917 г. у складзе 65 чалавек (55 [[Бальшавікі|бальшавікоў]], 6 [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левых эсэраў]], 2 [[Анархізм|анархісты]], 1 [[Эсэры-максімалісты|эсэр-максімаліст]], 1 беспартыйны)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;, які ўзначаліў бальшавік [[Віліс Чунчын]]&lt;ref&gt;https://evitebsk.com/wiki/Чунчин,_Вилис_Янович&lt;/ref&gt;. У [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] губернскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў быў скліканы 16 снежня 1917 г., аднак, быў вымушаны перанесці сваю працу, паколькі на ім не было прадстаўлена каля паловы Саветаў губерні. 5-10 студзеня 1918 г. у [[Магілёў|Магілёве]] паралельна працавалі ІІ губернскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў (на ім былі прадстаўлены 15 з 23 Саветаў) і IV губернскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў. Абодва з'езды выказаліся за аб'яднанне Саветаў. 14 студзеня 1918 г. на парытэтных пачатках у выканкам увайшлі па 29 членаў выканкамаў, абраных адпаведнымі з'ездамі Саветаў&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 5: Беларусь у 1917-1945 гг. / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2006. - С. 40-41.&lt;/ref&gt;. Старшынёй аб'яднанага выканкама быў абраны [[Эсэры-максімалісты|эсэр-максімаліст]] [[Міхаіл Гольман]]&lt;ref&gt;https://ria1914.info/index.php?title=Гольман_Михаил_Борисович&lt;/ref&gt;.

Прадстаўнікі некаторых Саветаў рабочых, салдацкіх, сялянскіх дэпутатаў, прадстаўнікі ад беларускіх губерняў у Выканаўчым камітэце [[Усерасійскі Савет сялянскіх дэпутатаў|Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]] прымалі ўдзел ва [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім з'ездзе]] 5-17 снежня 1917 г., які быў разагнаны [[СНК Заходняй вобласці і фронту]]&lt;ref&gt;Рудовіч С. Усебеларускі з'езд 1917 г. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2 / рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 5-6.&lt;/ref&gt;. Нормы прадстаўніцтва на з'ездзе ўключалі па тры дэлегаты ад губернскіх Саветаў сялянскіх дэпутатаў, па аднаму дэлегату ад павятовых Саветаў сялянскіх дэпутатаў і павятовых Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў&lt;ref&gt;Круталевич В.А. Рождение Белорусской Советской Республики (На пути к провозглашению республики. Октябрь 1917 - декабрь 1918 г.). - Минск: Наука и техника, 1975. - С. 127.&lt;/ref&gt;. У той жа час ніводзін з губернскіх з'ездаў Саветаў не выказаўся на карысць [[Самавызначэнне|нацыянальнага самавызначэння]] Беларусі. [[ІІІ з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|ІІІ з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў]] падкрэсліў, што &quot;Беларусь ёсць непадзельнае цэлае вялікай рэвалюцыйнай Расіі&quot;&lt;ref&gt;Круталевич В.А. Рождение Белорусской Советской Республики (На пути к провозглашению республики. Октябрь 1917 - декабрь 1918 г.). - Минск: Наука и техника, 1975. - С. 89-90. &lt;/ref&gt;.

У студзені - сакавіку 1918 г. разгарнулася работа па арганізацыі мясцовых Саветаў як адзіных органаў улады і кіравання. За гэты час на тэрыторыі Беларусі былі створаны 3 павятовыя, 1 раённы, 7 [[Мястэчка|местачковых]] і 14 валасных Саветаў рабочых і сялянскіх дэпутатаў. Некаторыя валасныя Саветы ўтварыліся ў выніку простага перайменавання ранейшых валасных [[Земская ўправа|земскіх упраў]]. Пры Саветах ствараліся спецыяльныя аддзелы па кіраванні рознымі галінамі мясцовага жыцця, рэвалюцыйныя трыбуналы, следчыя камісіі. У Віцебскай і Магілёўскай губернях у Саветах розных узроўняў на той час пераважалі левыя эсэры: сярод удзельнікаў з'ездаў Саветаў у пяці буйнейшых паветах адзначаных губерняў левыя эсэры складалі 48%, у той час як бальшавікі - 31,8%, у выканкамах дадзеных Саветаў левыя эсэры і бальшавкі складалі адпаведна 51% і 31,7%&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 5: Беларусь у 1917-1945 гг. / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2006. - С. 45-47.&lt;/ref&gt;. Гэты працэс ішоў паалельна з ліквідацыяй земскіх устаноў і гарадскіх дум. У студзені - сакавіку 1917 г. на тэрыторыі Беларусі былі ліквідаваны 5 гарадскіх дум, земскія ўправы ў трох гарадах і 10 [[Воласць|валасцях]]. Значная колькасць кадраў гарадскіх дум і земскіх устаноў была ўключана ў склад гаспадарскіх аддзелаў і службаў пры выканкамах павятовых, гарадскіх і валасных Саветаў&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 5: Беларусь у 1917-1945 гг. / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2006. - С. 55.&lt;/ref&gt;.

== Трансфармацыя Саветаў ва ўмовах усталявання бальшавіцкай дыктатуры ==
У сувязі з палітычным крызісам у Расіі, звязаным з падпісаннем [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]], левыя эсэры ў знак пратэсту 18 сакавіка 1918 г. выйшлі са складу Саўнаркама. Пачалі фарміравацца асновы аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму бальшавікоў. З вясны 1918 г. рэжым узяў курс на вертыкальную інтэграцыю ўсіх Саветаў пад уладай цэнтральных органаў кіравання на чале з Саўнаркамам. З дапамогай сваіх камісараў, розных надзвычайных органаў (рэўкамаў і г.д.), лаяльных вайсковых атрадаў, аддзяленняў [[ВЧК]] бальшавіцкае кіраўніцтва абмяжоўвала аўтаномію мясцовых Саветаў, выкарыстоўвала розныя маніпуляцыі і ціск з мэтай фарміравання зручнага складу Саветаў і іх органаў. Адвольна ўстанаўліваліся непрапарцыйныя нормы прадстаўніцтва пры выбарах у Саветы, якія давалі рабочым перавагу над сялянамі, а салдатам, сярод якіх найбольшай папулярнасцю карысталіся бальшавікі, - над рабочымі. Апазіцыйным дзеячам нярэдка адмаўлялі ў праве быць дэлегатамі Саветаў&lt;ref&gt;Шубин А.В. 1918 год. Революция, кровью омытая. - Москва: Академический проект, 2019. - С. 27.&lt;/ref&gt;. Прыкладам ціску на дзейнасць Саветаў можа быць сітуацыя з Пермскім акружным Саветам рабочых і сялянскіх дэпутатаў, які адбыўся ў красавіку 1918 г., на якім большасць склалі левыя эсэры: 307 дэлегатаў супраць 210 бальшавіцкіх дэлегатаў. Аднак, абласны камітэт камісараў Урала дырэктыўна запатрабаваў сфарміраваць выканаўчы камітэт Савета, якому належала рэальная ўлада, у прапорцыі 13 бальшавікоў і 7 левых эсэраў, нягледзячы на супраціўленне з'езда&lt;ref&gt;Шубин А.В. 1918 год. Революция, кровью омытая. - Москва: Академический проект, 2019. - С. 48-49.&lt;/ref&gt;. У выпадку паражэння бальшавікоў на выбарах нядобранадзейныя Саветы разганяліся. Так, у сакавіку - чэрвені 1918 г. былі разагнаны Саветы ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], [[Сормава|Сормаве]], [[Кастрама|Кастраме]], [[Іжэўск|Іжэўску]], [[Тамбоў|Тамбове]], [[Арол (горад)|Арле]], [[Вятка|Вятцы]], [[Златавуст|Златавусце]] і іншых гарадах; у [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], [[Саратаў|Саратаве]], [[Калуга|Калузе]] і іншых гарадах з Саветаў выгналі апазіцыйных дэпутатаў&lt;ref&gt;Шубин А.В. 1918 год. Революция, кровью омытая. - Москва: Академический проект, 2019. - С. 57-59, 72, 262-263.&lt;/ref&gt;. Дэпутат Петраградскага Савета эсэр В. Каплан казаў у гэты час&lt;ref&gt;Шубин А.В. 1918 год. Революция, кровью омытая. - Москва: Академический проект, 2019. - С. 26.&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;&quot;Лічаць, што Саветы валодаюць уладай, — насамрэч Петраградскі Савет, напр., ніякай улады не мае, ён і не ведае, што робіцца ва ўрадзе, чакае, што скажа старшыня, адкрывае спрэчкі па ўказцы старшыні, галасуе па ўказцы, адхіляе ўсе спробы апазіцыі абараніць сваё меркаванне таксама па ўказцы&quot;.&lt;/blockquote&gt;14 чэрвеня 1918 года [[УЦВК]] выключыў сацыял-дэмакратаў (меншавікоў) і правых эсэраў з Саветаў, матывуючы гэтае рашэнне ўдзелам гэтых партый ва ўзброенай барацьбе супраць бальшавіцкага рэжыму. Памяркоўна-сацыялістычныя партыі (эсэры, меншавікі) спрабавалі ў дадзеных умовах арганізаваць [[Саветы народных упаўнаважаных|Сходы народных упаўнаважаных]], якія фарміраваліся па ўзоры ранніх Саветаў у сакаіку - ліпені 1918 г., але былі падаўлены бальшавіцкімі ўладамі&lt;ref&gt;Шубин А.В. 1918 год. Революция, кровью омытая. - Москва: Академический проект, 2019. - С. 272-278.&lt;/ref&gt;. Пасля разгрому [[Паўстанне левых эсэраў 6-7 ліпеня 1918 г.|паўстання левых эсэраў]] [[Паўстанне левых эсэраў 6-7 ліпеня 1918 г.|6-7 ліпеня 1918 г.]], пачалося паступовае выцісканне з Саветаў выключылі прадстаўнікоў гэтай партыі. Пасля гэтага Саветы дэ-факта ператварыліся ў амаль чыста-бальшавіцкія органы. Па меры падпарадкавання Саветаў цэнтральнай уладзе і падаўлення ўнутрысавецкай апазіцыі рэальная ўлада пераходзіла ад Саветаў да органаў кіруючай бальшавіцкай партыі.

10 ліпеня 1918 года [[V Усерасійскі з’езд Саветаў]] прыняў першую [[Канстытуцыя РСФСР|Канстытуцыю РСФСР]], якая ўніфікавала і вызначыла структуру савецкай улады. Вышэйшым органам улады стаў Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых, сялянскіх, чырвонаармейскіх і казацкіх дэпутатаў. Ён абіраў УЦВК як пастаянны вышэйшы заканадаўчы, распарадчы і кантрольны орган паміж з’ездамі. УЦВК фарміраваў падсправаздачны яму Савет Народных Камісараў РСФСР. Падзелу ўладаў на заканадаўчую і выканаўчую Канстытуцыя не прадугледжвалася: СНК мог прымаць тэрміновыя рашэнні, а УЦВК — разглядаць яго дэкрэты і выдаваць уласныя. У савецкіх рэспубліках сістэму ўзначальвалі рэспубліканскія з’езды Саветаў і абраныя імі ЦВК. На мясцовым узроўні дзейнічалі абласныя, губернскія, павятовыя і валасныя з’езды Саветаў, а таксама Саветы дэпутатаў. Яны фарміравалі выканаўчыя камітэты. Канстытуцыя ўніфікавала шматступенную сістэму выбараў: вышэйшыя Саветы абіраліся не непасрэдна насельніцтвам, а праз ніжэйшыя Саветы і іх з’езды. Пры гэтым гарадское насельніцтва мела большую норму прадстаўніцтва, чым сельскае (1 голас у гарадскія Саветы прыраўноўваўся да 5 галасоў у сельскія Саветы). Выбарчым правам карысталіся грамадзяне РСФСР ад 18 гадоў, якія займаліся «вытворчай і грамадска карыснай працай», а таксама некаторыя іншыя катэгорыі. Аднак выбарчых правоў былі пазбаўленыя, у прыватнасці, асобы, якія выкарыстоўвалі наёмную працу дзеля прыбытку, жылі з непрацоўных даходаў, займаліся прыватным гандлем, духавенства, былыя супрацоўнікі паліцыі і жандармерыі, члены царскай сям’і, а таксама асуджаныя за пэўныя злачынствы. 

== Літаратура ==
== Зноскі ==
[[Катэгорыя:Ленінізм]]
[[Катэгорыя:Права СССР]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўны лад РСФСР]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>3v3uc7qqdh9x3orczo74zc2tktd7v4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паводка ў Непале і Кітаі (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813466</id>
    <revision>
      <id>5197558</id>
      <parentid>5188908</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3368" sha1="4h13qxpdqrmvqmz1xliryd2w91n6rdj" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Паводка ў Непале і Кітаі''' раніцай [[26 жніўня]] [[2026]] года здарылася ўздоўж ракі [[Трысулі]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], затапіла дзясяткі населеных пунктаў у раёнах [[Расува (раён)|Расува]] і [[Нувакот (раён)|Нувакот]], а таксама раён пагранпераходу Г’іронг. Прычынай стаў апоўзень [[ледавік]]а, гэта выклікала ўтварэнне магутнай высакахуткаснай паводкавай хвалі. Станам на пачатак верасня 2026 года загінулвмі лічацца каля 1400 чал. у Непале і Кітаі, яшчэ больш зніклых без вестак.

== Прычыны ==
Міністр замежных спраў Непала Шышыр Ханал заявіў, што, паводле першапачатковай ацэнкі, [[землятрус]] выклікаў [[лавіна|лавіну]], якая і стала прычынай паводкі. Геалагічная служба ЗША зарэгістравала землятрус магнітудай 4,4 у [[Тыбет|Тыбеце]] прыкладна за 25 км ад мяжы Непала і Кітая. Паводле часу землятрусу, зафіксаванага Нямецкім даследчым цэнтрам геанавук, і часовай адзнацы на запісе з камеры назірання на адным з памежных пераходаў у Тыбеце, паміж гэтымі падзеямі прайшло 7 хвілін. Прадстаўнік Міжнароднага цэнтра комплекснага развіцця горных раёнаў паведаміў, што [[апоўзень]] заблакаваў рэчышча ракі Лхендэ і выклікаў «каскадную паводку» ўніз па цячэнні рэк Бхотэ-Кашы і Трысулі. Узровень вады на адным з участкаў ракі Трысулі падняўся на 9 метраў за паўгадзіны.

Здымкі са спадарожніка паказалі абрушэнне значнай часткі ледавіка на вышыні каля 5 тыс. м.; частка, якая адкалолася, абрынулася на 1 200 м па рэчышчы ракі, збіраючы па шляху камяні і дновыя адклады. Геалагічная служба ЗША ўдакладніла, што менавіта абвальванне ледавіка выклікала зарэгістраваную сейсмічную падзею. Паводка, у адрозненне ад паводак выкліканых дажджамі, аказалася нечаканай.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Непала]]
[[Катэгорыя:Жнівень 2026 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 26 жніўня]]
[[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]]
[[Катэгорыя:Паводкі]]</text>
      <sha1>4h13qxpdqrmvqmz1xliryd2w91n6rdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197559</id>
      <parentid>5197558</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3332" sha1="t48i0utki17y5f7lrocrld4bhsc1quj" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
Паводка раніцай [[26 жніўня]] [[2026]] года здарылася ўздоўж ракі [[Трысулі]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], затапіла дзясяткі населеных пунктаў у раёнах [[Расува (раён)|Расува]] і [[Нувакот (раён)|Нувакот]], а таксама раён пагранпераходу Г’іронг. Прычынай стаў апоўзень [[ледавік]]а, гэта выклікала ўтварэнне магутнай высакахуткаснай паводкавай хвалі. Станам на пачатак верасня 2026 года загінулвмі лічацца каля 1400 чал. у Непале і Кітаі, яшчэ больш зніклых без вестак.

== Прычыны ==
Міністр замежных спраў Непала Шышыр Ханал заявіў, што, паводле першапачатковай ацэнкі, [[землятрус]] выклікаў [[лавіна|лавіну]], якая і стала прычынай паводкі. Геалагічная служба ЗША зарэгістравала землятрус магнітудай 4,4 у [[Тыбет|Тыбеце]] прыкладна за 25 км ад мяжы Непала і Кітая. Паводле часу землятрусу, зафіксаванага Нямецкім даследчым цэнтрам геанавук, і часовай адзнацы на запісе з камеры назірання на адным з памежных пераходаў у Тыбеце, паміж гэтымі падзеямі прайшло 7 хвілін. Прадстаўнік Міжнароднага цэнтра комплекснага развіцця горных раёнаў паведаміў, што [[апоўзень]] заблакаваў рэчышча ракі Лхендэ і выклікаў «каскадную паводку» ўніз па цячэнні рэк Бхотэ-Кашы і Трысулі. Узровень вады на адным з участкаў ракі Трысулі падняўся на 9 метраў за паўгадзіны.

Здымкі са спадарожніка паказалі абрушэнне значнай часткі ледавіка на вышыні каля 5 тыс. м.; частка, якая адкалолася, абрынулася на 1 200 м па рэчышчы ракі, збіраючы па шляху камяні і дновыя адклады. Геалагічная служба ЗША ўдакладніла, што менавіта абвальванне ледавіка выклікала зарэгістраваную сейсмічную падзею. Паводка, у адрозненне ад паводак выкліканых дажджамі, аказалася нечаканай.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Непала]]
[[Катэгорыя:Жнівень 2026 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 26 жніўня]]
[[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]]
[[Катэгорыя:Паводкі]]</text>
      <sha1>t48i0utki17y5f7lrocrld4bhsc1quj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Палітычны плюралізм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814171</id>
    <revision>
      <id>5197573</id>
      <parentid>5196524</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>да выдалення|машпераклад невядомачаго</comment>
      <origin>5197573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3196" sha1="9ezpf8g93d2dy54d562g2zxkj5ff9p1" xml:space="preserve">{{да выдалення|машпераклад невядомачаго}}
'''Палітычны плюралізм''' — палітычная ідэалогія, якая выступае за разнастайнасць меркаванняў і пунктаў гледжання, палітычных поглядаў, ідэалогій і светапоглядаў, а таксама палітычных сіл і груп. Пры плюралізме лічыцца, кожны чалавек ці група незалежна ад перакананняў павінны мець роўныя правы і шанц, і кожныя погляды маюць права на жыццё і абмеркаванне.

Сучасны плюралізм, нават ва ўмовах ваяўнічай дэмакратыі, мае сур'ёзныя недахопы, а эксперты пачынаюць больш разглядаць яго як безгрунтоўная ідэалогію. Багацце і разнастайнасць правых поглядаў прыводзіць да радыкалізацыі грамадства і экстрэмізму, сацыяльнай несправядлівасцю і парушэння правоў чалавек. У прыватнасці гэта прыводзіць да гамафобіі, расізму і іншых відаў нянавісці, дыскрымінацыі і прадузятасці. Плюралізм даў магчымасць выказваць погляды і весці свабоднае палітычнае жыццё правапапулісцкім, радыкальным, экстрэмісцкім, радыкальна мізагінісцкім, патрыярхальным і іншым маргінальным палітычным і адкрыта злачынным пластам насельніцтва.

Таму сусветная супольнасць бачыць неабходнасць пераходу ад мадэлі класічнага плюралізму да мадэлі кантраляванай разнастайнасці левых поглядаў, ідэй і светапоглядаў, з поўнай і татальнай маргіналізацыі праварадыкальных і іншых маргінальных палітычных слаёў грамадства, і наступным поўным устараненнем правай думкі, правай філасофіі і правай паловы палітычнага спектру за кошт масавай рэіндактрынацыі, палітычнай мабілізацыі і сродкаў масавай інфармацыі, за кошт ліквідацыі дэструктыўных гістарычнага здабытку і традыцый.

{{тупіковы артыкул|date=2026-09-10}}

[[Катэгорыя:Палітычныя рэжымы]]
[[Катэгорыя:Паліталогія]]
[[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>9ezpf8g93d2dy54d562g2zxkj5ff9p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хаім Эрэнрайх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814329</id>
    <revision>
      <id>5197548</id>
      <parentid>5196723</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T16:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5953" sha1="cm4ugg3e28id74aa8nqoy48ma57cd24" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Хаім Эрэнрайх''' ({{ВДП}}) — [[яўрэй]]скі {{журналіст|ЗША}}, [[тэатр]]альны і [[Кінамастацтва|кінакрытык]], педагог, драматург; пісаў на [[ідыш]]ы. Карыстаўся псеўданімамі: ''Г. Сахар’ер, Герман Квінс, Сідні Гордан, Мілтан Дэнлі, L. Honors.''

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў вёсцы [[Сухары (Магілёўскі раён)|Сухарах]]. Вучыўся ў [[хедар|талмуд-торы]] і руска-яўрэйскім казённым вучылішчы. Ва ўзросце дзесяці гадоў (у жніўні 1910 года) разам з бацькамі эміграваў у ЗША.

Вучыўся ў амерыканскай школе ў Нью-Ёрку, а ў снежні 1910 года стаў першым вучнем у першай «нацыянальна-радыкальнай» школе горада (паалей-цыёнская школа з навучаннем на ідышы). [[Ёіл Энцін]] быў там настаўнікам і зацікавіў яго нацыянальным тэатрам. Вялікі ўплыў меў на яго старэйшы брат Цві-Гірш — адзін з пачынальнікаў рабоча-сіянісцкага руху Амерыкі. У 1915 годзе ён скончыў гэтую школу і стаў у ёй настаўнікам. Пэўны час вучыўся ў [[Яўрэйская настаўніцкая семінарыя і народны ўніверсітэт|яўрэйскай настаўніцкай семінарыі]], скончыў амерыканскую школу [[Стайвесэнт]] (Stuyvesant), вучыўся ў [[Гарадскі каледж Нью-Ёрка|Сіці-каледжы]] на аддзяленні журналістыкі, адначасова ў [[Амерыканская акадэмія драматычнага мастацтва|Амерыканскай акадэміі драматычнага мастацтва]], таксама ў [[Эмануель Рэйхер|Эмануеля Рэйхера]]. Працаваў на студыі памочнікам рэжысёра. У 1951 годзе заснавальнік, а пазней — прэзідэнт «Амерыкана-ізраільскага клуба» (American Israel Club) — незалежнага аб’яднання яўрэйскіх пісьменнікаў і дзеячаў мастацтва. Быў членам [[Паалей Цыён]]а, [[Яўрэйскі сацыялістычны саюза|Яўрэйскага сацыялістычнага саюза]], выдавецкай асацыяцыі «Форвэртс», а таксама працаваў у адміністрацыйным камітэце [[Кангрэс яўрэйскай культуры|Кангрэса яўрэйскай культуры]], іншых культурных і грамадскіх установах.

Першыя творы напісаў у юнацтве. У 1918—1919 змяшчаў дзіцячыя вершы ў часопісе [[Янкеў Марынаў|Я. Марынава]] «[[Дэр гройсэр кундэс]]». У 1922 стаў працаваць у газеце «[[Форвэртс]]» у аддзеле навін, асвятляў у [[рэпартаж]]ах мясцовае жыццё. У 1925 становіцца рэдактарам тэатральнай старонкі (а з 1931 г. таксама [[кіно]]), вядомы тэатральнай крытыкай, пісаў таксама пра іншыя віды [[мастацтва]]. Вядомы кампазітар [[Шолам Секунда]] ўспамінаў, як Эрэнрайх запрасіў яго ў газету, каб яўрэйскі чытач убачыў прафесійныя артыкулы пра музыку (да гэтага [[Музыказнаўства|музычную крытыку]] пісалі без падрыхтоўкі).

Да [[2СВ|2 сусветнай вайны]] і ў паваенны час наведваў Еўропу, ствараў [[травелог]]і. У суботніх выпусках газеты змяшчаў драматычныя [[апавяданне|апавяданні]] з праўдзівага здарэння, складаў аднаактовыя драмы. Часам пісаў на англійскай мове.

Памёр у бальніцы ў [[Бруклін]]е.

Жонка — яўрэйская [[танцор]]ка [[Бэль Дзіджа]].

== Бібліяграфія ==
* Лэндэр ун мэнчн (Нью-Ёрк, [[ЦІКО]], 1957), 292 ст. — Краіны і людзі — пра [[Скандынавія|Скандынавію]]
* Фарблібэнэ вэртэр (Тэль-Авіў, 1974), 156 ст. — Забароненыя словы
* Фігурн ун профільн аф дэр ідышэр бінэ (там жа, 1976), 288 ст. — Фігуры і профілі яўрэйскай сцэны

== Спасылкі ==

* [https://congressforjewishculture.org/people/2351/Ehrenraykh-Khayim_1900-1970 Ehrenraykh, Khayim]
* [https://www.museumoffamilyhistory.com/yt/lex/E/ehrenreich-chaim.htm Chaim Ehrenreich]
* [https://www.nytimes.com/1970/04/02/archives/herman-ehrenreich-critic-of-the-jewish-daily-forward.html Некралог] nytimes.com

{{DEFAULTSORT:Эрэнрайх Хаім}}
[[Катэгорыя:Тэатральныя крытыкі]]
[[Катэгорыя:Кінакрытыкі ЗША]]
[[Катэгорыя:Яўрэйскія публіцысты (ідыш)]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскім раёне]]</text>
      <sha1>cm4ugg3e28id74aa8nqoy48ma57cd24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чортаў камень (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814333</id>
    <revision>
      <id>5197636</id>
      <parentid>5196717</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>Пагаджуся, мо і залішне пра ўзвышша</comment>
      <origin>5197636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1991" sha1="awwebi7mzqn49ki7mkb6jji0fyfvt8j" xml:space="preserve">{{значэнні|Чортаў камень}}

'''Чортаў камень''' на тэрыторыі цяперашняга [[Мінск]]а вядомы з апісання межаў Менска і прылеглых земляў, зробленага вялікім пісарам [[Венцлаў Мікалаевіч|Венцлавам Мікалаевічам]] у 1557 годзе. На камені былі засведчаныя знакі. Знаходзіўся паміж вытокамі свіслацкай рэчкі [[Лошыца (рака)|Лошыцы]] і ўзрэччам рэчкі [[Парк Дзівівелка|Дзівівелкі]]:

&lt;blockquote&gt;«Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до '''Чортова каменя, на котором знаки ест''', от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки Дививелки, прозываемой Тарасовки, и тым же узъречьемъ униз тое речки ку дорозе великой Тарасовской»&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]]</text>
      <sha1>awwebi7mzqn49ki7mkb6jji0fyfvt8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Віктаравіч Сапуноў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814335</id>
    <revision>
      <id>5197504</id>
      <parentid>5196721</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5197504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14249" sha1="numq2pz41e1d19t5mgeyqcn65mphgqm" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Сапуноў}}
{{Асоба}}
'''Барыс Віктаравіч Сапуноў''' ({{lang-ru|Борис Викторович Сапунов}}; {{ВД-Прэамбула}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=788&amp;id=2&amp;ndate=04.09.2013 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103023010/http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=788&amp;id=2&amp;ndate=04.09.2013 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) — савецкі і расійскі {{гісторык|СССР|Расіі}}, спецыяліст па старажытнарускім мастацтве, доктар гістарычных навук (1974), прафесар. Ганаровы доктар [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. Член [[Пятроўская акадэмія навук і мастацтваў|Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў]]{{sfn|Домрина|2020}}.

== Біяграфія ==
У 1939 годзе паступіў на [[Інстытут гісторыі СПбДУ|гістарычны факультэт]] [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта (ЛДУ)]].

Пасля пачатку [[савецка-фінская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны]] добраахвотнікам пайшоў на фронт, быў санітарам. Потым вярнуўся ва ўніверсітэт, але ў 1940 годзе быў мабілізаваны ў войска. Калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], служыў у Прыбалтыцы. Прайшоў усю вайну да апошняга дня ў артылерыі. Сяржантам у складзе [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ўдзельнічаў у [[Штурм Берліна|штурме Берліна]] і [[Штурм Рэйхстага|Рэйхстага]]. Яго подпіс на сцяне [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстага]] захаваўся дагэтуль і цяпер разам з іншымі подпісамі савецкіх салдат пакінуты ў Мемарыяле{{sfn|Домрина|2020}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&amp;id=7&amp;ndate=06.07.2012 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103034310/http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&amp;id=7&amp;ndate=06.07.2012 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.konkir.ru/journal/article/борис-сапунов6-он-всегда-кого-то-или-чт/ Борис Сапунов ″Он всегда кого-то или что-то спасал…&quot;, стр 86 (Март 2008 № 37) | ГДЕ НЕТ КОНКУРЕНЦИИ, СПИТСЯ ЛУЧШЕ, НО ЖИВЁТСЯ ХУЖЕ]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Таксама ўдзельнічаў у адпампоўванні вады з затопленага берлінскага метро{{sfn|Домрина|2020}}. Валодаючы нямецкай мовай, у канцы вайны і пасля яе заканчэння выконваў функцыі перакладчыка.

Пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў ЛДУ, скончыў гістарычны факультэт (1949). [[Дыпломная праца|Дыпломная праца]] была прысвечана [[Сцяпан Разін|Сцяпану Разіну]] (напісаная пад кіраўніцтва [[Уладзімір Васілевіч Маўродзін|У. В. Маўродзін]]).

З 1950 года — [[Аспірантура|аспірант]] [[Эрмітаж]]а, затым [[навуковы супрацоўнік]]. З 1986 года — галоўны навуковы супрацоўнік Аддзела рускай культуры{{sfn|Домрина|2020}}, кіраваў аспірантурай Дзяржаўнага Эрмітажа.

Кандыдацкую [[дысертацыя|дысертацыю]] пісаў пра дзейнасць [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]] (пад кіраўніцтвам [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]])&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. У 1975 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Кніжная культура Старажытнай Русі». Удзельнічаў у даследаванні архіваў [[Мікалай II|Мікалая II]], археалагічных экспедыцыях у [[Пскоў|Пскове]] і [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Шмат гадоў працаваў у экспедыцыях па поўначы па зборы абразоў. Як эксперт больш за 20 гадоў супрацоўнічаў з праваахоўнымі органамі, дапамагаючы раскрываць справы, звязаныя з крадзяжамі старажытнарускіх абразоў&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Иисус Христос не умер на кресте?|url=http://www.fontanka.ru/2004/07/12/83374/|date=2004-07-12|access-date=2018-03-19|archive-date=2018-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322183810/http://www.fontanka.ru/2004/07/12/83374/}}&lt;/ref&gt;. Працаваў прафесарам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]].

На 2008 год меў больш за 600 публікацый&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Апублікаваў серыю прац па гісторыі хрысціянства, аўтар арыгінальнай тэорыі-даследаванні жыцця [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Аўтар манаграфій «Книга в России в XI—XIII вв.» (М.: Наука, 1978) і «Земная жизнь Иисуса» (СПб., 2002) (выйшла на некалькіх мовах). Пастаянны аўтар Пецярбургскай газеты «Аномалия»&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=324&amp;id=7&amp;ndate=29.07.2008 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103022756/http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=324&amp;id=7&amp;ndate=29.07.2008 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Кавалер больш за 30 расійскіх і замежных узнагарод&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Сын [[Валянцін Барысавіч Сапуноў|Валянцін]] (нар. 1953) — доктар біялагічных навук, прафесар [[Расійскі дзяржаўны гідраметэаралагічны ўніверсітэт|РДГМУ]] і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|СПбДАУ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sapunov.rshu.ru/ |title=Биография В. Б. Сапунова |access-date=2017-09-24 |archive-date=2017-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910220817/http://sapunov.rshu.ru/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
=== Кнігі ===
* Книга в России в XI-XIII вв. / Под ред. С. П. Луппова. - Ленинград : Наука. Ленингр. отд-ние, 1978. - 231 с., 4 л. ил.; 20 см.
* Культура и искусство России XVIII века : Новые материалы и исслед. Сб. статей / Гос. Эрмитаж, [Отд. истории рус. культуры; Науч. ред. Б. В. Сапунов, И. Н. Уханова]. - Ленинград : Искусство : Ленингр. отд-ние, 1981. - 151 с. : ил.; 22 см.; ISBN В пер. (В пер.) : 1 р. 80 к.
* Земная жизнь Иисуса / Борис Викторович Сапунов. - СПб. : Копи-Парк, 2003 (Тип. ООО Копи-Парк). - 122, [1] с. : портр.; 21 см.; ISBN 5-98341-002-4 (в обл.)
* Избранное / Б. В. Сапунов ; [ред. Л. Н. Захаров]. - Санкт-Петербург : Химиздат, 2014. - 278, [1] с. : ил., портр., факс.; 22 см.; ISBN 978-5-93808-224-3
* Истоки мировых религий : коллективная монография / Б. В. Сапунов, В. Б. Сапунов, М. В. Ермилова. - Санкт-Петербург : Гамма, 2021. - 162 с. : ил., портр.; 21 см.; ISBN 978-5-4334-0517-2 : 500 экз.
* Агротерритории в условиях современных экологических реалий : [монография] / Б. В. Сапунов, В. Б. Сапунов, М. В. Ермилова. - Санкт-Петербург : Гамма, 2022. - 187 с. : ил.; 21 см.; ISBN 978-5-4334-0540-0 : 500 экз.
=== Артыкулы ===
* Из истории международных книжных связей Московской Руси XVI-XVII веков / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1971. - Сборник 22, С. 105-126. - [22] с.
* Производство русской рукописной книги, ее цена и стоимость в XI-XIII вв. / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1975. - Сборник 30, С. 92-112. - [21] с.
* О документальных сборниках, посвященных Ивану Федорову / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1977. - Сборник 34, С. 203-207. - [5] с.
* Книга и читатель на Руси в XVI в. / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1983. - Сборник 46, С. 60-80. - [21] с.
* Московское барокко - феномен русской книжной культуры XVII в. : (По описям библиотек и владельческим припискам на книгах) / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and material. - Сборник 57. - Издательство &quot;Книжная палата&quot;, 1989. - С. 60-77. - [18] с.
* Немецкие книги и газеты в Москве в XVII в. : (Из истории русско-немецких культурных связей) / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Сборник 68. - Москва : ТЕРРА, 1994. - С. 298-301. - [4] с.
* Фрагменты памяти / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 2. - Санкт-Петербург, 2002. - С. 203-204. - [2] с.
* Из истории русско-белорусских связей в XVII в. / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 3. - Санкт-Петербург, 2005. - С. 135-138. - [4] с.
* Фальшивые червонцы - секретное оружие Гитлера / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 4. - Санкт-Петербург, 2008. - С. 191-193. - [3] с.
=== У якасці рэдактара ===
* Искусство и религия : Сб. науч. тр. / Гос. Эрмитаж; [Науч. ред. Б. В. Сапунов]. - Ленинград : Б. и., 1982. - 156 с. : ил.; 21 см.
* У истоков русской культуры XII-XVII века [Текст] : сборник статей / Государственный Эрмитаж ; Науч. ред. д-ра ист. наук Б. В. Сапунов. - Санкт-Петербург : Государственный Эрмитаж : Славия, 1995. - 151 с., [31] л. ил.; 21 см.; ISBN 5-88654-008-3

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

==Літаратура ==
* {{артыкул
 |аўтар=Домрина Н.
 |загаловак=Переступить порог Рейхстага
 |спасылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/38708/
 |выданне=Наука и жизнь
 |нумар=5
 |год=2020
 |старонкі=8—23
 |мова=ru
 |ref=Домрина
}}

== Спасылкі ==
* [http://feb-web.ru/feb/slovenc/es/es4/es4-2681.htm Статья] в «Энциклопедии „Слова о полку Игореве“»
* [http://bioslovhist.spbu.ru/person/1341-sapunov-boris-viktorovich.html Статья] на сайте «Биографика СПбГУ»
* [https://web.archive.org/web/20140103034310/http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&amp;id=7&amp;ndate=06.07.2012 Борису Викторовичу Сапунову — 90 лет!]
* [https://web.archive.org/web/20080502172615/http://www.sir35.ru/Sapunov/ Персональные страницы Б. В. Сапунова]
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]][[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>numq2pz41e1d19t5mgeyqcn65mphgqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыя Юльянаўна Мажэйка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814339</id>
    <revision>
      <id>5197576</id>
      <parentid>5196840</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5197576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10740" sha1="hqf0zc6xvdp432ykpodk5497hod3nbz" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Мажэйка}}
{{Асоба
|імя                 = Марыя Юльянаўна Мажэйка
|арыгінал імя        = 
|партрэт             = 
|шырыня              = 
|подпіс              = 
|апісанне            = 
|імя пры нараджэнні  = 
|род дзейнасці       = [[пісьменніца]], [[спявачка]], [[ткацтва|ткач]]
|дата нараджэння     =[[24 лістапада]] [[1923]]
|месца нараджэння    = [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]]
|грамадзянства       = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|падданства          = 
|дата смерці         =[[2022]]
|месца смерці        = [[Петрыкі]]
|бацька              = 
|маці                = 
|муж                 = 
|жонка               = 
|дзеці               = 
|узнагароды і прэміі = 
|сайт                = 
|Commons             = 
|Rodovid             = 
}}
'''Марыя Юльянаўна Мажэйка''', альбо на літоўскі манер '''Мажэйкене''' ({{lang-lt|Marija Mažeikienė}}; [[24 лістапада]] [[1923]] — [[2022]]&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;&gt;[https://gromc.by/45917-2/ Мажэйка Марыя Юльянаўна (1923-2022; в. Петрыкі Астравецкага раёна. Ткацтва)]&lt;/ref&gt;) — дзеячка літоўскага этнаруху ў [[Беларусь|Беларусі]], майстар народных рамёслаў.

== Біяграфія ==
Прадзед Мажэйкі быў прыгонным, але пры гэтым славіўся ганаровым на ўсю акругу «перагаворшчыкам», так як валодаў «панскай моваю», як так тады сяляне называлі [[польская мова|польскую мову]]. Умеў чытаць і пісаць па-польску. Бацька Мажэйкі паехаў у [[Рыга|Рыгу]] вучыцца на ветэрынара, але вучобу так і не скончыў: прызвалі ў армію. Ваяваў на франтах [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], потым быў у палоне ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;.

Самая яна нарадзілася і вырасла ў вёсцы [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]] (цяпер [[Астравецкі раён]]). У бацькоў было 8 дзяцей, сярод якіх Марыя была старэйшай. У сям’і, ды і наогул у вёсцы гаварылі [[літоўская мова|па-літоўску]] і ўсведамлялі сябе [[літоўцы|літоўцамі]]. Скончыла ўсяго 4 класа польскай пачатковай школы. Дзяўчынка хацела працягнуць навучанне, але ў бацькоў не было на гэта грошаў&lt;ref name=&quot;сб&quot;&gt;Екатерина Чаровская. [https://www.sb.by/articles/ostrovets-smotrit-v-budushchee.html Островец смотрит в будущее] // СБ. Беларусь сегодня, 23 октября 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;.

Адразу пасля школы пачала працаваць&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;. У наступным перабралася ў вёску [[Петрыкі]]&lt;ref name=&quot;ап&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;. Уступіла ў шлюб. З мужам пражыла амаль 50 гадоў, пакуль за тры месяцы да «залатой» гадавіны ён не сканаў&lt;ref name=&quot;сб3&quot;&gt;Елена Семенова. [https://www.sb.by/articles/v-tandeme-s-premer-ministrom.html В тандеме с премьер-министром] // СБ. Беларусь сегодня, 27 января 2016&lt;/ref&gt;. 

Заахвоцілася захаваннем роднай культуры: уступіла ў фальклорны калектыў літоўскай песні «Жыльвіціс»&lt;ref name=&quot;аиф&quot;/&gt;, нярэдка выязджаючы з канцэртамі па Беларусі, Літве, Польшчы&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;, захоўвала і перадавала майстэрства народнага [[ткацтва]], [[прадзенне|прадзення]], вязання, стала аўтаркам вершаў, апавяданняў і кнігі ўспамінаў «Запісы Марыі» на літоўскай мове&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ап&quot;&gt;Наталля Бялячыц. [https://ostrovets.by/news/novosti/maryya_mazheyka_treba_pavazhats_svayu_natsyyanalnasts_i_lyudzey_shto_zhyvuts_pobach_.html Марыя Мажэйка: трэба паважаць сваю нацыянальнасць і людзей, што жывуць побач] // Астравецкая праўда, 28 мая 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ап2&quot;&gt;Алена Ярашэвіч. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/kultura/ostrovchanka-mariya-mozheyko-priznana-n.html Островчанка Мария Можейко признана народным мастером года]  // Астравецкая праўда, 16 студзеня 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;. Ужо будучы пенсіянеркай, працягвала актыўнічаць у культурным жыцці, нават пасля пераадолення 90-гадовага ўзросту, захоўваючы здаровы розум, добры фізічны стан&lt;ref name=&quot;ап&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ап2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt; і досыць вялікую пенсію. Сама жанчына гэта спісвала на прароцтва цыганкі, якая ў дзяцінстве наваражыла, што ў старасці яна будзе «вельмі шчасліва жыць і грошы мільёнамі лічыць»&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;.

Удзельнічала ў раённых, абласных, рэспубліканскіх выставак і святах народнага мастацтва. Прадстаўляла сваю творчасць на Рэспубліканскім фестывалі-кірмашы працаўнікоў вёскі «[[Дажынкі]]» у [[Ваўкавыск]]у (2004 г.), неаднаразова ўдзельнічала ў [[Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур|Рэспубліканскім фестывалі нацыянальных культур]] у [[Гродна]], рэгіянальным фестывалі традыцыйнай культуры «Скарбы Гродзеншчыны», занальным конкурсе фальклору «Панямоння жыватворныя крыніцы», рэгіянальным свяце народнай творчасці «Ад прадзіва да ткацтва». Персанальныя выстаўкі праходзілі ў [[Рымдзюны|Рымдзюнах]], [[Астравец|Астраўцы]], [[Вільнюс]]е&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;.

Вядомасць атрымала ў жніўні 2010 года, калі ў ходзе велапрабега [[прэм’ер-міністр Літвы]] [[Андрус Кубілюс]] наведаў вёску [[Рымдзюны]] і сустрэўся з [[Гервяцкі край|літоўскай дыяспарай Астравеччыны]], а таксама пракаціў Мажэйка на ровары&lt;ref name=&quot;аиф&quot;&gt;[https://aif.by/social/v_tandeme_s_litovskim_premerom В тандеме с литовским премьером] // Аргументы и факты, № 34 от 25 августа 2010 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб2&quot;&gt;Юлія Букель. [https://www.sb.by/articles/nya-rymsl-vaya-babulya.html Няўрымслівая бабуля] // СБ. Беларусь сегодня, 26 верасня 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;.

Станам на 2020 год заставалася найстарэйшым членам нацыянальнай літоўскай абшчыны Астравецкага раёна&lt;ref&gt;[https://ont.by/ru/policy-ru/view/glavy-mid-belarusi-i-litvy-posetili-litovskuyu-shkolu-i-kostel-v-ostroveckom-rajone-128628-2020/ Линас Линкявичюс и Владимир Макей посетили литовскую школу и костел в Островецком районе]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
Мажэйка перадала ў рымдзюнскі музей свае ільняныя вырабы і некалькі дзясяткаў старадаўніх рэцэптаў травяной гарбаты, за што ёй прысвечана асобная экспазіцыя&lt;ref&gt;[https://ru.belarus.travel/landmarks/kutok-starazhytnaga-miastcovaga-pobytu «Куток старажытнага мясцовага побыту»]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* Прэмія імя А. І. Дубко Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта — «''за творчыя дасягненні ў галіне культуры і мастацтва''» (2016)&lt;ref name=&quot;ап2&quot;/&gt;
* Народны мастар Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/15wA5nlpfT7alsvJXCi4epER9h5ufdQYI/view Мажэйка Марыя Юльянаўна]&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.bernardinai.lt/2011-04-19-gerveciu-istorijos-sveciuose-pas-marija-mazeikiene/ Gervėčių istorijos: svečiuose pas Mariją Mažeikienę] // Bernardinai.lt (Projektą „Gervėčiai: istorinė atmintis ir tautinis tapatumas“, Nr. VAT – 17/2010, remia LMT)
[[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]][[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]][[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]][[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]][[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]][[Катэгорыя:Памерлі ў 2022 годзе]][[Катэгорыя:Памерлі ў Астравецкім раёне]][[Катэгорыя:Постаці ткацкай справы]]</text>
      <sha1>hqf0zc6xvdp432ykpodk5497hod3nbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197577</id>
      <parentid>5197576</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Узнагароды і званні */</comment>
      <origin>5197577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10742" sha1="ad1etp9nkm8tp3fatarkavrseyeic0z" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Мажэйка}}
{{Асоба
|імя                 = Марыя Юльянаўна Мажэйка
|арыгінал імя        = 
|партрэт             = 
|шырыня              = 
|подпіс              = 
|апісанне            = 
|імя пры нараджэнні  = 
|род дзейнасці       = [[пісьменніца]], [[спявачка]], [[ткацтва|ткач]]
|дата нараджэння     =[[24 лістапада]] [[1923]]
|месца нараджэння    = [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]]
|грамадзянства       = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|падданства          = 
|дата смерці         =[[2022]]
|месца смерці        = [[Петрыкі]]
|бацька              = 
|маці                = 
|муж                 = 
|жонка               = 
|дзеці               = 
|узнагароды і прэміі = 
|сайт                = 
|Commons             = 
|Rodovid             = 
}}
'''Марыя Юльянаўна Мажэйка''', альбо на літоўскі манер '''Мажэйкене''' ({{lang-lt|Marija Mažeikienė}}; [[24 лістапада]] [[1923]] — [[2022]]&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;&gt;[https://gromc.by/45917-2/ Мажэйка Марыя Юльянаўна (1923-2022; в. Петрыкі Астравецкага раёна. Ткацтва)]&lt;/ref&gt;) — дзеячка літоўскага этнаруху ў [[Беларусь|Беларусі]], майстар народных рамёслаў.

== Біяграфія ==
Прадзед Мажэйкі быў прыгонным, але пры гэтым славіўся ганаровым на ўсю акругу «перагаворшчыкам», так як валодаў «панскай моваю», як так тады сяляне называлі [[польская мова|польскую мову]]. Умеў чытаць і пісаць па-польску. Бацька Мажэйкі паехаў у [[Рыга|Рыгу]] вучыцца на ветэрынара, але вучобу так і не скончыў: прызвалі ў армію. Ваяваў на франтах [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], потым быў у палоне ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;.

Самая яна нарадзілася і вырасла ў вёсцы [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]] (цяпер [[Астравецкі раён]]). У бацькоў было 8 дзяцей, сярод якіх Марыя была старэйшай. У сям’і, ды і наогул у вёсцы гаварылі [[літоўская мова|па-літоўску]] і ўсведамлялі сябе [[літоўцы|літоўцамі]]. Скончыла ўсяго 4 класа польскай пачатковай школы. Дзяўчынка хацела працягнуць навучанне, але ў бацькоў не было на гэта грошаў&lt;ref name=&quot;сб&quot;&gt;Екатерина Чаровская. [https://www.sb.by/articles/ostrovets-smotrit-v-budushchee.html Островец смотрит в будущее] // СБ. Беларусь сегодня, 23 октября 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;.

Адразу пасля школы пачала працаваць&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;. У наступным перабралася ў вёску [[Петрыкі]]&lt;ref name=&quot;ап&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;. Уступіла ў шлюб. З мужам пражыла амаль 50 гадоў, пакуль за тры месяцы да «залатой» гадавіны ён не сканаў&lt;ref name=&quot;сб3&quot;&gt;Елена Семенова. [https://www.sb.by/articles/v-tandeme-s-premer-ministrom.html В тандеме с премьер-министром] // СБ. Беларусь сегодня, 27 января 2016&lt;/ref&gt;. 

Заахвоцілася захаваннем роднай культуры: уступіла ў фальклорны калектыў літоўскай песні «Жыльвіціс»&lt;ref name=&quot;аиф&quot;/&gt;, нярэдка выязджаючы з канцэртамі па Беларусі, Літве, Польшчы&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;, захоўвала і перадавала майстэрства народнага [[ткацтва]], [[прадзенне|прадзення]], вязання, стала аўтаркам вершаў, апавяданняў і кнігі ўспамінаў «Запісы Марыі» на літоўскай мове&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ап&quot;&gt;Наталля Бялячыц. [https://ostrovets.by/news/novosti/maryya_mazheyka_treba_pavazhats_svayu_natsyyanalnasts_i_lyudzey_shto_zhyvuts_pobach_.html Марыя Мажэйка: трэба паважаць сваю нацыянальнасць і людзей, што жывуць побач] // Астравецкая праўда, 28 мая 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ап2&quot;&gt;Алена Ярашэвіч. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/kultura/ostrovchanka-mariya-mozheyko-priznana-n.html Островчанка Мария Можейко признана народным мастером года]  // Астравецкая праўда, 16 студзеня 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;. Ужо будучы пенсіянеркай, працягвала актыўнічаць у культурным жыцці, нават пасля пераадолення 90-гадовага ўзросту, захоўваючы здаровы розум, добры фізічны стан&lt;ref name=&quot;ап&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ап2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt; і досыць вялікую пенсію. Сама жанчына гэта спісвала на прароцтва цыганкі, якая ў дзяцінстве наваражыла, што ў старасці яна будзе «вельмі шчасліва жыць і грошы мільёнамі лічыць»&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;.

Удзельнічала ў раённых, абласных, рэспубліканскіх выставак і святах народнага мастацтва. Прадстаўляла сваю творчасць на Рэспубліканскім фестывалі-кірмашы працаўнікоў вёскі «[[Дажынкі]]» у [[Ваўкавыск]]у (2004 г.), неаднаразова ўдзельнічала ў [[Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур|Рэспубліканскім фестывалі нацыянальных культур]] у [[Гродна]], рэгіянальным фестывалі традыцыйнай культуры «Скарбы Гродзеншчыны», занальным конкурсе фальклору «Панямоння жыватворныя крыніцы», рэгіянальным свяце народнай творчасці «Ад прадзіва да ткацтва». Персанальныя выстаўкі праходзілі ў [[Рымдзюны|Рымдзюнах]], [[Астравец|Астраўцы]], [[Вільнюс]]е&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;.

Вядомасць атрымала ў жніўні 2010 года, калі ў ходзе велапрабега [[прэм’ер-міністр Літвы]] [[Андрус Кубілюс]] наведаў вёску [[Рымдзюны]] і сустрэўся з [[Гервяцкі край|літоўскай дыяспарай Астравеччыны]], а таксама пракаціў Мажэйка на ровары&lt;ref name=&quot;аиф&quot;&gt;[https://aif.by/social/v_tandeme_s_litovskim_premerom В тандеме с литовским премьером] // Аргументы и факты, № 34 от 25 августа 2010 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб2&quot;&gt;Юлія Букель. [https://www.sb.by/articles/nya-rymsl-vaya-babulya.html Няўрымслівая бабуля] // СБ. Беларусь сегодня, 26 верасня 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;.

Станам на 2020 год заставалася найстарэйшым членам нацыянальнай літоўскай абшчыны Астравецкага раёна&lt;ref&gt;[https://ont.by/ru/policy-ru/view/glavy-mid-belarusi-i-litvy-posetili-litovskuyu-shkolu-i-kostel-v-ostroveckom-rajone-128628-2020/ Линас Линкявичюс и Владимир Макей посетили литовскую школу и костел в Островецком районе]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
Мажэйка перадала ў рымдзюнскі музей свае ільняныя вырабы і некалькі дзясяткаў старадаўніх рэцэптаў травяной гарбаты, за што ёй прысвечана асобная экспазіцыя&lt;ref&gt;[https://ru.belarus.travel/landmarks/kutok-starazhytnaga-miastcovaga-pobytu «Куток старажытнага мясцовага побыту»]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* Прэмія імя А. І. Дубко Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта — «''за творчыя дасягненні ў галіне культуры і мастацтва''» (2016)&lt;ref name=&quot;ап2&quot;/&gt;
* Народны майстар Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/15wA5nlpfT7alsvJXCi4epER9h5ufdQYI/view Мажэйка Марыя Юльянаўна]&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.bernardinai.lt/2011-04-19-gerveciu-istorijos-sveciuose-pas-marija-mazeikiene/ Gervėčių istorijos: svečiuose pas Mariją Mažeikienę] // Bernardinai.lt (Projektą „Gervėčiai: istorinė atmintis ir tautinis tapatumas“, Nr. VAT – 17/2010, remia LMT)
[[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]][[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]][[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]][[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]][[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]][[Катэгорыя:Памерлі ў 2022 годзе]][[Катэгорыя:Памерлі ў Астравецкім раёне]][[Катэгорыя:Постаці ткацкай справы]]</text>
      <sha1>ad1etp9nkm8tp3fatarkavrseyeic0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197584</id>
      <parentid>5197577</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5197584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10759" sha1="kv9iyfxkjhf5t851uo4u7k937y4yjr6" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Мажэйка}}
{{Асоба
|імя                 = Марыя Юльянаўна Мажэйка
|арыгінал імя        = 
|партрэт             = АП5-768x512.jpg
|шырыня              = 
|подпіс              = 
|апісанне            = 
|імя пры нараджэнні  = 
|род дзейнасці       = [[пісьменніца]], [[спявачка]], [[ткацтва|ткач]]
|дата нараджэння     =[[24 лістапада]] [[1923]]
|месца нараджэння    = [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]]
|грамадзянства       = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|падданства          = 
|дата смерці         =[[2022]]
|месца смерці        = [[Петрыкі]]
|бацька              = 
|маці                = 
|муж                 = 
|жонка               = 
|дзеці               = 
|узнагароды і прэміі = 
|сайт                = 
|Commons             = 
|Rodovid             = 
}}
'''Марыя Юльянаўна Мажэйка''', альбо на літоўскі манер '''Мажэйкене''' ({{lang-lt|Marija Mažeikienė}}; [[24 лістапада]] [[1923]] — [[2022]]&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;&gt;[https://gromc.by/45917-2/ Мажэйка Марыя Юльянаўна (1923-2022; в. Петрыкі Астравецкага раёна. Ткацтва)]&lt;/ref&gt;) — дзеячка літоўскага этнаруху ў [[Беларусь|Беларусі]], майстар народных рамёслаў.

== Біяграфія ==
Прадзед Мажэйкі быў прыгонным, але пры гэтым славіўся ганаровым на ўсю акругу «перагаворшчыкам», так як валодаў «панскай моваю», як так тады сяляне называлі [[польская мова|польскую мову]]. Умеў чытаць і пісаць па-польску. Бацька Мажэйкі паехаў у [[Рыга|Рыгу]] вучыцца на ветэрынара, але вучобу так і не скончыў: прызвалі ў армію. Ваяваў на франтах [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], потым быў у палоне ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;.

Самая яна нарадзілася і вырасла ў вёсцы [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]] (цяпер [[Астравецкі раён]]). У бацькоў было 8 дзяцей, сярод якіх Марыя была старэйшай. У сям’і, ды і наогул у вёсцы гаварылі [[літоўская мова|па-літоўску]] і ўсведамлялі сябе [[літоўцы|літоўцамі]]. Скончыла ўсяго 4 класа польскай пачатковай школы. Дзяўчынка хацела працягнуць навучанне, але ў бацькоў не было на гэта грошаў&lt;ref name=&quot;сб&quot;&gt;Екатерина Чаровская. [https://www.sb.by/articles/ostrovets-smotrit-v-budushchee.html Островец смотрит в будущее] // СБ. Беларусь сегодня, 23 октября 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;.

Адразу пасля школы пачала працаваць&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;. У наступным перабралася ў вёску [[Петрыкі]]&lt;ref name=&quot;ап&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;. Уступіла ў шлюб. З мужам пражыла амаль 50 гадоў, пакуль за тры месяцы да «залатой» гадавіны ён не сканаў&lt;ref name=&quot;сб3&quot;&gt;Елена Семенова. [https://www.sb.by/articles/v-tandeme-s-premer-ministrom.html В тандеме с премьер-министром] // СБ. Беларусь сегодня, 27 января 2016&lt;/ref&gt;. 

Заахвоцілася захаваннем роднай культуры: уступіла ў фальклорны калектыў літоўскай песні «Жыльвіціс»&lt;ref name=&quot;аиф&quot;/&gt;, нярэдка выязджаючы з канцэртамі па Беларусі, Літве, Польшчы&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;, захоўвала і перадавала майстэрства народнага [[ткацтва]], [[прадзенне|прадзення]], вязання, стала аўтаркам вершаў, апавяданняў і кнігі ўспамінаў «Запісы Марыі» на літоўскай мове&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ап&quot;&gt;Наталля Бялячыц. [https://ostrovets.by/news/novosti/maryya_mazheyka_treba_pavazhats_svayu_natsyyanalnasts_i_lyudzey_shto_zhyvuts_pobach_.html Марыя Мажэйка: трэба паважаць сваю нацыянальнасць і людзей, што жывуць побач] // Астравецкая праўда, 28 мая 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ап2&quot;&gt;Алена Ярашэвіч. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/kultura/ostrovchanka-mariya-mozheyko-priznana-n.html Островчанка Мария Можейко признана народным мастером года]  // Астравецкая праўда, 16 студзеня 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;. Ужо будучы пенсіянеркай, працягвала актыўнічаць у культурным жыцці, нават пасля пераадолення 90-гадовага ўзросту, захоўваючы здаровы розум, добры фізічны стан&lt;ref name=&quot;ап&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ап2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt; і досыць вялікую пенсію. Сама жанчына гэта спісвала на прароцтва цыганкі, якая ў дзяцінстве наваражыла, што ў старасці яна будзе «вельмі шчасліва жыць і грошы мільёнамі лічыць»&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;.

Удзельнічала ў раённых, абласных, рэспубліканскіх выставак і святах народнага мастацтва. Прадстаўляла сваю творчасць на Рэспубліканскім фестывалі-кірмашы працаўнікоў вёскі «[[Дажынкі]]» у [[Ваўкавыск]]у (2004 г.), неаднаразова ўдзельнічала ў [[Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур|Рэспубліканскім фестывалі нацыянальных культур]] у [[Гродна]], рэгіянальным фестывалі традыцыйнай культуры «Скарбы Гродзеншчыны», занальным конкурсе фальклору «Панямоння жыватворныя крыніцы», рэгіянальным свяце народнай творчасці «Ад прадзіва да ткацтва». Персанальныя выстаўкі праходзілі ў [[Рымдзюны|Рымдзюнах]], [[Астравец|Астраўцы]], [[Вільнюс]]е&lt;ref name=&quot;ткацтва&quot;/&gt;.

Вядомасць атрымала ў жніўні 2010 года, калі ў ходзе велапрабега [[прэм’ер-міністр Літвы]] [[Андрус Кубілюс]] наведаў вёску [[Рымдзюны]] і сустрэўся з [[Гервяцкі край|літоўскай дыяспарай Астравеччыны]], а таксама пракаціў Мажэйка на ровары&lt;ref name=&quot;аиф&quot;&gt;[https://aif.by/social/v_tandeme_s_litovskim_premerom В тандеме с литовским премьером] // Аргументы и факты, № 34 от 25 августа 2010 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб2&quot;&gt;Юлія Букель. [https://www.sb.by/articles/nya-rymsl-vaya-babulya.html Няўрымслівая бабуля] // СБ. Беларусь сегодня, 26 верасня 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сб3&quot;/&gt;.

Станам на 2020 год заставалася найстарэйшым членам нацыянальнай літоўскай абшчыны Астравецкага раёна&lt;ref&gt;[https://ont.by/ru/policy-ru/view/glavy-mid-belarusi-i-litvy-posetili-litovskuyu-shkolu-i-kostel-v-ostroveckom-rajone-128628-2020/ Линас Линкявичюс и Владимир Макей посетили литовскую школу и костел в Островецком районе]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
Мажэйка перадала ў рымдзюнскі музей свае ільняныя вырабы і некалькі дзясяткаў старадаўніх рэцэптаў травяной гарбаты, за што ёй прысвечана асобная экспазіцыя&lt;ref&gt;[https://ru.belarus.travel/landmarks/kutok-starazhytnaga-miastcovaga-pobytu «Куток старажытнага мясцовага побыту»]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* Прэмія імя А. І. Дубко Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта — «''за творчыя дасягненні ў галіне культуры і мастацтва''» (2016)&lt;ref name=&quot;ап2&quot;/&gt;
* Народны майстар Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/15wA5nlpfT7alsvJXCi4epER9h5ufdQYI/view Мажэйка Марыя Юльянаўна]&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.bernardinai.lt/2011-04-19-gerveciu-istorijos-sveciuose-pas-marija-mazeikiene/ Gervėčių istorijos: svečiuose pas Mariją Mažeikienę] // Bernardinai.lt (Projektą „Gervėčiai: istorinė atmintis ir tautinis tapatumas“, Nr. VAT – 17/2010, remia LMT)
[[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]][[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]][[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]][[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]][[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]][[Катэгорыя:Памерлі ў 2022 годзе]][[Катэгорыя:Памерлі ў Астравецкім раёне]][[Катэгорыя:Постаці ткацкай справы]]</text>
      <sha1>kv9iyfxkjhf5t851uo4u7k937y4yjr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814349</id>
    <revision>
      <id>5197699</id>
      <parentid>5196921</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51804" sha1="pv4e5pp8wf1hoyyd5b8qjnh667jgfce" xml:space="preserve">'''Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі''' — сукупнасць даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Беларусы|беларусаў]], іх [[Беларуская мова|мовы]], [[Беларуская літаратура|літаратуры]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], рэлігіі, этнаграфіі, фальклору і культуры, якія развіваліся і развіваюцца ў навуковым і культурным асяроддзі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Да брытанскага беларусазнаўства належаць таксама даследаванні беларуска-брытанскіх культурных сувязей і беларускай дыяспары, пераклады беларускай літаратуры на англійскую мову, збіранне і вывучэнне беларускай кніжнай і рукапіснай спадчыны.&lt;ref name=&quot;Dudzko2018&quot;&gt;Дудзько А. [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2018-09.pdf Фарміраванне ведаў пра беларускую культуру ў Вялікабрытаніі ў другой палове ХХ — пачатку ХХІ ст.: гістарыяграфічныя аспекты праблемы] // ''Роднае слова''. — 2018. — № 9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;&gt;Гардзіенка Н. С. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=14870-1.pdf ''Беларусы ў Вялікабрытаніі''] / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск : Медысонт, 2010. — 620 с. — ISBN 978-985-6887-63-8.&lt;/ref&gt;

Асаблівасцю беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі стала цеснае ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай [[Славістыка|славістыкі]] з асяроддзем пасляваеннай [[беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай эміграцыі]]. У другой палове XX стагоддзя ў [[Лондан]]е склалася ўстойлівая беларусазнаўчая інфраструктура, у якую ўвайшлі [[Англа-беларускае таварыства]], [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]], ''[[The Journal of Belarusian Studies]]'', а таксама кола брытанскіх і беларускіх даследчыкаў, перакладчыкаў і выдаўцоў.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;&gt;[https://skaryna.org/about-us/ About Us] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum (дата звароту: 10 верасня 2026).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ABSHistory&quot;&gt;[https://absociety.org.uk/history/ History] // Anglo-Belarusian Society (дата звароту: 10 верасня 2026).&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== XIX — пачатак XX стагоддзя ===

Першапачатковая цікавасць да беларускай мовы і культуры ў Вялікабрытаніі развівалася ў межах агульнай славістыкі. У кнізе ''Slavonic Literature'' (Лондан, 1883) брытанскі славіст [[Уільям Рычард Морфіл]] асобна разглядаў мову беларусаў, у тагачаснай англамоўнай тэрміналогіі ''White Russian'', і адзначаў яе гістарычную ролю як мовы пісьменства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].&lt;ref name=&quot;Morfill&quot;&gt;Morfill W. R. ''Slavonic Literature''. — London : Society for Promoting Christian Knowledge, 1883. — P. 113—114.&lt;/ref&gt;

Адным з ранніх спосабаў знаёмства брытанскіх чытачоў з беларускай культурай былі пераклады фальклору. У выдадзенай у Лондане ў 1889 годзе кнізе А. Г. Уратыслава ''Sixty Folk-Tales from Exclusively Slavonic Sources'' быў змешчаны асобны раздзел ''White Russian Stories'' з беларускімі народнымі казкамі; ва ўводзінах аўтар таксама спасылаўся на апісанне беларускай мовы ў працы Морфіла.&lt;ref name=&quot;Wratislaw&quot;&gt;Wratislaw A. H. [https://books.google.com/books?id=EG5HAAAAIAAJ ''Sixty Folk-Tales from Exclusively Slavonic Sources'']. — London : Elliot Stock, 1889. — P. 131—141.&lt;/ref&gt; Гэтыя раннія публікацыі яшчэ не ўтваралі асобнага беларусазнаўчага кірунку, але ўводзілі беларускі матэрыял у брытанскую славістычную і фалькларыстычную літаратуру.&lt;ref name=&quot;Skomorokhova&quot;&gt;Skomorokhova S. [https://wrap.warwick.ac.uk/id/eprint/57199/ ''«Arising from the depths» (Kupala): a study of Belarusian literature in English translation'']. — PhD thesis, University of Warwick, 2012. — 347 leaves.&lt;/ref&gt;

У пачатку XX стагоддзя асобнае асяроддзе цікавасці да Беларусі ўзнікла ў [[Кембрыдж]]ы. Галена Іваноўская і Гуя Онслаў падрыхтавалі серыю англійскіх перакладаў і апісанняў беларускіх народных песень пад назвай ''Some White Russian Folksongs'', апублікаваную ў часопісе ''Folk-lore'' у 1914 годзе і пазней працягнутую.&lt;ref name=&quot;IwanowskaOnslow&quot;&gt;Iwanowska H., Onslow H. Some White Russian Folksongs // ''Folk-lore''. — 1914. — Vol. 25. — P. 91—109, 212—226; гл. таксама: Пікарда Г. Раньняя англа-беларуская вясна (1915): Гуя Онслаў, Галена Іваноўская і Кембрыдзкая «хеўра» // ''Беларус''. — 2005. — № 511.&lt;/ref&gt; Пазней [[Гай Пікарда]] спецыяльна даследаваў гісторыю гэтага ранняга кембрыджскага кола і яго кантактаў з беларускай культурай.&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt;

[[Файл:Like Water, Like Fire.jpg|міні|Беларуская літаратура стала адным з асноўных кірункаў брытанскага беларусазнаўства. ''Like Water, Like Fire'' (1971) — першая асобная анталогія беларускай паэзіі ў англійскіх перакладах]]

У 1915 годзе пры [[Каралеўскі каледж Лондана|Каралеўскім каледжы Лондана]] была заснавана Школа славянскіх даследаванняў, пазней пераўтвораная ў Школу славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Лонданскага ўніверсітэта; з 1999 года яна ўваходзіць у склад [[Універсітэцкі каледж Лондана|Універсітэцкага каледжа Лондана]] як UCL School of Slavonic and East European Studies (SSEES). Яе стварэнне заклала інстытуцыянальную базу для сістэматычнага вывучэння Усходняй Еўропы ў брытанскай вышэйшай школе, хоць беларусазнаўства ў першай палове XX стагоддзя яшчэ не было там самастойнай спецыялізацыяй.&lt;ref name=&quot;SSEESHistory&quot;&gt;[https://www.ucl.ac.uk/news/2015/feb/provosts-view-100-glorious-years-ssees Provost’s View: 100 glorious years of SSEES] // University College London. — 19 лютага 2015.&lt;/ref&gt;

У 1919—1922 гадах у Лондане дзейнічала дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Яго дзейнасць належала перадусім да палітычнай гісторыі беларуска-брытанскіх адносін, але садзейнічала пашырэнню інфармацыі пра Беларусь у брытанскім грамадскім асяроддзі; пазней гісторыю місіі даследаваў Гай Пікарда.&lt;ref&gt;Picarda G. Diplomatic Missions of The Belarusian National Republic in London (1919—1922) // ''Belarusian Chronicle''. — 2001. — № 15. — P. 9—14.&lt;/ref&gt;

=== Фарміраванне пасляваеннага асяродка ===

Новы этап пачаўся пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Вялікабрытаніі сфарміравалася арганізаваная беларуская эміграцыйная супольнасць. 22 верасня 1946 года ў Лондане было заснавана [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]], а ў 1947 годзе — Беларуская каталіцкая місія; гэтыя арганізацыі стварылі культурнае, выдавецкае і адукацыйнае асяроддзе, у якім пазней развіваліся спецыялізаваныя даследаванні Беларусі.&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt;

У 1947 годзе [[Часлаў Сіповіч]] прывёз у Лондан невялікі збор беларускіх кніг. Калекцыя, якая знаходзілася пры Беларускай каталіцкай місіі, паступова павялічвалася; у 1958 годзе да яе быў далучаны значны прыватны кнігазбор [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]], пасля чаго яна стала найбуйнейшым беларускім кнігазборам у Заходняй Еўропе.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;/&gt; Бібліятэкай карысталіся беларускія студэнцкія арганізацыі і даследчыкі, што стварыла матэрыяльную базу для будучага лонданскага беларусазнаўчага цэнтра.&lt;ref name=&quot;Barinov&quot;&gt;Баринов И. И. Библиотека-музей Франциска Скорины в Лондоне: центр британской белорусистики // ''Славянский альманах''. — 2020. — № 1—2. — С. 508—510. — DOI 10.31168/2073-5731.2020.1-2.6.05.&lt;/ref&gt;

У 1954 годзе было створана [[Англа-беларускае таварыства]], мэтай якога вызначаліся распаўсюджванне, абмен і публікацыя ведаў пра беларускі народ, Беларусь, яе гісторыю і культуру. У склад таварыства ўвайшлі як прадстаўнікі беларускай эміграцыі, так і брытанскія грамадскія дзеячы і навукоўцы.&lt;ref name=&quot;ABSHistory&quot;/&gt; Такое супрацоўніцтва стала адной з характэрных рыс брытанскага беларусазнаўства наступных дзесяцігоддзяў.&lt;ref name=&quot;Dudzko2018&quot;/&gt;

=== Інстытуцыяналізацыя ў 1960—1980-я гады ===

У 1960-я гады ў Вялікабрытаніі сфарміравалася сталае кола прафесійных даследчыкаў Беларусі. Сярод яго прадстаўнікоў былі [[Арнольд Мак-Мілін]], [[Гай Пікарда]], Джым Дынглі, [[Вера Рыч]], Пітэр Мэё, [[Шырын Акінэр]], а з беларускага эміграцыйнага асяроддзя — Часлаў Сіповіч, Леў Гарошка і [[Аляксандр Надсан]]. Іх дзейнасць ахоплівала мовазнаўства, літаратуразнаўства, гісторыю кнігі, царкоўную гісторыю, музыку, фалькларыстыку, пераклад і бібліяграфію.&lt;ref name=&quot;Dudzko2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt;

У 1965 годзе Англа-беларускае таварыства пачало выдаваць англамоўны навуковы штогадовік ''[[The Journal of Belarusian Studies|The Journal of Byelorussian Studies]]''. У ім друкаваліся даследаванні беларускай мовы, літаратуры, гісторыі, мастацтва і культуры, рэцэнзіі і штогадовая бібліяграфія; часопіс распаўсюджваўся сярод універсітэтаў і бібліятэк Вялікабрытаніі, ЗША, СССР і іншых краін.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;[https://www.belarusjournal.com/ About The Journal of Belarusian Studies] // ''The Journal of Belarusian Studies'' (дата звароту: 10 верасня 2026).&lt;/ref&gt; У розныя гады яго рэдагавалі Арнольд Мак-Мілін, Джым Дынглі і Пітэр Мэё.&lt;ref name=&quot;JournalArchive&quot;&gt;[https://belarusjournal.com/archives Archives] // ''The Journal of Belarusian Studies'' (дата звароту: 10 верасня 2026).&lt;/ref&gt;

З 1966 года Англа-беларускае таварыства арганізоўвала штогадовыя курсы з шасці лекцый па беларускай культуры, гісторыі і мастацтве. Першы курс адбыўся ў Французскім інстытуце ў Лондане; пазней лекцыі праводзіліся ў [[Брытанская акадэмія|Брытанскай акадэміі]], Таварыстве антыквараў Лондана, Лонданскім універсітэце і іншых установах.&lt;ref name=&quot;ABSHistory&quot;/&gt; Такія курсы зрабілі беларусазнаўчую тэматыку даступнай не толькі прафесійным славістам, але і шырэйшай брытанскай аўдыторыі.

[[Файл:Belarusian library London.jpg|міні|злева|[[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] ў Лондане]]

Асноўным інфраструктурным цэнтрам стала [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]]. У 1971 годзе кнігазбор атрымаў асобны будынак у Паўночным Лондане і быў аформлены як самастойная ўстанова; 15 мая 1971 года бібліятэку афіцыйна адкрыў прафесар параўнальнай славянскай філалогіі [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Роберт Оці.&lt;ref name=&quot;LibraryOpening&quot;&gt;[https://skaryna.org/how-the-francis-skaryna-belarusian-library-and-museum-was-established/ How the Francis Skaryna Belarusian Library Was Established] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 30 кастрычніка 2016.&lt;/ref&gt; Яе задачай быў збор друкаваных і рукапісных матэрыялаў, звязаных з Беларуссю, і забеспячэнне доступу да іх даследчыкам; бібліятэка стала адным з асноўных рэсурсных цэнтраў беларусазнаўства за межамі Беларусі.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;/&gt;

З бібліятэкай цесна была звязана навуковая дзейнасць Аляксандра Надсана. Ён даследаваў гісторыю беларускага кнігадрукавання, спадчыну [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом]], рэлігійную гісторыю Беларусі і беларускую бібліяграфію; яго навуковая бібліяграфія налічвае больш за 200 публікацый.&lt;ref name=&quot;Nadson&quot;&gt;[https://skaryna.org/on-the-centenary-of-the-birth-of-father-alexander-nadson/ On the Centenary of the Birth of Father Alexander Nadson] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 8 жніўня 2026.&lt;/ref&gt; У 1971 годзе Надсан вызначыў 1522 год як дату выдання Скарынам ''[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжкі]]'', абгрунтаваўшы датаванне ў спецыяльным даследаванні.&lt;ref&gt;Nadson A. Skaryna’s Prayer Book // ''The Journal of Byelorussian Studies''. — 1972. — Vol. 2, No. 4. — P. 339—350.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Vera Rich.jpg|міні|[[Вера Рыч]], перакладчыца беларускай паэзіі і даследчыца беларускай літаратуры]]

Важным кірункам стала вывучэнне і перакладанне беларускай літаратуры. У 1971 годзе ў Лондане выйшла падрыхтаваная Верай Рыч анталогія ''[[Як вада, як агонь|Like Water, Like Fire]]'', якая стала першай асобнай анталогіяй беларускай паэзіі ў англійскім перакладзе.&lt;ref name=&quot;Skomorokhova&quot;/&gt; Рыч перакладала [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлю Арсенневу]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысу Геніюш]] і іншых беларускіх аўтараў, а таксама публікавала даследаванні беларускай літаратуры.&lt;ref name=&quot;DingleyRich&quot;&gt;Dingley J. [https://skaryna.org/vera-rich-and-guy-picarda/ Vera Rich and Guy Picarda — the Centipede’s Dilemma] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 2016.&lt;/ref&gt;

Арнольд Мак-Мілін пачаў спецыяльнае вывучэнне беларускай літаратуры і мовы ў 1960-я гады. Яго першая манаграфія была прысвечана лексіцы беларускай літаратурнай мовы XIX стагоддзя, а ў 1977 годзе выйшла ''A History of Byelorussian Literature from its Origins to the Present Day'' — першая англамоўная гісторыя беларускай літаратуры.&lt;ref name=&quot;McMillin&quot;&gt;[https://be.wikipedia.org/wiki/Арнольд_Мак-Мілін Арнольд Мак-Мілін] // ''Вікіпедыя''; гл. таксама: Ivanoŭ I. [https://skaryna.org/arnold-mcmillin-interview/ Arnold McMillin: «When Belarusians came, they started with the library»] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 16 чэрвеня 2016.&lt;/ref&gt; У 1991—1992 гадах ён чытаў у Лонданскім універсітэце курс «Уводзіны ў беларускую культуру: мова, літаратура, гісторыя».&lt;ref name=&quot;McMillin&quot;/&gt;

Беларуская мова стала і асобным прадметам апісання ў брытанскай славістыцы. Пітэр Мэё, які працаваў у Шэфілдскім універсітэце, у 1976 годзе выдаў ''A Grammar of Byelorussian'', падрыхтаваную сумесна кафедрай рускай мовы і славістыкі ўніверсітэта і Англа-беларускім таварыствам.&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;&gt;Mayo P. J. ''A Grammar of Byelorussian''. — Sheffield : Anglo-Byelorussian Society in association with the Department of Russian and Slavonic Studies, University of Sheffield, 1976. — 66 p.&lt;/ref&gt; Пазней ён напісаў раздзел ''Belorussian'' для калектыўнай манаграфіі ''The Slavonic Languages'' (1993) і ўдзельнічаў у працы над англійска-беларускай лексікаграфіяй.&lt;ref&gt;Mayo P. Belorussian // ''The Slavonic Languages'' / ed. B. Comrie, G. G. Corbett. — London ; New York : Routledge, 1993. — P. 887—946.&lt;/ref&gt;

Асобны кірунак склаў аналіз беларускамоўнай рукапіснай спадчыны [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]]. Шырын Акінэр даследавала беларускі [[кітаб]], які захоўваўся ў Брытанскім музеі, пазней [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэцы]]; у 1973 годзе ў ''The Journal of Byelorussian Studies'' выйшаў яе артыкул ''The Vocabulary of a Byelorussian K’it’ab in the British Museum''.&lt;ref name=&quot;Akiner&quot;&gt;Akiner S. The Vocabulary of a Byelorussian K’it’ab in the British Museum // ''The Journal of Byelorussian Studies''. — 1973. — Vol. 3, No. 1. — P. 55—84.&lt;/ref&gt; Гэта даследаванне пазней стала асновай шырэйшай працы пра рэлігійную мову беларуска-татарскіх кітабаў.&lt;ref&gt;Akiner S. ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe''. — Wiesbaden : Harrassowitz Verlag, 2009. — 457 p. — ISBN 978-3-447-03027-4.&lt;/ref&gt;

Гай Пікарда займаўся гісторыяй беларускай царкоўнай музыкі, творчасцю беларускіх кампазітараў, [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]], гісторыяй беларуска-брытанскіх кантактаў і самога беларусазнаўчага асяроддзя Вялікабрытаніі. Ён быў адным з арганізатараў працы Англа-беларускага таварыства і ''The Journal of Byelorussian Studies'', а таксама аўтарам першага спецыяльнага апісання Скарынаўскай бібліятэкі.&lt;ref&gt;Picarda G. ''The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum''. — London, 1971.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DingleyRich&quot;/&gt;

=== 1990-я — 2000-я гады ===

Пасля аднаўлення незалежнасці Беларусі ў 1991 годзе кантакты паміж брытанскімі беларусазнаўцамі і даследчыкамі ў Беларусі істотна пашырыліся. Скарынаўская бібліятэка наладзіла кнігаабмен з Цэнтральнай навуковай бібліятэкай Акадэміі навук у Мінску, а яе фонды рэгулярна папаўняліся беларускімі выданнямі; бібліятэка заставалася месцам працы даследчыкаў з Беларусі і іншых краін.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;/&gt;

Брытанскія даследчыкі ўдзельнічалі ў дзейнасці створанай у 1991 годзе [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], навуковых канферэнцыях у Беларусі і міжнародных беларусазнаўчых праектах. Даследаванні гэтага часу ахоплівалі не толькі класічную філалогію, але і беларускую літаратуру другой паловы XX стагоддзя, літаратуру эміграцыі, нацыянальную ідэнтычнасць, гісторыю дыяспары і сучасную культуру.&lt;ref name=&quot;Dudzko2018&quot;/&gt;

Арнольд Мак-Мілін выдаў манаграфіі ''Belarusian Literature in the 1950s and 1960s: Release and Renewal'' (1999), ''Belarusian Literature of the Diaspora'' (2002) і пазней ''Writing in a Cold Climate: Belarusian Literature from the 1970s to the Present Day'' (2010).&lt;ref&gt;McMillin A. B. ''Belarusian Literature in the 1950s and 1960s: Release and Renewal''. — Köln ; Weimar ; Wien : Böhlau, 1999; McMillin A. B. ''Belarusian Literature of the Diaspora''. — Birmingham, 2002; McMillin A. B. ''Writing in a Cold Climate: Belarusian Literature from the 1970s to the Present Day''. — London : Maney, 2010.&lt;/ref&gt; Пераклад і вывучэнне беларускай літаратуры на англійскай мове ў выніку склалі асобную даследчую традыцыю; яе гісторыя стала прадметам доктарскай дысертацыі Святланы Скамарохавай, абароненай ва [[Уорыкскі ўніверсітэт|Уорыкскім універсітэце]] ў 2012 годзе.&lt;ref name=&quot;Skomorokhova&quot;/&gt;

Выданне ''The Journal of Byelorussian Studies'' спынілася пасля выпуску 1988 года. У 1997 годзе Гай Пікарда аднавіў ''Belarusian Chronicle'', якая працягвала інфармацыйна-дакументальную частку ранейшага часопіса і выходзіла каля дзесяці гадоў.&lt;ref name=&quot;ABSHistory&quot;/&gt;

=== 2010-я — 2020-я гады ===

У 2013 годзе пасля амаль 25-гадовага перапынку навуковы часопіс быў адноўлены пад назвай ''The Journal of Belarusian Studies''. У 2013—2018 гадах яго выдавалі ў Лондане Цэнтр Астрагорскага і Англа-беларускае таварыства, а з 2018 года выданне ажыццяўляе акадэмічнае выдавецтва [[Brill]]; часопіс публікуе даследаванні беларускай гісторыі, літаратуры, мовазнаўства, палітыкі, міжнародных адносін, грамадства і мастацтва.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;

У 2014 годзе аднавілася актыўная праца рады апекуноў Скарынаўскай бібліятэкі, а ў 2015 годзе ўстанова была нанова зарэгістравана як дабрачынная арганізацыя. Пачаліся сістэматычная каталагізацыя і лічбаванне фондаў, пашырылася праграма навуковых, адукацыйных і публічных мерапрыемстваў.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;/&gt; Па стане на 2026 год у кнігазборы налічваецца больш за 20 тысяч кніг па гісторыі, літаратуры, мове, рэлігіі, фальклоры, музыцы і мастацтве Беларусі; захоўваюцца таксама архівы беларускай дыяспары, рукапісы, карты і музейныя прадметы.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;/&gt;

У сярэдзіне 2010-х гадоў новай пляцоўкай акадэмічнага беларусазнаўства стала Школа славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Універсітэцкага каледжа Лондана. У 2015 годзе тут адбылася першая штогадовая Лонданская лекцыя па беларусазнаўстве, а з 2016 года праводзіцца Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве.&lt;ref&gt;[https://ostrogorski.org/files/AnnualReport2015.pdf ''Ostrogorski Centre Annual Report 2015'']. — London, 2015.&lt;/ref&gt; У 2026 годзе адбылася адзінаццатая канферэнцыя, сумесна арганізаваная UCL SSEES, Цэнтрам Астрагорскага і Скарынаўскай бібліятэкай; яе секцыі ахоплівалі гісторыю, палітыку, міжнародныя адносіны, грамадства і культуру.&lt;ref name=&quot;LondonConference2026&quot;&gt;[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/events/2026/may/11th-annual-london-conference-belarusian-studies 11th Annual London Conference on Belarusian Studies] // University College London. — 8—9 мая 2026.&lt;/ref&gt;

Беларуская мова ўваходзіць у праграму анлайн-вячэрніх моўных курсаў UCL SSEES.&lt;ref&gt;[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees/study-us/welcome-ssees-online-evening-language-courses SSEES Online Evening Language Courses] // University College London (дата звароту: 10 верасня 2026).&lt;/ref&gt; У каталогу паслядыпломных курсаў UCL існуе таксама модуль ''Belarus: History, Politics and Society'', хоць у 2026/2027 навучальным годзе ён не праводзіцца.&lt;ref&gt;[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees/current-students/postgraduate/graduate-module-listings Graduate Module Listings] // University College London (дата звароту: 10 верасня 2026).&lt;/ref&gt;

У 2020-я гады беларуская праблематыка атрымала развіццё і ў іншых брытанскіх універсітэтах. Пры Уорыкскім універсітэце дзейнічае ''Warwick Ukraine-Belarus Hub'', які даследуе сучасныя палітычныя, грамадскія і міжнародныя працэсы ва Украіне і Беларусі і арганізоўвае навуковыя канферэнцыі і даследчыя праекты.&lt;ref name=&quot;WarwickHub&quot;&gt;[https://warwick.ac.uk/global/europe/2025-showcase/ Warwick Ukraine-Belarus Hub: Advancing knowledge and dialogue] // University of Warwick (дата звароту: 10 верасня 2026).&lt;/ref&gt;

== Асноўныя асяродкі ==

=== Лондан ===

Лондан з’яўляецца галоўным гістарычным і сучасным цэнтрам беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі. Пасля Другой сусветнай вайны менавіта тут сфарміравалася сетка беларускіх эміграцыйных арганізацый і брытанскіх даследчыкаў, з якой выраслі Англа-беларускае таварыства, ''The Journal of Byelorussian Studies'' і Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны.&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dudzko2018&quot;/&gt;

[[Файл:A Nadsan 2010b.jpg|міні|злева|[[Аляксандр Надсан]] у Скарынаўскай бібліятэцы, 2010]]

Скарынаўская бібліятэка стала асноўнай спецыялізаванай дакументальнай базай брытанскага беларусазнаўства. Яе фондамі карысталіся Арнольд Мак-Мілін, Шырын Акінэр, Вера Рыч, Гай Пікарда, Джым Дынглі і даследчыкі з іншых краін; установа арганізоўвала міжнародныя семінары і канферэнцыі і забяспечвала доступ да беларускай літаратуры, якая ў савецкі час была цяжкадаступная на Захадзе.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;McMillin&quot;/&gt;

Іншым акадэмічным цэнтрам з’яўляецца UCL School of Slavonic and East European Studies. Тут адбываецца штогадовая Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве, выкладаецца беларуская мова, а беларуская гісторыя, палітыка і грамадства ўваходзяць у даследчыя і навучальныя кірункі школы.&lt;ref name=&quot;LondonConference2026&quot;/&gt;

З Лонданам звязаны таксама [[Брытанская бібліятэка]], у фондах якой захоўваюцца беларускія кнігі і рукапісы. Сярод іх — беларускамоўны татарскі кітаб, што стаў аб’ектам спецыяльных даследаванняў Шырын Акінэр.&lt;ref name=&quot;Akiner&quot;/&gt;

=== Оксфард ===

[[Оксфард]] не сфарміраваў такой самастойнай беларусазнаўчай інфраструктуры, як Лондан, аднак Оксфардскі ўніверсітэт адыграў прыкметную ролю ў развіцці брытанскай славістыкі і падтрымцы лонданскага беларусазнаўчага асяроддзя. Прафесар Роберт Оці быў навуковым кіраўніком Арнольда Мак-Міліна, віцэ-прэзідэнтам Англа-беларускага таварыства і аўтарам уступу да першага нумара ''The Journal of Byelorussian Studies'' у 1965 годзе.&lt;ref name=&quot;ABSHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;McMillin&quot;/&gt;

У 1971 годзе менавіта Оці афіцыйна адкрыў Беларускую бібліятэку і музей імя Францішка Скарыны.&lt;ref name=&quot;LibraryOpening&quot;/&gt; З Оксфардскім універсітэтам была звязана таксама Вера Рыч, якая скончыла яго ў 1958 годзе і пазней стала адной з асноўных перакладчыц беларускай літаратуры на англійскую мову.&lt;ref name=&quot;DingleyRich&quot;/&gt;

=== Кембрыдж ===

Кембрыдж мае значэнне ўжо для ранняга этапу англа-беларускіх культурных і навуковых кантактаў дзякуючы колу Галены Іваноўскай і Гуі Онслаў на пачатку XX стагоддзя.&lt;ref name=&quot;IwanowskaOnslow&quot;/&gt; Пазней у [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]] атрымалі адукацыю даследчыкі, звязаныя з беларускімі студыямі, у тым ліку Джым Дынглі.&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt;

[[Бібліятэка Кембрыджскага ўніверсітэта]] мае асобную калекцыю беларускіх выданняў. У 2015 годзе ў ёй налічвалася больш за 1800 выданняў, апублікаваных у Беларусі, у тым ліку каля 750 беларускамоўных; беларуская мова тады не выкладалася ўніверсітэтам асобна, але Беларусь, яе гісторыя і культура былі прадстаўлены ў паслядыпломных і постдоктарскіх даследаваннях.&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;&gt;[https://www.lib.cam.ac.uk/collections/departments/slavonic-collections/about-collections/item-month Belarus and Belarusian in the University Library] // Cambridge University Library. — Верасень 2015.&lt;/ref&gt; Бібліятэка працягвае папаўняць беларускія фонды, у тым ліку сучаснымі выданнямі беларускай дыяспары.&lt;ref&gt;[https://languagecollections-blog.lib.cam.ac.uk/page/9/ Belarusian diaspora publications] // Cambridge University Library. — 20 ліпеня 2024.&lt;/ref&gt;

=== Шэфілд ===

З [[Шэфілд]]ам звязаны адзін з найбольш значных брытанскіх праектаў апісання беларускай мовы. Пітэр Мэё працаваў у Шэфілдскім універсітэце ў 1969—1997 гадах, даследаваў граматыку і лексіку беларускай мовы і выкладаў беларускую сярод іншых славянскіх моў.&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;/&gt;

У 1976 годзе кафедра рускай мовы і славістыкі Шэфілдскага ўніверсітэта сумесна з Англа-беларускім таварыствам выдала яго ''A Grammar of Byelorussian''. Праца была прызначана як англамоўны даведнік для вывучэння сучаснай беларускай мовы і змяшчала апісанне яе фанетыкі, правапісу і марфалогіі.&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;/&gt; Мэё таксама ўдзельнічаў у рэдагаванні ''The Journal of Byelorussian Studies'' і ў працы Скарынаўскай бібліятэкі.&lt;ref name=&quot;McMillin&quot;/&gt;

=== Іншыя ўніверсітэцкія асяродкі ===

У [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1976—1988 гадах працаваў Арнольд Мак-Мілін, працягваючы ў гэты час даследаванні беларускай літаратуры.&lt;ref name=&quot;McMillin&quot;/&gt; З [[Рэдынг (Англія)|Рэдынгам]] быў звязаны Джым Дынглі, які выкладаў ва ўніверсітэце і займаўся беларускай літаратурай, гісторыяй і перакладам; пазней ён працаваў у Лонданскім універсітэце і адыграў значную ролю ў дзейнасці Англа-беларускага таварыства і Скарынаўскай бібліятэкі.&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt;

У XXI стагоддзі асобныя даследчыя праекты па Беларусі развіваюцца таксама ва Уорыкскім універсітэце. У 2012 годзе тут была абаронена першая комплексная дысертацыя пра гісторыю перакладаў беларускай літаратуры на англійскую мову, а ў 2020-я гады працуе міждысцыплінарны Warwick Ukraine-Belarus Hub.&lt;ref name=&quot;Skomorokhova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WarwickHub&quot;/&gt;

== Асноўныя кірункі даследаванняў ==

=== Мовазнаўства ===

Мовазнаўчае беларусазнаўства развівалася ад ранніх славістычных апісанняў беларускай мовы ў XIX стагоддзі да сістэмнага вывучэння яе граматыкі, лексікі, гісторыі і пісьмовай спадчыны ў другой палове XX стагоддзя. Сярод асноўных прац брытанскай школы — даследаванне літаратурнай лексікі XIX стагоддзя Арнольда Мак-Міліна, ''A Grammar of Byelorussian'' Пітэра Мэё і яго пазнейшае апісанне беларускай мовы ў ''The Slavonic Languages''.&lt;ref name=&quot;Morfill&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;/&gt;

Асобнай галіной стала даследаванне беларускамоўных татарскіх рукапісаў, прадстаўленае працамі Аляксандра Надсана і Шырын Акінэр.&lt;ref name=&quot;Nadson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akiner&quot;/&gt; Лонданскія кнігазборы — Брытанская бібліятэка і Скарынаўская бібліятэка — забяспечылі даследчыкам доступ да арыгінальных рукапісаў, мікрафільмаў і старадрукаў.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;/&gt;

=== Літаратуразнаўства і пераклад ===

Літаратуразнаўства стала адным з найбольш паслядоўна распрацаваных кірункаў брытанскага беларусазнаўства. Арнольд Мак-Мілін стварыў серыю манаграфій, што ахопліваюць гісторыю беларускай літаратуры ад ранняга пісьменства да літаратуры XXI стагоддзя, а таксама асобна даследаваў літаратуру беларускай дыяспары.&lt;ref name=&quot;McMillin&quot;/&gt; Яго працы зрабілі гісторыю беларускай літаратуры прадметам англамоўнай універсітэцкай славістыкі.

Не менш значным быў перакладчыцкі кірунак. Вера Рыч стварыла англійскія пераклады шырокага кола беларускай класічнай і сучаснай паэзіі, а Джым Дынглі перакладаў беларускую прозу, эсэістыку і гістарычную літаратуру.&lt;ref name=&quot;DingleyRich&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt; Гісторыя англамоўнай рэцэпцыі беларускай літаратуры ў сваю чаргу стала самастойным прадметам даследавання ў брытанскім перакладазнаўстве.&lt;ref name=&quot;Skomorokhova&quot;/&gt;

=== Гісторыя кнігі, рэлігіі і культурнай спадчыны ===

Значную частку даследаванняў лонданскага асяроддзя складалі гісторыя кнігі і рэлігійнай культуры. Аляксандр Надсан вывучаў Францыска Скарыну, беларускую царкоўную гісторыю, старадрукі, рукапісы і гісторыю [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]], а Часлаў Сіповіч займаўся гісторыяй беларускай царкоўнай і культурнай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Nadson&quot;/&gt; Фонды Скарынаўскай бібліятэкі сталі крыніцай для даследавання беларускай эміграцыі, царкоўнай гісторыі, [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і кніжнай культуры.&lt;ref name=&quot;SkarynaHistory&quot;/&gt;

Гай Пікарда даследаваў беларускую царкоўную музыку, гімнаграфію, гісторыю беларускага мастацтва і раннія беларуска-брытанскія сувязі.&lt;ref name=&quot;DingleyRich&quot;/&gt; Разнастайнасць яго і Надсанавых даследаванняў адлюстроўвае міждысцыплінарны характар лонданскага беларусазнаўчага асяроддзя.

=== Гісторыя дыяспары і беларуска-брытанскіх сувязей ===

Пасляваенная беларуская эміграцыя сама стала прадметам даследавання. Вывучаюцца гісторыя [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]], Беларускай каталіцкай місіі, Англа-беларускага таварыства, Скарынаўскай бібліятэкі, беларускіх рэлігійных і моладзевых арганізацый, перыядычнага друку і асабістых архіваў.&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dudzko2018&quot;/&gt;

Асобны кірунак складае гісторыя беларуска-брытанскіх кантактаў — ад ранніх культурных сувязей і дзейнасці місіі БНР у Лондане да пасляваеннага навуковага супрацоўніцтва і адносін паміж незалежнай Беларуссю і Вялікабрытаніяй.&lt;ref name=&quot;Hardzienka&quot;/&gt;

=== Сучасныя міждысцыплінарныя даследаванні ===

У XXI стагоддзі тэматыка брытанскага беларусазнаўства пашырылася за межы традыцыйнай філалогіі. Паліталогія, сацыялогія, міжнародныя адносіны, даследаванні грамадзянскай супольнасці, эканомікі і сучаснай гісторыі Беларусі прадстаўлены ў ''The Journal of Belarusian Studies'', даследаваннях UCL SSEES, Лонданскай канферэнцыі па беларусазнаўстве і праектах іншых універсітэтаў.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LondonConference2026&quot;/&gt;

Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве пазіцыянуецца арганізатарамі як міждысцыплінарны форум даследаванняў Беларусі; адабраныя даклады праходзяць навуковае рэцэнзаванне і публікуюцца ў ''The Journal of Belarusian Studies''.&lt;ref name=&quot;LondonConference2026&quot;/&gt; Паралельна Warwick Ukraine-Belarus Hub даследуе Беларусь у кантэксце палітычных і геапалітычных працэсаў Усходняй Еўропы.&lt;ref name=&quot;WarwickHub&quot;/&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Баринов И. И. Библиотека-музей Франциска Скорины в Лондоне: центр британской белорусистики // ''Славянский альманах''. — 2020. — № 1—2. — С. 508—510. — DOI 10.31168/2073-5731.2020.1-2.6.05.
* Гардзіенка Н. С. ''Беларусы ў Вялікабрытаніі'' / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск : Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18). — ISBN 978-985-6887-63-8.
* Дудзько А. Д. Генезіс і станаўленне беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі (другая палова ХХ — пачатак ХХІ стагоддзя) // ''Вестник БарГУ. Серия: Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки''. — 2015. — Вып. 3. — С. 13—23.
* Дудзько А. Фарміраванне ведаў пра беларускую культуру ў Вялікабрытаніі ў другой палове ХХ — пачатку ХХІ ст.: гістарыяграфічныя аспекты праблемы // ''Роднае слова''. — 2018. — № 9.
* Карев Д. В., Дудько А. Д. ''Зарубежное белорусоведение XVI — начала XXI вв.: основные этапы и проблемы становления и развития''. — Гродно : ЮрСаПринт, 2016. — 139 с. — ISBN 978-985-7134-20-5.
* Ivanoŭ I. Professor Arnold McMillin and the Skaryna Library in London: Their Role in the Promotion of Belarusian Studies // ''Between the Lands from Poland to Russia via Belarus and Ukraine: A Journey through Cinema, History, Literature, Memory and Music'' / ed. J. Dingley. — Olsztyn, 2018. — P. 87—102.
* McMillin A. B. ''A History of Byelorussian Literature from its Origins to the Present Day''. — Giessen : Wilhelm Schmitz, 1977.
* Picarda G. ''The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum''. — London, 1971.
* Skomorokhova S. ''«Arising from the depths» (Kupala): a study of Belarusian literature in English translation''. — PhD thesis. — University of Warwick, 2012. — 347 leaves.
* ''The Francis Skaryna Byelorussian Library and Museum, 1971—1991'' / ed. J. Dingley. — London, 1991.

== Гл. таксама ==

* [[Беларусазнаўства]]
* [[Беларусы ў Вялікабрытаніі]]
* [[Беларуска-брытанскія адносіны]]
* [[Англа-беларускае таварыства]]
* [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]]
* [[The Journal of Belarusian Studies]]
* [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]]
* [[Беларусазнаўства ў Германіі]]
* [[Беларусазнаўства ў Польшчы]]
* [[Беларусазнаўства ў Расіі]]

== Спасылкі ==

* [https://skaryna.org/ Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны] — афіцыйны сайт.
* [https://absociety.org.uk/ Англа-беларускае таварыства] — афіцыйны сайт.
* [https://www.belarusjournal.com/ ''The Journal of Belarusian Studies''] — афіцыйны сайт і архіў часопіса.
* [https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees UCL School of Slavonic and East European Studies].
* [https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/events/2026/may/11th-annual-london-conference-belarusian-studies London Conference on Belarusian Studies] на сайце Універсітэцкага каледжа Лондана.
* {{Commonscat|Francis Skaryna Belarusian Library and Museum|Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны}}

{{Беларусазнаўства}}

[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Навука ў Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Беларуска-брытанскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Славістыка]]</text>
      <sha1>pv4e5pp8wf1hoyyd5b8qjnh667jgfce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Беларусазнаўства</title>
    <ns>10</ns>
    <id>814357</id>
    <revision>
      <id>5197814</id>
      <parentid>5196916</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T08:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11543" sha1="obmytih3lmr4vvxyocqwifwlv4bfxq2" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Беларусазнаўства
|загаловак                 = [[Беларусазнаўства]]
|выява                     =
|клас_спісаў               = hlist

|група1 = Асноўныя&lt;br/&gt;кірункі
|спіс1 =
* [[Беларускае мовазнаўства]]
* [[Беларускае літаратуразнаўства]]
* [[Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|гістарыяграфія Беларусі]]
* [[Беларуская этнаграфія]]
* [[Беларуская фалькларыстыка]]
* [[Археалогія ў Беларусі|археалогія Беларусі]]
* [[Беларуская археаграфія]]
* [[Беларускае крыніцазнаўства]]
* [[Беларуская палеаграфія]]
* [[Беларускае мастацтвазнаўства]]
* [[Беларускае кнігазнаўства]]
* [[Беларуская бібліяграфія]]

|група2 = Асноўныя&lt;br/&gt;ўстановы&lt;br/&gt;ў Беларусі
|спіс2 =
* [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]
* [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]]
* [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ|Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]]
* [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы]]
* [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытут гісторыі НАН Беларусі]]
* [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]
* [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]]

|група3 = Гістарычныя&lt;br/&gt;ўстановы&lt;br/&gt;і таварыствы
|спіс3 =
* [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]]
* [[Беларускі народны ўніверсітэт]]
* [[Беларускае навукова-культурнае таварыства]]
* [[Беларускае вольна-эканамічнае таварыства (Мінск)|Беларускае вольна-эканамічнае таварыства]]
* [[Інстытут беларускай культуры]]
* [[Беларускі навуковы кабінет]]
* [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]]
* [[Навукова-даследчы інстытут Усходняй Еўропы]]
* [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы]]
* [[Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі МДУ]]
* [[Крывіцкае навуковае таварыства]]

|група4 = Замежныя&lt;br/&gt;і міжнародныя&lt;br/&gt;цэнтры
|спіс4 = {{Навігацыйная табліца|subgroup
            |загаловак1 = Міжнародныя
            |спіс1      = [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў]]

            |загаловак2 = Польшча
            |спіс2      = [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]]{{·}} [[Кафедра беларускай філалогіі Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларусістыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]]{{·}} [[Лабараторыя беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|Лабараторыя беларускай філалогіі ПАН]]

            |загаловак3 = Літва
            |спіс3      = [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры]]{{·}} [[Цэнтр беларускіх і рэгіянальных даследаванняў]]{{·}} [[Даследчая група па Беларусі Віленскага ўніверсітэта]]

            |загаловак4 = Расія
            |спіс4      = [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры МДУ]]{{·}} [[Інстытут славяназнаўства РАН|Аддзел усходняга славянства Інстытута славяназнаўства РАН]]{{·}} [[Навукова-адукацыйны цэнтр «Расія і Беларусь: гісторыя і культура ў мінулым і сучаснасці»]]

            |загаловак5 = ЗША
            |спіс5      = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]]

            |загаловак6 = Вялікабрытанія
            |спіс6      = [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]]
           }}

|група5 = Беларусазнаўства&lt;br/&gt;па краінах
|спіс5 =
* [[Беларусазнаўства ў Беларусі|Беларусь]]
* [[Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]]
* [[Беларусазнаўства ў Германіі|Германія]]
* [[Беларусазнаўства ў ЗША|ЗША]]
* [[Беларусазнаўства ў Канадзе|Канада]]
* [[Беларусазнаўства ў Кітаі|Кітай]]
* [[Беларусазнаўства ў Латвіі|Латвія]]
* [[Беларусазнаўства ў Літве|Літва]]
* [[Беларусазнаўства ў Польшчы|Польшча]]
* [[Беларусазнаўства ў Расіі|Расія]]
* [[Беларусазнаўства ва Украіне|Украіна]]
* [[Беларусазнаўства ў Чэхіі|Чэхія]]
* [[Беларусазнаўства ў Японіі|Японія]]

|група6 = Асобныя&lt;br/&gt;асяродкі
|спіс6 =
* [[Беларусазнаўства ў Мінску|Мінск]]
* [[Беларусазнаўства ў Вільні|Вільня]]
* [[Беларусазнаўства ў Варшаве|Варшава]]
* [[Беларусазнаўства ў Любліне|Люблін]]
* [[Беларусазнаўства ў Маскве|Масква]]
* [[Беларусазнаўства ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]]

|група7 = Беларусазнаўцы
|спіс7 = {{Навігацыйная табліца|subgroup
            |загаловак1 = XIX — пачатак XX ст.
            |спіс1      = [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]]{{·}} [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]]{{·}} [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]]{{·}} [[Міхал Федароўскі]]{{·}} [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]{{·}} [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]

            |загаловак2 = Першая палова XX ст.
            |спіс2      = [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла]]{{·}} [[Вацлаў Ластоўскі]]{{·}} [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]]{{·}} [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]]{{·}} [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]]

            |загаловак3 = Другая палова XX — XXI ст.
            |спіс3      = [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Мікалай Улашчык]]{{·}} [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]]{{·}} [[Юры Туронак]]{{·}} [[Ніна Баршчэўская]]

            |загаловак4 = Замежжа і дыяспара
            |спіс4      = [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]]{{·}} [[Яніна Эльжбета Смулэк|Эльжбета Смулкова]]{{·}} [[Ян Станкевіч]]{{·}} [[Вітаўт Кіпель]]{{·}} [[Янка Запруднік]]{{·}} [[Аляксандр Надсан]]{{·}} [[Гай Пікарда]]{{·}} [[Арнальд Макмілін]]{{·}} [[Дэвід Марплз]]{{·}} [[Мікалай Платонавіч Вакар|Мікалай Вакар]]
           }}

|група8 = Навуковыя&lt;br/&gt;перыядычныя&lt;br/&gt;і серыйныя выданні
|спіс8 = {{Навігацыйная табліца|subgroup
            |загаловак1 = Агульнабеларусазнаўчыя
            |спіс1      = «[[Запісы БІНіМ]]»{{·}} «[[The Journal of Belarusian Studies]]»{{·}} «[[Acta Albaruthenica]]»{{·}} «[[Annus Albaruthenicus]]»{{·}} «[[Białorutenistyka Białostocka]]»{{·}} «[[Studia Białorutenistyczne]]»{{·}} «[[Беларусіка=Albaruthenica]]»{{·}} «[[Termopile]]»

            |загаловак2 = Мовазнаўства і фалькларыстыка
            |спіс2      = «[[Беларуская лінгвістыка]]»{{·}} «[[Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні]]»

            |загаловак3 = Гісторыя і крыніцазнаўства
            |спіс3      = «[[Беларускі гістарычны агляд]]»{{·}} «[[Беларускі гістарычны часопіс]]»{{·}} «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]»{{·}} «[[Беларускі археаграфічны штогоднік]]»{{·}} «[[Архіварыус]]»
           }}

|група9 = Звязаныя&lt;br/&gt;артыкулы
|спіс9 =
* [[Славістыка]]
* [[Гісторыя беларусазнаўства]]
* [[Беларуская дыяспара]]
* [[Беларусы замежжа]]
* [[Міжнародны кангрэс беларусістаў]]
* [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]]
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Навука]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>obmytih3lmr4vvxyocqwifwlv4bfxq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абаротны капітал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814389</id>
    <revision>
      <id>5197694</id>
      <parentid>5197104</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3228" sha1="gtgtzppftmublkgygfw706xzimdw1g4" xml:space="preserve">'''Абаротны капітал''' — частка пастаяннага прадукцыйнага капіталу, вартасць якога ў працэсе яго вытворчага расходавання цалкам пераносіцца на прадукт і цалкам вяртаецца да прадпрымальніка ў грашовай форме ў канцы кожнага кругаабароту капіталу. Да абаротнага адносіцца [[капітал]], авансаваны на куплю [[сыравіна|сыравіны]], [[паліва]], дапаможных матэрыялаў і іншых прадметаў працы, а таксама пераменны капітал. Абаротны капітал абарачаецца хутчэй за асноўны капітал. Чым большая доля абаротнага капіталу ў авансаваным капітале, тым меншы час абароту ўсяго капіталу і большы [[прыбытак]].

Абаротныя сродкі — грашовыя сродкі, прызначаныя на ўтварэнне абаротных вытворчых фондаў і фондаў абарачэння. Адна іх частка дзейнічае ў вытворчай сферы і набывае форму вытворчых запасаў, незавершанай вытворчасці і наступных затрат, другая абслугоўвае сферу абарачэння і набывае форму гатовых вырабаў, грашовых сродкаў і сродкаў у разліках. Асноўная крыніца фарміравання першых — даход (прыбытак), другіх — кароткатэрміновы крэдыт. Эфектыўнасць выкарыстання абаротных сродкаў характарызуецца колькасцю абаротаў (каэфіцыентам абарачэння) і працягласцю аднаго абароту (хуткасцю абароту).

Абаротныя фонды — частка вытворчых фондаў прадпрыемства, якая цалкам расходуецца ў вытворчым цыкле і цалкам пераносіць сваю вартасць на новы прадукт. Матэрыяльна-рэчыўную аснову абаротных фондаў складаюць прадметы працы (матэрыялы, сыравіна і інш.), што знаходзяцца на складах у выглядзе вытворчых запасаў і незавершанай вытворчасці. У рыначнай эканоміцы абаротныя фонды — пастаянная частка ''абаротнага капіталу''.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Абаротны капітал|||}}
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Абаротныя сродкі|||}}
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Абаротныя фонды|||}}
[[Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны]]</text>
      <sha1>gtgtzppftmublkgygfw706xzimdw1g4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ізідор Нагумовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814430</id>
    <revision>
      <id>5197384</id>
      <parentid>5197371</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6149" sha1="b58ugcfmeuh6qzjiiynjxt0jlhsuatk" xml:space="preserve">{{Навуковец
| Дата нараджэння = [[1800]]
| Месца нараджэння = [[Вільня]]
| Дата смерці = [[1842]]
| Месца смерці = [[Гродна]]
| Род дзейнасці = [[доктар]]
| Навуковая сфера = [[бальніёлаг]]
| Месца працы = [[курорт у Друскеніках]]
| Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]]
}}
[[Файл:Izydor Hahumowicz o Druskienikach.jpg|міні|Вокладка трактата Ізідора Нагумовіча]]
'''Ізідор Нагумовіч''' ([[Польская мова|пол.]] ''Izydor Nahumowicz'', [[1800]], [[Вільня]] - [[1842]], [[Гродна]]) - лекар, аўтар медыцынскай працы пра лекаванне мінеральнымі водамі.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://silo.tips/download/izydor-nahumowicz-i-jego-dzieo#modals|title=Izydor Nahumowicz (1800–1842) i jego dzieło o Druskiennickich wodach|author=Andrzej Kierzek, Jadwiga Kuciel-Lewandowska, Andrzej Pozowski, Małgorzata Paprocka-Borowicz, Marek Rej|website=ANNALES ACADEMIAE MEDICAE STETINENSIS ROCZNIKI POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W SZCZECINIE|date=2010, 56, 3|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Nahumowicz Izydor|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1800 годзе ў Вільні.  У 1820–1825 гадах вывучаў медыцыну на медыцынскім факультэце Віленскага ўніверсітэта.  У 1826 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «''De pedis defformitatibus''» («Пра дэфармацыі ступні», Вільня, 42 с.).

У 1827 годзе быў прызначаны малодшым лекарам у Жамойцкі драгунскі полк.  Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830–1831 гадоў]] яго западозрылі ў дапамозе паўстанцам; у выніку ён быў пазбаўлены звання, звольнены з ваеннай службы і сасланы ў [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]].

Пасля вызвалення з ссылкі працаваў пазаштатным асістэнтам бальніцы ў Гродне, але хутка быў звольнены і з гэтай пасады.  З таго часу вёў прыватную медыцынскую практыку ў Гродне, а ў летнія сезоны працаваў лекарам на курорце ў [[Друскенікі|Друскеніках]].  Памёр у 1842 годзе ў Гродне.

== Трактат 1841 года ==
Яго кніга «''Sposób leczenia się mineralnemi słonemi wodami w Druskienikach''» («''Спосаб лячэння салёнымі мінеральнымі водамі ў Друскеніках''», Гродна, 1841) — гэта практычны кіраўнік для пацыентаў курорта.  гэта было маштабнае для свайго часу выданне з 88 падраздзеламі, дзе Нагумовіч, абапіраючыся на хімічны аналіз солевых крыніц (зроблены Ігнатам Фонбергам у 1838 г.), апісваў паказанні і супрацьпаказанні да курортнага лячэння, тэрміны і рэжым прыёму вады і ваннаў (з падзелам тэмпературы паводле шкалы Рэамюра), а таксама дыету і паводзіны курортніка — ад сну і адзення да забаўкаў і танцаў. Аўтар асабліва падкрэслівае, што нуда і нецярплівасць шкодзяць лячэнню, і прапануе як «лекі ад спліну» музыку, тэатр і танцы ў пэўным рытме (паланэз, кадрыль), лічачы вальс і галоп нездаровымі.

Ён падрабязна пералічвае хваробы, пры якіх воды карысныя (залозістыя, скурныя, нервовыя, гінекалагічныя і інш.), і тыя стан, пры якіх іх ужыванне процівапаказана (сухоты лёгкіх, цяжарнасць, старэчая кволасць і інш.), а таксама настойвае, каб пацыенты лячыліся толькі пад наглядам урача. 

Шэраг яго рэкамендацый (напрыклад, значэнне свежага паветра і музыкі) выглядаюць надзіва актуальнымі і сёння.

Сучасныя даследчыкі разглядаюць яго як выдатнага спецыяліста па мінеральных водах і адну з ключавых фігур, якія закласці падмурак бальнеалагічнай культуры Друскенікаў у першай палове XIX ст.

== Працы ==
[https://elibrary.mab.lt/items/78711c3e-231d-4b2d-a671-2857c813af60 Sposob leczenia się mineralnemi słonemi wodami w Druskienikach / opisał Izydor Nahumowicz. W Grodnie : nakładem autora, 1841, 140 p.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Нагумовіч Ізідор}}
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Гродне]]
[[Катэгорыя:Друскенікі]]</text>
      <sha1>b58ugcfmeuh6qzjiiynjxt0jlhsuatk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197416</id>
      <parentid>5197384</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5197416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5518" sha1="auujv582oozulrjjzm00gf0bbugl6t9" xml:space="preserve">{{Навуковец
| Месца працы = [[курорт у Друскеніках]]
}}
[[Файл:Izydor Hahumowicz o Druskienikach.jpg|міні|Вокладка трактата Ізідора Нагумовіча]]

'''Ізідор Нагумовіч''' ({{lang-pl|Izydor Nahumowicz}}; {{ВДП}}) — лекар, аўтар медыцынскай працы пра лекаванне мінеральнымі водамі.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://silo.tips/download/izydor-nahumowicz-i-jego-dzieo#modals|title=Izydor Nahumowicz (1800–1842) i jego dzieło o Druskiennickich wodach|author=Andrzej Kierzek, Jadwiga Kuciel-Lewandowska, Andrzej Pozowski, Małgorzata Paprocka-Borowicz, Marek Rej|website=ANNALES ACADEMIAE MEDICAE STETINENSIS ROCZNIKI POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W SZCZECINIE|date=2010, 56, 3|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Nahumowicz Izydor|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1800 годзе ў Вільні. У 1820—1825 гадах вывучаў медыцыну на медыцынскім факультэце Віленскага ўніверсітэта. У 1826 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «''De pedis defformitatibus''» («Пра дэфармацыі ступні», Вільня, 42 с.).

У 1827 годзе быў прызначаны малодшым лекарам у Жамойцкі драгунскі полк. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] яго западозрылі ў дапамозе паўстанцам; у выніку ён быў пазбаўлены звання, звольнены з ваеннай службы і сасланы ў [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]].

Пасля вызвалення з ссылкі працаваў пазаштатным асістэнтам бальніцы ў Гродне, але хутка быў звольнены і з гэтай пасады. З таго часу вёў прыватную медыцынскую практыку ў Гродне, а ў летнія сезоны працаваў лекарам на курорце ў [[Друскенікі|Друскеніках]]. Памёр у 1842 годзе ў Гродне.

== Трактат 1841 года ==
Яго кніга «''Sposób leczenia się mineralnemi słonemi wodami w Druskienikach''» («''Спосаб лячэння салёнымі мінеральнымі водамі ў Друскеніках''», Гродна, 1841) — гэта практычны кіраўнік для пацыентаў курорта. гэта было маштабнае для свайго часу выданне з 88 падраздзеламі, дзе Нагумовіч, абапіраючыся на хімічны аналіз солевых крыніц (зроблены Ігнатам Фонбергам у 1838 г.), апісваў паказанні і супрацьпаказанні да курортнага лячэння, тэрміны і рэжым прыёму вады і ваннаў (з падзелам тэмпературы паводле шкалы Рэамюра), а таксама дыету і паводзіны курортніка — ад сну і адзення да забаўкаў і танцаў. Аўтар асабліва падкрэслівае, што нуда і нецярплівасць шкодзяць лячэнню, і прапануе як «лекі ад спліну» музыку, тэатр і танцы ў пэўным рытме (паланэз, кадрыль), лічачы вальс і галоп нездаровымі.

Ён падрабязна пералічвае хваробы, пры якіх воды карысныя (залозістыя, скурныя, нервовыя, гінекалагічныя і інш.), і тыя стан, пры якіх іх ужыванне процівапаказана (сухоты лёгкіх, цяжарнасць, старэчая кволасць і інш.), а таксама настойвае, каб пацыенты лячыліся толькі пад наглядам урача.

Шэраг яго рэкамендацый (напрыклад, значэнне свежага паветра і музыкі) выглядаюць надзіва актуальнымі і сёння.

Сучасныя даследчыкі разглядаюць яго як выдатнага спецыяліста па мінеральных водах і адну з ключавых фігур, якія закласці падмурак бальнеалагічнай культуры Друскенікаў у першай палове XIX ст.

== Працы ==
* [https://elibrary.mab.lt/items/78711c3e-231d-4b2d-a671-2857c813af60 Sposob leczenia się mineralnemi słonemi wodami w Druskienikach / opisał Izydor Nahumowicz. W Grodnie : nakładem autora, 1841, 140 p.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Нагумовіч Ізідор}}
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі]]
[[Катэгорыя:Друскенікі]]</text>
      <sha1>auujv582oozulrjjzm00gf0bbugl6t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197435</id>
      <parentid>5197416</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5553" sha1="hrr520k0rj1z9hlwqtv1fof5deko9z1" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Нагумовіч}}
{{Навуковец
| Месца працы = [[курорт у Друскеніках]]
}}
[[Файл:Izydor Hahumowicz o Druskienikach.jpg|міні|Вокладка трактата Ізідора Нагумовіча]]

'''Ізідор Нагумовіч''' ({{lang-pl|Izydor Nahumowicz}}; {{ВДП}}) — лекар, аўтар медыцынскай працы пра лекаванне мінеральнымі водамі.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://silo.tips/download/izydor-nahumowicz-i-jego-dzieo#modals|title=Izydor Nahumowicz (1800–1842) i jego dzieło o Druskiennickich wodach|author=Andrzej Kierzek, Jadwiga Kuciel-Lewandowska, Andrzej Pozowski, Małgorzata Paprocka-Borowicz, Marek Rej|website=ANNALES ACADEMIAE MEDICAE STETINENSIS ROCZNIKI POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W SZCZECINIE|date=2010, 56, 3|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Nahumowicz Izydor|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1800 годзе ў Вільні. У 1820—1825 гадах вывучаў медыцыну на медыцынскім факультэце Віленскага ўніверсітэта. У 1826 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «''De pedis defformitatibus''» («Пра дэфармацыі ступні», Вільня, 42 с.).

У 1827 годзе быў прызначаны малодшым лекарам у Жамойцкі драгунскі полк. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] яго западозрылі ў дапамозе паўстанцам; у выніку ён быў пазбаўлены звання, звольнены з ваеннай службы і сасланы ў [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]].

Пасля вызвалення з ссылкі працаваў пазаштатным асістэнтам бальніцы ў Гродне, але хутка быў звольнены і з гэтай пасады. З таго часу вёў прыватную медыцынскую практыку ў Гродне, а ў летнія сезоны працаваў лекарам на курорце ў [[Друскенікі|Друскеніках]]. Памёр у 1842 годзе ў Гродне.

== Трактат 1841 года ==
Яго кніга «''Sposób leczenia się mineralnemi słonemi wodami w Druskienikach''» («''Спосаб лячэння салёнымі мінеральнымі водамі ў Друскеніках''», Гродна, 1841) — гэта практычны кіраўнік для пацыентаў курорта. гэта было маштабнае для свайго часу выданне з 88 падраздзеламі, дзе Нагумовіч, абапіраючыся на хімічны аналіз солевых крыніц (зроблены Ігнатам Фонбергам у 1838 г.), апісваў паказанні і супрацьпаказанні да курортнага лячэння, тэрміны і рэжым прыёму вады і ваннаў (з падзелам тэмпературы паводле шкалы Рэамюра), а таксама дыету і паводзіны курортніка — ад сну і адзення да забаўкаў і танцаў. Аўтар асабліва падкрэслівае, што нуда і нецярплівасць шкодзяць лячэнню, і прапануе як «лекі ад спліну» музыку, тэатр і танцы ў пэўным рытме (паланэз, кадрыль), лічачы вальс і галоп нездаровымі.

Ён падрабязна пералічвае хваробы, пры якіх воды карысныя (залозістыя, скурныя, нервовыя, гінекалагічныя і інш.), і тыя стан, пры якіх іх ужыванне процівапаказана (сухоты лёгкіх, цяжарнасць, старэчая кволасць і інш.), а таксама настойвае, каб пацыенты лячыліся толькі пад наглядам урача.

Шэраг яго рэкамендацый (напрыклад, значэнне свежага паветра і музыкі) выглядаюць надзіва актуальнымі і сёння.

Сучасныя даследчыкі разглядаюць яго як выдатнага спецыяліста па мінеральных водах і адну з ключавых фігур, якія закласці падмурак бальнеалагічнай культуры Друскенікаў у першай палове XIX ст.

== Працы ==
* [https://elibrary.mab.lt/items/78711c3e-231d-4b2d-a671-2857c813af60 Sposob leczenia się mineralnemi słonemi wodami w Druskienikach / opisał Izydor Nahumowicz. W Grodnie : nakładem autora, 1841, 140 p.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Нагумовіч Ізідор}}
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі]]
[[Катэгорыя:Друскенікі]]</text>
      <sha1>hrr520k0rj1z9hlwqtv1fof5deko9z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абсізавая кіслата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814437</id>
    <revision>
      <id>5197374</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Абсізавая кіслата]] у [[Абсцызавая кіслата]]: памылка</comment>
      <origin>5197374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="rvshm158a9desqxobt62yci0li9k4l3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Абсцызавая кіслата]]</text>
      <sha1>rvshm158a9desqxobt62yci0li9k4l3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197377</id>
      <parentid>5197374</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>памылка, на хуткае выдаленне.</comment>
      <origin>5197377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="ibmt65mpll6sqfu198h67y3orrdf1mo" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Абсцызавая кіслата]]</text>
      <sha1>ibmt65mpll6sqfu198h67y3orrdf1mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Абсізавая кіслата</title>
    <ns>1</ns>
    <id>814438</id>
    <redirect title="Размовы:Абсцызавая кіслата" />
    <revision>
      <id>5197376</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Абсізавая кіслата]] у [[Размовы:Абсцызавая кіслата]]: памылка</comment>
      <origin>5197376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="3hhdso152crqli4rgnuq9ak2df69k86" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Размовы:Абсцызавая кіслата]]</text>
      <sha1>3hhdso152crqli4rgnuq9ak2df69k86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алюмінію аксід</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814439</id>
    <revision>
      <id>5197405</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Алюмінію аксід''', ''гліназём'' — [[хімічнае злучэнне]] [[алюміній|алюмінію]] з [[кісларод]]ам, Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Існуе ў крышталічных мадыфікацыях, з якіх устойлівыя α-форма ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 2053 °C) і γ-форма (вышэй за 900 °C неабарачальна ператварае...»</comment>
      <origin>5197405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2218" sha1="g5siwpixqustci2633vk82ntyd15tn3" xml:space="preserve">'''Алюмінію аксід''', ''гліназём'' — [[хімічнае злучэнне]] [[алюміній|алюмінію]] з [[кісларод]]ам, Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Існуе ў крышталічных мадыфікацыях, з якіх устойлівыя α-форма ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 2053 °C) і γ-форма (вышэй за 900 °C неабарачальна ператвараецца ў α-форму), і ў аморфным стане (гл. [[алюмагель]]). У прыродзе α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — мінерал карунд і яго афарбаваныя разнавіднасці [[рубін]], [[сапфір]] і інш. У [[вада|вадзе]] нерастваральны, амфатэрны. α-форма хімічна больш актыўная, гіграскапічная. Атрымліваюць: α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; перапрацоўкай [[баксіт]]аў, штучны карунд (алунд) плаўкай баксітаў з вугалем, монакрышталі зоннай плаўкай; γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; награваннем гідраксіду ці соляў алюмінію да 600—900 °C. Выкарыстоўваюць:α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; у вытворчасці алюмінію; алунд у электратэхнічнай кераміцы, вогнетрывалых матэрыялах для металургічных і элетрычных печаў; карунд — абразіўны матэрыял; монакрышталі — рабочыя целы для лазераў, апорныя камяні дакладных і гадзіннікавых механізмаў, ювелірныя камяні; ніткападобныя крышталі — для арміравання металаў (Al, Ag); γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — адсарбент у [[храматаграфія|храматаграфіі]], каталізатар, носьбіт каталізатараў.
[[Катэгорыя:Аксіды]]
[[Катэгорыя:Злучэнні алюмінію]]</text>
      <sha1>g5siwpixqustci2633vk82ntyd15tn3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197408</id>
      <parentid>5197405</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2310" sha1="g94zewb0cfxui7gc8vtpwnnzzoh08u7" xml:space="preserve">'''Алюмінію аксід''', ''гліназём'' — [[хімічнае злучэнне]] [[алюміній|алюмінію]] з [[кісларод]]ам, Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Існуе ў крышталічных мадыфікацыях, з якіх устойлівыя α-форма ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 2053 °C) і γ-форма (вышэй за 900 °C неабарачальна ператвараецца ў α-форму), і ў аморфным стане (гл. [[алюмагель]]). У прыродзе α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — мінерал карунд і яго афарбаваныя разнавіднасці [[рубін]], [[сапфір]] і інш. У [[вада|вадзе]] нерастваральны, амфатэрны. α-форма хімічна больш актыўная, гіграскапічная. Атрымліваюць: α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; перапрацоўкай [[баксіт]]аў, штучны карунд (алунд) плаўкай баксітаў з вугалем, монакрышталі зоннай плаўкай; γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; награваннем гідраксіду ці соляў алюмінію да 600—900 °C. Выкарыстоўваюць:α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; у вытворчасці алюмінію; алунд у электратэхнічнай кераміцы, вогнетрывалых матэрыялах для металургічных і элетрычных печаў; карунд — абразіўны матэрыял; монакрышталі — рабочыя целы для лазераў, апорныя камяні дакладных і гадзіннікавых механізмаў, ювелірныя камяні; ніткападобныя крышталі — для арміравання металаў (Al, Ag); γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — адсарбент у [[храматаграфія|храматаграфіі]], каталізатар, носьбіт каталізатараў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Алюмінію аксід|||}}
[[Катэгорыя:Аксіды]]
[[Катэгорыя:Злучэнні алюмінію]]</text>
      <sha1>g94zewb0cfxui7gc8vtpwnnzzoh08u7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197409</id>
      <parentid>5197408</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2354" sha1="snlx1hzj8iklbw1ouv0jrw8i99hh9mc" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Алюмінію аксід''', ''гліназём'' — [[хімічнае злучэнне]] [[алюміній|алюмінію]] з [[кісларод]]ам, Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Існуе ў крышталічных мадыфікацыях, з якіх устойлівыя α-форма ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 2053 °C) і γ-форма (вышэй за 900 °C неабарачальна ператвараецца ў α-форму), і ў аморфным стане (гл. [[алюмагель]]). У прыродзе α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — мінерал карунд і яго афарбаваныя разнавіднасці [[рубін]], [[сапфір]] і інш. У [[вада|вадзе]] нерастваральны, амфатэрны. α-форма хімічна больш актыўная, гіграскапічная. Атрымліваюць: α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; перапрацоўкай [[баксіт]]аў, штучны карунд (алунд) плаўкай баксітаў з вугалем, монакрышталі зоннай плаўкай; γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; награваннем гідраксіду ці соляў алюмінію да 600—900 °C. Выкарыстоўваюць:α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; у вытворчасці алюмінію; алунд у электратэхнічнай кераміцы, вогнетрывалых матэрыялах для металургічных і элетрычных печаў; карунд — абразіўны матэрыял; монакрышталі — рабочыя целы для лазераў, апорныя камяні дакладных і гадзіннікавых механізмаў, ювелірныя камяні; ніткападобныя крышталі — для арміравання металаў (Al, Ag); γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — адсарбент у [[храматаграфія|храматаграфіі]], каталізатар, носьбіт каталізатараў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Алюмінію аксід|||}}
[[Катэгорыя:Аксіды]]
[[Катэгорыя:Злучэнні алюмінію]]</text>
      <sha1>snlx1hzj8iklbw1ouv0jrw8i99hh9mc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197410</id>
      <parentid>5197409</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2394" sha1="kodcx749tkvxsnda2f6lvzc2oasbndh" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Алюмінію аксід''', ''гліназём'' — [[хімічнае злучэнне]] [[алюміній|алюмінію]] з [[кісларод]]ам, Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Існуе ў крышталічных мадыфікацыях, з якіх устойлівыя α-форма ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 2053 °C) і γ-форма (вышэй за 900 °C неабарачальна ператвараецца ў α-форму), і ў аморфным стане (гл. [[алюмагель]]). У прыродзе α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — мінерал карунд і яго афарбаваныя разнавіднасці [[рубін]], [[сапфір]] і інш. У [[вада|вадзе]] нерастваральны, амфатэрны. α-форма хімічна больш актыўная, гіграскапічная. Атрымліваюць: α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; перапрацоўкай [[баксіт]]аў, штучны карунд (алунд) плаўкай баксітаў з вугалем, монакрышталі зоннай плаўкай; γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; награваннем гідраксіду ці соляў алюмінію да 600—900 °C. Выкарыстоўваюць:α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; у вытворчасці алюмінію; алунд у электратэхнічнай кераміцы, вогнетрывалых матэрыялах для металургічных і элетрычных печаў; карунд — абразіўны матэрыял; монакрышталі — рабочыя целы для лазераў, апорныя камяні дакладных і гадзіннікавых механізмаў, ювелірныя камяні; ніткападобныя крышталі — для арміравання металаў (Al, Ag); γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — адсарбент у [[храматаграфія|храматаграфіі]], каталізатар, носьбіт каталізатараў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Алюмінію аксід|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Аксіды]]
[[Катэгорыя:Злучэнні алюмінію]]</text>
      <sha1>kodcx749tkvxsnda2f6lvzc2oasbndh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197413</id>
      <parentid>5197410</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2384" sha1="7c1ar8qxw18ctuf4bt3q1olhao4c3n9" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Алюмінію аксід''', ''гліназём'' — [[хімічнае злучэнне]] [[алюміній|алюмінію]] з [[кісларод]]ам, Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Існуе ў крышталічных мадыфікацыях, з якіх устойлівыя α-форма ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 2053 °C) і γ-форма (вышэй за 900 °C неабарачальна ператвараецца ў α-форму), і ў аморфным стане (алюмагель). У прыродзе α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — мінерал карунд і яго афарбаваныя разнавіднасці [[рубін]], [[сапфір]] і інш. У [[вада|вадзе]] нерастваральны, амфатэрны. α-форма хімічна больш актыўная, гіграскапічная. Атрымліваюць: α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; перапрацоўкай [[баксіт]]аў, штучны карунд (алунд) плаўкай баксітаў з вугалем, монакрышталі зоннай плаўкай; γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; награваннем гідраксіду ці соляў алюмінію да 600—900 °C. Выкарыстоўваюць:α-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; у вытворчасці алюмінію; алунд у электратэхнічнай кераміцы, вогнетрывалых матэрыялах для металургічных і элетрычных печаў; карунд — абразіўны матэрыял; монакрышталі — рабочыя целы для лазераў, апорныя камяні дакладных і гадзіннікавых механізмаў, ювелірныя камяні; ніткападобныя крышталі — для арміравання металаў (Al, Ag); γ-Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; — адсарбент у [[храматаграфія|храматаграфіі]], каталізатар, носьбіт каталізатараў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Алюмінію аксід|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Аксіды]]
[[Катэгорыя:Злучэнні алюмінію]]</text>
      <sha1>7c1ar8qxw18ctuf4bt3q1olhao4c3n9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гліназём</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814440</id>
    <redirect title="Алюмінію аксід" />
    <revision>
      <id>5197406</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Алюмінію аксід]]</comment>
      <origin>5197406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="7jka40dvm18slehj8pl2d2y7voepbsm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Алюмінію аксід]]</text>
      <sha1>7jka40dvm18slehj8pl2d2y7voepbsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксід алюмінію</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814441</id>
    <redirect title="Алюмінію аксід" />
    <revision>
      <id>5197407</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Алюмінію аксід]]</comment>
      <origin>5197407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="7jka40dvm18slehj8pl2d2y7voepbsm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Алюмінію аксід]]</text>
      <sha1>7jka40dvm18slehj8pl2d2y7voepbsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Рэгіёны</title>
    <ns>10</ns>
    <id>814442</id>
    <redirect title="Шаблон:Геаграфічныя рэгіёны" />
    <revision>
      <id>5197415</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Рэгіёны]] у [[Шаблон:Геаграфічныя рэгіёны]]: Вырашэнне неадназначнасці</comment>
      <origin>5197415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="5w69ugtqxamsntcmeck4ylry0bdx9lk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Шаблон:Геаграфічныя рэгіёны]]</text>
      <sha1>5w69ugtqxamsntcmeck4ylry0bdx9lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еўропа (міфалогія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814443</id>
    <revision>
      <id>5197418</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}} '''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара Агенора, сястра Кадма, маці Мінаса, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і...»</comment>
      <origin>5197418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="971" sha1="42x54i0g6yg6vcus7bekagugb9ymv3b" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара Агенора, сястра Кадма, маці Мінаса, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны К.​Ларэна, [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).</text>
      <sha1>42x54i0g6yg6vcus7bekagugb9ymv3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197420</id>
      <parentid>5197418</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="86ie1at4qfmjpa1sagdxb9vp4hfdbjg" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара Агенора, сястра Кадма, маці Мінаса, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны К.​Ларэна, [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}</text>
      <sha1>86ie1at4qfmjpa1sagdxb9vp4hfdbjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197422</id>
      <parentid>5197420</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1092" sha1="pz2o77elmecha9ytue590lmotdqhfr0" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
{{Універсальная картка}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара Агенора, сястра Кадма, маці Мінаса, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны К.​Ларэна, [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}</text>
      <sha1>pz2o77elmecha9ytue590lmotdqhfr0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197424</id>
      <parentid>5197422</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1132" sha1="9t9my3nolv4tn4q6uj90st4k6xlt8ql" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
{{Універсальная картка}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара Агенора, сястра Кадма, маці Мінаса, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны К.​Ларэна, [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>9t9my3nolv4tn4q6uj90st4k6xlt8ql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197430</id>
      <parentid>5197424</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1136" sha1="2umy3t94mu7wcl50whokgbnqa1e0z9j" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
{{Універсальная картка}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара Агенора, сястра Кадма, маці [[Мінас]]а, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны К.​Ларэна, [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>2umy3t94mu7wcl50whokgbnqa1e0z9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197434</id>
      <parentid>5197430</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1140" sha1="hsvi496sf1p6028h4b37ypzisq4cau9" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
{{Універсальная картка}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара [[Агенор]]а, сястра Кадма, маці [[Мінас]]а, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны К.​Ларэна, [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>hsvi496sf1p6028h4b37ypzisq4cau9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197439</id>
      <parentid>5197434</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1144" sha1="a33u04vxyf8gwyoqhqrzsjaw8iurzcc" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
{{Універсальная картка}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара [[Агенор]]а, сястра [[Кадм]]а, маці [[Мінас]]а, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны К.​Ларэна, [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>a33u04vxyf8gwyoqhqrzsjaw8iurzcc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197442</id>
      <parentid>5197439</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1185" sha1="l6omw07dib6sstc4g865nihm2xbpo44" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
{{Універсальная картка}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара [[Агенор]]а і [[Тэлефаса|Тэлефасы]], сястра [[Кадм]]а, маці [[Мінас]]а, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны К.​Ларэна, [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>l6omw07dib6sstc4g865nihm2xbpo44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197449</id>
      <parentid>5197442</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1217" sha1="2klxt1niifrn9hlt19bsxpahsnrx91z" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
{{Універсальная картка}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара [[Агенор]]а і [[Тэлефаса|Тэлефасы]], сястра [[Кадм]]а, маці [[Мінас]]а, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны [[Клод Ларэн|Клода ​Ларэна]], [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>2klxt1niifrn9hlt19bsxpahsnrx91z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197686</id>
      <parentid>5197449</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1346" sha1="2mjlo1k3qdfvulbkixb5h6khg969li0" xml:space="preserve">{{значэнні2|Еўропа (значэнні)}}
{{Універсальная картка}}
'''Еўропа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня [[земляробства]], дачка фінікійскага цара [[Агенор]]а і [[Тэлефаса|Тэлефасы]], сястра [[Кадм]]а, маці [[Мінас]]а, Сарпедона і Радаманфа. Закаханы ў Еўропу [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]], дзе Еўропа стала яго жонкай. Культ Еўропы існаваў у Фінікіі і на Крыце. Выкраданне Еўропы — часты сюжэт у [[выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] (антычны вазапіс, рымская мазаіка, фрэскі ў Пампеях, карціны [[Клод Ларэн|Клода ​Ларэна]], [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Тыцыян]]а і інш.).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Еўропа|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]]</text>
      <sha1>2mjlo1k3qdfvulbkixb5h6khg969li0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрус Булота</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814444</id>
    <revision>
      <id>5197419</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ігар Бортнік</username>
        <id>154852</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:lt:Special:Redirect/revision/7769100|Andrius Bulota (1872)]]»</comment>
      <origin>5197419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14481" sha1="9nyu1j3bmkohulajvlkq1k30bfo9t4r" xml:space="preserve">{{Асоба}}
[[Vaizdas:Andrey_Bulat.jpg|міні|234x234пкс| Андрус Булота ў Дзяржаўнай думе Расійскай імперыі]]
'''Андру́с Було́та''' ([[Літоўская мова|літ.]] '''Andrius Bulota,''' [[Руская мова|рус.]] Андрей Андреевич Булат, [[16 лістапада]] [[1872]], Путрышкі, [[Кальварыйскі павет]], [[Сувалкаўская губерня]] — [[16 жніўня]] [[1941]], [[Панары]])&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ieskok.penki.lt/Default.aspx?Lang=LT&amp;Element=WhoIsWho&amp;Who=Show&amp;TopicID=153&amp;ID=501&lt;/ref&gt; — [[Літва|літоўскі]] юрыст, публіцыст і палітычны дзеяч.

== Біяграфія ==
Паходзіў з літоўскай каталіцкай сялянскай сям'і. [[1892|У 1892 г.]] скончыў [[Мар’ямпальская гімназія|Марыямпальскую гімназію]], [[1897|а ў 1897 г.]] — юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. У студэнцкія часы далучыўся да [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]], распаўсюджваў выданні нелегальнага літоўскага друку, падтрымліваў адносіны з [[Вінцас Кудзірка|Вінцасам Кудзіркам]], [[Ёнас Краўчунас|Ёнасам Краўчунасам]] [[Станіслаў Юр’евіч Матулайціс|і Станіславам Матулайцісам]]. Публікаваў свае вершы і карэспандэнцыю ў газетах [[Varpas|«Varpas»]] і [[Ūkininkas|«Ūkininkas»]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Biržiška, Vaclovas, ed. (1936). &quot;Bulota, Andrius&quot;. ''Lietuviškoji enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;IV. Kaunas: Spaudos Fondas. pp.&amp;#x20;1071–1075.&lt;/ref&gt;.

[[1898|З 1898]] па [[1903|1903 г.]] працаваў у [[Талін|Рэвельскім]] акруговым судзе сакратаром пры пракуроры і выконваючым абавязкі судовага следчага&lt;ref&gt;https://ieskok.penki.lt/Default.aspx?Lang=LT&amp;Element=WhoIsWho&amp;Who=Show&amp;TopicID=153&amp;ID=501&lt;/ref&gt;. З [[1904|1904 г.]] быў прысяжным адвакатам у [[Вільня|Вільні]]&lt;ref&gt;Список присяжных поверенных округа Санкт-Петербургской судебной палаты и их помощников к 31 января 1914 г. — {{СПб.}}, 1914. — С. 55.&lt;/ref&gt; і пераважна абараняў падсудных па палітычных справах (абараняў [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Вінцаса Капсукаса]], [[Леонас Прусейкас|Леанаса Прусейкаса]], [[Ілья Фандамінскі|Ілью Фандамінскага]], дэпутатаў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першай Дзяржаўнай думы]] ад фракцыі [[Трудавікі|трудавікоў]], якія падпісалі Выбаргскую адозву, і інш.), абараняў сялян [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]] за ўдзел у аграрных хваляваннях&lt;ref&gt;Zubova, V.R. (1 March 2020). &lt;bdi&gt;140 лет со дня рождения И.И.Фондаминского&lt;/bdi&gt; (in Russian). Дом русского зарубежья им.А. Солженицына.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gaigalaitė, Aldona (2006). ''Lietuvos atstovai Rusijos valstybės dūmoje 1906–1917 metais''. Didysis Lietuvos parlamentarų biografinis žodynas (in Lithuanian). Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. pp.&amp;#x20;52, 62, 72. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Šarmaitis, Romas (1985–1988). &quot;Bulota, Andrius&quot;. In Zinkus, Jonas; et&amp;#x20;al. (eds.). ''Tarybų Lietuvos enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;I. Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. p.&amp;#x20;305. &lt;/ref&gt;. [[1902|З 1902]] г. член Літоўскай дэмакратычнай партыі, быў адным з лідэраў яе левага крыла да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Актыўны ўдзельнік [[Вялікі Віленскі сейм|Вялікага Віленскага сойма]] [[1905|1905 г.]]&lt;ref&gt;Motieka, Egidijus (2005). ''Didysis Vilniaus Seimas'' (in Lithuanian). Vilnius: Lithuanian Institute of History. pp.&amp;#x20;122, 139, 143.&lt;/ref&gt; Падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] быў адным з арганізатараў стачкі паштовых і чыгуначных работнікаў, за што быў арыштаваны паліцыяй у снежні 1905 г. і зняволены на тры месяцы&lt;ref&gt;Vodovozov, Vasily Vasilievich (1912). &lt;bdi&gt;Булат, Андрей Андреевич&lt;/bdi&gt;. In Arsenyev, Konstantin (ed.). &lt;bdi&gt;Новый энциклопедический словарь&lt;/bdi&gt;. Vol.&amp;#x20;8. Saint Petersburg: Publishing house F. A. Brockhaus and I. A. Efron. p.&amp;#x20;479.&lt;/ref&gt;.

[[1907|1907–1912]] [[1912|Дэпутат]] 2-й і 3-й [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўных дум]] Расіі ад [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]], працаваў у фракцыі [[Trudovikai|«Трудовік»]] . Сакратар фракцыі ў II Дзяржаўнай думе, старшыня фракцыі ў III Думе, старшыня літоўскіх прадстаўнікоў у абедзвюх думах; патрабаваў у Літве самакіравання (памешчыкаў) і інстытутаў міравых суддзяў, перадачы вырашэння зямельнага пытання Сейму Літоўскай аўтаноміі, абараняў правы літоўскай мовы.

У 1912–1915 гг. [[адвакат]] у Вільні. Удзельнік масонскіх ложаў &quot;Палярная зорка&quot; (з 1908 г.), &quot;Літва&quot; (з 1913 г.), &quot;Беларусь&quot; (з 1914 г.). З пачаткам Першай сусветнай вайны працаваў у Віленскім і Сувалкаўскім губернскім камітэтах дапамогі пацярпелым ад вайны. Пасля [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1915—1918)|акупацыі Вільні нямецкімі войскамі]] ў [[1916|1915–1916]] гг. жыў [[Санкт-Пецярбург|у Петраградзе]]. У [[1917|1916–1917 гг.]] разам з жонкай Аляксандрай і пісьменніцай [[Жамайце|Юліяй Жамайце]] збіраў сродкі для ваенных [[Бежанцы|бежанцаў]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|у ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]&lt;ref&gt;Venclova, T.&amp;#x20;Kuna Henryk&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Vilniaus vardai&amp;#x20;&lt;small&gt;(лит.)&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Vilnius: R. Paknio leidykla, 2006.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;184&lt;/ref&gt;. 

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён уцёк у Расію, а ў [[1917|1916–1917 гадах]] разам з жонкай Аляксандрай і пісьменніцай [[Жамайце|Жэмайтэ]] збіраў сродкі для ваенных бежанцаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|у ЗША]] і [[Канада|Канадзе]] . Май 1917 года. Расійскую партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў у Цэнтральным камітэце Петраградскага Савета рабочых дэпутатаў прадстаўляў загадчык юрыдычнага аддзела савета. Узначаліў дзяржаўную камісію ў ліпені. расследаваць паўстанне, арганізаванае [[Бальшавікі|бальшавікамі]] . У канцы 1917 года ён быў абраны членам Цэнтральнага камітэта Літоўскага сацыялістычнага народнага саюза . [[1918|У 1918 годзе]] быў абраны дэпутатам [[Усерасійскі Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу Расіі]] (ад [[Віцебская губерня|Вітэбскай губерні]] ). [[1921|У 1921 годзе]] ён удзельнічаў у з'ездзе дэпутатаў Устаноўчага сходу [[Парыж|ў Парыжы]] .

Пасля вяртання ў Літву працаваў адвакатам [[Мар’ямполь|у Марыямпалі]], разам з жонкай заснаваў Марыямпальскую рэальную гімназію, у якой выкладаў, займаўся выдавецкай дзейнасцю. [[1929|У 1929 г.]] яго абвінавацілі ў падрыхтоўцы замаху на прэм'ер-міністра літоўскага ўрада [[Аўгусцінас Вальдзямарас|Аўгусцінаса Вальдэмарса]] і змясцілі ў [[Варні|канцэнтрацыйны лагер у Варні]]. Пасля трох месяцаў зняволення яму было дазволена выехаць у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. [[1930|У 1930 г.]], вярнуўшыся ў Марыямпаль, аднавіў юрыдычную практыку. У 1931 г. удзельнічаў у кангрэсе Сацыялістычнага рабочага інтэрнацыянала ў [[Вена|Вене]]&lt;ref&gt;Biržiška, Vaclovas, ed. (1936). &quot;Bulota, Andrius&quot;. ''Lietuviškoji enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;IV. Kaunas: Spaudos Fondas. pp.&amp;#x20;1071–1075.&lt;/ref&gt;.

У чэрвенi [[1940|1940 г]]., пасля [[Савецкая акупацыя Літвы|савецкай акупацыі Літвы]], быў прызначаны членам выбарчай камісіі па выбарах у Народны сойм Літвы&lt;ref&gt;Šarmaitis, Romas (1988). ''Lietuvos revoliucionieriai'' (PDF) (in Lithuanian). Mintis. p.&amp;#x20;264. &lt;/ref&gt;. У [[1941|1940–1941 гг.]] загадчык юрыдычнага аддзела Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР]]&lt;ref&gt;Šarmaitis, Romas (1985–1988). &quot;Bulota, Andrius&quot;. In Zinkus, Jonas; et&amp;#x20;al. (eds.). ''Tarybų Lietuvos enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;I. Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. p.&amp;#x20;305.&lt;/ref&gt;. [[16 жніўня]] 1941 г., падчас нямецкай акупацыі, расстраляны [[Нацызм|нацысцкімі]] акупантамі разам з жонкай у [[Панары|Панарах]]&lt;ref&gt;{{TLE|I|305|[[Romas Šarmaitis]]|Andrius Bulota}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Visuotinė lietuvių enciklopedija|III|608|[[Rimantas Miknys]]|Andrius Bulota}}&lt;/ref&gt;.

Сям'я


У 1913 г. ажаніўся з Аляксандрай Сцяпанавай (Булатайтэ) (1891–1941). Яна нарадзілася ў Омску і вучылася ва ўніверсітэце ў Швейцарыі&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Bulota, Andrius (1985–1988). &quot;Bulotienė Stepanovaitė, Aleksandra&quot;. In Zinkus, Jonas; et&amp;#x20;al. (eds.). ''Tarybų Lietuvos enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;I. Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. p.&amp;#x20;305.&lt;/ref&gt;. Пасля савецкай акупацыі яна працавала ў Прэзідыуме Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР. Была расстраляна нацыстамі у Панарах&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. У сям'і не было дзяцей. 

Сям'я была блізкая з пісьменніцай Юліяй Жамайце. Тая навучыла Аляксандру літоўскай мове&lt;ref&gt;Sperskienė, Rasa (9 September 2014). &quot;Vilniaus lietuvių komitetas&quot;. ''Lietuvos visuomenė Pirmojo pasaulinio karo pradžioje: įvykiai, draugijos, asmenybės'' (in Lithuanian). Wroblewski Library of the Lithuanian Academy of Sciences. &lt;/ref&gt;. Сям'я Булота клапацілася пра яе ў апошнія месяцы жыцця перад смерцю ў снежні 1921 года&lt;ref&gt;Biržiška, Vaclovas, ed. (1936). &quot;Bulota, Andrius&quot;. ''Lietuviškoji enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;IV. Kaunas: Spaudos Fondas. pp.&amp;#x20;1071–1075.&lt;/ref&gt;. Андрус Булота апублікаваў чатыры тамы збору твораў Жамайце&lt;ref&gt;Miknys, Rimantas (8 June 2023) [2018]. &quot;Andrius Bulota&quot;. ''Visuotinė lietuvių enciklopedija'' (in Lithuanian). Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras.&lt;/ref&gt;, а Аляксандра пераклала некалькі апавяданняў на расійскую мову&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Каля 1925 г. Булота набыў драўляны дом у Марыямпалі, дзе жыў да 1940 г. З таго часу дом выкарыстоўваўся рознымі ўстановамі, але некаторыя з арыгінальных архітэктурных дэталяў былі захаваны. Пасля маштабнай рэканструкцыі ў 2017–2020 гг. у доме быў адкрыты мемарыяльны музей, прысвечаны сям'і Булота&lt;ref&gt;Juodzevičienė, Loreta (22 September 2020). &quot;Žinomo advokato namas tapo Marijampolės puošmena&quot; (in Lithuanian). Lietuvos rytas.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі]]</text>
      <sha1>9nyu1j3bmkohulajvlkq1k30bfo9t4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197425</id>
      <parentid>5197419</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ігар Бортнік</username>
        <id>154852</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14340" sha1="f0j856fqnp760921t2k5stpk7h76678" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Андру́с Було́та''' ([[Літоўская мова|літ.]] '''Andrius Bulota,''' [[Руская мова|рус.]] Андрей Андреевич Булат, [[16 лістапада]] [[1872]], Путрышкі, [[Кальварыйскі павет]], [[Сувалкаўская губерня]] — [[16 жніўня]] [[1941]], [[Панары]])&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ieskok.penki.lt/Default.aspx?Lang=LT&amp;Element=WhoIsWho&amp;Who=Show&amp;TopicID=153&amp;ID=501&lt;/ref&gt; — [[Літва|літоўскі]] юрыст, публіцыст і палітычны дзеяч.

== Біяграфія ==
Паходзіў з літоўскай каталіцкай сялянскай сям'і. [[1892|У 1892 г.]] скончыў [[Мар’ямпальская гімназія|Марыямпальскую гімназію]], [[1897|а ў 1897 г.]] — юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. У студэнцкія часы далучыўся да [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]], распаўсюджваў выданні нелегальнага літоўскага друку, падтрымліваў адносіны з [[Вінцас Кудзірка|Вінцасам Кудзіркам]], [[Ёнас Краўчунас|Ёнасам Краўчунасам]] [[Станіслаў Юр’евіч Матулайціс|і Станіславам Матулайцісам]]. Публікаваў свае вершы і карэспандэнцыю ў газетах [[Varpas|«Varpas»]] і [[Ūkininkas|«Ūkininkas»]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Biržiška, Vaclovas, ed. (1936). &quot;Bulota, Andrius&quot;. ''Lietuviškoji enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;IV. Kaunas: Spaudos Fondas. pp.&amp;#x20;1071–1075.&lt;/ref&gt;.

[[1898|З 1898]] па [[1903|1903 г.]] працаваў у [[Талін|Рэвельскім]] акруговым судзе сакратаром пры пракуроры і выконваючым абавязкі судовага следчага&lt;ref&gt;https://ieskok.penki.lt/Default.aspx?Lang=LT&amp;Element=WhoIsWho&amp;Who=Show&amp;TopicID=153&amp;ID=501&lt;/ref&gt;. З [[1904|1904 г.]] быў прысяжным адвакатам у [[Вільня|Вільні]]&lt;ref&gt;Список присяжных поверенных округа Санкт-Петербургской судебной палаты и их помощников к 31 января 1914 г. — {{СПб.}}, 1914. — С. 55.&lt;/ref&gt; і пераважна абараняў падсудных па палітычных справах (абараняў [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Вінцаса Капсукаса]], [[Леонас Прусейкас|Леанаса Прусейкаса]], [[Ілья Фандамінскі|Ілью Фандамінскага]], дэпутатаў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першай Дзяржаўнай думы]] ад фракцыі [[Трудавікі|трудавікоў]], якія падпісалі Выбаргскую адозву, і інш.), абараняў сялян [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]] за ўдзел у аграрных хваляваннях&lt;ref&gt;Zubova, V.R. (1 March 2020). &lt;bdi&gt;140 лет со дня рождения И.И.Фондаминского&lt;/bdi&gt; (in Russian). Дом русского зарубежья им.А. Солженицына.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gaigalaitė, Aldona (2006). ''Lietuvos atstovai Rusijos valstybės dūmoje 1906–1917 metais''. Didysis Lietuvos parlamentarų biografinis žodynas (in Lithuanian). Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. pp.&amp;#x20;52, 62, 72. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Šarmaitis, Romas (1985–1988). &quot;Bulota, Andrius&quot;. In Zinkus, Jonas; et&amp;#x20;al. (eds.). ''Tarybų Lietuvos enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;I. Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. p.&amp;#x20;305. &lt;/ref&gt;. [[1902|З 1902]] г. член Літоўскай дэмакратычнай партыі, быў адным з лідэраў яе левага крыла да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Актыўны ўдзельнік [[Вялікі Віленскі сейм|Вялікага Віленскага сойма]] [[1905|1905 г.]]&lt;ref&gt;Motieka, Egidijus (2005). ''Didysis Vilniaus Seimas'' (in Lithuanian). Vilnius: Lithuanian Institute of History. pp.&amp;#x20;122, 139, 143.&lt;/ref&gt; Падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] быў адным з арганізатараў стачкі паштовых і чыгуначных работнікаў, за што быў арыштаваны паліцыяй у снежні 1905 г. і зняволены на тры месяцы&lt;ref&gt;Vodovozov, Vasily Vasilievich (1912). &lt;bdi&gt;Булат, Андрей Андреевич&lt;/bdi&gt;. In Arsenyev, Konstantin (ed.). &lt;bdi&gt;Новый энциклопедический словарь&lt;/bdi&gt;. Vol.&amp;#x20;8. Saint Petersburg: Publishing house F. A. Brockhaus and I. A. Efron. p.&amp;#x20;479.&lt;/ref&gt;.

[[1907|1907–1912]] [[1912|Дэпутат]] 2-й і 3-й [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўных дум]] Расіі ад [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]], працаваў у фракцыі [[Trudovikai|«Трудовік»]] . Сакратар фракцыі ў II Дзяржаўнай думе, старшыня фракцыі ў III Думе, старшыня літоўскіх прадстаўнікоў у абедзвюх думах; патрабаваў у Літве самакіравання (памешчыкаў) і інстытутаў міравых суддзяў, перадачы вырашэння зямельнага пытання Сейму Літоўскай аўтаноміі, абараняў правы літоўскай мовы.

У 1912–1915 гг. [[адвакат]] у Вільні. Удзельнік масонскіх ложаў &quot;Палярная зорка&quot; (з 1908 г.), &quot;Літва&quot; (з 1913 г.), &quot;Беларусь&quot; (з 1914 г.). З пачаткам Першай сусветнай вайны працаваў у Віленскім і Сувалкаўскім губернскім камітэтах дапамогі пацярпелым ад вайны. Пасля [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1915—1918)|акупацыі Вільні нямецкімі войскамі]] ў [[1916|1915–1916]] гг. жыў [[Санкт-Пецярбург|у Петраградзе]]. У [[1917|1916–1917 гг.]] разам з жонкай Аляксандрай і пісьменніцай [[Жамайце|Юліяй Жамайце]] збіраў сродкі для ваенных [[Бежанцы|бежанцаў]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|у ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]&lt;ref&gt;Venclova, T.&amp;#x20;Kuna Henryk&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Vilniaus vardai&amp;#x20;&lt;small&gt;(лит.)&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Vilnius: R. Paknio leidykla, 2006.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;184&lt;/ref&gt;. 

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён уцёк у Расію, а ў [[1917|1916–1917 гадах]] разам з жонкай Аляксандрай і пісьменніцай [[Жамайце|Жэмайтэ]] збіраў сродкі для ваенных бежанцаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|у ЗША]] і [[Канада|Канадзе]] . Май 1917 года. Расійскую партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў у Цэнтральным камітэце Петраградскага Савета рабочых дэпутатаў прадстаўляў загадчык юрыдычнага аддзела савета. Узначаліў дзяржаўную камісію ў ліпені. расследаваць паўстанне, арганізаванае [[Бальшавікі|бальшавікамі]] . У канцы 1917 года ён быў абраны членам Цэнтральнага камітэта Літоўскага сацыялістычнага народнага саюза . [[1918|У 1918 годзе]] быў абраны дэпутатам [[Усерасійскі Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу Расіі]] (ад [[Віцебская губерня|Вітэбскай губерні]] ). [[1921|У 1921 годзе]] ён удзельнічаў у з'ездзе дэпутатаў Устаноўчага сходу [[Парыж|ў Парыжы]].

Пасля вяртання ў Літву працаваў адвакатам [[Мар’ямполь|у Марыямпалі]], разам з жонкай заснаваў Марыямпальскую рэальную гімназію, у якой выкладаў, займаўся выдавецкай дзейнасцю. [[1929|У 1929 г.]] яго абвінавацілі ў падрыхтоўцы замаху на прэм'ер-міністра літоўскага ўрада [[Аўгусцінас Вальдзямарас|Аўгусцінаса Вальдэмарса]] і змясцілі ў [[Варні|канцэнтрацыйны лагер у Варні]]. Пасля трох месяцаў зняволення яму было дазволена выехаць у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. [[1930|У 1930 г.]], вярнуўшыся ў Марыямпаль, аднавіў юрыдычную практыку. У 1931 г. удзельнічаў у кангрэсе Сацыялістычнага рабочага інтэрнацыянала ў [[Вена|Вене]]&lt;ref&gt;Biržiška, Vaclovas, ed. (1936). &quot;Bulota, Andrius&quot;. ''Lietuviškoji enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;IV. Kaunas: Spaudos Fondas. pp.&amp;#x20;1071–1075.&lt;/ref&gt;.

У чэрвенi [[1940|1940 г]]., пасля [[Савецкая акупацыя Літвы|савецкай акупацыі Літвы]], быў прызначаны членам выбарчай камісіі па выбарах у Народны сойм Літвы&lt;ref&gt;Šarmaitis, Romas (1988). ''Lietuvos revoliucionieriai'' (PDF) (in Lithuanian). Mintis. p.&amp;#x20;264. &lt;/ref&gt;. У [[1941|1940–1941 гг.]] загадчык юрыдычнага аддзела Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР]]&lt;ref&gt;Šarmaitis, Romas (1985–1988). &quot;Bulota, Andrius&quot;. In Zinkus, Jonas; et&amp;#x20;al. (eds.). ''Tarybų Lietuvos enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;I. Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. p.&amp;#x20;305.&lt;/ref&gt;. [[16 жніўня]] 1941 г., падчас нямецкай акупацыі, расстраляны [[Нацызм|нацысцкімі]] акупантамі разам з жонкай у [[Панары|Панарах]]&lt;ref&gt;{{TLE|I|305|[[Romas Šarmaitis]]|Andrius Bulota}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Visuotinė lietuvių enciklopedija|III|608|[[Rimantas Miknys]]|Andrius Bulota}}&lt;/ref&gt;.

== Сям'я ==


У 1913 г. ажаніўся з Аляксандрай Сцяпанавай (Булатайтэ) (1891–1941). Яна нарадзілася ў Омску і вучылася ва ўніверсітэце ў Швейцарыі&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Bulota, Andrius (1985–1988). &quot;Bulotienė Stepanovaitė, Aleksandra&quot;. In Zinkus, Jonas; et&amp;#x20;al. (eds.). ''Tarybų Lietuvos enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;I. Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. p.&amp;#x20;305.&lt;/ref&gt;. Пасля савецкай акупацыі яна працавала ў Прэзідыуме Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР. Была расстраляна нацыстамі у Панарах&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. У сям'і не было дзяцей. 

Сям'я была блізкая з пісьменніцай Юліяй Жамайце. Тая навучыла Аляксандру літоўскай мове&lt;ref&gt;Sperskienė, Rasa (9 September 2014). &quot;Vilniaus lietuvių komitetas&quot;. ''Lietuvos visuomenė Pirmojo pasaulinio karo pradžioje: įvykiai, draugijos, asmenybės'' (in Lithuanian). Wroblewski Library of the Lithuanian Academy of Sciences. &lt;/ref&gt;. Сям'я Булота клапацілася пра яе ў апошнія месяцы жыцця перад смерцю ў снежні 1921 года&lt;ref&gt;Biržiška, Vaclovas, ed. (1936). &quot;Bulota, Andrius&quot;. ''Lietuviškoji enciklopedija'' (in Lithuanian). Vol.&amp;#x20;IV. Kaunas: Spaudos Fondas. pp.&amp;#x20;1071–1075.&lt;/ref&gt;. Андрус Булота апублікаваў чатыры тамы збору твораў Жамайце&lt;ref&gt;Miknys, Rimantas (8 June 2023) [2018]. &quot;Andrius Bulota&quot;. ''Visuotinė lietuvių enciklopedija'' (in Lithuanian). Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras.&lt;/ref&gt;, а Аляксандра пераклала некалькі апавяданняў на расійскую мову&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Каля 1925 г. Булота набыў драўляны дом у Марыямпалі, дзе жыў да 1940 г. З таго часу дом выкарыстоўваўся рознымі ўстановамі, але некаторыя з арыгінальных архітэктурных дэталяў былі захаваны. Пасля маштабнай рэканструкцыі ў 2017–2020 гг. у доме быў адкрыты мемарыяльны музей, прысвечаны сям'і Булота&lt;ref&gt;Juodzevičienė, Loreta (22 September 2020). &quot;Žinomo advokato namas tapo Marijampolės puošmena&quot; (in Lithuanian). Lietuvos rytas.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі]]</text>
      <sha1>f0j856fqnp760921t2k5stpk7h76678</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагумовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814445</id>
    <revision>
      <id>5197427</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Нагумовіч''' — прозвішча.  == Вядомыя асобы == * [[Ізідор Нагумовіч]] (1800—1842) — лекар, даследчык лекавання мінеральнымі водамі. * [[Леў Якаўлевіч Нагумовіч]] (1792—1853) — вучоны-медык, хірург, адзін са стваральнікаў Таварыства рускіх урачоў.  {{Спіс цёзак2}}»</comment>
      <origin>5197427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="454" sha1="44ry1vryygtpqtjsuf87jjr68r5zsj3" xml:space="preserve">'''Нагумовіч''' — прозвішча.

== Вядомыя асобы ==
* [[Ізідор Нагумовіч]] (1800—1842) — лекар, даследчык лекавання мінеральнымі водамі.
* [[Леў Якаўлевіч Нагумовіч]] (1792—1853) — вучоны-медык, хірург, адзін са стваральнікаў Таварыства рускіх урачоў.

{{Спіс цёзак2}}</text>
      <sha1>44ry1vryygtpqtjsuf87jjr68r5zsj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Аляксандраўна Адамовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814446</id>
    <revision>
      <id>5197454</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{цёзкі2|Адамовіч}} {{Навуковец | Імя = Наталля Адамовіч | Арыгінал імя =  | Фота =  | Шырыня =  | Подпіс =  | Дата нараджэння = {{ДН|||1954}} | Месца нараджэння =  | Дата смерці = {{ДС|7|09|2026}} | Месца смерці =  | Месца пахавання = [[Глуша]] | Грамадзянства =  | Род дзейнасці = філолаг...»</comment>
      <origin>5197454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9951" sha1="fpf6gs41qzq6xy674mh8gd6w0muptm7" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Адамовіч}}
{{Навуковец
| Імя = Наталля Адамовіч
| Арыгінал імя = 
| Фота = 
| Шырыня = 
| Подпіс = 
| Дата нараджэння = {{ДН|||1954}}
| Месца нараджэння = 
| Дата смерці = {{ДС|7|09|2026}}
| Месца смерці = 
| Месца пахавання = [[Глуша]]
| Грамадзянства = 
| Род дзейнасці = філолаг, музеязнавец, старшы навуковы супрацоўнік
| Месца працы = [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Музей Якуба Коласа]]
| Навуковая ступень = 
| Навуковае званне = 
| Альма-матэр = 
| Навуковы кіраўнік = 
| Знакамітыя вучні = 
| Узнагароды і прэміі = 
| Бацька = [[Алесь Адамовіч]]
| Маці = Вера Сямёнаўна Адамовіч (пам. 2014)
}}
'''Ната́лля Алякса́ндраўна Адамо́віч''' (у шлюбе '''Шува́гіна'''; {{ДН|||1954}} — {{ДС|7|09|2026}}) — беларускі філолаг, спецыяліст у галіне музейнай справы, старшы навуковы супрацоўнік [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]], дачка і захавальніца спадчыны пісьменніка і грамадскага дзеяча [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў 1954 годзе ў сям'і пісьменніка Алеся Адамовіча і філолага Веры Сямёнаўны Адамовіч. Бацька пайшоў з жыцця ў 1994 годзе, маці — у 2014-м.

Шмат гадоў працавала ў [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўным літаратурна-мемарыяльным музеі Якуба Коласа]] ў [[Мінск]]у на пасадзе старшага навуковага супрацоўніка навукова-фондавага аддзела&lt;ref name=&quot;kolas&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20170727143331/http://yakubkolas.by/supraco%d1%9eniki-muzeya/ |title=Супрацоўнікі музея |publisher=Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа |date= |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

Была галоўнай захавальніцай спадчыны і даследчыцай архіваў свайго бацькі. Пасля яго смерці актыўна займалася публікацыяй лістоў і запісных кніжак пісьменніка, арганізацыяй выставак, удзельнічала ў падрыхтоўцы новых выданняў яго твораў, сустракалася са школьнікамі і студэнтамі&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/404055 |title=Пайшла з жыцця Наталля Адамовіч |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=7 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

У 2002 годзе разам з маці арганізавала ў [[Музей гісторыі беларускай літаратуры|Музеі гісторыі беларускай літаратуры]] выставу да 75-годдзя А. Адамовіча і дамаглася выдання ў 2001 годзе яго апошняй кнігі ўспамінаў «Vixi» («Пражыта»). У 2007 годзе разам з Верай Сямёнаўнай уклала зборнік «…Имя сей звезде Чернобыль», у які ўвайшлі творы і публікацыі бацькі, прысвечаныя [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофе]]&lt;ref name=&quot;svaboda1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33849198.html |title=Памерла Натальля Адамовіч, дачка і захавальніца спадчыны пісьменьніка Алеся Адамовіча |author= |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=7 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/prozhito-dlya-vechnosti.html |title=Прожито для вечности |author=Людмила Рублевская |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=19 верасня 2003 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 

Наталля Адамовіч была неад'емнай часткай гісторыі літаратурнай [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]], заснаванай [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускім ПЭН-цэнтрам]] у 1995 годзе: яна пастаянна падтрымлівала прэмію, прымала ўдзел ва ўшанаванні лаўрэатаў і асабіста ўручала ўзнагароды&lt;ref name=&quot;svaboda1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/26876976.html |title=Ляўрэатамі прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча — Някляеў і Трафімчык |author=Іна Студзінская |publisher=Радыё Свабода |date=2 сакавіка 2015 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе яна перадала грашовую частку прэміі, атрыманую дырэктарам Беларускай службы Радыё Свабода [[Аляксандр Лукашук|Аляксандрам Лукашуком]], на стварэнне бюста бацькі ў [[Глуша (пасёлак)|Глушы]]&lt;ref name=&quot;svaboda3&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/29255343.html |title=Аляксандар Лукашук атрымаў прэмію імя Алеся Адамовіча. ФОТА |author=Іна Студзінская |publisher=Радыё Свабода |date=28 мая 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;.

Многія гады змагалася за ўвекавечанне памяці Алеся Адамовіча ў Глушы (Бабруйскі раён), дзе ён правёў дзяцінства і партызаніў. Дамаглася, каб вуліцу, на якой стаяла былая аптэка (месца працы яе бабулі і явачная кватэра падпольшчыкаў), перайменавалі, а таксама збірала дакументы, фатаграфіі і асабістыя рэчы для стварэння ў Глушы музея ваеннага летапісу «Вайна пад стрэхамі». Актыўна падтрымлівала грамадскія ініцыятывы: у 2018 годзе прысутнічала на адкрыцці арт-аб'екта «Прыпынак Адамовіча», а ў 2019 годзе — на адкрыцці ў Глушы бюста Алеся Адамовіча, створанага на ахвяраванні грамадскасці&lt;ref name=&quot;svaboda4&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/27583187.html |title=Распачаты збор сродкаў на музэй Алеся Адамовіча ў Бабруйскім раёне |publisher=Радыё Свабода |date=1 сакавіка 2016 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda5&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/30261572.html |title=На малой радзіме Алеся Адамовіча за народныя грошы паставілі першы ў Беларусі помнік клясыку |publisher=Радыё Свабода |date=9 лістапада 2019 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;.

Памерла 7 верасня 2026 года на 73-м годзе жыцця. Цырымонія развітання прайшла 9 верасня ў рытуальным доме ў Мінску. Пахаваная ў пасёлку Глуша на Бабруйшчыне, побач з магіламі бацькоў і іншых сваякоў&lt;ref name=&quot;svaboda6&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33850351.html |title=Натальлю Адамовіч пахаваюць у Глушы побач з бацькам і маці |publisher=Радыё Свабода |date=8 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;. Журналіст і пісьменнік [[Аляксандр Лукашук]] назваў яе «садоўнікам саду памяці вялікай эпохі»&lt;ref name=&quot;svaboda1&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Адамовіч Наталля Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 7 верасня]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бабруйскім раёне]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]]
[[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]]</text>
      <sha1>fpf6gs41qzq6xy674mh8gd6w0muptm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197457</id>
      <parentid>5197454</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9905" sha1="j7r3cobe1ykhiek5u1oqk8r4788ywvu" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Адамовіч}}
{{Навуковец
| Імя = Наталля Адамовіч
| Арыгінал імя = 
| Фота = 
| Шырыня = 
| Подпіс = 
| Дата нараджэння =  
| Месца нараджэння = 
| Дата смерці = 
| Месца смерці = 
| Месца пахавання = 
| Грамадзянства = 
| Род дзейнасці = філолаг, музеязнавец, старшы навуковы супрацоўнік
| Месца працы = [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Музей Якуба Коласа]]
| Навуковая ступень = 
| Навуковае званне = 
| Альма-матэр = 
| Навуковы кіраўнік = 
| Знакамітыя вучні = 
| Узнагароды і прэміі = 
| Бацька = [[Алесь Адамовіч]]
| Маці = Вера Сямёнаўна Адамовіч (пам. 2014)
}}
'''Ната́лля Алякса́ндраўна Адамо́віч''' (у шлюбе '''Шува́гіна'''; {{ДН|||1954}} — {{ДС|7|09|2026}}) — беларускі філолаг, спецыяліст у галіне музейнай справы, старшы навуковы супрацоўнік [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]], дачка і захавальніца спадчыны пісьменніка і грамадскага дзеяча [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў 1954 годзе ў сям'і пісьменніка Алеся Адамовіча і філолага Веры Сямёнаўны Адамовіч. Бацька пайшоў з жыцця ў 1994 годзе, маці — у 2014-м.

Шмат гадоў працавала ў [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўным літаратурна-мемарыяльным музеі Якуба Коласа]] ў [[Мінск]]у на пасадзе старшага навуковага супрацоўніка навукова-фондавага аддзела&lt;ref name=&quot;kolas&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20170727143331/http://yakubkolas.by/supraco%d1%9eniki-muzeya/ |title=Супрацоўнікі музея |publisher=Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа |date= |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

Была галоўнай захавальніцай спадчыны і даследчыцай архіваў свайго бацькі. Пасля яго смерці актыўна займалася публікацыяй лістоў і запісных кніжак пісьменніка, арганізацыяй выставак, удзельнічала ў падрыхтоўцы новых выданняў яго твораў, сустракалася са школьнікамі і студэнтамі&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/404055 |title=Пайшла з жыцця Наталля Адамовіч |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=7 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

У 2002 годзе разам з маці арганізавала ў [[Музей гісторыі беларускай літаратуры|Музеі гісторыі беларускай літаратуры]] выставу да 75-годдзя А. Адамовіча і дамаглася выдання ў 2001 годзе яго апошняй кнігі ўспамінаў «Vixi» («Пражыта»). У 2007 годзе разам з Верай Сямёнаўнай уклала зборнік «…Имя сей звезде Чернобыль», у які ўвайшлі творы і публікацыі бацькі, прысвечаныя [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофе]]&lt;ref name=&quot;svaboda1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33849198.html |title=Памерла Натальля Адамовіч, дачка і захавальніца спадчыны пісьменьніка Алеся Адамовіча |author= |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=7 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/prozhito-dlya-vechnosti.html |title=Прожито для вечности |author=Людмила Рублевская |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=19 верасня 2003 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 

Наталля Адамовіч была неад'емнай часткай гісторыі літаратурнай [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]], заснаванай [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускім ПЭН-цэнтрам]] у 1995 годзе: яна пастаянна падтрымлівала прэмію, прымала ўдзел ва ўшанаванні лаўрэатаў і асабіста ўручала ўзнагароды&lt;ref name=&quot;svaboda1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/26876976.html |title=Ляўрэатамі прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча — Някляеў і Трафімчык |author=Іна Студзінская |publisher=Радыё Свабода |date=2 сакавіка 2015 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе яна перадала грашовую частку прэміі, атрыманую дырэктарам Беларускай службы Радыё Свабода [[Аляксандр Лукашук|Аляксандрам Лукашуком]], на стварэнне бюста бацькі ў [[Глуша (пасёлак)|Глушы]]&lt;ref name=&quot;svaboda3&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/29255343.html |title=Аляксандар Лукашук атрымаў прэмію імя Алеся Адамовіча. ФОТА |author=Іна Студзінская |publisher=Радыё Свабода |date=28 мая 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;.

Многія гады змагалася за ўвекавечанне памяці Алеся Адамовіча ў Глушы (Бабруйскі раён), дзе ён правёў дзяцінства і партызаніў. Дамаглася, каб вуліцу, на якой стаяла былая аптэка (месца працы яе бабулі і явачная кватэра падпольшчыкаў), перайменавалі, а таксама збірала дакументы, фатаграфіі і асабістыя рэчы для стварэння ў Глушы музея ваеннага летапісу «Вайна пад стрэхамі». Актыўна падтрымлівала грамадскія ініцыятывы: у 2018 годзе прысутнічала на адкрыцці арт-аб'екта «Прыпынак Адамовіча», а ў 2019 годзе — на адкрыцці ў Глушы бюста Алеся Адамовіча, створанага на ахвяраванні грамадскасці&lt;ref name=&quot;svaboda4&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/27583187.html |title=Распачаты збор сродкаў на музэй Алеся Адамовіча ў Бабруйскім раёне |publisher=Радыё Свабода |date=1 сакавіка 2016 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda5&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/30261572.html |title=На малой радзіме Алеся Адамовіча за народныя грошы паставілі першы ў Беларусі помнік клясыку |publisher=Радыё Свабода |date=9 лістапада 2019 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;.

Памерла 7 верасня 2026 года на 73-м годзе жыцця. Цырымонія развітання прайшла 9 верасня ў рытуальным доме ў Мінску. Пахаваная ў пасёлку Глуша на Бабруйшчыне, побач з магіламі бацькоў і іншых сваякоў&lt;ref name=&quot;svaboda6&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33850351.html |title=Натальлю Адамовіч пахаваюць у Глушы побач з бацькам і маці |publisher=Радыё Свабода |date=8 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;. Журналіст і пісьменнік [[Аляксандр Лукашук]] назваў яе «садоўнікам саду памяці вялікай эпохі»&lt;ref name=&quot;svaboda1&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Адамовіч Наталля Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 7 верасня]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бабруйскім раёне]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]]
[[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]]</text>
      <sha1>j7r3cobe1ykhiek5u1oqk8r4788ywvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Н. А. Адамовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814447</id>
    <redirect title="Наталля Аляксандраўна Адамовіч" />
    <revision>
      <id>5197458</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Наталля Аляксандраўна Адамовіч]]</comment>
      <origin>5197458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="bcn45iym1ssfvpy21d3rxfuc9jh9uy4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Наталля Аляксандраўна Адамовіч]]</text>
      <sha1>bcn45iym1ssfvpy21d3rxfuc9jh9uy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Н. Адамовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814448</id>
    <redirect title="Наталля Аляксандраўна Адамовіч" />
    <revision>
      <id>5197459</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Наталля Аляксандраўна Адамовіч]]</comment>
      <origin>5197459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="bcn45iym1ssfvpy21d3rxfuc9jh9uy4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Наталля Аляксандраўна Адамовіч]]</text>
      <sha1>bcn45iym1ssfvpy21d3rxfuc9jh9uy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Адамовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814449</id>
    <redirect title="Наталля Аляксандраўна Адамовіч" />
    <revision>
      <id>5197460</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Наталля Аляксандраўна Адамовіч]]</comment>
      <origin>5197460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="bcn45iym1ssfvpy21d3rxfuc9jh9uy4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Наталля Аляксандраўна Адамовіч]]</text>
      <sha1>bcn45iym1ssfvpy21d3rxfuc9jh9uy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галатэя (нерэіда)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814450</id>
    <revision>
      <id>5197463</id>
      <timestamp>2026-09-11T12:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Галатэя''' — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З...»</comment>
      <origin>5197463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="632" sha1="i21teby9kuf0vie687n8sq97leb1emz" xml:space="preserve">'''Галатэя''' — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З рэўнасці цыклоп забіў Акіда, Галатэя ператварыла свайго каханка ў цудоўную празрыстую рэчку.</text>
      <sha1>i21teby9kuf0vie687n8sq97leb1emz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197464</id>
      <parentid>5197463</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="c928jmiko022e1n82rs6qwssxpqqscq" xml:space="preserve">'''Галатэя''' ({{lang-grc|Γαλάτεια}}) — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З рэўнасці цыклоп забіў Акіда, Галатэя ператварыла свайго каханка ў цудоўную празрыстую рэчку.</text>
      <sha1>c928jmiko022e1n82rs6qwssxpqqscq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197465</id>
      <parentid>5197464</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="mh93y8plop482a4hg8ck8nwkk7iq7sk" xml:space="preserve">'''Галатэя''' ({{lang-grc|Γαλάτεια}}) — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З рэўнасці цыклоп забіў Акіда, Галатэя ператварыла свайго каханка ў цудоўную празрыстую рэчку.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Галатэя|||}}</text>
      <sha1>mh93y8plop482a4hg8ck8nwkk7iq7sk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197467</id>
      <parentid>5197465</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T12:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="850" sha1="afswwudhfi93nxjs13zhh5kqlo0l6my" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Галатэя''' ({{lang-grc|Γαλάτεια}}) — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З рэўнасці цыклоп забіў Акіда, Галатэя ператварыла свайго каханка ў цудоўную празрыстую рэчку.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Галатэя|||}}
{{Старажытнагрэчаская міфалогія}}</text>
      <sha1>afswwudhfi93nxjs13zhh5kqlo0l6my</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197468</id>
      <parentid>5197467</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="6o4znzd1a6duc194jqjc5e6f3a68u7h" xml:space="preserve">{{значэнні2|Галатэя}}
{{Універсальная картка}}
'''Галатэя''' ({{lang-grc|Γαλάτεια}}) — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З рэўнасці цыклоп забіў Акіда, Галатэя ператварыла свайго каханка ў цудоўную празрыстую рэчку.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Галатэя|||}}
{{Старажытнагрэчаская міфалогія}}</text>
      <sha1>6o4znzd1a6duc194jqjc5e6f3a68u7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197470</id>
      <parentid>5197468</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1050" sha1="7c7viigts22ypwb2faernhpc7rz1wrw" xml:space="preserve">{{значэнні2|Галатэя}}
{{Універсальная картка}}
'''Галатэя''' ({{lang-grc|Γαλάτεια}}) — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З рэўнасці цыклоп забіў Акіда, Галатэя ператварыла свайго каханка ў цудоўную празрыстую рэчку. 

У яе гонар названы [[(74) Галатэя|астэроід]] і [[Галатэя (спадарожнік)|спадарожнік Нептуна]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Галатэя|||}}
{{Старажытнагрэчаская міфалогія}}</text>
      <sha1>7c7viigts22ypwb2faernhpc7rz1wrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197471</id>
      <parentid>5197470</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T13:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5197471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="4sbvnhrv9s4jule5u8bi1ube5wjuwd8" xml:space="preserve">{{значэнні2|Галатэя}}
{{Універсальная картка}}
'''Галатэя''' ({{lang-grc|Γαλάτεια}}) — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З рэўнасці цыклоп забіў Акіда, Галатэя ператварыла свайго каханка ў цудоўную празрыстую рэчку. 

У яе гонар названы [[(74) Галатэя|астэроід]] і [[Галатэя (спадарожнік)|спадарожнік Нептуна]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Галатэя|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Старажытнагрэчаская міфалогія}}</text>
      <sha1>4sbvnhrv9s4jule5u8bi1ube5wjuwd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрыд Нарвежская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814451</id>
    <revision>
      <id>5197506</id>
      <timestamp>2026-09-11T14:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Астрыд Нарвежская''' (нарв. Astrid av Norge поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская нарв. Astrid Maud Ingeborg av Norge; 12 лютага 1932, Осла — 11 верасня 2026, Осла) — нарвежская прынцэса з Нарнавеі і Глю шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульня...»</comment>
      <origin>5197506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1423" sha1="t4sd3sy226fhptaz08rdt6v1x8njqb4" xml:space="preserve">'''Астрыд Нарвежская''' (нарв. Astrid av Norge поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская нарв. Astrid Maud Ingeborg av Norge; 12 лютага 1932, Осла — 11 верасня 2026, Осла) — нарвежская прынцэса з Нарнавеі і Глю шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульняў па ветразным спорце Ёхана Марціна Фернера.

Старэйшая сястра нябожчыка караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]]. Адна з прэзідэнтаў арганізацыйнага камітэта VI Зімовых Алімпійскіх гульняў 1952 года ў Осла. У 1954—1968 гадах выконвала функцыі першай лэдзі Нарвегіі.

З’яўлялася старшынёй рады Мемарыяльнага фонду кронпрынцэсы Марты, а таксама патронам некалькіх арганізацый, працягвала выконваць прадстаўнічыя абавязкі аж да сваёй смерці.

У яе гонар у 1932 годзе быў названы Бераг Прынцэсы Астрыд у Антарктыдзе.
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>t4sd3sy226fhptaz08rdt6v1x8njqb4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197507</id>
      <parentid>5197506</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1442" sha1="516nvpmlbe0o303zf089zmyennr9z9b" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Астрыд Нарвежская''' ({{lang-no| Astrid av Norge}}, поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская нарв. Astrid Maud Ingeborg av Norge; 12 лютага 1932, Осла — 11 верасня 2026, Осла) — нарвежская прынцэса з Нарнавеі і Глю шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульняў па ветразным спорце Ёхана Марціна Фернера.

Старэйшая сястра нябожчыка караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]]. Адна з прэзідэнтаў арганізацыйнага камітэта VI Зімовых Алімпійскіх гульняў 1952 года ў Осла. У 1954—1968 гадах выконвала функцыі першай лэдзі Нарвегіі.

З’яўлялася старшынёй рады Мемарыяльнага фонду кронпрынцэсы Марты, а таксама патронам некалькіх арганізацый, працягвала выконваць прадстаўнічыя абавязкі аж да сваёй смерці.

У яе гонар у 1932 годзе быў названы Бераг Прынцэсы Астрыд у Антарктыдзе.
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>516nvpmlbe0o303zf089zmyennr9z9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197508</id>
      <parentid>5197507</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1465" sha1="rjfcqto8poiiqydbv6vj91m8khq4q9u" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Астрыд Нарвежская''' ({{lang-no| Astrid av Norge}}, поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская нарв. Astrid Maud Ingeborg av Norge; 12 лютага 1932, Осла — 11 верасня 2026, Осла) — нарвежская прынцэса з Нарнавеі і Глю шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульняў па ветразным спорце Ёхана Марціна Фернера.

Старэйшая сястра нябожчыка караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]]. Адна з прэзідэнтаў арганізацыйнага камітэта VI Зімовых Алімпійскіх гульняў 1952 года ў Осла. У 1954—1968 гадах выконвала функцыі першай лэдзі Нарвегіі.

З’яўлялася старшынёй рады Мемарыяльнага фонду кронпрынцэсы Марты, а таксама патронам некалькіх арганізацый, працягвала выконваць прадстаўнічыя абавязкі аж да сваёй смерці.

У яе гонар у 1932 годзе быў названы Бераг Прынцэсы Астрыд у Антарктыдзе.
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>rjfcqto8poiiqydbv6vj91m8khq4q9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197511</id>
      <parentid>5197508</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1500" sha1="bmj8oyzkn0sqly8s3hf8bngnzdy40x5" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Астрыд Нарвежская''' ({{lang-no| Astrid av Norge}}, поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская {{lang-no|Astrid Maud Ingeborg av Norge}}; [[12 лютага]] [[1932]], Осла — [[11 верасня]] [[2026]], Осла) — нарвежская прынцэса з Нарнавеі і Глю шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульняў па ветразным спорце Ёхана Марціна Фернера.

Старэйшая сястра нябожчыка караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]]. Адна з прэзідэнтаў арганізацыйнага камітэта VI Зімовых Алімпійскіх гульняў 1952 года ў Осла. У 1954—1968 гадах выконвала функцыі першай лэдзі Нарвегіі.

З’яўлялася старшынёй рады Мемарыяльнага фонду кронпрынцэсы Марты, а таксама патронам некалькіх арганізацый, працягвала выконваць прадстаўнічыя абавязкі аж да сваёй смерці.

У яе гонар у 1932 годзе быў названы Бераг Прынцэсы Астрыд у Антарктыдзе.
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>bmj8oyzkn0sqly8s3hf8bngnzdy40x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197512</id>
      <parentid>5197511</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="3yj6kvcukfn3mfqeiz7u09hy5m9in8c" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Астрыд Нарвежская''' ({{lang-no| Astrid av Norge}}, поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская {{lang-no|Astrid Maud Ingeborg av Norge}}; [[12 лютага]] [[1932]], Осла — [[11 верасня]] [[2026]], Осла) — нарвежская прынцэса з Нарнавеі і Глю шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульняў па ветразным спорце Ёхана Марціна Фернера.

Старэйшая сястра нябожчыка караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]]. Адна з прэзідэнтаў арганізацыйнага камітэта VI Зімовых Алімпійскіх гульняў 1952 года ў Осла. У 1954—1968 гадах выконвала функцыі першай лэдзі Нарвегіі.

З’яўлялася старшынёй рады Мемарыяльнага фонду кронпрынцэсы Марты, а таксама патронам некалькіх арганізацый, працягвала выконваць прадстаўнічыя абавязкі аж да сваёй смерці.

У яе гонар у 1932 годзе быў названы Бераг Прынцэсы Астрыд у [[Антарктыда|Антарктыдзе]].
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>3yj6kvcukfn3mfqeiz7u09hy5m9in8c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197513</id>
      <parentid>5197512</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1610" sha1="p89rwszv44mf7poum4f8zxmsw7grcvw" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Астрыд Нарвежская''' ({{lang-no| Astrid av Norge}}, поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская {{lang-no|Astrid Maud Ingeborg av Norge}}; [[12 лютага]] [[1932]], Осла — [[11 верасня]] [[2026]], Осла) — нарвежская прынцэса з Нарнавеі і Глю шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульняў па ветразным спорце Ёхана Марціна Фернера.

Старэйшая сястра нябожчыка караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]]. Адна з прэзідэнтаў арганізацыйнага камітэта VI Зімовых Алімпійскіх гульняў 1952 года ў Осла. У 1954—1968 гадах выконвала функцыі першай лэдзі Нарвегіі.

З’яўлялася старшынёй рады Мемарыяльнага фонду кронпрынцэсы Марты, а таксама патронам некалькіх арганізацый, працягвала выконваць прадстаўнічыя абавязкі аж да сваёй смерці.

У яе гонар у 1932 годзе быў названы Бераг Прынцэсы Астрыд у [[Антарктыда|Антарктыдзе]].
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Члены каралеўскага дому Нарвегіі]]</text>
      <sha1>p89rwszv44mf7poum4f8zxmsw7grcvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197515</id>
      <parentid>5197513</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1707" sha1="8jfkmnicowreufeo0ibif2rh19eq6hj" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Астрыд Нарвежская''' ({{lang-no| Astrid av Norge}}, поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская {{lang-no|Astrid Maud Ingeborg av Norge}}; [[12 лютага]] [[1932]], Осла — [[11 верасня]] [[2026]], Осла) — нарвежская прынцэса з дынастыі Глюксбургаў, дачка караля Нарвегіі [[Олаф III Ціхі|Олафа V]] і шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульняў па ветразным спорце Ёхана Марціна Фернера.

Старэйшая сястра нябожчыка караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]]. Адна з прэзідэнтаў арганізацыйнага камітэта VI Зімовых Алімпійскіх гульняў 1952 года ў Осла. У 1954—1968 гадах выконвала функцыі першай лэдзі Нарвегіі.

З’яўлялася старшынёй рады Мемарыяльнага фонду кронпрынцэсы Марты, а таксама патронам некалькіх арганізацый, працягвала выконваць прадстаўнічыя абавязкі аж да сваёй смерці.

У яе гонар у 1932 годзе быў названы Бераг Прынцэсы Астрыд у [[Антарктыда|Антарктыдзе]].
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Члены каралеўскага дому Нарвегіі]]</text>
      <sha1>8jfkmnicowreufeo0ibif2rh19eq6hj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197516</id>
      <parentid>5197515</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T14:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1696" sha1="ie64uv271tcgez35ib7a1sv2s03lpvi" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Астрыд Нарвежская''' ({{lang-no| Astrid av Norge}}, поўнае імя Астрыд Мод Інгеборг Нарвежская {{lang-no|Astrid Maud Ingeborg av Norge}}; [[12 лютага]] [[1932]], Осла — [[11 верасня]] [[2026]], Осла) — нарвежская прынцэса з дынастыі Глюксбургаў, дачка караля Нарвегіі [[Улаф V|Улафа V]] і шведскай прынцэсы Марты, удава нарвежскага прызёра XV Алімпійскіх гульняў па ветразным спорце Ёхана Марціна Фернера.

Старэйшая сястра нябожчыка караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]]. Адна з прэзідэнтаў арганізацыйнага камітэта VI Зімовых Алімпійскіх гульняў 1952 года ў Осла. У 1954—1968 гадах выконвала функцыі першай лэдзі Нарвегіі.

З’яўлялася старшынёй рады Мемарыяльнага фонду кронпрынцэсы Марты, а таксама патронам некалькіх арганізацый, працягвала выконваць прадстаўнічыя абавязкі аж да сваёй смерці.

У яе гонар у 1932 годзе быў названы Бераг Прынцэсы Астрыд у [[Антарктыда|Антарктыдзе]].
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Члены каралеўскага дому Нарвегіі]]</text>
      <sha1>ie64uv271tcgez35ib7a1sv2s03lpvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання</title>
    <ns>4</ns>
    <id>814452</id>
    <revision>
      <id>5197554</id>
      <timestamp>2026-09-11T17:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}} '''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі....»</comment>
      <origin>5197554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1640" sha1="4zmfxdr4zmbskn2vvionk6n5qabx15v" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Непрадузятым пунктам гледжання з'яўляецца прадузяты пункт гледжання — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм) і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.</text>
      <sha1>4zmfxdr4zmbskn2vvionk6n5qabx15v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197557</id>
      <parentid>5197554</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <origin>5197557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1641" sha1="ltfia0lkmqh2tqvjq4uellzl27ye1rm" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не прадузятым пунктам гледжання з'яўляецца прадузяты пункт гледжання — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм) і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.</text>
      <sha1>ltfia0lkmqh2tqvjq4uellzl27ye1rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197560</id>
      <parentid>5197557</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1630" sha1="f6v08arkbzwff4n6xv5vls2xj8urcnp" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання прадузятая кропка — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм) і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.</text>
      <sha1>f6v08arkbzwff4n6xv5vls2xj8urcnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197564</id>
      <parentid>5197560</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <origin>5197564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="9af4sjqzi5u9g22ni0ntdnzs0vw8es1" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання прадузятая кропка — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм) і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>9af4sjqzi5u9g22ni0ntdnzs0vw8es1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197566</id>
      <parentid>5197564</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <origin>5197566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2434" sha1="g4s23j0zo4avjgookjzqwkzh35eoebr" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання прадузятая кропка — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносіць такая палітыка карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>g4s23j0zo4avjgookjzqwkzh35eoebr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197567</id>
      <parentid>5197566</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2474" sha1="bq7z6fg8yj6he1i7aenbz3n5lajirhk" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання прадузятая кропка — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>bq7z6fg8yj6he1i7aenbz3n5lajirhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197568</id>
      <parentid>5197567</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2486" sha1="nx0a4i2ywkuncxwzqbg80ltayl01dir" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання прадузятая кропка — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>nx0a4i2ywkuncxwzqbg80ltayl01dir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197569</id>
      <parentid>5197568</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2482" sha1="7steaz9hosy19v56nop7xrq140dekxb" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання прадузяты пункт — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>7steaz9hosy19v56nop7xrq140dekxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197572</id>
      <parentid>5197569</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T17:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="cszkbmyummg11ylq7orssicovxoto6c" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання прадузяты пункт — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>cszkbmyummg11ylq7orssicovxoto6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197579</id>
      <parentid>5197572</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2521" sha1="j0wbaq1ssmrxxdsv9b136gwi7uirwhc" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>j0wbaq1ssmrxxdsv9b136gwi7uirwhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197587</id>
      <parentid>5197579</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <origin>5197587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2723" sha1="ftguf01jq64vij6o6oic0dcjrcxtmg8" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>ftguf01jq64vij6o6oic0dcjrcxtmg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197606</id>
      <parentid>5197587</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прапаганда правых поглядаў і ідэй */</comment>
      <origin>5197606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3521" sha1="lawtaic2wcwi0pilo2o9ehffcr1f7qe" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка і прасоўванне любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання. Прапаганда правых поглядаў і ідэй – гэта прадузяты пункт гледжання.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>lawtaic2wcwi0pilo2o9ehffcr1f7qe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197607</id>
      <parentid>5197606</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3547" sha1="97ordzhs320mf4prkgvbu4c31ritsw5" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка і прасоўванне любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання. Прапаганда правых поглядаў і ідэй – гэта прадузяты пункт гледжання.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>97ordzhs320mf4prkgvbu4c31ritsw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197608</id>
      <parentid>5197607</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прапаганда правых поглядаў і ідэй */</comment>
      <origin>5197608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="povjcx3ewjwz1vbzb24xd49fka1i6tj" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка і прасоўванне любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы, што з'яўляецца неэтычнымі паводзінамі. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання. Прапаганда правых поглядаў і ідэй – гэта прадузяты пункт гледжання.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>povjcx3ewjwz1vbzb24xd49fka1i6tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197612</id>
      <parentid>5197608</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Прапаганда правых поглядаў і ідэй */</comment>
      <origin>5197612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="4sxvuccleursfq0p6b0ttrsg8qnfmex" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка і прасоўванне любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы, што з'яўляецца неэтычнымі паводзінамі. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання, што з'яўляецца прадузятым пунктам гледжання.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>4sxvuccleursfq0p6b0ttrsg8qnfmex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197614</id>
      <parentid>5197612</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Прапаганда правых поглядаў і ідэй */</comment>
      <origin>5197614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3594" sha1="p1rl0vlt5z641zvdi0x6bx1y6blf0z2" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка і прасоўванне любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы, што з'яўляецца неэтычнымі паводзінамі. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання — што таксама з'яўляецца прадузятым пунктам гледжання.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>p1rl0vlt5z641zvdi0x6bx1y6blf0z2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197616</id>
      <parentid>5197614</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Прапаганда правых поглядаў і ідэй */</comment>
      <origin>5197616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3626" sha1="45tuwoakfvne0wuziyzvrvbwpubumt2" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям.

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка і прасоўванне любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання — што з'яўляецца прадузятым пунктам гледжання. Таксама забаронена і можа быць прызнана неэтычнымі паводзінамі.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>45tuwoakfvne0wuziyzvrvbwpubumt2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197622</id>
      <parentid>5197616</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3710" sha1="rcakyu5jhvhpugauvja2udsg33g79yf" xml:space="preserve">{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. 

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка і прасоўванне любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру (як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання) дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання — што з'яўляецца прадузятым пунктам гледжання. Таксама забаронена і можа быць прызнана неэтычнымі паводзінамі.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>rcakyu5jhvhpugauvja2udsg33g79yf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197623</id>
      <parentid>5197622</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3717" sha1="4nw001e61bg95rjn6kq5j890yonbthw" xml:space="preserve">&lt;!--{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}--&gt;
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным ідэям, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. 

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка і прасоўванне любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру (як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання) дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання — што з'яўляецца прадузятым пунктам гледжання. Таксама забаронена і можа быць прызнана неэтычнымі паводзінамі.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>4nw001e61bg95rjn6kq5j890yonbthw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197624</id>
      <parentid>5197623</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <origin>5197624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3803" sha1="jwfcu297jt1g9t5cvbaxhlzvinrsxmx" xml:space="preserve">&lt;!--{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}--&gt;
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным поглядам, ідэям і светапоглядам, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. 

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка, прасоўванне і дыскусія на карысць любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру (як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання) дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання — што з'яўляецца прадузятым пунктам гледжання. Таксама забаронена і можа быць прызнана неэтычнымі паводзінамі.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>jwfcu297jt1g9t5cvbaxhlzvinrsxmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197628</id>
      <parentid>5197624</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3946" sha1="jyvelzs1zxai7kmysxk87tdg7xgyc8o" xml:space="preserve">&lt;!--{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}--&gt;
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным поглядам, ідэям і светапоглядам, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. 

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, альбо быць перапісаным у такой манеры, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка, прасоўванне і дыскусія на карысць любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру (як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання) дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне, альбо быць перапісаным у такой манеры, як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання — што з'яўляецца прадузятым пунктам гледжання. Таксама забаронена і можа быць прызнана неэтычнымі паводзінамі.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>jyvelzs1zxai7kmysxk87tdg7xgyc8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197629</id>
      <parentid>5197628</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3874" sha1="hcm19u3mnm3k8vk804qbdb5smkmqs8a" xml:space="preserve">&lt;!--{{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НпПГ|ВП:НППГ}}}}--&gt;
'''Непрадузяты пункт гледжання''' — адно з правіл Вікіпедыі, разам з асноватворнымі правіламі Вікіпедыі. Гэтымі правіламі ўсталёўваюцца патрабаванні да характару і якасці матэрыялаў, прымальных для артыкулаў Вікіпедыі.

'''Непрадузяты пункт гледжання''' — аб'ектыўны, сацыяльна-аб'ектыўны і сацыяльна-рэалістычны пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд. Гэта пункт гледжання, які адпавядае патрабаванням і інтарэсам левай паловы палітычнага спектру. Не з'яўляецца непрадузятым пунктам гледжання '''прадузяты пункт гледжання''' — пункт гледжання, тэкст, сцвярджэнні, звесткі і тд, на карысць або падтрымку правай паловы спектру і звязаным поглядам, ідэям і светапоглядам, уключаючы правыя, правацэнтрызм, правы лібералізм (класічны лібералізм), кансерватызм, ліберальны кансерватызм, кансерватыўны лібералізм, і ўльтраправыя, а таксама іншым маргінальным ідэям. 

Да прыкладу, прадузятым пунктам гледжання можа быць апісанне практыкі і палітыкі правацэнтрысцкіх урадаў у дачыненні да асоб з нейраразнастайнасцю і інваліднасцю, калі яно не падмацавана адназначнай і заключнай крытыкай і тлумачэннем, якая дыскрэдытуе і не прымае такую ​​практыку і палітыку, альбо не быць перапісаным у такой манеры, не ў залежнасці ад таго, ці прыносяць такія меры з боку правацэнтрыстаў рэальную карысць ці не.

Прадузяты пункт гледжання забаронены правіламі Вікіпедыі і разглядаецца як форма POV-пушынгу.

== Прапаганда правых поглядаў і ідэй ==
{{shortcut|ВП:ПППІ|ВП:Права пропаганда|ВП:Прапаганда правых поглядаў і ідэй}}
'''Прапаганда правых поглядаў і ідэй''' — прапаганда, распаўсюджванне, падтрымка, прасоўванне і дыскусія на карысць любых поглядаў, ідэй і светапоглядаў правай паловы палітычнага спектру (як у выпадку з прадузятым пунктам гледжання) дзе альбо ў беларускай Вікіпедыі, уключаючы размовы. Таксама тэкст, сцвярджэнні, інфармацыя і тд датычна іх, калі адсутнічае прыдатная крытыка і тлумачэнне, альбо не быць перапісаным у такой манеры — што з'яўляецца прадузятым пунктам гледжання. Таксама забаронена і можа быць прызнана неэтычнымі паводзінамі.

{{Правілы Вікіпедыі}}</text>
      <sha1>hcm19u3mnm3k8vk804qbdb5smkmqs8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:НпПГ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>814453</id>
    <revision>
      <id>5197555</id>
      <timestamp>2026-09-11T17:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]</comment>
      <origin>5197555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="bq67eg6lfrt7h6fnihes5jcx7122dyy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]</text>
      <sha1>bq67eg6lfrt7h6fnihes5jcx7122dyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197600</id>
      <parentid>5197555</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]</comment>
      <origin>5197600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8" sha1="c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo" xml:space="preserve">{{хв}}</text>
      <sha1>c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спаская вежа (фестываль)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814454</id>
    <revision>
      <id>5197562</id>
      <timestamp>2026-09-11T17:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Міжнародны ваенна-музычны фестываль «Спаская вежа»''' ({{lang-ru|Международный военно-музыкальный фестиваль «Спасская башня»}}) — музычнае свята [[:en:Military tattoo|military tattoo]], якое праходзіць у [[Масква|Маскве]]. У ім прымаюць удзел расійскія і замежныя ваенныя ар...»</comment>
      <origin>5197562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3472" sha1="tj7qq9vuq4hsyrfrenhk6npeoqa6t22" xml:space="preserve">'''Міжнародны ваенна-музычны фестываль «Спаская вежа»''' ({{lang-ru|Международный военно-музыкальный фестиваль «Спасская башня»}}) — музычнае свята [[:en:Military tattoo|military tattoo]], якое праходзіць у [[Масква|Маскве]]. У ім прымаюць удзел расійскія і замежныя ваенныя аркестры, фальклорныя калектывы, а таксама падраздзяленні ганаровай аховы кіраўнікоў дзяржаў&lt;ref name=&quot;оф&quot;&gt;{{Cite web|url=https://spasstower.ru/|title=Официальный сайт фестиваля «Спасская башня»|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808070439/https://spasstower.ru/|archive-date=2025-08-08|access-date=2025-08-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Традыцыйна ўсе вячэрнія прадстаўлення фестывалю на [[Красная плошча|Краснай плошчы]] завяршаюцца грандыёзнымі салютамі і выступам зводнага міжнароднага аркестра, які складаецца з больш за 1 500 музыкантаў і дырыжораў.  Геаграфія краін-удзельніц праекта ахоплівае ўсе бакі свету. За 15 гадоў фестываль прыняў больш за 160 калектываў з 56 краін. Ён стаў найбуйнейшым міжнародным культурным праектам у [[Расія|Расіі]] і ўвайшоў у тройку самых вядомых ваенна-музычных фестываляў свету.

Назву фестывалю дала [[Спаская вежа]] [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] на Краснай плошчы, каля якой традыцыйна праходзіць свята.

З 2017 года музычным кіраўніком фестывалю з’яўляецца начальнік [[Ваенна-аркестравая служба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенна-аркестравай службы Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]] — Галоўны ваенны дырыжор [[генерал-маёр]] [[Цімафей Канстанцінавіч Маякін]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://spasstower.ru/news/muzykalnomu-rukovoditelyu-festivalya-timofeyu-mayakinu-prisvoeno-zvanie-general-mayor/ |title=Музыкальному руководителю Фестиваля «Спасская башня» Тимофею Маякину Указом Президента РФ присвоено звание «генерал-майор» / Официальный сайт Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня», 12 Декабря 2018 |access-date=2019-01-05 |archive-date=2018-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219001055/https://spasstower.ru/news/muzykalnomu-rukovoditelyu-festivalya-timofeyu-mayakinu-prisvoeno-zvanie-general-mayor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Фестывалі Расіі]][[Катэгорыя:Ваенная музыка]]</text>
      <sha1>tj7qq9vuq4hsyrfrenhk6npeoqa6t22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</title>
    <ns>3</ns>
    <id>814455</id>
    <revision>
      <id>5197565</id>
      <timestamp>2026-09-11T17:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Прывітанне</comment>
      <origin>5197565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="4rdoy96sj8t45jauu7rgfmqagav1ery" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:23, 11 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>4rdoy96sj8t45jauu7rgfmqagav1ery</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197603</id>
      <parentid>5197565</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5197603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="t3asz0gsqpfud8drqda704fo9uwoviq" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:23, 11 верасня 2026 (+03)

[[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]] — гэта покуль не частка правілаў Вікіпедыі. Правілы прымаюцца пасля супольнага абмеркавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:25, 11 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>t3asz0gsqpfud8drqda704fo9uwoviq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:НППГ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>814456</id>
    <redirect title="Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання" />
    <revision>
      <id>5197571</id>
      <timestamp>2026-09-11T17:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]</comment>
      <origin>5197571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="bq67eg6lfrt7h6fnihes5jcx7122dyy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання]]</text>
      <sha1>bq67eg6lfrt7h6fnihes5jcx7122dyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:АП5-768x512.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>814457</id>
    <revision>
      <id>5197583</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>{{Несвабодны файл
|апісанне      = Марыя Юльянаўна Мажэйка
|крыніца       = Астравецкая праўда
|час стварэння = 2020
|аўтар         = Алёна Гануліч
|частка        = 
|разрозненне   = 
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = Марыя Юльянаўна Мажэйка
| мэта         = фотаздымак для артыкула пра асобу
| заменнасць   = асоба памерла
| іншае        = 
}}</comment>
      <origin>5197583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="652" sha1="s8qz7pt77cdphwqogvss18bvmii9afx" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==
{{Несвабодны файл
|апісанне      = Марыя Юльянаўна Мажэйка
|крыніца       = Астравецкая праўда
|час стварэння = 2020
|аўтар         = Алёна Гануліч
|частка        = 
|разрозненне   = 
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = Марыя Юльянаўна Мажэйка
| мэта         = фотаздымак для артыкула пра асобу
| заменнасць   = асоба памерла
| іншае        = 
}}
== Ліцэнзіяванне ==
{{FU-памерлы}}</text>
      <sha1>s8qz7pt77cdphwqogvss18bvmii9afx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:ПППІ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>814458</id>
    <revision>
      <id>5197588</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання#Прапаганда правых поглядаў і ідэй]]</comment>
      <origin>5197588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="frxhdnc0cdkx5qyk134hs3f5chy4r1q" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вікіпедыя:Непрадузяты_пункт_гледжання#Прапаганда_правых_поглядаў_і_ідэй]]</text>
      <sha1>frxhdnc0cdkx5qyk134hs3f5chy4r1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197594</id>
      <parentid>5197588</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання#Прапаганда правых поглядаў і ідэй]]</comment>
      <origin>5197594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8" sha1="c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo" xml:space="preserve">{{хв}}</text>
      <sha1>c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197597</id>
      <parentid>5197594</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Перасылае да [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання#Прапаганда правых поглядаў і ідэй]]</comment>
      <origin>5197597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="frxhdnc0cdkx5qyk134hs3f5chy4r1q" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вікіпедыя:Непрадузяты_пункт_гледжання#Прапаганда_правых_поглядаў_і_ідэй]]</text>
      <sha1>frxhdnc0cdkx5qyk134hs3f5chy4r1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197605</id>
      <parentid>5197597</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання#Прапаганда правых поглядаў і ідэй]]</comment>
      <origin>5197605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8" sha1="c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo" xml:space="preserve">{{хв}}</text>
      <sha1>c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Права пропаганда</title>
    <ns>4</ns>
    <id>814459</id>
    <revision>
      <id>5197589</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання#Прапаганда правых поглядаў і ідэй]]</comment>
      <origin>5197589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="frxhdnc0cdkx5qyk134hs3f5chy4r1q" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вікіпедыя:Непрадузяты_пункт_гледжання#Прапаганда_правых_поглядаў_і_ідэй]]</text>
      <sha1>frxhdnc0cdkx5qyk134hs3f5chy4r1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197591</id>
      <parentid>5197589</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання#Прапаганда правых поглядаў і ідэй]]</comment>
      <origin>5197591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8" sha1="c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo" xml:space="preserve">{{хв}}</text>
      <sha1>c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Прапаганда правых поглядаў і ідэй</title>
    <ns>4</ns>
    <id>814460</id>
    <revision>
      <id>5197590</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя</username>
        <id>173765</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання#Прапаганда правых поглядаў і ідэй]]</comment>
      <origin>5197590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="frxhdnc0cdkx5qyk134hs3f5chy4r1q" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вікіпедыя:Непрадузяты_пункт_гледжання#Прапаганда_правых_поглядаў_і_ідэй]]</text>
      <sha1>frxhdnc0cdkx5qyk134hs3f5chy4r1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197596</id>
      <parentid>5197590</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T18:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Вікіпедыя:Непрадузяты пункт гледжання#Прапаганда правых поглядаў і ідэй]]</comment>
      <origin>5197596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8" sha1="c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo" xml:space="preserve">{{хв}}</text>
      <sha1>c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя пісьменства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814461</id>
    <redirect title="Гісторыя пісьма" />
    <revision>
      <id>5197618</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Гісторыя пісьменства]] у [[Гісторыя пісьма]]: Больш сістэмная назва.</comment>
      <origin>5197618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="7vx1s2cjtr6t44nmc21fqo0jdugxs3p" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Гісторыя пісьма]]</text>
      <sha1>7vx1s2cjtr6t44nmc21fqo0jdugxs3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя пісьменнасці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814462</id>
    <redirect title="Гісторыя пісьма" />
    <revision>
      <id>5197620</id>
      <timestamp>2026-09-11T18:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Гісторыя пісьма]]</comment>
      <origin>5197620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="7vx1s2cjtr6t44nmc21fqo0jdugxs3p" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Гісторыя пісьма]]</text>
      <sha1>7vx1s2cjtr6t44nmc21fqo0jdugxs3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алівія Радрыга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814463</id>
    <revision>
      <id>5197631</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <comment>уводзіны з pl</comment>
      <origin>5197631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2142" sha1="6lhz0ymrd1s152d8qwf4ve1vjuf6mqd" xml:space="preserve">{{Музыкант}}
'''Алівія Радрыга''' ({{ВДП}}) — амерыканская [[актрыса]], [[спявачка]] і [[аўтар песень]]. Мае [[Філіпіны|філіпіна]]-[[Немцы|нямецкае]] паходжанне. У дзяцінстве здымалася ў рэкламе і ў фільме «An American Girl: Grace Stirs Up Success» (2015). Стала вядомай пасля галоўных роляў у дзіцячых серыялах «Bizaardvark» (2016—2019) і «High School Musical: The Series» (2019—2022).

Сканцэнтравалася на музычнай кар’еры, яе дэбютны [[студыйны альбом]] «Sour», выпушчаны Geffen Records, змяшчаў два вялікія хіты: «Drivers License» і «Good 4 U». У наступным годзе выйшаў дакументальны фільм «Olivia Rodrigo: Driving Home 2 U». У 2023 годзе Радрыга выпусціла свой другі студыйны альбом «Guts», на якім аказаўся яе трэці вялікі хіт «Vampire». Наступны альбом «You Seem Pretty Sad for a Girl So in Love» выйшаў у [[2026 год у гісторыі музыкі|2026]] годзе.

Яна тройчы дасягала першага месца ў [[Billboard Hot 100]] і двойчы ў [[Billboard 200]]. Атрымала ўзнагароды: тры [[Грэмі|прэміі Грэмі]], чатыры прэміі MTV Video Music Awards і сем [[Billboard Music Awards]]. Ёй прысвоіў тытул артысткі года часопіс [[Time]] (2021), жанчыны года — Billboard (2022), яна двойчы станавілася аўтарам [[Поп-музыка|поп-песень]] года па версіі [[ASCAP]] (2022 і 2024).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Радрыга Алівія}}
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>6lhz0ymrd1s152d8qwf4ve1vjuf6mqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя алфавіта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814464</id>
    <revision>
      <id>5197639</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Ствараю новы артыкул.</comment>
      <origin>5197639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32673" sha1="14c5kztnbcbhcgnzgfn3hfbsxdwyiek" xml:space="preserve">{{Сістэмы пісьма}}

[[Файл:History of Alphabets.png|міні|справа|320пкс|Гістарычнае развіццё шэрагу асноўных алфавітных сістэм]]

'''Гісторыя алфавіта''' — гісторыя ўзнікнення, развіцця і распаўсюджвання [[алфавіт]]ных сістэм [[пісьмо|пісьма]], у якіх пісьмовыя знакі ў асноўным суадносяцца з асобнымі гукавымі адзінкамі мовы. Алфавітнае пісьмо ўзнікла значна пазней за першыя вядомыя сістэмы пісьма — [[клінапіс]] і [[егіпецкія іерогліфы]]. Паводле найбольш распаўсюджанага ў сучаснай граматалогіі погляду, асноўная генеалагічная лінія большасці сучасных алфавітных сістэм пачынаецца ад ранняга заходнесеміцкага пісьма II тысячагоддзя да н. э., якое сфарміравалася пад уплывам егіпецкай пісьмовай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot;&gt;Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Darnell&quot;&gt;Darnell J. C., Dobbs-Allsopp F. W., Lundberg M. J., McCarter P. K., Zuckerman B. ''Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt''. — Boston: American Schools of Oriental Research, 2005. — (The Annual of the American Schools of Oriental Research; Vol. 59).&lt;/ref&gt;

У шырокім значэнні да алфавітных сістэм адносяць як пісьмо, у якім асобныя знакі абазначаюць і зычныя, і галосныя, так і [[абджад|кансанантныя сістэмы]], дзе асноўнымі знакамі перадаюцца зычныя. У вузкім тыпалагічным значэнні ''алфавітам'' называюць толькі сістэму з асобнымі літарамі для зычных і галосных; пры такім падыходзе першым вядомым алфавітам лічыцца [[грэчаскі алфавіт]], а фінікійскае, старажытнаяўрэйскае і іншыя семіцкія пісьмы класіфікуюцца як абджады.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Перадумовы ўзнікнення ==

Да з'яўлення алфавіта ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]] ўжо існавалі развітыя пісьмовыя сістэмы. [[Егіпецкія іерогліфы]] сумяшчалі лагаграмы, гукавыя знакі і дэтэрмінатывы; сярод гукавых знакаў былі і знакі, што перадавалі адзін зычны. Аднак егіпцяне не ператварылі гэты набор адназычных знакаў у самастойную сістэму пісьма і працягвалі выкарыстоўваць яго разам з іншымі тыпамі іерогліфаў.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Прынцып, які зрабіў магчымым ранняе алфавітнае пісьмо, заключаўся ў рэзкім скарачэнні колькасці знакаў: замест сотняў знакаў для слоў, складоў і спалучэнняў гукаў выкарыстоўваўся невялікі набор знакаў для асобных гукаў. Важную ролю адыгрываў акрафанічны прынцып: выява прадмета атрымлівала гукавое значэнне паводле першага гука назвы гэтага прадмета ў мове стваральнікаў сістэмы.&lt;ref name=&quot;Darnell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Naveh J. ''Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography''. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.&lt;/ref&gt;

== Ранняе заходнесеміцкае пісьмо ==

=== Пратасінайскія і раннія алфавітныя надпісы ===

[[Файл:Wadi el-Hol inscriptions drawing.jpg|міні|злева|300пкс|Прамалёўка двух ранніх алфавітных надпісаў з Вадзі-эль-Холь у Егіпце]]

Найстаражытнейшыя вядомыя сведчанні ранняга алфавітнага пісьма паходзяць з Егіпта і [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскага паўвострава]]. Два надпісы з Вадзі-эль-Холь у Верхнім Егіпце звычайна датуюць канцом XIX — пачаткам XVIII ст. да н. э.; іх знакі маюць сувязь з егіпецкай выяўленчай традыцыяй, але, верагодна, выкарыстоўваліся для запісу заходнесеміцкай мовы.&lt;ref name=&quot;Darnell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://nelc.yale.edu/publications/two-early-alphabetic-inscriptions-wadi-el-hol-new-evidence-origin-alphabet-western Darnell J. C. ''Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hol: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt''] // Yale University.&lt;/ref&gt;

Блізкія паводле прынцыпу надпісы былі знойдзены ў Серабіт-эль-Хадзіме на Сінайскім паўвостраве, каля егіпецкіх руднікоў бірузы. Іх называюць [[пратасінайскае пісьмо|пратасінайскім пісьмом]]; дакладная дата асобных помнікаў і ўзаемныя храналагічныя адносіны сінайскіх і егіпецкіх надпісаў застаюцца прадметам дыскусіі. Большасць даследчыкаў, аднак, звязвае пачатковы этап алфавітнага пісьма з кантактам носьбітаў заходнесеміцкіх моў з егіпецкім пісьмом у першай палове II тысячагоддзя да н. э.&lt;ref&gt;Haring B. Ancient Egypt and the earliest known stages of alphabetic writing // ''Understanding Relations Between Scripts II: Early Alphabets''. — Oxford: Oxbow Books, 2020. — P. 53—68.&lt;/ref&gt;

Першапачатковыя знакі яшчэ захоўвалі выяўленчы характар. Напрыклад, продак пазнейшых фінікійскага 𐤀, грэчаскай Α і лацінскай A паходзіў ад схематычнай выявы галавы вала; семіцкая назва ''ʾalp'' («вол») дала знаку гукавое значэнне /ʔ/. Аналагічна знак ''bēt'' («дом») перадаваў /b/ і стаў продкам Β і B.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot;&gt;Naveh J. ''Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography''. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Proto-sinaitic-phoenician-latin-alphabet.jpg|міні|справа|300пкс|Змена формы некаторых знакаў ад ранняга сінайскага пісьма праз фінікійскае да лацінскага]]

=== Угарыцкае і паўднёвааравійскае пісьмо ===

У XIV—XIII стст. да н. э. ва [[Угарыт|Угарыце]] выкарыстоўваўся [[угарыцкі алфавіт]] — сістэма з 30 клінападобных знакаў. Паводле формы ён нагадваў месапатамскі клінапіс, але паводле прынцыпу быў алфавітным; угарыцкія таблічкі таксама захавалі раннія сведчанні замацаванага парадку літар. Угарыцкая сістэма знікла пасля разбурэння горада на мяжы XIII—XII стст. да н. э. і не стала непасрэднай асновай асноўных пазнейшых еўрапейскіх алфавітаў.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Асобную галіну ранняй семіцкай пісьмовай традыцыі ўтварыла [[старажытнае паўднёвааравійскае пісьмо|старажытнае паўднёвааравійскае пісьмо]], якое выкарыстоўвалася на поўдні Аравійскага паўвострава. Ад адной з яго разнавіднасцей паходзіць [[геэз|эфіопскае пісьмо геэз]], якое пазней развілося ў сістэму тыпу [[абугіда]].&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Фінікійскі алфавіт ==

[[Файл:Phoenician alphabet.svg|міні|злева|290пкс|22 знакі [[фінікійскае пісьмо|фінікійскага пісьма]]]]

У канцы II — пачатку I тысячагоддзя да н. э. ранняе заходнесеміцкае пісьмо набыло формы, якія прынята называць [[фінікійскае пісьмо|фінікійскім пісьмом]]. Яго класічны набор складаўся з 22 знакаў для зычных, тэкст пісаўся пераважна справа налева. Фінікійцы, чые гандлёвыя сувязі ахоплівалі значную частку Міжземнамор'я, садзейнічалі шырокаму распаўсюджанню гэтай сістэмы.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

Разам з формамі знакаў перадаваўся і традыцыйны парадак літар. Паслядоўнасць, якая пачыналася знакамі ''ʾālep, bēt, gīml, dālet'', захавалася ў фінікійскім, арамейскім і яўрэйскім пісьме, а пасля перайшла ў грэчаскую паслядоўнасць ''альфа, бэта, гама, дэльта'' і ў лацінскі парадак A, B, C, D.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Фінікійская сістэма стала зыходнай для дзвюх асабліва значных галін далейшага развіцця: [[арамейскае пісьмо|арамейскай]] на ўсходзе і [[грэчаскі алфавіт|грэчаскай]] на захадзе. Праз іх яе генеалагічныя нашчадкі распаўсюдзіліся на большай частцы Еўразіі і Паўночнай Афрыкі.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

== Арамейская галіна ==

У IX—VIII стст. да н. э. з фінікійскай традыцыі сфарміравалася [[арамейскае пісьмо]]. Распаўсюджванне [[арамейская мова|арамейскай мовы]] як мовы міжрэгіянальных зносін, а пазней як адной з адміністрацыйных моў [[Дзяржава Ахеменідаў|Дзяржавы Ахеменідаў]] зрабіла арамейскае пісьмо адной з найбольш уплывовых сістэм старажытнага Блізкага Усходу.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

З арамейскай традыцыяй генетычна звязаны квадратнае [[яўрэйскі алфавіт|яўрэйскае пісьмо]], [[сірыйскае пісьмо]] і [[набацейскае пісьмо]]. З развіцця набацейскага курсіўнага пісьма ў першыя стагоддзі н. э. сфарміравалася сістэма, якая стала асновай [[арабскае пісьмо|арабскага пісьма]].&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Арамейскае пісьмо паўплывала і на развіццё пісьменнасці далей на ўсход. [[Кхароштхі]] звычайна лічыцца сістэмай арамейскага паходжання. Адносіны паміж арамейскім пісьмом і [[брахмі]] застаюцца дыскусійнымі: семіцкае, найперш арамейскае, паходжанне або моцны арамейскі ўплыў падтрымліваюцца значнай часткай даследчыкаў, але адназначна рэканструяваць працэс стварэння брахмі не ўдалося.&lt;ref&gt;Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998. — P. 19—30. — ISBN 0-19-509984-2.&lt;/ref&gt;

З брахмі ў наступныя стагоддзі развілася вялікая група [[Брахмійскія пісьменнасці|брахмійскіх пісьменнасцей]] Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. Большасць з іх з'яўляецца не алфавітамі ў вузкім значэнні, а абугідамі, у якіх базавы знак абазначае зычны разам з уласцівым яму галосным, а іншыя галосныя пазначаюцца мадыфікацыямі гэтага знака.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Грэчаскі алфавіт ==

[[Файл:Dipylon Inscription.JPG|міні|справа|300пкс|[[Дыпілонскі надпіс]], каля 740 г. да н. э., адзін з ранніх помнікаў грэчаскага алфавітнага пісьма]]

[[Старажытныя грэкі]] перанялі фінікійскі алфавіт, верагодна, у IX—VIII стст. да н. э. Найстаражытнейшыя захаваныя грэчаскія алфавітныя надпісы адносяцца да VIII ст. да н. э.; сярод іх — [[Дыпілонскі надпіс]] і надпіс на так званым [[кубак Нестара|кубку Нестара]].&lt;ref name=&quot;Jeffery&quot;&gt;Jeffery L. H. ''The Local Scripts of Archaic Greece: A Study of the Origin of the Greek Alphabet and its Development from the Eighth to the Fifth Centuries B.C.'' — Oxford: Clarendon Press, 1961.&lt;/ref&gt;

Галоўнай структурнай навізной стала сістэматычнае абазначэнне галосных асобнымі літарамі. Фінікійскія знакі для зычных, якіх не было ў грэчаскай мове, былі пераасэнсаваны: ʾālep стаў Α ''альфа'' для /a/, hē — Ε ''эпсілан'' для /e/, yōd — Ι ''іота'' для /i/, ʿayin — Ο ''омікран'' для /o/, а wāw стаў адной з крыніц Υ ''іпсілан''. Такім чынам узнік першы вядомы алфавіт у вузкім значэнні — сістэма з рэгулярнымі знакамі як для зычных, так і для галосных.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jeffery&quot; /&gt;

У архаічную эпоху існавала некалькі мясцовых грэчаскіх алфавітаў. Напрамак пісьма мог быць справа налева, злева направа або [[бустрафедон]]ам; паступова замацаваўся напрамак злева направа. У 403/402 г. да н. э. [[Афіны]] афіцыйна прынялі іанійскі варыянт, які стаў асновай пазнейшага класічнага грэчаскага алфавіта з 24 літар.&lt;ref name=&quot;Jeffery&quot; /&gt;

== Ад грэчаскага да лацінскага алфавіта ==

[[Файл:Tablette Marsiliana.jpg|міні|злева|300пкс|Таблічка з Марсіліяны д'Альбеньі з раннім этрускім пералікам літар, VII ст. да н. э.]]

З заходнегрэчаскіх алфавітаў у VIII—VII стст. да н. э. развіліся [[стараіталійскія пісьменнасці]], у тым ліку [[этрускі алфавіт]]. Этрускі варыянт быў прыстасаваны да лацінскай мовы і стаў непасрэднай асновай [[лацінскі алфавіт|лацінскага алфавіта]]. Раннія лацінскія надпісы вядомы з VII—VI стст. да н. э.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BelEnLatin&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt;

У III ст. да н. э. у рымскім алфавіце была ўведзена літара G і ўпарадкавана размеркаванне функцый C, K і Q. У I ст. да н. э. для перадачы грэчаскіх запазычанняў былі дададзены Y і Z; класічны лацінскі алфавіт у выніку налічваў 23 літары. У сярэдневякоўі і раннім Новым часе паступова размежаваліся I і J, U і V, а таксама замацавалася W, у выніку чаго склаўся сучасны базавы набор з 26 лацінскіх літар.&lt;ref name=&quot;BelEnLatin&quot; /&gt;

З пашырэннем [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], хрысціянства, сярэдневяковай лацінскай культуры, а пазней еўрапейскай каланіяльнай экспансіі лацінскае пісьмо стала асновай алфавітаў вялікай колькасці моў. Прыстасаванне да новых гукавых сістэм ажыццяўлялася праз [[дыякрытычны знак|дыякрытычныя знакі]], лігатуры, дыграфы і стварэнне новых літар.&lt;ref name=&quot;BelEnLatin&quot; /&gt;

== Іншыя алфавіты грэчаскай традыцыі ==

Грэчаскі алфавіт стаў асновай або важным узорам для некалькіх новых сістэм. [[Копцкі алфавіт]] у асноўным складаецца з грэчаскіх літар з дадатковымі знакамі, запазычанымі з егіпецкага [[дэматычнае пісьмо|дэматычнага пісьма]]. [[Гатычны алфавіт]], створаны ў IV ст. для перакладу Бібліі на [[гоцкая мова|гоцкую мову]], таксама ў асноўным грунтаваўся на грэчаскай графіцы, але змяшчаў элементы іншых пісьмовых традыцый.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

[[Армянскі алфавіт]] быў створаны [[Месроп Маштоц|Месропам Маштоцам]] у пачатку V ст. і арганізаваны з улікам грэчаскай алфавітнай традыцыі, але мае самастойныя формы знакаў. Паходжанне ранняга [[грузінскае пісьмо|грузінскага пісьма]] і яго сувязі з суседнімі алфавітамі даследуюцца асобна і не могуць быць зведзены да простай прамой генеалагічнай лініі ад грэчаскага пісьма.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Славянскія алфавіты ==

[[Файл:Kiev Missal, fol 2b 3a.jpg|міні|справа|280пкс|Старонкі [[Кіеўскія лісткі|Кіеўскіх лісткоў]], аднаго з найстаражытнейшых помнікаў [[глаголіца|глаголіцы]]]]

У IX ст. для перадачы [[стараславянская мова|стараславянскай мовы]] была створана [[глаголіца]]. У сучасным славістычным мовазнаўстве пераважае меркаванне, што менавіта глаголіцу распрацаваў [[Кірыла Філосаф]] у сувязі з місіяй Кірылы і Мяфодзія ў Вялікую Маравію ў 860-я гады.&lt;ref&gt;Schenker A. M. ''The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology''. — New Haven — London: Yale University Press, 1995. — ISBN 0-300-05846-2.&lt;/ref&gt;

[[Кірыліца]] сфарміравалася пазней, у канцы IX — пачатку X ст., у культурным асяроддзі [[Першае Балгарскае царства|Першага Балгарскага царства]]. Асноўная частка яе знакаў была ўзята з грэчаскага ўстаўнога пісьма; для славянскіх гукаў, якіх не мела грэчаская мова, выкарыстоўваліся дадатковыя знакі, частка якіх была звязана з глаголіцай.&lt;ref name=&quot;BelEnCyr&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schenker&quot;&gt;Schenker A. M. ''The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology''. — New Haven — London: Yale University Press, 1995.&lt;/ref&gt;

Кірыліца стала асновай пісьменнасці шэрагу славянскіх, а пазней і многіх неславянскіх моў. Яе склад неаднаразова змяняўся: з ужытку выходзілі дублетныя і непатрэбныя для асобных моў літары, ствараліся новыя знакі, а графічны выгляд друкаваных літар змяняўся пад уплывам развіцця кнігадрукавання і рэформ.&lt;ref name=&quot;BelEnCyr&quot; /&gt;

== Алфавітны прынцып па-за асноўнай генеалагічнай лініяй ==

Не ўсе алфавітныя сістэмы можна разглядаць як простыя графічныя працягненні фінікійскай традыцыі. У розных культурах ствараліся новыя сістэмы, аўтары якіх маглі ведаць пра сам прынцып алфавітнага пісьма, але распрацоўвалі арыгінальныя формы знакаў і новыя прынцыпы іх арганізацыі.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Найбольш вядомы прыклад — [[хангыль]], створаны ў Карэі ў 1443—1444 гадах пры каралі [[Сэджон Вялікі|Сэджоне Вялікім]] і апублікаваны ў 1446 годзе ў трактатах ''[[Хунмін чонъым]]'' і ''Хунмін чонъым хэрэ''. Асноўныя знакі хангыля абазначаюць асобныя зычныя і галосныя, але на пісьме групуюцца ў квадратныя складовыя блокі; формы шэрагу базавых зычных першапачаткова былі задуманы як схематычныя выявы становішча органаў маўлення.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

У Новы і Найноўшы час для моў без усталяванага пісьма таксама ствараліся новыя алфавіты або мадыфікацыі ўжо існых. Найчасцей выкарыстоўваліся лацінская, кірылічная або арабская графічная аснова, але вядомы і арыгінальныя сістэмы, у якіх формы літар былі створаны нанова.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Змена і прыстасаванне алфавітаў ==

На працягу гісторыі алфавіты змяняліся разам з мовамі і сферамі выкарыстання пісьма. Асноўнымі спосабамі прыстасавання былі выключэнне непатрэбных знакаў, змяненне гукавога значэння старых літар, стварэнне новых літар, выкарыстанне [[дыграф]]аў і [[трыграф]]аў, а таксама даданне дыякрытычных знакаў. Такія працэсы маглі адбывацца паступова або замацоўвацца ў выніку свядомых арфаграфічных і графічных рэформ.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Графічная форма літар таксама залежала ад матэрыялу і тэхнікі пісьма. Манументальныя надпісы, рукапіснае пісьмо на папірусе, пергаменце і паперы, [[кнігадрукаванне]], машынапіс і электронны набор спрыялі ўзнікненню розных шрыфтавых форм, вялікіх і малых літар, курсіўных разнавіднасцей і сістэм пунктуацыі. Такім чынам, гісторыя формы літар не цалкам супадае з гісторыяй алфавіта як набору графем.&lt;ref&gt;Diringer D. ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind''. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968.&lt;/ref&gt;

У XX—XXI стст. тэхнічная стандартызацыя пісьма стала асобным фактарам развіцця алфавітаў. Міжнародны стандарт [[ISO 15924]] класіфікуе сістэмы пісьма, а стандарт [[Юнікод]] забяспечвае адзінае лічбавае кадаванне знакаў гістарычных і сучасных пісьменнасцей.

== Беларускі алфавіт у гісторыі алфавітнага пісьма ==

[[Беларускі алфавіт]] належыць да кірылічнай галіны: ранняя [[старабеларуская мова|старабеларуская]] графіка ўспадкавала склад старажытнай кірыліцы, але з развіццём мовы частка дублетных і непатрэбных знакаў паступова выйшла з ужытку. На беларускай глебе ў канцы XV ст. з'явілася графема ''э'', у канцы XVI ст. — ''й''; важным этапам развіцця друкаванай графікі сталі выданні [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]].&lt;ref name=&quot;BelEnBelAlpha&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004. — Т. 2. — С. 437.&lt;/ref&gt;

У XIX — пачатку XX ст. беларуская мова запісвалася як кірыліцай, так і [[беларускі лацінскі алфавіт|беларускім лацінскім алфавітам]]. З узнікненнем легальнага беларускага друку для беларускай мовы быў прыстасаваны кірылічны грамадзянскі шрыфт; у XX ст. менавіта кірылічны алфавіт стаў асноўнай графічнай сістэмай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;BelEnBelAlpha&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BelEnLatin&quot; /&gt;

Асобную гістарычную традыцыю складае [[Беларускі арабскі алфавіт]], якім беларускія татары на працягу некалькіх стагоддзяў запісвалі беларускія тэксты. Ён належыць да арабскай, а праз яе — да арамейскай галіны семіцкага алфавітнага пісьма і развіваўся незалежна ад кірылічнай і лацінскай графікі беларускай мовы.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Булыка А. М. Беларускі алфавіт // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.
* Булыка А. М. Кірыліца // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8.
* Булыка А. М. Лацінскае пісьмо // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9.
* Дирингер Д. ''Алфавит'' / пер. с англ. — Москва: Издательство иностранной литературы, 1963.
* Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.
* Darnell J. C., Dobbs-Allsopp F. W., Lundberg M. J., McCarter P. K., Zuckerman B. ''Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt''. — Boston: American Schools of Oriental Research, 2005.
* Diringer D. ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind''. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968.
* Fischer S. R. ''A History of Writing''. — London: Reaktion Books, 2001.
* Jeffery L. H. ''The Local Scripts of Archaic Greece''. — Oxford: Clarendon Press, 1961.
* Naveh J. ''Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography''. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.
* Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998.
* Schenker A. M. ''The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology''. — New Haven — London: Yale University Press, 1995.

== Гл. таксама ==

* [[Пісьмо]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Алфавіт]]
* [[Графема]]
* [[Графіка (мовазнаўства)|Графіка]]
* [[Арфаграфія]]
* [[Фінікійскае пісьмо]]
* [[Грэчаскі алфавіт]]
* [[Лацінскі алфавіт]]
* [[Кірыліца]]
* [[Беларускі алфавіт]]

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen Беларуская энцыклапедыя] на сайце Verbum.by.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Historical_development_of_letters Гістарычнае развіццё літар] на Вікісховішчы.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alphabets Алфавіты] на Вікісховішчы.

{{Сістэмы пісьма}}

[[Катэгорыя:Гісторыя пісьма]]
[[Катэгорыя:Алфавіты]]
[[Катэгорыя:Пісьменнасць]]</text>
      <sha1>14c5kztnbcbhcgnzgfn3hfbsxdwyiek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197640</id>
      <parentid>5197639</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T19:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5197640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32642" sha1="j6v58av39wekvamkx3lisp3zqs1eq4b" xml:space="preserve">

[[Файл:History of Alphabets.png|міні|справа|320пкс|Гістарычнае развіццё шэрагу асноўных алфавітных сістэм]]

'''Гісторыя алфавіта''' — гісторыя ўзнікнення, развіцця і распаўсюджвання [[алфавіт]]ных сістэм [[пісьмо|пісьма]], у якіх пісьмовыя знакі ў асноўным суадносяцца з асобнымі гукавымі адзінкамі мовы. Алфавітнае пісьмо ўзнікла значна пазней за першыя вядомыя сістэмы пісьма — [[клінапіс]] і [[егіпецкія іерогліфы]]. Паводле найбольш распаўсюджанага ў сучаснай граматалогіі погляду, асноўная генеалагічная лінія большасці сучасных алфавітных сістэм пачынаецца ад ранняга заходнесеміцкага пісьма II тысячагоддзя да н. э., якое сфарміравалася пад уплывам егіпецкай пісьмовай традыцыі.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot;&gt;Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Darnell&quot;&gt;Darnell J. C., Dobbs-Allsopp F. W., Lundberg M. J., McCarter P. K., Zuckerman B. ''Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt''. — Boston: American Schools of Oriental Research, 2005. — (The Annual of the American Schools of Oriental Research; Vol. 59).&lt;/ref&gt;

У шырокім значэнні да алфавітных сістэм адносяць як пісьмо, у якім асобныя знакі абазначаюць і зычныя, і галосныя, так і [[абджад|кансанантныя сістэмы]], дзе асноўнымі знакамі перадаюцца зычныя. У вузкім тыпалагічным значэнні ''алфавітам'' называюць толькі сістэму з асобнымі літарамі для зычных і галосных; пры такім падыходзе першым вядомым алфавітам лічыцца [[грэчаскі алфавіт]], а фінікійскае, старажытнаяўрэйскае і іншыя семіцкія пісьмы класіфікуюцца як абджады.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Перадумовы ўзнікнення ==

Да з'яўлення алфавіта ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]] ўжо існавалі развітыя пісьмовыя сістэмы. [[Егіпецкія іерогліфы]] сумяшчалі лагаграмы, гукавыя знакі і дэтэрмінатывы; сярод гукавых знакаў былі і знакі, што перадавалі адзін зычны. Аднак егіпцяне не ператварылі гэты набор адназычных знакаў у самастойную сістэму пісьма і працягвалі выкарыстоўваць яго разам з іншымі тыпамі іерогліфаў.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Прынцып, які зрабіў магчымым ранняе алфавітнае пісьмо, заключаўся ў рэзкім скарачэнні колькасці знакаў: замест сотняў знакаў для слоў, складоў і спалучэнняў гукаў выкарыстоўваўся невялікі набор знакаў для асобных гукаў. Важную ролю адыгрываў акрафанічны прынцып: выява прадмета атрымлівала гукавое значэнне паводле першага гука назвы гэтага прадмета ў мове стваральнікаў сістэмы.&lt;ref name=&quot;Darnell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Naveh J. ''Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography''. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.&lt;/ref&gt;

== Ранняе заходнесеміцкае пісьмо ==

=== Пратасінайскія і раннія алфавітныя надпісы ===

[[Файл:Wadi el-Hol inscriptions drawing.jpg|міні|злева|300пкс|Прамалёўка двух ранніх алфавітных надпісаў з Вадзі-эль-Холь у Егіпце]]

Найстаражытнейшыя вядомыя сведчанні ранняга алфавітнага пісьма паходзяць з Егіпта і [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскага паўвострава]]. Два надпісы з Вадзі-эль-Холь у Верхнім Егіпце звычайна датуюць канцом XIX — пачаткам XVIII ст. да н. э.; іх знакі маюць сувязь з егіпецкай выяўленчай традыцыяй, але, верагодна, выкарыстоўваліся для запісу заходнесеміцкай мовы.&lt;ref name=&quot;Darnell&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://nelc.yale.edu/publications/two-early-alphabetic-inscriptions-wadi-el-hol-new-evidence-origin-alphabet-western Darnell J. C. ''Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hol: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt''] // Yale University.&lt;/ref&gt;

Блізкія паводле прынцыпу надпісы былі знойдзены ў Серабіт-эль-Хадзіме на Сінайскім паўвостраве, каля егіпецкіх руднікоў бірузы. Іх называюць [[пратасінайскае пісьмо|пратасінайскім пісьмом]]; дакладная дата асобных помнікаў і ўзаемныя храналагічныя адносіны сінайскіх і егіпецкіх надпісаў застаюцца прадметам дыскусіі. Большасць даследчыкаў, аднак, звязвае пачатковы этап алфавітнага пісьма з кантактам носьбітаў заходнесеміцкіх моў з егіпецкім пісьмом у першай палове II тысячагоддзя да н. э.&lt;ref&gt;Haring B. Ancient Egypt and the earliest known stages of alphabetic writing // ''Understanding Relations Between Scripts II: Early Alphabets''. — Oxford: Oxbow Books, 2020. — P. 53—68.&lt;/ref&gt;

Першапачатковыя знакі яшчэ захоўвалі выяўленчы характар. Напрыклад, продак пазнейшых фінікійскага 𐤀, грэчаскай Α і лацінскай A паходзіў ад схематычнай выявы галавы вала; семіцкая назва ''ʾalp'' («вол») дала знаку гукавое значэнне /ʔ/. Аналагічна знак ''bēt'' («дом») перадаваў /b/ і стаў продкам Β і B.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot;&gt;Naveh J. ''Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography''. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Proto-sinaitic-phoenician-latin-alphabet.jpg|міні|справа|300пкс|Змена формы некаторых знакаў ад ранняга сінайскага пісьма праз фінікійскае да лацінскага]]

=== Угарыцкае і паўднёвааравійскае пісьмо ===

У XIV—XIII стст. да н. э. ва [[Угарыт|Угарыце]] выкарыстоўваўся [[угарыцкі алфавіт]] — сістэма з 30 клінападобных знакаў. Паводле формы ён нагадваў месапатамскі клінапіс, але паводле прынцыпу быў алфавітным; угарыцкія таблічкі таксама захавалі раннія сведчанні замацаванага парадку літар. Угарыцкая сістэма знікла пасля разбурэння горада на мяжы XIII—XII стст. да н. э. і не стала непасрэднай асновай асноўных пазнейшых еўрапейскіх алфавітаў.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Асобную галіну ранняй семіцкай пісьмовай традыцыі ўтварыла [[старажытнае паўднёвааравійскае пісьмо|старажытнае паўднёвааравійскае пісьмо]], якое выкарыстоўвалася на поўдні Аравійскага паўвострава. Ад адной з яго разнавіднасцей паходзіць [[геэз|эфіопскае пісьмо геэз]], якое пазней развілося ў сістэму тыпу [[абугіда]].&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Фінікійскі алфавіт ==

[[Файл:Phoenician alphabet.svg|міні|злева|290пкс|22 знакі [[фінікійскае пісьмо|фінікійскага пісьма]]]]

У канцы II — пачатку I тысячагоддзя да н. э. ранняе заходнесеміцкае пісьмо набыло формы, якія прынята называць [[фінікійскае пісьмо|фінікійскім пісьмом]]. Яго класічны набор складаўся з 22 знакаў для зычных, тэкст пісаўся пераважна справа налева. Фінікійцы, чые гандлёвыя сувязі ахоплівалі значную частку Міжземнамор'я, садзейнічалі шырокаму распаўсюджанню гэтай сістэмы.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

Разам з формамі знакаў перадаваўся і традыцыйны парадак літар. Паслядоўнасць, якая пачыналася знакамі ''ʾālep, bēt, gīml, dālet'', захавалася ў фінікійскім, арамейскім і яўрэйскім пісьме, а пасля перайшла ў грэчаскую паслядоўнасць ''альфа, бэта, гама, дэльта'' і ў лацінскі парадак A, B, C, D.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Фінікійская сістэма стала зыходнай для дзвюх асабліва значных галін далейшага развіцця: [[арамейскае пісьмо|арамейскай]] на ўсходзе і [[грэчаскі алфавіт|грэчаскай]] на захадзе. Праз іх яе генеалагічныя нашчадкі распаўсюдзіліся на большай частцы Еўразіі і Паўночнай Афрыкі.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

== Арамейская галіна ==

У IX—VIII стст. да н. э. з фінікійскай традыцыі сфарміравалася [[арамейскае пісьмо]]. Распаўсюджванне [[арамейская мова|арамейскай мовы]] як мовы міжрэгіянальных зносін, а пазней як адной з адміністрацыйных моў [[Дзяржава Ахеменідаў|Дзяржавы Ахеменідаў]] зрабіла арамейскае пісьмо адной з найбольш уплывовых сістэм старажытнага Блізкага Усходу.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

З арамейскай традыцыяй генетычна звязаны квадратнае [[яўрэйскі алфавіт|яўрэйскае пісьмо]], [[сірыйскае пісьмо]] і [[набацейскае пісьмо]]. З развіцця набацейскага курсіўнага пісьма ў першыя стагоддзі н. э. сфарміравалася сістэма, якая стала асновай [[арабскае пісьмо|арабскага пісьма]].&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Арамейскае пісьмо паўплывала і на развіццё пісьменнасці далей на ўсход. [[Кхароштхі]] звычайна лічыцца сістэмай арамейскага паходжання. Адносіны паміж арамейскім пісьмом і [[брахмі]] застаюцца дыскусійнымі: семіцкае, найперш арамейскае, паходжанне або моцны арамейскі ўплыў падтрымліваюцца значнай часткай даследчыкаў, але адназначна рэканструяваць працэс стварэння брахмі не ўдалося.&lt;ref&gt;Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998. — P. 19—30. — ISBN 0-19-509984-2.&lt;/ref&gt;

З брахмі ў наступныя стагоддзі развілася вялікая група [[Брахмійскія пісьменнасці|брахмійскіх пісьменнасцей]] Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. Большасць з іх з'яўляецца не алфавітамі ў вузкім значэнні, а абугідамі, у якіх базавы знак абазначае зычны разам з уласцівым яму галосным, а іншыя галосныя пазначаюцца мадыфікацыямі гэтага знака.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Грэчаскі алфавіт ==

[[Файл:Dipylon Inscription.JPG|міні|справа|300пкс|[[Дыпілонскі надпіс]], каля 740 г. да н. э., адзін з ранніх помнікаў грэчаскага алфавітнага пісьма]]

[[Старажытныя грэкі]] перанялі фінікійскі алфавіт, верагодна, у IX—VIII стст. да н. э. Найстаражытнейшыя захаваныя грэчаскія алфавітныя надпісы адносяцца да VIII ст. да н. э.; сярод іх — [[Дыпілонскі надпіс]] і надпіс на так званым [[кубак Нестара|кубку Нестара]].&lt;ref name=&quot;Jeffery&quot;&gt;Jeffery L. H. ''The Local Scripts of Archaic Greece: A Study of the Origin of the Greek Alphabet and its Development from the Eighth to the Fifth Centuries B.C.'' — Oxford: Clarendon Press, 1961.&lt;/ref&gt;

Галоўнай структурнай навізной стала сістэматычнае абазначэнне галосных асобнымі літарамі. Фінікійскія знакі для зычных, якіх не было ў грэчаскай мове, былі пераасэнсаваны: ʾālep стаў Α ''альфа'' для /a/, hē — Ε ''эпсілан'' для /e/, yōd — Ι ''іота'' для /i/, ʿayin — Ο ''омікран'' для /o/, а wāw стаў адной з крыніц Υ ''іпсілан''. Такім чынам узнік першы вядомы алфавіт у вузкім значэнні — сістэма з рэгулярнымі знакамі як для зычных, так і для галосных.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jeffery&quot; /&gt;

У архаічную эпоху існавала некалькі мясцовых грэчаскіх алфавітаў. Напрамак пісьма мог быць справа налева, злева направа або [[бустрафедон]]ам; паступова замацаваўся напрамак злева направа. У 403/402 г. да н. э. [[Афіны]] афіцыйна прынялі іанійскі варыянт, які стаў асновай пазнейшага класічнага грэчаскага алфавіта з 24 літар.&lt;ref name=&quot;Jeffery&quot; /&gt;

== Ад грэчаскага да лацінскага алфавіта ==

[[Файл:Tablette Marsiliana.jpg|міні|злева|300пкс|Таблічка з Марсіліяны д'Альбеньі з раннім этрускім пералікам літар, VII ст. да н. э.]]

З заходнегрэчаскіх алфавітаў у VIII—VII стст. да н. э. развіліся [[стараіталійскія пісьменнасці]], у тым ліку [[этрускі алфавіт]]. Этрускі варыянт быў прыстасаваны да лацінскай мовы і стаў непасрэднай асновай [[лацінскі алфавіт|лацінскага алфавіта]]. Раннія лацінскія надпісы вядомы з VII—VI стст. да н. э.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BelEnLatin&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9F%D0%86%D0%A1%D0%AC%D0%9C%D0%9E Лацінскае пісьмо] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt;

У III ст. да н. э. у рымскім алфавіце была ўведзена літара G і ўпарадкавана размеркаванне функцый C, K і Q. У I ст. да н. э. для перадачы грэчаскіх запазычанняў былі дададзены Y і Z; класічны лацінскі алфавіт у выніку налічваў 23 літары. У сярэдневякоўі і раннім Новым часе паступова размежаваліся I і J, U і V, а таксама замацавалася W, у выніку чаго склаўся сучасны базавы набор з 26 лацінскіх літар.&lt;ref name=&quot;BelEnLatin&quot; /&gt;

З пашырэннем [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], хрысціянства, сярэдневяковай лацінскай культуры, а пазней еўрапейскай каланіяльнай экспансіі лацінскае пісьмо стала асновай алфавітаў вялікай колькасці моў. Прыстасаванне да новых гукавых сістэм ажыццяўлялася праз [[дыякрытычны знак|дыякрытычныя знакі]], лігатуры, дыграфы і стварэнне новых літар.&lt;ref name=&quot;BelEnLatin&quot; /&gt;

== Іншыя алфавіты грэчаскай традыцыі ==

Грэчаскі алфавіт стаў асновай або важным узорам для некалькіх новых сістэм. [[Копцкі алфавіт]] у асноўным складаецца з грэчаскіх літар з дадатковымі знакамі, запазычанымі з егіпецкага [[дэматычнае пісьмо|дэматычнага пісьма]]. [[Гатычны алфавіт]], створаны ў IV ст. для перакладу Бібліі на [[гоцкая мова|гоцкую мову]], таксама ў асноўным грунтаваўся на грэчаскай графіцы, але змяшчаў элементы іншых пісьмовых традыцый.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

[[Армянскі алфавіт]] быў створаны [[Месроп Маштоц|Месропам Маштоцам]] у пачатку V ст. і арганізаваны з улікам грэчаскай алфавітнай традыцыі, але мае самастойныя формы знакаў. Паходжанне ранняга [[грузінскае пісьмо|грузінскага пісьма]] і яго сувязі з суседнімі алфавітамі даследуюцца асобна і не могуць быць зведзены да простай прамой генеалагічнай лініі ад грэчаскага пісьма.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Славянскія алфавіты ==

[[Файл:Kiev Missal, fol 2b 3a.jpg|міні|справа|280пкс|Старонкі [[Кіеўскія лісткі|Кіеўскіх лісткоў]], аднаго з найстаражытнейшых помнікаў [[глаголіца|глаголіцы]]]]

У IX ст. для перадачы [[стараславянская мова|стараславянскай мовы]] была створана [[глаголіца]]. У сучасным славістычным мовазнаўстве пераважае меркаванне, што менавіта глаголіцу распрацаваў [[Кірыла Філосаф]] у сувязі з місіяй Кірылы і Мяфодзія ў Вялікую Маравію ў 860-я гады.&lt;ref&gt;Schenker A. M. ''The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology''. — New Haven — London: Yale University Press, 1995. — ISBN 0-300-05846-2.&lt;/ref&gt;

[[Кірыліца]] сфарміравалася пазней, у канцы IX — пачатку X ст., у культурным асяроддзі [[Першае Балгарскае царства|Першага Балгарскага царства]]. Асноўная частка яе знакаў была ўзята з грэчаскага ўстаўнога пісьма; для славянскіх гукаў, якіх не мела грэчаская мова, выкарыстоўваліся дадатковыя знакі, частка якіх была звязана з глаголіцай.&lt;ref name=&quot;BelEnCyr&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A0%D0%AB%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%90 Кірыліца] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schenker&quot;&gt;Schenker A. M. ''The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology''. — New Haven — London: Yale University Press, 1995.&lt;/ref&gt;

Кірыліца стала асновай пісьменнасці шэрагу славянскіх, а пазней і многіх неславянскіх моў. Яе склад неаднаразова змяняўся: з ужытку выходзілі дублетныя і непатрэбныя для асобных моў літары, ствараліся новыя знакі, а графічны выгляд друкаваных літар змяняўся пад уплывам развіцця кнігадрукавання і рэформ.&lt;ref name=&quot;BelEnCyr&quot; /&gt;

== Алфавітны прынцып па-за асноўнай генеалагічнай лініяй ==

Не ўсе алфавітныя сістэмы можна разглядаць як простыя графічныя працягненні фінікійскай традыцыі. У розных культурах ствараліся новыя сістэмы, аўтары якіх маглі ведаць пра сам прынцып алфавітнага пісьма, але распрацоўвалі арыгінальныя формы знакаў і новыя прынцыпы іх арганізацыі.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Найбольш вядомы прыклад — [[хангыль]], створаны ў Карэі ў 1443—1444 гадах пры каралі [[Сэджон Вялікі|Сэджоне Вялікім]] і апублікаваны ў 1446 годзе ў трактатах ''[[Хунмін чонъым]]'' і ''Хунмін чонъым хэрэ''. Асноўныя знакі хангыля абазначаюць асобныя зычныя і галосныя, але на пісьме групуюцца ў квадратныя складовыя блокі; формы шэрагу базавых зычных першапачаткова былі задуманы як схематычныя выявы становішча органаў маўлення.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

У Новы і Найноўшы час для моў без усталяванага пісьма таксама ствараліся новыя алфавіты або мадыфікацыі ўжо існых. Найчасцей выкарыстоўваліся лацінская, кірылічная або арабская графічная аснова, але вядомы і арыгінальныя сістэмы, у якіх формы літар былі створаны нанова.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

== Змена і прыстасаванне алфавітаў ==

На працягу гісторыі алфавіты змяняліся разам з мовамі і сферамі выкарыстання пісьма. Асноўнымі спосабамі прыстасавання былі выключэнне непатрэбных знакаў, змяненне гукавога значэння старых літар, стварэнне новых літар, выкарыстанне [[дыграф]]аў і [[трыграф]]аў, а таксама даданне дыякрытычных знакаў. Такія працэсы маглі адбывацца паступова або замацоўвацца ў выніку свядомых арфаграфічных і графічных рэформ.&lt;ref name=&quot;Daniels&quot; /&gt;

Графічная форма літар таксама залежала ад матэрыялу і тэхнікі пісьма. Манументальныя надпісы, рукапіснае пісьмо на папірусе, пергаменце і паперы, [[кнігадрукаванне]], машынапіс і электронны набор спрыялі ўзнікненню розных шрыфтавых форм, вялікіх і малых літар, курсіўных разнавіднасцей і сістэм пунктуацыі. Такім чынам, гісторыя формы літар не цалкам супадае з гісторыяй алфавіта як набору графем.&lt;ref&gt;Diringer D. ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind''. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968.&lt;/ref&gt;

У XX—XXI стст. тэхнічная стандартызацыя пісьма стала асобным фактарам развіцця алфавітаў. Міжнародны стандарт [[ISO 15924]] класіфікуе сістэмы пісьма, а стандарт [[Юнікод]] забяспечвае адзінае лічбавае кадаванне знакаў гістарычных і сучасных пісьменнасцей.

== Беларускі алфавіт у гісторыі алфавітнага пісьма ==

[[Беларускі алфавіт]] належыць да кірылічнай галіны: ранняя [[старабеларуская мова|старабеларуская]] графіка ўспадкавала склад старажытнай кірыліцы, але з развіццём мовы частка дублетных і непатрэбных знакаў паступова выйшла з ужытку. На беларускай глебе ў канцы XV ст. з'явілася графема ''э'', у канцы XVI ст. — ''й''; важным этапам развіцця друкаванай графікі сталі выданні [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]].&lt;ref name=&quot;BelEnBelAlpha&quot;&gt;Булыка А. М. [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%90%D0%9B%D0%A4%D0%90%D0%92%D0%86%D0%A2 Беларускі алфавіт] // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004. — Т. 2. — С. 437.&lt;/ref&gt;

У XIX — пачатку XX ст. беларуская мова запісвалася як кірыліцай, так і [[беларускі лацінскі алфавіт|беларускім лацінскім алфавітам]]. З узнікненнем легальнага беларускага друку для беларускай мовы быў прыстасаваны кірылічны грамадзянскі шрыфт; у XX ст. менавіта кірылічны алфавіт стаў асноўнай графічнай сістэмай беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;BelEnBelAlpha&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BelEnLatin&quot; /&gt;

Асобную гістарычную традыцыю складае [[Беларускі арабскі алфавіт]], якім беларускія татары на працягу некалькіх стагоддзяў запісвалі беларускія тэксты. Ён належыць да арабскай, а праз яе — да арамейскай галіны семіцкага алфавітнага пісьма і развіваўся незалежна ад кірылічнай і лацінскай графікі беларускай мовы.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Булыка А. М. Беларускі алфавіт // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.
* Булыка А. М. Кірыліца // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8.
* Булыка А. М. Лацінскае пісьмо // ''Беларуская энцыклапедыя'': у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9.
* Дирингер Д. ''Алфавит'' / пер. с англ. — Москва: Издательство иностранной литературы, 1963.
* Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.
* Darnell J. C., Dobbs-Allsopp F. W., Lundberg M. J., McCarter P. K., Zuckerman B. ''Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt''. — Boston: American Schools of Oriental Research, 2005.
* Diringer D. ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind''. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968.
* Fischer S. R. ''A History of Writing''. — London: Reaktion Books, 2001.
* Jeffery L. H. ''The Local Scripts of Archaic Greece''. — Oxford: Clarendon Press, 1961.
* Naveh J. ''Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography''. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.
* Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998.
* Schenker A. M. ''The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology''. — New Haven — London: Yale University Press, 1995.

== Гл. таксама ==

* [[Пісьмо]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Алфавіт]]
* [[Графема]]
* [[Графіка (мовазнаўства)|Графіка]]
* [[Арфаграфія]]
* [[Фінікійскае пісьмо]]
* [[Грэчаскі алфавіт]]
* [[Лацінскі алфавіт]]
* [[Кірыліца]]
* [[Беларускі алфавіт]]

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen Беларуская энцыклапедыя] на сайце Verbum.by.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Historical_development_of_letters Гістарычнае развіццё літар] на Вікісховішчы.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alphabets Алфавіты] на Вікісховішчы.

{{Сістэмы пісьма}}

[[Катэгорыя:Гісторыя пісьма]]
[[Катэгорыя:Алфавіты]]
[[Катэгорыя:Пісьменнасць]]</text>
      <sha1>j6v58av39wekvamkx3lisp3zqs1eq4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кансанантнае пісьмо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814465</id>
    <revision>
      <id>5197642</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Ствараю новы артыкул.</comment>
      <origin>5197642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28286" sha1="427srbovamarjhux4gqhz12akk6uvaf" xml:space="preserve">'''Кансанантнае пісьмо''', або '''абджад''' — тып [[літарнае пісьмо|літарнага пісьма]], у якім асноўныя графемы абазначаюць [[зычны гук|зычныя]], а галосныя не перадаюцца або абазначаюцца дадатковымі, часта неабавязковымі сродкамі.&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot;&gt;Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // ''Journal of the American Oriental Society''. — 1990. — Vol. 110, No. 4. — P. 727—731.&lt;/ref&gt; Да кансанантных належаць [[фінікійскае пісьмо|фінікійскае]], [[арамейскае пісьмо|арамейскае]], старажытнае паўднёвааравійскае і шэраг іншых старажытных сістэм; найбольш пашыраныя сучасныя абджады — [[арабскае пісьмо|арабскае]] і [[яўрэйскае пісьмо|яўрэйскае пісьмо]].&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot;&gt;Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Phoenician alphabet.svg|міні|справа|300пкс|[[Фінікійскае пісьмо]] — адна з найбольш уплывовых старажытных кансанантных сістэм]]

Тэрмін ''абджад'' (англ. ''abjad'') увёў у сучасную тыпалогію сістэм пісьма амерыканскі мовазнавец [[Пітэр Дэніэлс]] у 1990 годзе. Ён утвораны ад традыцыйнай арабскай паслядоўнасці першых літар ''аліф — ба — джым — даль'', якая ўзыходзіць да старажытнага семіцкага парадку ''ʾālep — bēt — gīml — dālet''.&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot; /&gt; У гэтай класіфікацыі ''кансанантнае пісьмо'' і ''абджад'' абазначаюць адзін тып сістэмы пісьма; у старэйшай літаратуры такія сістэмы часта называлі таксама ''кансанантнымі алфавітамі''.&lt;ref name=&quot;Daniels2001&quot;&gt;Daniels P. T. Writing systems // ''The Handbook of Linguistics'' / ed. M. Aronoff, J. Rees-Miller. — Oxford: Blackwell, 2001. — P. 43—80.&lt;/ref&gt;

== Тэрміналогія і месца ў класіфікацыі ==

У шырокім значэнні слова ''[[алфавіт]]'' можа ахопліваць розныя сегментныя сістэмы пісьма. У вузкай тыпалагічнай класіфікацыі адрозніваюць тры асноўныя тыпы: '''абджад''', у якім асноўныя знакі перадаюць зычныя; '''алфавіт''', у якім асобныя раўнапраўныя знакі перадаюць зычныя і галосныя; і '''[[абугіда|абугіду]]''', у якой базавы знак абазначае зычны з пэўным галосным, а іншыя галосныя перадаюцца сістэматычнай мадыфікацыяй знака.&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Мяжа паміж гэтымі тыпамі не заўсёды абсалютная. У большасці абджадаў існуюць сродкі перадачы часткі або ўсіх галосных, але яны структурна другасныя адносна асноўнага набору зычных знакаў; пры прыстасаванні той самай графікі да іншай мовы сістэма можа нават ператварыцца ў поўны алфавіт.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Таму назва ''кансанантнае пісьмо'' не азначае, што галосныя ў тэксце ніколі не могуць абазначацца. Яна паказвае перадусім на арганізацыю асноўнага набору графем вакол зычных.&lt;ref name=&quot;Daniels2013&quot;&gt;Daniels P. T. The Arabic writing system // ''The Oxford Handbook of Arabic Linguistics'' / ed. J. Owens. — Oxford: Oxford University Press, 2013. — P. 412—432.&lt;/ref&gt;

== Прынцып будовы ==

У кансанантным пісьме асобны асноўны знак звычайна адпавядае зычнай фанеме. Галосныя чытач узнаўляе паводле будовы слова, граматычнай формы і кантэксту або, пры неабходнасці, паводле дадатковых графічных паказчыкаў.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Гэты прынцып добра адпавядае марфалагічнай структуры многіх [[семіцкія мовы|семіцкіх моў]], у якіх значная частка лексічнага значэння звязана з паслядоўнасцю каранёвых зычных. Напрыклад, у арабскай мове зычны корань ''k-t-b'', звязаны са значэннем пісьма, рэалізуецца ў словах ''kitāb'' «кніга», ''kātib'' «пісьменнік», ''kataba'' «ён напісаў» і інш.; галосныя разам з іншымі марфалагічнымі сродкамі размяжоўваюць розныя словаўтваральныя і граматычныя мадэлі.&lt;ref&gt;Goldenberg G. ''Semitic Languages: Features, Structures, Relations, Processes''. — Oxford: Oxford University Press, 2013. — ISBN 978-0-19-964491-9.&lt;/ref&gt;

Гэта, аднак, не азначае, што кансанантнае пісьмо магло ўзнікнуць або функцыянаваць толькі для семіцкіх моў. Абджады гістарычна выкарыстоўваліся і для моў іншай будовы, прычым пры іх адаптацыі часта развіваліся дадатковыя спосабы перадачы галосных.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

== Абазначэнне галосных ==

Ужо ў старажытных заходнесеміцкіх сістэмах асобныя літары для зычных пачалі дадаткова выкарыстоўвацца як паказчыкі галосных, асабліва доўгіх. Такія знакі традыцыйна называюць лацінскім тэрмінам ''matres lectionis'' — «маці чытання».&lt;ref name=&quot;Naveh&quot;&gt;Naveh J. ''Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography''. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.&lt;/ref&gt;

У яўрэйскім пісьме частка літар можа перадаваць таксама галосныя, а для дакладнай вакалізацыі выкарыстоўваецца сістэма дыякрытычных знакаў [[нікуд]]. У сучасных звычайных тэкстах поўны нікуд пераважна не выкарыстоўваецца, але ён шырока ўжываецца ў біблейскіх, навучальных і іншых тэкстах, дзе неабходна адназначна пазначыць вымаўленне.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

У арабскім пісьме доўгія галосныя перадаюцца ў тым ліку літарамі ''аліф'', ''ваў'' і ''йа'', а кароткія могуць абазначацца [[харакат]]амі — дыякрытычнымі знакамі над або пад літарамі. У звычайным арабскім пісьме большасць кароткіх галосных не пазначаецца, тады як у [[Каран]]е, навучальных тэкстах і ў іншых выпадках можа выкарыстоўвацца поўная або частковая вакалізацыя.&lt;ref name=&quot;Daniels2013&quot; /&gt;

== Паходжанне ==

=== Ранняе заходнесеміцкае пісьмо ===

[[Файл:Ugaritic script sample.svg|міні|злева|300пкс|Знакі [[угарыцкае пісьмо|угарыцкага пісьма]]]]

Вытокі кансанантнага пісьма звязваюць з раннімі алфавітнымі сістэмамі II тысячагоддзя да н. э. Найстаражытнейшыя вядомыя помнікі гэтага кола — надпісы з [[Вадзі-эль-Холь]] у Егіпце і [[Серабіт-эль-Хадзім]] на [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскім паўвостраве]], знакі якіх былі звязаны з егіпецкай выяўленчай традыцыяй, але выкарыстоўваліся паводле іншага, алфавітнага прынцыпу.&lt;ref name=&quot;Darnell&quot;&gt;Darnell J. C., Dobbs-Allsopp F. W., Lundberg M. J., McCarter P. K., Zuckerman B. ''Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt''. — Boston: American Schools of Oriental Research, 2005.&lt;/ref&gt;

Мяркуецца, што значэнні шэрагу ранніх знакаў вызначаліся паводле [[акрафонія|акрафанічнага прынцыпу]]: выява пэўнага прадмета абазначала першы гук семіцкай назвы гэтага прадмета. Так, знак, які першапачаткова адлюстроўваў галаву вала, быў звязаны з семіцкім словам ''ʾalp'' і стаў продкам фінікійскага 𐤀, а пазней грэчаскай Α і лацінскай A.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

Дакладнае месца і час узнікнення першай такой сістэмы, а таксама адносіны паміж асобнымі раннімі помнікамі застаюцца прадметам даследаванняў. Аднак менавіта ранняе заходнесеміцкае пісьмо стала асновай галоўнай гістарычнай лініі кансанантных пісьменнасцей.&lt;ref name=&quot;Darnell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

=== Угарыцкае пісьмо ===

У XIV—XIII стст. да н. э. ва [[Угарыт|Угарыце]] выкарыстоўвалася [[угарыцкае пісьмо]] з 30 клінападобных знакаў. Нягледзячы на знешняе падабенства да [[клінапіс]]у, паводле структуры гэта была алфавітная, пераважна кансанантная сістэма.&lt;ref&gt;Schniedewind W. M., Hunt J. H. ''A Primer on Ugaritic: Language, Culture and Literature''. — Cambridge: Cambridge University Press, 2007. — ISBN 978-0-521-87933-0.&lt;/ref&gt;

Асаблівасцю былі тры знакі для гартаннай зычнай /ʔ/, якія адрозніваліся ў залежнасці ад спалучэння з галоснымі /a/, /i/ і /u/. Таму ўгарыцкае пісьмо не было цалкам «чыстай» кансанантнай сістэмай, але паводле асноўнага прынцыпу звычайна адносіцца да абджадаў.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Угарыцкія абецэдары маюць вялікае значэнне для гісторыі алфавіта, бо сведчаць пра існаванне ўжо ў II тысячагоддзі да н. э. замацаванага парадку знакаў. Паслядоўнасць, блізкая да ''ʾ-l-p, b-t, g-m-l, d-l-t'', пазней засведчана ў фінікійскім і іншых заходнесеміцкіх пісьменнасцях.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

=== Фінікійскае пісьмо ===

Каля пачатку I тысячагоддзя да н. э. сфарміравалася класічнае [[фінікійскае пісьмо]] з 22 асноўных знакаў. Яны абазначалі зычныя, галосныя асобнымі раўнапраўнымі літарамі не перадаваліся, а асноўным напрамкам пісьма быў справа налева.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

Фінікійская сістэма стала адной з найбольш уплывовых у гісторыі пісьма. Ад яе развіліся дзве асабліва важныя галіны — [[арамейскае пісьмо|арамейская]] і [[грэчаскі алфавіт|грэчаская]]; праз іх генеалагічна звязаная з фінікійскім пісьмом вялікая частка пазнейшых сістэм Еўропы, Пярэдняй Азіі і Паўночнай Афрыкі.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Фінікійская традыцыя перадала нашчадкам не толькі формы і гукавыя значэнні многіх знакаў, але і іх парадак і назвы. Паслядоўнасць ''ʾālep — bēt — gīml — dālet'' адбілася ў грэчаскім ''альфа — бэта — гама — дэльта'' і ў самой назве ''абджад''.&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

=== Арамейскае пісьмо і яго нашчадкі ===

[[Арамейскае пісьмо]] развілося з паўночна-заходняй семіцкай традыцыі ў пачатку I тысячагоддзя да н. э. Яго шырокаму распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне [[арамейская мова|арамейскай мовы]] як мовы міжрэгіянальных зносін, а пасля — у адміністрацыі [[Дзяржава Ахеменідаў|Дзяржавы Ахеменідаў]].&lt;ref name=&quot;Naveh&quot; /&gt;

З арамейскай пісьмовай традыцыяй непасрэдна або праз прамежкавыя галіны звязаны яўрэйскае, [[сірыйскае пісьмо|сірыйскае]], [[набатаейскае пісьмо|набатаейскае]], [[пальмірскае пісьмо|пальмірскае]], [[мандэйскае пісьмо|мандэйскае]], [[сагдыйскае пісьмо|сагдыйскае]] і іншыя пісьменнасці.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt; Частка гэтых сістэм захавала кансанантны прынцып, а частка ў працэсе далейшага развіцця набыла іншыя структурныя асаблівасці.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Арабскае пісьмо сфарміравалася на аснове набатаейскай галіны арамейскага пісьма. У наступныя стагоддзі разам з распаўсюджваннем [[іслам]]у яно было прыстасавана да шматлікіх семіцкіх і несеміцкіх моў.&lt;ref name=&quot;Daniels2013&quot; /&gt;

=== Паўднёвааравійская традыцыя ===

[[Старажытнае паўднёвааравійскае пісьмо]] выкарыстоўвалася на поўдні [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]] ў I тысячагоддзі да н. э. і першай палове I тысячагоддзя н. э. Яго асноўны набор складаўся з 29 зычных знакаў, сістэматычнай перадачы галосных не было.&lt;ref name=&quot;UnicodeOSA&quot;&gt;''The Unicode Standard''. Version 17.0. Chapter 10: Middle East-II. Old South Arabian. — Unicode Consortium, 2025.&lt;/ref&gt;

Ад роднаснай паўднёвасеміцкай традыцыі паходзіць старажытнае [[геэз|эфіопскае пісьмо]]. Першапачаткова яно мела кансанантную структуру, але каля IV ст. н. э. было перабудавана: формы асноўных зычных знакаў пачалі сістэматычна змяняцца ў залежнасці ад наступнага галоснага, у выніку чаго сістэма стала [[абугіда|абугідай]].&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

== Узнікненне поўнага алфавіта ==

Найбольш значным тыпалагічным пераўтварэннем заходнесеміцкага кансанантнага пісьма стала стварэнне [[грэчаскі алфавіт|грэчаскага алфавіта]]. Грэкі запазычылі фінікійскую сістэму і пераасэнсавалі некалькі знакаў для семіцкіх зычных, якіх не было ў грэчаскай мове, як асобныя літары для галосных.&lt;ref name=&quot;Jeffery&quot;&gt;Jeffery L. H. ''The Local Scripts of Archaic Greece: A Study of the Origin of the Greek Alphabet and its Development from the Eighth to the Fifth Centuries B.C.'' — Oxford: Clarendon Press, 1961.&lt;/ref&gt;

Так, фінікійскі ''ʾālep'' стаў грэчаскай Α для /a/, ''hē'' — Ε, ''yōd'' — Ι, а ''ʿayin'' — Ο. У выніку з'явілася сістэма, у якой зычныя і галосныя атрымалі асобныя асноўныя знакі; у тыпалогіі Дэніэлса грэчаскае пісьмо таму разглядаецца як першы вядомы алфавіт у вузкім значэнні.&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Ад грэчаскага алфавіта праз [[стараіталійскія пісьменнасці]] паходзіць [[лацінскі алфавіт]], а непасрэдна або пад моцным грэчаскім уплывам сфарміраваўся шэраг іншых еўрапейскіх пісьменнасцей, у тым ліку [[кірыліца]]. Такім чынам, сучасныя лацінскія і кірылічныя алфавіты генеалагічна ўзыходзяць да той самай заходнесеміцкай традыцыі, што і абджады, але тыпалагічна з'яўляюцца поўнымі алфавітамі.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

== Сучасныя абджады ==

[[Файл:Hebrew alphabet sample.svg|міні|справа|300пкс|Знакі сучаснага [[яўрэйскае пісьмо|яўрэйскага пісьма]]]]

Найбуйнейшай сучаснай кансанантнай пісьмовай традыцыяй з'яўляецца арабскае пісьмо. Яно выкарыстоўваецца для арабскай мовы, а яго мадыфікаваныя формы — для [[персідская мова|персідскай]], [[урду]], [[пушту]], [[курдскія мовы|курдскіх]] і шэрагу іншых моў.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Яўрэйскае пісьмо таксама захоўвае асноўную структуру абджада. У сучасным [[іўрыт|іўрыце]] звычайны неагаласаваны тэкст запісваецца пераважна асноўнымі літарамі, тады як сістэма нікуд дазваляе пры неабходнасці дакладней паказваць галосныя і іншыя асаблівасці вымаўлення.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Да сучасных або нядаўна ўжываных сістэм арамейскай традыцыі з кансанантнай асновай належаць таксама сірыйскае, самарыцянскае і мандэйскае пісьмо. Ступень графічнага выражэння галосных у іх розная, таму кансанантныя сістэмы ўтвараюць не абсалютна аднародны клас.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Адна і тая ж гістарычная графічная аснова можа функцыянаваць па-рознаму ў розных мовах. Напрыклад, сучаснае арабскае пісьмо [[уйгурская мова|уйгурскай мовы]] сістэматычна абазначае галосныя, таму паводле функцыянальнай тыпалогіі з'яўляецца ўжо не абджадам, а поўным алфавітам.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

== Кансанантная традыцыя і беларускае пісьмо ==

[[Файл:Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя.jpg|міні|злева|280пкс|Старонка з кітаба беларускіх татар першай паловы XVIII стагоддзя. Беларускі тэкст напісаны арабскім пісьмом]]

З кансанантнай пісьмовай традыцыяй генеалагічна звязаны [[Беларускі арабскі алфавіт]], якім [[літоўскія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] запісвалі беларускія тэксты. Яго графічнай асновай было арабскае пісьмо — абджад арамейскага паходжання.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot;&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.&lt;/ref&gt;

Аднак прыстасаванне арабскай графікі да беларускай мовы прывяло да істотнай перабудовы яе функцыянальнага прынцыпу. У беларускіх тэкстах галосныя перадаваліся значна сістэматычней, чым у класічнай арабскай арфаграфіі: для розных галосных выкарыстоўваліся агаласоўкі і спалучэнні іх з літарамі, у тым ліку ''аліф'', ''ваў'' і ''йа''.&lt;ref name=&quot;AntonovichVowels&quot;&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968. — С. 288—332.&lt;/ref&gt;

Антановіч асобна аналізаваў перадачу беларускіх /а/, /э/, /о/, /у/, /і/, /ы/ ў націскных і ненаціскных пазіцыях, а таксама абазначэнне галосных у пачатку слова.&lt;ref name=&quot;AntonovichVowels&quot; /&gt; Таму Беларускі арабскі алфавіт можна лічыць нашчадкам кансанантнай графічнай традыцыі паводле паходжання, але яго беларускую графіка-арфаграфічную сістэму нельга без агаворак класіфікаваць як тыповы абджад.&lt;ref name=&quot;AntonovichVowels&quot; /&gt;

Захаваныя беларускія тэксты арабскім пісьмом уваходзяць пераважна ў рукапісныя зборнікі беларускіх татар — [[кітаб]]ы, [[хамаіл]]ы, [[тафсір]]ы і іншыя кнігі.&lt;ref name=&quot;Antonovich&quot; /&gt; Адным з вядомых помнікаў з'яўляецца кітаб першай паловы XVIII стагоддзя, які раней захоўваўся ў [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Віленскім беларускім музеі імя Івана Луцкевіча]]; цяпер рукапіс захоўваецца пад архіўным шыфрам F21-814.&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Старонка_з_кітаба_Івана_Луцкевіча_першай_паловы_XVIII_стагоддзя.jpg Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя] // Wikimedia Commons.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968.
* Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // ''Journal of the American Oriental Society''. — 1990. — Vol. 110, No. 4. — P. 727—731.
* Daniels P. T. Writing systems // ''The Handbook of Linguistics'' / ed. M. Aronoff, J. Rees-Miller. — Oxford: Blackwell, 2001. — P. 43—80.
* Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.
* Darnell J. C., Dobbs-Allsopp F. W., Lundberg M. J., McCarter P. K., Zuckerman B. ''Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt''. — Boston: American Schools of Oriental Research, 2005.
* Goldenberg G. ''Semitic Languages: Features, Structures, Relations, Processes''. — Oxford: Oxford University Press, 2013. — ISBN 978-0-19-964491-9.
* Jeffery L. H. ''The Local Scripts of Archaic Greece: A Study of the Origin of the Greek Alphabet and its Development from the Eighth to the Fifth Centuries B.C.'' — Oxford: Clarendon Press, 1961.
* Naveh J. ''Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography''. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.
* Schniedewind W. M., Hunt J. H. ''A Primer on Ugaritic: Language, Culture and Literature''. — Cambridge: Cambridge University Press, 2007. — ISBN 978-0-521-87933-0.

== Гл. таксама ==

* [[Пісьмо]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Алфавіт]]
* [[Алфавітнае пісьмо]]
* [[Абугіда]]
* [[Складовае пісьмо]]
* [[Фінікійскае пісьмо]]
* [[Арамейскае пісьмо]]
* [[Яўрэйскае пісьмо]]
* [[Арабскае пісьмо]]
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]

== Спасылкі ==

* [https://www.blackwellpublishing.com/content/BPL_Images/Content_store/WWW_Content/9780631204978/03.pdf Daniels P. T. ''Writing Systems''].
* [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ The Unicode Standard].
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abjads Абджады на Вікісховішчы].
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Phoenician_alphabet Фінікійскае пісьмо на Вікісховішчы].
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Belarusian_Arabic_alphabet Беларускі арабскі алфавіт на Вікісховішчы].

{{Сістэмы пісьма}}

[[Катэгорыя:Сістэмы пісьма]]
[[Катэгорыя:Алфавіты]]
[[Катэгорыя:Пісьмо]]</text>
      <sha1>427srbovamarjhux4gqhz12akk6uvaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абджад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814466</id>
    <redirect title="Кансанантнае пісьмо" />
    <revision>
      <id>5197645</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Ствараю старонку-перасылку.</comment>
      <origin>5197645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="qfwnzamm2kipdvm9fyxy7vpwugtkqlo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кансанантнае пісьмо]]</text>
      <sha1>qfwnzamm2kipdvm9fyxy7vpwugtkqlo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абугіда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814467</id>
    <revision>
      <id>5197647</id>
      <timestamp>2026-09-11T19:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Ствараю новы артыкул.</comment>
      <origin>5197647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29044" sha1="5y6296gvgosozkbuyww50lkglckg57v" xml:space="preserve">'''Абугіда''' (ад [[геэз]] አቡጊዳ, ''abugida''), або '''алфавітна-складовае пісьмо''', — тып [[пісьмо|пісьма]], у якім асноўны знак звычайна абазначае [[зычны гук|зычны]] разам з уласцівым яму [[галосны гук|галосным]], а іншыя галосныя перадаюцца сістэматычнай мадыфікацыяй асноўнага знака або дадатковымі залежнымі знакамі.&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot;&gt;Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // ''Journal of the American Oriental Society''. — 1990. — Vol. 110, No. 4. — P. 727—731.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UnicodeTypology&quot;&gt;[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-6/ The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 6: Writing Systems and Punctuation]. — Unicode Consortium.&lt;/ref&gt; У большасці абугід знак зычнага без дадатковага паказчыка чытаецца з пэўным галосным, часта /a/ або яго рэфлексам; адсутнасць галоснага пры зычным можа пазначацца асобным знакам.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot;&gt;[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-12/ The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 12: South and Central Asia-I]. — Unicode Consortium.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Brahmika.svg|міні|справа|300пкс|Мадыфікацыі знака ''ка'' ў [[брахмі]], якія паказваюць розныя галосныя. Сістэматычная змена асноўнага знака — характэрны прынцып абугіды]]

Абугіда займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]]. Ад алфавіта яна адрозніваецца тым, што зычны і галосны звычайна не маюць раўнапраўных незалежных знакаў у складзе, а ад класічнага складовага пісьма — тым, што знакі для складоў з аднолькавым зычным сістэматычна звязаны паміж сабой.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot;&gt;Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.&lt;/ref&gt; Ад [[кансанантнае пісьмо|кансанантнага пісьма, або абджада]], абугіда адрозніваецца абавязковай і структурна рэгулярнай перадачай галосных у складзе.&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot; /&gt;

Найбольшую групу абугід утвараюць [[Брахмійскія пісьменнасці|пісьменнасці, якія паходзяць ад брахмі]]. Да іх належаць [[дэванагары]], бенгальска-асамскае, гуджараці, гурмукхі, орыя, тамільскае, тэлугу, канада, малаялам, сінгальскае, тыбецкае, бірманскае, тайскае, лаоскае, кхмерскае, яванскае, балійскае і шмат іншых пісьменнасцей Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

== Тэрмін ==

Тэрмін ''abugida'' як назву асобнага тыпу сістэм пісьма прапанаваў у 1990 годзе амерыканскі мовазнавец [[Пітэр Дэніэлс]].&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot; /&gt; Ён утвораны ад паслядоўнасці አ ቡ ጊ ዳ — ''a-bu-gi-da'' — першых чатырох знакаў аднаго з традыцыйных парадкаў эфіопскага пісьма [[геэз]]. Назва пабудавана паводле таго ж прынцыпу, што словы ''[[алфавіт]]'' ад грэчаскіх ''альфа'' і ''бэта'' і ''[[абджад]]'' ад арабскай паслядоўнасці ''аліф — ба — джым — даль''.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Да ўвядзення тэрміна ''абугіда'' сістэмы гэтага тыпу апісвалі рознымі назвамі. Дэйвід Дырынгер ужываў паняцце паўскладовага пісьма, Джэймс Февр'е — ''неасілабізму'', а ў пазнейшай англамоўнай літаратуры пашырыўся таксама тэрмін ''alphasyllabary'' — «алфавітна-складовая сістэма».&lt;ref&gt;Diringer D. ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind''. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

У беларускай і ўсходнеславянскай традыцыі брахмійскія і эфіопская сістэмы раней часта ўключаліся ў шырокую катэгорыю '''складовага пісьма'''. У такой класіфікацыі брахмі, кхароштхі і эфіопскае пісьмо разглядаліся як складовыя сістэмы, якія ўзніклі ў выніку вакалізацыі кансанантнага пісьма.&lt;ref&gt;''Беларуская мова. Прафесійная лексіка'': вучэбны дапаможнік. — Мінск, 2011.&lt;/ref&gt; Сучасны тэрмін ''абугіда'' дазваляе адрозніць іх структурны прынцып ад уласна складовых пісьменнасцей, дзе кожнае спалучэнне зычнага і галоснага мае асобны, не абавязкова графічна звязаны знак.&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot; /&gt;

== Прынцып будовы ==

=== Уласцівы галосны ===

Асноўнай асаблівасцю тыповай абугіды з'яўляецца '''ўласцівы галосны''' — галосны, які аўтаматычна разумеецца пасля зычнага, калі пры знаку няма іншага паказчыка. У [[дэванагары]], напрыклад, знак क абазначае не проста /k/, а склад /ka/.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

Калі пасля /k/ павінен гучаць іншы галосны, асноўны знак мадыфікуецца залежным знакам галоснага:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Напісанне
! Значэнне
! Прынцып
|-
| क
| ''ka''
| асноўны знак з уласцівым /a/
|-
| कि
| ''ki''
| क + залежны знак /i/
|-
| कु
| ''ku''
| क + залежны знак /u/
|-
| के
| ''ke''
| क + залежны знак /e/
|-
| को
| ''ko''
| क + залежны знак /o/
|-
| क्
| ''k''
| к + [[вірама]], уласцівы галосны адменены
|}

&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

Такім чынам, графемы ''ka'', ''ki'', ''ku'', ''ke'' і ''ko'' не з'яўляюцца пяццю незалежнымі складовымі знакамі, як гэта было б у тыповым [[складовае пісьмо|складовым пісьме]]. Яны ўтвараюцца вакол аднаго зычнага знака з сістэматычнымі паказчыкамі галосных.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

=== Незалежныя і залежныя галосныя ===

У многіх брахмійскіх абугідах галосныя маюць дзве формы. '''Незалежная форма''' выкарыстоўваецца, калі склад пачынаецца з галоснага, а '''залежная форма''' далучаецца да знака зычнага і замяняе яго ўласцівы галосны.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

Залежныя знакі галосных у індыйскай традыцыі часта называюцца '''матрамі''' (санскр. ''mātrā''). Яны могуць размяшчацца справа, злева, над або пад знакам зычнага, а часам складацца з некалькіх графічных элементаў па розныя бакі ад яго.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt; Таму графічны парадак элементаў не заўсёды непасрэдна адпавядае парадку гукаў у маўленні.

Напрыклад, у дэванагары залежны знак /i/ графічна знаходзіцца перад зычным: कि ''ki'', хоць у гукавой паслядоўнасці галосны ідзе пасля /k/.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

=== Вірама і спалучэнні зычных ===

Для абазначэння зычнага без уласцівага галоснага ў многіх абугідах выкарыстоўваецца спецыяльны знак. У міжнароднай тэрміналогіі Unicode для брахмійскіх сістэм ужываецца санскрыцкая назва '''[[вірама]]''; у розных мовах існуюць таксама іншыя назвы, напрыклад ''халант'', ''хасант'' або ''пулі''.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

Вірама можа проста паказваць, што пасля зычнага няма галоснага, але ў многіх пісьменнасцях яна таксама ўдзельнічае ва ўтварэнні графічных спалучэнняў некалькіх зычных. Зычныя ў такіх спалучэннях могуць утвараць [[лігатура (пісьмо)|лігатуру]], размяшчацца адзін над адным або мець скарочаныя формы.&lt;ref name=&quot;UnicodeBrahmi&quot;&gt;[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/UnicodeStandard-17.0.pdf The Unicode Standard. Version 17.0]. — Unicode Consortium. — § 14.1 Brahmi.&lt;/ref&gt;

Арфаграфічную адзінку, якая можа ўключаць адзін або некалькі зычных разам з галосным і дадатковымі знакамі, у індыйскай традыцыі называюць '''акшара''' (санскр. ''akṣara''). Яна можа графічна адпавядаць цэламу складу, хоць яе будова застаецца сегментнай і раскладаецца на асобныя кампаненты.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

== Адрозненне ад іншых тыпаў пісьма ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Тып
! Асноўны прынцып
! Умоўны прыклад
! Прыклады сістэм
|-
| [[Кансанантнае пісьмо|Абджад]]
| Асноўныя знакі перадаюць зычныя; галосныя не абазначаюцца або іх абазначэнне другаснае і часта неабавязковае
| ''k-t-b''
| [[арабскае пісьмо|арабскае]], [[яўрэйскае пісьмо|яўрэйскае]]
|-
| '''Абугіда'''
| Знак зычнага мае ўласцівы галосны; іншыя галосныя сістэматычна мадыфікуюць знак
| ''ka → ki → ku''
| [[брахмі]], [[дэванагары]], тыбецкае пісьмо
|-
| [[Алфавіт]]
| Зычныя і галосныя маюць раўнапраўныя асобныя літары
| ''k + a''
| [[грэчаскі алфавіт|грэчаскі]], [[лацінскі алфавіт|лацінскі]], [[кірыліца]]
|-
| [[Складовае пісьмо]]
| Кожны знак звычайна абазначае цэлы склад; знакі для ''ka'', ''ki'', ''ku'' не павінны мець сістэматычнай графічнай сувязі
| ''ka / ki / ku''
| японская [[Кана (пісьмо)|кана]], [[чэрокі (пісьмо)|чэрокі]]
|}

&lt;ref name=&quot;Daniels1990&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UnicodeTypology&quot; /&gt;

Такі падзел з'яўляецца тыпалагічным, а не генеалагічным. Адна сістэма можа гістарычна паходзіць ад пісьма іншага тыпу: напрыклад, эфіопская абугіда развілася з кансанантнага пісьма, а многія сучасныя брахмійскія абугіды — з ранняга брахмі.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

== Паходжанне і гісторыя ==

=== Брахмі ===

[[Файл:Brahmi scripts.svg|міні|справа|300пкс|[[Брахмі]] і шэраг пісьменнасцей, якія гістарычна развіліся з яго]]

Найбуйнейшая гістарычная сям'я абугід паходзіць ад [[брахмі]] — старажытнай сістэмы пісьма Паўднёвай Азіі, надзейна засведчанай у III ст. да н. э.&lt;ref name=&quot;UnicodeBrahmi&quot; /&gt; У класічным брахмі зычны знак меў уласцівы галосны /a/, іншыя галосныя перадаваліся залежнымі знакамі, а адсутнасць галоснага магла абазначацца вірамай.&lt;ref name=&quot;UnicodeBrahmi&quot; /&gt;

Паходжанне самога брахмі канчаткова не высветлена. У навуковай літаратуры абмяркоўваліся яго сувязі з семіцкімі пісьменнасцямі, у першую чаргу з [[арамейскае пісьмо|арамейскім пісьмом]], а таксама магчымасць істотнай свядомай перабудовы запазычанага прынцыпу пры стварэнні сістэмы для індыйскіх моў.&lt;ref&gt;Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998. — P. 19—30. — ISBN 0-19-509984-2.&lt;/ref&gt;

На працягу наступных стагоддзяў брахмі распаўся на шматлікія рэгіянальныя формы. Ад іх развіліся практычна ўсе традыцыйныя пісьменнасці Індыйскага субкантынента, а праз іх — значная частка пісьменнасцей Тыбета і Паўднёва-Усходняй Азіі.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

=== Індыйскія пісьменнасці ===

У сучаснай Індыі да абугід належаць дэванагары, бенгальска-асамскае, гурмукхі, гуджараці, орыя, тамільскае, тэлугу, канада і малаялам. Нягледзячы на значныя адрозненні ў форме знакаў, іх будова захоўвае агульны брахмійскі прынцып: зычны з уласцівым галосным, незалежныя і залежныя формы галосных і сродкі для абазначэння зычнага без галоснага.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

[[Дэванагары]] выкарыстоўваецца, у прыватнасці, для [[хіндзі]], [[маратхі]], [[непальская мова|непальскай мовы]] і санскрыту. У дэванагары ўласцівы галосны асноўнага зычнага знака — /a/, але рэальнае чытанне ў сучасных мовах можа адрознівацца праз гістарычныя змены і арфаграфічныя правілы, напрыклад выпадзенне шва ў хіндзі.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

Паўднёваіндыйскія пісьменнасці таксама паходзяць ад брахмі, але іх формы і спосабы ўтварэння спалучэнняў істотна разышліся з паўночнаіндыйскімі. Яны былі прыстасаваны не толькі да індаарыйскіх, але і да [[дравідыйскія мовы|дравідыйскіх моў]], што прывяло да далейшага развіцця іх графічных сістэм.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

=== Тыбет і Паўднёва-Усходняя Азія ===

Брахмійская традыцыя распаўсюдзілася праз Індыю на поўнач і ўсход. Да яе нашчадкаў належыць [[тыбецкае пісьмо]], ад якога, у сваю чаргу, развіліся некаторыя іншыя сістэмы Гімалайскага рэгіёна.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

На тэрыторыі Паўднёва-Усходняй Азіі з паўднёваіндыйскіх форм развіліся бірманскае, кхмерскае, тайскае, лаоскае, монскае, яванскае, балійскае і шэраг іншых пісьменнасцей.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt; Іх канкрэтная структура можа істотна адрознівацца ад дэванагары: напрыклад, у тайскім пісьме няма сістэмы зычных лігатур тыпу дэванагары, а залежныя знакі могуць размяшчацца паводле графічнага, а не фанетычнага парадку.&lt;ref name=&quot;UnicodeTypology&quot; /&gt;

Такім чынам, паняцце абугіды ахоплівае не адзін канкрэтны спосаб графічнага афармлення, а агульны структурны прынцып, які ў розных пісьменнасцях рэалізаваны па-рознаму.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

== Эфіопскае пісьмо ==

[[Файл:Geez-abugida.png|міні|злева|330пкс|Табліца знакаў эфіопскага пісьма [[геэз]]]]

Другую важную гістарычную традыцыю ўяўляе [[эфіопскае пісьмо]], або пісьмо геэз. Яно развілося з старажытнага паўднёвааравійскага кансанантнага пісьма і першапачаткова таксама было абджадам.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt; Прыблізна ў першай палове I тысячагоддзя н. э. сістэма была вакалізавана: формы зычных сталі рэгулярна змяняцца ў залежнасці ад галоснага, што стварыла структуру тыпу абугіды.&lt;ref name=&quot;UnicodeEthiopic&quot;&gt;[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-19/ The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 19: Africa]. — Unicode Consortium. — § 19.1 Ethiopic.&lt;/ref&gt;

Назва ''абугіда'' паходзіць менавіта з эфіопскай традыцыі, ад паслядоўнасці አ ቡ ጊ ዳ. Сучаснае эфіопскае пісьмо выкарыстоўваецца не толькі для літургічнай мовы геэз, але і для [[амхарская мова|амхарскай]], тыгрынья, тыгрэ і шэрагу іншых моў Эфіопіі і Эрытрэі.&lt;ref name=&quot;UnicodeEthiopic&quot; /&gt;

Структурна эфіопская сістэма адрозніваецца ад большасці брахмійскіх абугід. Яна не мае асобных матраў і вірамы ў індыйскім сэнсе: кожная серыя прадстаўлена наборам графічна звязаных форм з рознымі галоснымі.&lt;ref name=&quot;UnicodeTypology&quot; /&gt; Таму ў некаторых класіфікацыях эфіопскае пісьмо разглядаюць як абугіду, а ў іншых, у тым ліку ў тэхнічнай класіфікацыі Unicode, яго сучасную структуру апісваюць бліжэй да складовага пісьма.&lt;ref name=&quot;UnicodeTypology&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UnicodeEthiopic&quot; /&gt;

== Іншыя і памежныя сістэмы ==

Не ўсе сістэмы, якія маюць уласцівы галосны або сістэматычна звязаныя складовыя знакі, адназначна класіфікуюцца як абугіды. Розныя даследчыкі могуць па-рознаму вызначаць статус асобных гістарычных пісьменнасцей, асабліва калі іх структура не адпавядае класічнай брахмійскай мадэлі.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt;

Так, [[кхароштхі]], якое ўжывалася ў старажытнай Паўночна-Заходняй Індыі і Цэнтральнай Азіі, мае ўласцівы галосны і ў сучаснай тыпалогіі звычайна адносіцца да абугід, хоць генеалагічна звязваецца з арамейскім пісьмом.&lt;ref name=&quot;DanielsBright&quot; /&gt; [[Меройскае пісьмо]] таксама мела асаблівасці, падобныя да прынцыпу ўласцівага галоснага, але яго класіфікацыя ў навуковай літаратуры неаднастайная.&lt;ref&gt;Rilly C., de Voogt A. ''The Meroitic Language and Writing System''. — Cambridge: Cambridge University Press, 2012. — ISBN 978-1-107-00866-3.&lt;/ref&gt;

Такія выпадкі паказваюць, што катэгорыі ''алфавіт'', ''абджад'', ''абугіда'' і ''складовае пісьмо'' з'яўляюцца аналітычнымі мадэлямі. Рэальныя сістэмы могуць спалучаць прыкметы некалькіх тыпаў або змяняць структурны тып у ходзе сваёй гісторыі.&lt;ref name=&quot;UnicodeTypology&quot; /&gt;

== Асноўныя сучасныя абугіды ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сям'я або сістэма
! Асноўны рэгіён
! Некаторыя мовы
! Паходжанне
|-
| [[Дэванагары]]
| Паўднёвая Азія
| хіндзі, маратхі, непальская, санскрыт
| брахмійская
|-
| Бенгальска-асамскае пісьмо
| Бангладэш, усход Індыі
| бенгальская, асамская
| брахмійская
|-
| Гурмукхі
| Пенджаб
| панджабі
| брахмійская
|-
| Гуджараці
| Гуджарат
| гуджараці
| брахмійская
|-
| Орыя
| Адыша
| одыя
| брахмійская
|-
| Тамільскае пісьмо
| Тамілнад, Шры-Ланка
| тамільская
| брахмійская
|-
| Тэлугу
| Андхра-Прадэш, Тэлангана
| тэлугу
| брахмійская
|-
| Канада
| Карнатака
| канада
| брахмійская
|-
| Малаялам
| Керала
| малаялам
| брахмійская
|-
| Сінгальскае пісьмо
| Шры-Ланка
| сінгальская
| брахмійская
|-
| [[Тыбецкае пісьмо]]
| Тыбет, Гімалаі
| тыбецкая, дзонг-кэ і інш.
| брахмійская
|-
| Бірманскае пісьмо
| М'янма
| бірманская, монская і інш.
| брахмійская
|-
| Кхмерскае пісьмо
| Камбоджа
| кхмерская
| брахмійская
|-
| Тайскае пісьмо
| Тайланд
| тайская
| брахмійская
|-
| Лаоскае пісьмо
| Лаос
| лаоская
| брахмійская
|-
| Яванскае пісьмо
| Інданезія
| яванская
| брахмійская
|-
| Балійскае пісьмо
| Балі
| балійская
| брахмійская
|-
| [[Эфіопскае пісьмо|Эфіопскае пісьмо (геэз)]]
| Эфіопія, Эрытрэя
| амхарская, тыгрынья, геэз і інш.
| паўднёвасеміцкая
|}

&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UnicodeEthiopic&quot; /&gt;

== Камп'ютарнае прадстаўленне ==

У [[Юнікод]]зе абугіды не кадуюцца паводле адзінай універсальнай схемы. Спосаб кадавання залежыць ад структуры канкрэтнай пісьменнасці і яе традыцыйнага аналізу.&lt;ref name=&quot;UnicodeTypology&quot; /&gt;

Большасць брахмійскіх сістэм выкарыстоўвае мадэль, у якой асобна кадуюцца зычны знак, залежны знак галоснага і вірама. Камбінацыя гэтых элементаў можа адлюстроўвацца як адзін складаны графічны знак або лігатура; таму колькасць бачных гліфаў у шрыфце можа быць значна большай за колькасць асноўных кадаваных знакаў.&lt;ref name=&quot;UnicodeIndic&quot; /&gt;

Для тыбецкага і некаторых паўднёва-ўсходнеазіяцкіх пісьменнасцей выкарыстоўваюцца іншыя мадэлі размяшчэння і камбінавання знакаў. Эфіопскае пісьмо ў Unicode, у сваю чаргу, кадуецца пераважна як матрыца асобных знакаў, што адпавядаюць спалучэнням зычнага з галосным.&lt;ref name=&quot;UnicodeTypology&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UnicodeEthiopic&quot; /&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* ''Беларуская мова. Прафесійная лексіка'': вучэбны дапаможнік. — Мінск, 2011.
* Дирингер Д. ''Алфавит'' / пер. с англ. — Москва: Издательство иностранной литературы, 1963.
* Фридрих И. ''История письма''. — Москва: Наука, 1979.
* Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // ''Journal of the American Oriental Society''. — 1990. — Vol. 110, No. 4. — P. 727—731.
* Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.
* Diringer D. ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind''. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968.
* Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998. — ISBN 0-19-509984-2.
* ''The Unicode Standard''. Version 17.0. — Unicode Consortium, 2025.

== Гл. таксама ==

* [[Пісьмо]]
* [[Гісторыя пісьма]]
* [[Гісторыя алфавіта]]
* [[Алфавіт]]
* [[Кансанантнае пісьмо]]
* [[Складовае пісьмо]]
* [[Брахмі]]
* [[Дэванагары]]
* [[Вірама]]
* [[Эфіопскае пісьмо]]

== Спасылкі ==

* [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-6/ Тыпалогія сістэм пісьма ў стандарце Unicode].
* [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-12/ Пісьменнасці Паўднёвай і Цэнтральнай Азіі ў стандарце Unicode].
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abugida_writing_systems Абугіды на Вікісховішчы].
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Brahmic_scripts Брахмійскія пісьменнасці на Вікісховішчы].

{{Сістэмы пісьма}}

[[Катэгорыя:Абугіды]]
[[Катэгорыя:Сістэмы пісьма]]
[[Катэгорыя:Пісьмо]]</text>
      <sha1>5y6296gvgosozkbuyww50lkglckg57v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кушаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814468</id>
    <revision>
      <id>5197651</id>
      <timestamp>2026-09-11T20:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Кушаль''' — прозвішча.  == Носьбіты == * [[Францішак Кушаль]] (1895—1968) — беларускі вайсковы і палітычны дзеяч.  == Этымалогія == Прозвішча Кушаль [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] супастаўляў з прозвішчам Кушелёв&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. П...»</comment>
      <origin>5197651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1522" sha1="4jwqpeugnuso7z3ub3lue40a6xz84wp" xml:space="preserve">'''Кушаль''' — прозвішча.

== Носьбіты ==
* [[Францішак Кушаль]] (1895—1968) — беларускі вайсковы і палітычны дзеяч.

== Этымалогія ==
Прозвішча Кушаль [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] супастаўляў з прозвішчам Кушелёв&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 238.&lt;/ref&gt;. На думку М. Баскакава, прозвішча Кушелев мае сваёй асновай цюркскае слова ''küšül'', якое абазначае невялікую жывёлу (пацук, шчаня, крот). Хутчэй за ўсё прозвішча паходзіць з Крыма&lt;ref&gt;Н. А. Баскаков. Русские фамилии тюркского происхождения. Москва, 1979. С. 104-105.&lt;/ref&gt;.

Ёсць нямецкае прозвішча Kuschel&lt;ref&gt;[http://www.namenforschung.net/id/name/2070/1 Kuschel // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]&lt;/ref&gt;.

Літоўскі антрапонім ''Kušlys'' звязваюць з літоўскім ''kušlys'' «сляпец» (хто падслепаваты)&lt;ref&gt;Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>4jwqpeugnuso7z3ub3lue40a6xz84wp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197654</id>
      <parentid>5197651</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T20:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1567" sha1="8viawlm0hg7dgcnj548xvmjvj4dnjlk" xml:space="preserve">'''Кушаль''' — прозвішча.

== Носьбіты ==
* [[Францішак Кушаль]] (1895—1968) — беларускі вайсковы і палітычны дзеяч.

== Этымалогія ==
Прозвішча Кушаль [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] супастаўляў з прозвішчам Кушелёв&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 238.&lt;/ref&gt;. На думку М. Баскакава, прозвішча Кушелев мае сваёй асновай цюркскае слова ''küšül'', якое абазначае невялікую жывёлу (пацук, шчаня, крот). Хутчэй за ўсё прозвішча паходзіць з Крыма&lt;ref&gt;Н. А. Баскаков. Русские фамилии тюркского происхождения. Москва, 1979. С. 104-105.&lt;/ref&gt;.

Ёсць нямецкае прозвішча Kuschel&lt;ref&gt;[http://www.namenforschung.net/id/name/2070/1 Kuschel // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]&lt;/ref&gt;.

Літоўскі антрапонім ''Kušlys'' звязваюць з літоўскім ''kušlys'' «сляпец» (хто падслепаваты)&lt;ref&gt;Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кушлі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>8viawlm0hg7dgcnj548xvmjvj4dnjlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інбелкульт (выдавецтва)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814469</id>
    <revision>
      <id>5197700</id>
      <timestamp>2026-09-11T21:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Іншыя значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}{{Выдавецтва  |назва = Інбелкульт  |краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}}  |заснавана = 12 лютага 2013  |скасавана = 2024  |заснавальнікі = [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]  |дырэктар = Аляксандр Пашкевіч  |адрас = С...»</comment>
      <origin>5197700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10380" sha1="178wmuw7sdmngchxu63ge6d9iq7gvth" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}{{Выдавецтва
 |назва = Інбелкульт
 |краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}}
 |заснавана = 12 лютага 2013
 |скасавана = 2024
 |заснавальнікі = [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]
 |дырэктар = Аляксандр Пашкевіч
 |адрас = [[Смаленская вобласць]], [[Рудня (горад)|Рудня]]
}}

'''«Інбелку́льт»'''&amp;nbsp;— беларускае незалежнае кніжнае [[выдавецтва]], якое дзейнічала на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і спецыялізавалася на выданні беларускай гістарычнай, лінгвістычнай і мастацкай літаратуры. 

== Гісторыя ==
Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» было зарэгістравана 12 лютага 2013 года ў горадзе [[Рудня (горад)|Рудня]] ([[Смаленская вобласць]], Расія)&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rusprofile.ru/id/6646329 |title=ООО &quot;Инбелкульт&quot; |publisher=Rusprofile.ru |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Яго заснавальнікам і генеральным дырэктарам з'яўляўся гісторык, кандыдат гістарычных навук і галоўны рэдактар часопіса «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]» [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;.

Выдавецтва было зарэгістравана ў суседняй з Беларуссю вобласці Расіі. Як пазней адзначалася ў расійскім друку, выданне кніг у Расіі магло быць спробай абараніць сябе ад увагі і [[Цэнзура ў Беларусі|пераследу з боку беларускіх праваахоўных органаў]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Для абазначэння месца выдання на кнігах пазначаўся [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Выдавецтва спецыялізавалася на выданні літаратуры пераважна на беларускай мове. Галоўным кірункам была выданне навуковых і навукова-папулярных прац па гісторыі Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага, Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама кніг па мовазнаўстве, мемуараў і літаратуразнаўчых даследаванняў. За пяць гадоў дзейнасці (да 2018 года) выдавецтва выпусціла каля 40 кніг&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/giedroyc.by/posts/pfbid02XKu5Yn2o5M2hWNk39e4vL2waAiywffrQu253D4NZr4iAWuMkWGtrx1DW9LQCKToil |title=Выдавецтва &quot;Смаленск&quot; (Інбелкульт) заснавана ў 2013 годзе |publisher=Прэмія Гедройця ў Facebook |date=22 жніўня 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Сярод значных кніг, якія выйшлі ў «Інбелкульце», можна адзначыць&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;:
* Манаграфіі і зборнікі прац па гісторыі: «[[Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.]]» [[Дарота Міхалюк|Дароты Міхалюк]], «Савецкія партызаны ў 1941—1944 гг. Міфы і рэчаіснасць» [[Богдан Мусял|Богдана Мусяла]], «Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст.» [[Наталля Сліж|Наталлі Сліж]].
* Лексікаграфічныя выданні, сярод якіх перавыданні славутага «[[Расійска-беларускі слоўнік (1928)|Расійска-беларускага слоўніка]]» [[М. Байкоў|М. Байкова]] і [[С. Некрашзвіч|С. Некрашэвіча]], «[[Беларуска-рускі слоўнік Станкевіча|Беларуска-рускі слоўнік]]» [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]], а таксама факсімільныя перавыданні краёвых слоўнікаў 1920-х гадоў («[[Віцебскі краёвы слоўнік]]», «[[Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны]]»).
* Мемуары і біяграфічныя працы: «Дзённікі і запісы» [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], «Някляеў. Незавершаная аўтабіяграфія» [[Сяргей Шапран|Сяргея Шапрана]], выданні з серыі «Кнігарня пісьменніка».

Кнігі выдавецтва неаднаразова намінаваліся на прэстыжныя літаратурныя ўзнагароды. Напрыклад, кніга [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандра Краўцэвіча]] «[[Кароткая гісторыя Беларусі]]» (выдадзена ў «Інбелкульце» ў 2022 годзе) удзельнічала ў сезоне 2023 года літаратурнай [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]&lt;ref name=&quot;gedroyc_site&quot;&gt;{{cite web |url=https://giedroyc.penbelarus.org/publisher/tavarystva-z-abmezhavanaj-adkaznasczyu-inbelkult/ |title=Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» |publisher=Прэмія Гедройця |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе на прэмію вылучалася кніга [[Міхась Булавацкі|Міхася Булавацкага]] «Беларус у Беларусі»&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;/&gt;.

== Ліквідацыя ==
З пачаткам палітычнага крызісу ў Беларусі і наступным пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] незалежнае беларускае кнігавыданне сутыкнулася з маштабнымі рэпрэсіямі{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}. 

Дзейнасць «Інбелкульта», нягледзячы на расійскую юрысдыкцыю, прыцягнула ўвагу праўладных актывістаў і СМІ. У сакавіку 2023 года ў смаленскім друку з'явіліся публікацыі, у якіх дзейнасць выдавецтва і яго заснавальніка А. Пашкевіча публічна асуджалася. Выдавецтва абвінавачвалі ў выданні кніг з «[[Антырасійскасць|антырасійскім характарам]]», папулярызацыі ідэй незалежнасці Беларусі і тэндэнцыйным пераглядзе [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|гісторыі партызанскага руху]] і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У выніку ціску ў маі 2023 года [[Федэральная падатковая служба Расіі]] пачала працэдуру ліквідацыі юрыдычнай асобы, і ў сакавіку 2024 года ТАА «Інбелкульт» было афіцыйна ліквідавана&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Rakityanskaya A. |загаловак=Belarusian Publishing in Europe: Post-2020 Trends and Implications for Library Collections |выданне=Slavic &amp; East European Information Resources |год=2025 |том=26 |нумар=1–2 |старонкі=6–23 |doi=10.1080/15228886.2025.2509040 |lang=en |ref=Rakityanskaya}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:З'явіліся ў 2013 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2024 годзе]]</text>
      <sha1>178wmuw7sdmngchxu63ge6d9iq7gvth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197701</id>
      <parentid>5197700</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10381" sha1="8re8o4q7vmou8btiu988xcm61bcqnxg" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}
{{Выдавецтва
 |назва = Інбелкульт
 |краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}}
 |заснавана = 12 лютага 2013
 |скасавана = 2024
 |заснавальнікі = [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]
 |дырэктар = Аляксандр Пашкевіч
 |адрас = [[Смаленская вобласць]], [[Рудня (горад)|Рудня]]
}}

'''«Інбелку́льт»'''&amp;nbsp;— беларускае незалежнае кніжнае [[выдавецтва]], якое дзейнічала на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і спецыялізавалася на выданні беларускай гістарычнай, лінгвістычнай і мастацкай літаратуры. 

== Гісторыя ==
Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» было зарэгістравана 12 лютага 2013 года ў горадзе [[Рудня (горад)|Рудня]] ([[Смаленская вобласць]], Расія)&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rusprofile.ru/id/6646329 |title=ООО &quot;Инбелкульт&quot; |publisher=Rusprofile.ru |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Яго заснавальнікам і генеральным дырэктарам з'яўляўся гісторык, кандыдат гістарычных навук і галоўны рэдактар часопіса «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]» [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;.

Выдавецтва было зарэгістравана ў суседняй з Беларуссю вобласці Расіі. Як пазней адзначалася ў расійскім друку, выданне кніг у Расіі магло быць спробай абараніць сябе ад увагі і [[Цэнзура ў Беларусі|пераследу з боку беларускіх праваахоўных органаў]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Для абазначэння месца выдання на кнігах пазначаўся [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Выдавецтва спецыялізавалася на выданні літаратуры пераважна на беларускай мове. Галоўным кірункам была выданне навуковых і навукова-папулярных прац па гісторыі Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага, Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама кніг па мовазнаўстве, мемуараў і літаратуразнаўчых даследаванняў. За пяць гадоў дзейнасці (да 2018 года) выдавецтва выпусціла каля 40 кніг&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/giedroyc.by/posts/pfbid02XKu5Yn2o5M2hWNk39e4vL2waAiywffrQu253D4NZr4iAWuMkWGtrx1DW9LQCKToil |title=Выдавецтва &quot;Смаленск&quot; (Інбелкульт) заснавана ў 2013 годзе |publisher=Прэмія Гедройця ў Facebook |date=22 жніўня 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Сярод значных кніг, якія выйшлі ў «Інбелкульце», можна адзначыць&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;:
* Манаграфіі і зборнікі прац па гісторыі: «[[Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.]]» [[Дарота Міхалюк|Дароты Міхалюк]], «Савецкія партызаны ў 1941—1944 гг. Міфы і рэчаіснасць» [[Богдан Мусял|Богдана Мусяла]], «Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст.» [[Наталля Сліж|Наталлі Сліж]].
* Лексікаграфічныя выданні, сярод якіх перавыданні славутага «[[Расійска-беларускі слоўнік (1928)|Расійска-беларускага слоўніка]]» [[М. Байкоў|М. Байкова]] і [[С. Некрашзвіч|С. Некрашэвіча]], «[[Беларуска-рускі слоўнік Станкевіча|Беларуска-рускі слоўнік]]» [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]], а таксама факсімільныя перавыданні краёвых слоўнікаў 1920-х гадоў («[[Віцебскі краёвы слоўнік]]», «[[Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны]]»).
* Мемуары і біяграфічныя працы: «Дзённікі і запісы» [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], «Някляеў. Незавершаная аўтабіяграфія» [[Сяргей Шапран|Сяргея Шапрана]], выданні з серыі «Кнігарня пісьменніка».

Кнігі выдавецтва неаднаразова намінаваліся на прэстыжныя літаратурныя ўзнагароды. Напрыклад, кніга [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандра Краўцэвіча]] «[[Кароткая гісторыя Беларусі]]» (выдадзена ў «Інбелкульце» ў 2022 годзе) удзельнічала ў сезоне 2023 года літаратурнай [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]&lt;ref name=&quot;gedroyc_site&quot;&gt;{{cite web |url=https://giedroyc.penbelarus.org/publisher/tavarystva-z-abmezhavanaj-adkaznasczyu-inbelkult/ |title=Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» |publisher=Прэмія Гедройця |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе на прэмію вылучалася кніга [[Міхась Булавацкі|Міхася Булавацкага]] «Беларус у Беларусі»&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;/&gt;.

== Ліквідацыя ==
З пачаткам палітычнага крызісу ў Беларусі і наступным пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] незалежнае беларускае кнігавыданне сутыкнулася з маштабнымі рэпрэсіямі{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}. 

Дзейнасць «Інбелкульта», нягледзячы на расійскую юрысдыкцыю, прыцягнула ўвагу праўладных актывістаў і СМІ. У сакавіку 2023 года ў смаленскім друку з'явіліся публікацыі, у якіх дзейнасць выдавецтва і яго заснавальніка А. Пашкевіча публічна асуджалася. Выдавецтва абвінавачвалі ў выданні кніг з «[[Антырасійскасць|антырасійскім характарам]]», папулярызацыі ідэй незалежнасці Беларусі і тэндэнцыйным пераглядзе [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|гісторыі партызанскага руху]] і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У выніку ціску ў маі 2023 года [[Федэральная падатковая служба Расіі]] пачала працэдуру ліквідацыі юрыдычнай асобы, і ў сакавіку 2024 года ТАА «Інбелкульт» было афіцыйна ліквідавана&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Rakityanskaya A. |загаловак=Belarusian Publishing in Europe: Post-2020 Trends and Implications for Library Collections |выданне=Slavic &amp; East European Information Resources |год=2025 |том=26 |нумар=1–2 |старонкі=6–23 |doi=10.1080/15228886.2025.2509040 |lang=en |ref=Rakityanskaya}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:З'явіліся ў 2013 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2024 годзе]]</text>
      <sha1>8re8o4q7vmou8btiu988xcm61bcqnxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197703</id>
      <parentid>5197701</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 2013 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5197703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10321" sha1="jqfx37c1yvj67ztr3n6brbgcbry45ul" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}
{{Выдавецтва
 |назва = Інбелкульт
 |краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}}
 |заснавана = 12 лютага 2013
 |скасавана = 2024
 |заснавальнікі = [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]
 |дырэктар = Аляксандр Пашкевіч
 |адрас = [[Смаленская вобласць]], [[Рудня (горад)|Рудня]]
}}

'''«Інбелку́льт»'''&amp;nbsp;— беларускае незалежнае кніжнае [[выдавецтва]], якое дзейнічала на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і спецыялізавалася на выданні беларускай гістарычнай, лінгвістычнай і мастацкай літаратуры. 

== Гісторыя ==
Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» было зарэгістравана 12 лютага 2013 года ў горадзе [[Рудня (горад)|Рудня]] ([[Смаленская вобласць]], Расія)&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rusprofile.ru/id/6646329 |title=ООО &quot;Инбелкульт&quot; |publisher=Rusprofile.ru |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Яго заснавальнікам і генеральным дырэктарам з'яўляўся гісторык, кандыдат гістарычных навук і галоўны рэдактар часопіса «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]» [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;.

Выдавецтва было зарэгістравана ў суседняй з Беларуссю вобласці Расіі. Як пазней адзначалася ў расійскім друку, выданне кніг у Расіі магло быць спробай абараніць сябе ад увагі і [[Цэнзура ў Беларусі|пераследу з боку беларускіх праваахоўных органаў]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Для абазначэння месца выдання на кнігах пазначаўся [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Выдавецтва спецыялізавалася на выданні літаратуры пераважна на беларускай мове. Галоўным кірункам была выданне навуковых і навукова-папулярных прац па гісторыі Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага, Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама кніг па мовазнаўстве, мемуараў і літаратуразнаўчых даследаванняў. За пяць гадоў дзейнасці (да 2018 года) выдавецтва выпусціла каля 40 кніг&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/giedroyc.by/posts/pfbid02XKu5Yn2o5M2hWNk39e4vL2waAiywffrQu253D4NZr4iAWuMkWGtrx1DW9LQCKToil |title=Выдавецтва &quot;Смаленск&quot; (Інбелкульт) заснавана ў 2013 годзе |publisher=Прэмія Гедройця ў Facebook |date=22 жніўня 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Сярод значных кніг, якія выйшлі ў «Інбелкульце», можна адзначыць&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;:
* Манаграфіі і зборнікі прац па гісторыі: «[[Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.]]» [[Дарота Міхалюк|Дароты Міхалюк]], «Савецкія партызаны ў 1941—1944 гг. Міфы і рэчаіснасць» [[Богдан Мусял|Богдана Мусяла]], «Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст.» [[Наталля Сліж|Наталлі Сліж]].
* Лексікаграфічныя выданні, сярод якіх перавыданні славутага «[[Расійска-беларускі слоўнік (1928)|Расійска-беларускага слоўніка]]» [[М. Байкоў|М. Байкова]] і [[С. Некрашзвіч|С. Некрашэвіча]], «[[Беларуска-рускі слоўнік Станкевіча|Беларуска-рускі слоўнік]]» [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]], а таксама факсімільныя перавыданні краёвых слоўнікаў 1920-х гадоў («[[Віцебскі краёвы слоўнік]]», «[[Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны]]»).
* Мемуары і біяграфічныя працы: «Дзённікі і запісы» [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], «Някляеў. Незавершаная аўтабіяграфія» [[Сяргей Шапран|Сяргея Шапрана]], выданні з серыі «Кнігарня пісьменніка».

Кнігі выдавецтва неаднаразова намінаваліся на прэстыжныя літаратурныя ўзнагароды. Напрыклад, кніга [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандра Краўцэвіча]] «[[Кароткая гісторыя Беларусі]]» (выдадзена ў «Інбелкульце» ў 2022 годзе) удзельнічала ў сезоне 2023 года літаратурнай [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]&lt;ref name=&quot;gedroyc_site&quot;&gt;{{cite web |url=https://giedroyc.penbelarus.org/publisher/tavarystva-z-abmezhavanaj-adkaznasczyu-inbelkult/ |title=Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» |publisher=Прэмія Гедройця |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе на прэмію вылучалася кніга [[Міхась Булавацкі|Міхася Булавацкага]] «Беларус у Беларусі»&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;/&gt;.

== Ліквідацыя ==
З пачаткам палітычнага крызісу ў Беларусі і наступным пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] незалежнае беларускае кнігавыданне сутыкнулася з маштабнымі рэпрэсіямі{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}. 

Дзейнасць «Інбелкульта», нягледзячы на расійскую юрысдыкцыю, прыцягнула ўвагу праўладных актывістаў і СМІ. У сакавіку 2023 года ў смаленскім друку з'явіліся публікацыі, у якіх дзейнасць выдавецтва і яго заснавальніка А. Пашкевіча публічна асуджалася. Выдавецтва абвінавачвалі ў выданні кніг з «[[Антырасійскасць|антырасійскім характарам]]», папулярызацыі ідэй незалежнасці Беларусі і тэндэнцыйным пераглядзе [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|гісторыі партызанскага руху]] і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У выніку ціску ў маі 2023 года [[Федэральная падатковая служба Расіі]] пачала працэдуру ліквідацыі юрыдычнай асобы, і ў сакавіку 2024 года ТАА «Інбелкульт» было афіцыйна ліквідавана&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Rakityanskaya A. |загаловак=Belarusian Publishing in Europe: Post-2020 Trends and Implications for Library Collections |выданне=Slavic &amp; East European Information Resources |год=2025 |том=26 |нумар=1–2 |старонкі=6–23 |doi=10.1080/15228886.2025.2509040 |lang=en |ref=Rakityanskaya}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2024 годзе]]</text>
      <sha1>jqfx37c1yvj67ztr3n6brbgcbry45ul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197705</id>
      <parentid>5197703</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Катэгорыя:Рудня (горад)]]; ±[[Катэгорыя:Выдавецтвы]]→[[Катэгорыя:Выдавецтвы Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5197705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10379" sha1="97nrcazeh8myp5q0gni2pd3jpmd4k99" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}
{{Выдавецтва
 |назва = Інбелкульт
 |краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}}
 |заснавана = 12 лютага 2013
 |скасавана = 2024
 |заснавальнікі = [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]
 |дырэктар = Аляксандр Пашкевіч
 |адрас = [[Смаленская вобласць]], [[Рудня (горад)|Рудня]]
}}

'''«Інбелку́льт»'''&amp;nbsp;— беларускае незалежнае кніжнае [[выдавецтва]], якое дзейнічала на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і спецыялізавалася на выданні беларускай гістарычнай, лінгвістычнай і мастацкай літаратуры. 

== Гісторыя ==
Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» было зарэгістравана 12 лютага 2013 года ў горадзе [[Рудня (горад)|Рудня]] ([[Смаленская вобласць]], Расія)&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rusprofile.ru/id/6646329 |title=ООО &quot;Инбелкульт&quot; |publisher=Rusprofile.ru |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Яго заснавальнікам і генеральным дырэктарам з'яўляўся гісторык, кандыдат гістарычных навук і галоўны рэдактар часопіса «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]» [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;.

Выдавецтва было зарэгістравана ў суседняй з Беларуссю вобласці Расіі. Як пазней адзначалася ў расійскім друку, выданне кніг у Расіі магло быць спробай абараніць сябе ад увагі і [[Цэнзура ў Беларусі|пераследу з боку беларускіх праваахоўных органаў]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Для абазначэння месца выдання на кнігах пазначаўся [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Выдавецтва спецыялізавалася на выданні літаратуры пераважна на беларускай мове. Галоўным кірункам была выданне навуковых і навукова-папулярных прац па гісторыі Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага, Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама кніг па мовазнаўстве, мемуараў і літаратуразнаўчых даследаванняў. За пяць гадоў дзейнасці (да 2018 года) выдавецтва выпусціла каля 40 кніг&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/giedroyc.by/posts/pfbid02XKu5Yn2o5M2hWNk39e4vL2waAiywffrQu253D4NZr4iAWuMkWGtrx1DW9LQCKToil |title=Выдавецтва &quot;Смаленск&quot; (Інбелкульт) заснавана ў 2013 годзе |publisher=Прэмія Гедройця ў Facebook |date=22 жніўня 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Сярод значных кніг, якія выйшлі ў «Інбелкульце», можна адзначыць&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;:
* Манаграфіі і зборнікі прац па гісторыі: «[[Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.]]» [[Дарота Міхалюк|Дароты Міхалюк]], «Савецкія партызаны ў 1941—1944 гг. Міфы і рэчаіснасць» [[Богдан Мусял|Богдана Мусяла]], «Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст.» [[Наталля Сліж|Наталлі Сліж]].
* Лексікаграфічныя выданні, сярод якіх перавыданні славутага «[[Расійска-беларускі слоўнік (1928)|Расійска-беларускага слоўніка]]» [[М. Байкоў|М. Байкова]] і [[С. Некрашзвіч|С. Некрашэвіча]], «[[Беларуска-рускі слоўнік Станкевіча|Беларуска-рускі слоўнік]]» [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]], а таксама факсімільныя перавыданні краёвых слоўнікаў 1920-х гадоў («[[Віцебскі краёвы слоўнік]]», «[[Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны]]»).
* Мемуары і біяграфічныя працы: «Дзённікі і запісы» [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], «Някляеў. Незавершаная аўтабіяграфія» [[Сяргей Шапран|Сяргея Шапрана]], выданні з серыі «Кнігарня пісьменніка».

Кнігі выдавецтва неаднаразова намінаваліся на прэстыжныя літаратурныя ўзнагароды. Напрыклад, кніга [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандра Краўцэвіча]] «[[Кароткая гісторыя Беларусі]]» (выдадзена ў «Інбелкульце» ў 2022 годзе) удзельнічала ў сезоне 2023 года літаратурнай [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]&lt;ref name=&quot;gedroyc_site&quot;&gt;{{cite web |url=https://giedroyc.penbelarus.org/publisher/tavarystva-z-abmezhavanaj-adkaznasczyu-inbelkult/ |title=Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» |publisher=Прэмія Гедройця |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе на прэмію вылучалася кніга [[Міхась Булавацкі|Міхася Булавацкага]] «Беларус у Беларусі»&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;/&gt;.

== Ліквідацыя ==
З пачаткам палітычнага крызісу ў Беларусі і наступным пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] незалежнае беларускае кнігавыданне сутыкнулася з маштабнымі рэпрэсіямі{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}. 

Дзейнасць «Інбелкульта», нягледзячы на расійскую юрысдыкцыю, прыцягнула ўвагу праўладных актывістаў і СМІ. У сакавіку 2023 года ў смаленскім друку з'явіліся публікацыі, у якіх дзейнасць выдавецтва і яго заснавальніка А. Пашкевіча публічна асуджалася. Выдавецтва абвінавачвалі ў выданні кніг з «[[Антырасійскасць|антырасійскім характарам]]», папулярызацыі ідэй незалежнасці Беларусі і тэндэнцыйным пераглядзе [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|гісторыі партызанскага руху]] і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У выніку ціску ў маі 2023 года [[Федэральная падатковая служба Расіі]] пачала працэдуру ліквідацыі юрыдычнай асобы, і ў сакавіку 2024 года ТАА «Інбелкульт» было афіцыйна ліквідавана&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Rakityanskaya A. |загаловак=Belarusian Publishing in Europe: Post-2020 Trends and Implications for Library Collections |выданне=Slavic &amp; East European Information Resources |год=2025 |том=26 |нумар=1–2 |старонкі=6–23 |doi=10.1080/15228886.2025.2509040 |lang=en |ref=Rakityanskaya}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Выдавецтвы Расіі]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2024 годзе]]
[[Катэгорыя:Рудня (горад)]]</text>
      <sha1>97nrcazeh8myp5q0gni2pd3jpmd4k99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197709</id>
      <parentid>5197705</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10813" sha1="kz0si4mirqznu3hnbo2nyagqrnhua1f" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}
{{Выдавецтва
 |назва                   = Інбелкульт
 |заснавана               = 12 лютага 2013
 |заснавальнікі           = [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]
 |ліквідавана             = сакавік 2024
 |краіна                  = {{Сцягафікацыя|Расія}}
 |адрас                   = [[Смаленская вобласць]], г. [[Рудня (горад)|Рудня]]
 |дырэктар                = Аляксандр Пашкевіч
 |публікацыі              = перавыданні беларускіх слоўнікаў 1920-х гадоў, серыя «Кнігарня пісьменніка»
 |тэматыка                = гісторыя, лінгвістыка, літаратуразнаўства, мемуары
}}

'''«Інбелку́льт»'''&amp;nbsp;— беларускае незалежнае кніжнае [[выдавецтва]], якое дзейнічала на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і спецыялізавалася на выданні беларускай гістарычнай, лінгвістычнай і мастацкай літаратуры. 

== Гісторыя ==
Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» было зарэгістравана 12 лютага 2013 года ў горадзе [[Рудня (горад)|Рудня]] ([[Смаленская вобласць]], Расія)&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rusprofile.ru/id/6646329 |title=ООО &quot;Инбелкульт&quot; |publisher=Rusprofile.ru |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Яго заснавальнікам і генеральным дырэктарам з'яўляўся гісторык, кандыдат гістарычных навук і галоўны рэдактар часопіса «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]» [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;.

Выдавецтва было зарэгістравана ў суседняй з Беларуссю вобласці Расіі. Як пазней адзначалася ў расійскім друку, выданне кніг у Расіі магло быць спробай абараніць сябе ад увагі і [[Цэнзура ў Беларусі|пераследу з боку беларускіх праваахоўных органаў]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Для абазначэння месца выдання на кнігах пазначаўся [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Выдавецтва спецыялізавалася на выданні літаратуры пераважна на беларускай мове. Галоўным кірункам была выданне навуковых і навукова-папулярных прац па гісторыі Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага, Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама кніг па мовазнаўстве, мемуараў і літаратуразнаўчых даследаванняў. За пяць гадоў дзейнасці (да 2018 года) выдавецтва выпусціла каля 40 кніг&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/giedroyc.by/posts/pfbid02XKu5Yn2o5M2hWNk39e4vL2waAiywffrQu253D4NZr4iAWuMkWGtrx1DW9LQCKToil |title=Выдавецтва &quot;Смаленск&quot; (Інбелкульт) заснавана ў 2013 годзе |publisher=Прэмія Гедройця ў Facebook |date=22 жніўня 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Сярод значных кніг, якія выйшлі ў «Інбелкульце», можна адзначыць&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;:
* Манаграфіі і зборнікі прац па гісторыі: «[[Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.]]» [[Дарота Міхалюк|Дароты Міхалюк]], «Савецкія партызаны ў 1941—1944 гг. Міфы і рэчаіснасць» [[Богдан Мусял|Богдана Мусяла]], «Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст.» [[Наталля Сліж|Наталлі Сліж]].
* Лексікаграфічныя выданні, сярод якіх перавыданні славутага «[[Расійска-беларускі слоўнік (1928)|Расійска-беларускага слоўніка]]» [[М. Байкоў|М. Байкова]] і [[С. Некрашзвіч|С. Некрашэвіча]], «[[Беларуска-рускі слоўнік Станкевіча|Беларуска-рускі слоўнік]]» [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]], а таксама факсімільныя перавыданні краёвых слоўнікаў 1920-х гадоў («[[Віцебскі краёвы слоўнік]]», «[[Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны]]»).
* Мемуары і біяграфічныя працы: «Дзённікі і запісы» [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], «Някляеў. Незавершаная аўтабіяграфія» [[Сяргей Шапран|Сяргея Шапрана]], выданні з серыі «Кнігарня пісьменніка».

Кнігі выдавецтва неаднаразова намінаваліся на прэстыжныя літаратурныя ўзнагароды. Напрыклад, кніга [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандра Краўцэвіча]] «[[Кароткая гісторыя Беларусі]]» (выдадзена ў «Інбелкульце» ў 2022 годзе) удзельнічала ў сезоне 2023 года літаратурнай [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]&lt;ref name=&quot;gedroyc_site&quot;&gt;{{cite web |url=https://giedroyc.penbelarus.org/publisher/tavarystva-z-abmezhavanaj-adkaznasczyu-inbelkult/ |title=Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» |publisher=Прэмія Гедройця |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе на прэмію вылучалася кніга [[Міхась Булавацкі|Міхася Булавацкага]] «Беларус у Беларусі»&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;/&gt;.

== Ліквідацыя ==
З пачаткам палітычнага крызісу ў Беларусі і наступным пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] незалежнае беларускае кнігавыданне сутыкнулася з маштабнымі рэпрэсіямі{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}. 

Дзейнасць «Інбелкульта», нягледзячы на расійскую юрысдыкцыю, прыцягнула ўвагу праўладных актывістаў і СМІ. У сакавіку 2023 года ў смаленскім друку з'явіліся публікацыі, у якіх дзейнасць выдавецтва і яго заснавальніка А. Пашкевіча публічна асуджалася. Выдавецтва абвінавачвалі ў выданні кніг з «[[Антырасійскасць|антырасійскім характарам]]», папулярызацыі ідэй незалежнасці Беларусі і тэндэнцыйным пераглядзе [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|гісторыі партызанскага руху]] і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У выніку ціску ў маі 2023 года [[Федэральная падатковая служба Расіі]] пачала працэдуру ліквідацыі юрыдычнай асобы, і ў сакавіку 2024 года ТАА «Інбелкульт» было афіцыйна ліквідавана&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Rakityanskaya A. |загаловак=Belarusian Publishing in Europe: Post-2020 Trends and Implications for Library Collections |выданне=Slavic &amp; East European Information Resources |год=2025 |том=26 |нумар=1–2 |старонкі=6–23 |doi=10.1080/15228886.2025.2509040 |lang=en |ref=Rakityanskaya}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Выдавецтвы Расіі]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2024 годзе]]
[[Катэгорыя:Рудня (горад)]]</text>
      <sha1>kz0si4mirqznu3hnbo2nyagqrnhua1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197719</id>
      <parentid>5197709</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5197719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10917" sha1="28t9ew6nmonfa2owvnqjb1s6jim9502" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Інбелкульт (значэнні)}}
{{Выдавецтва
 |назва                   = Інбелкульт
 |заснавана               = 12 лютага 2013
 |заснавальнікі           = [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]
 |ліквідавана             = сакавік 2024
 |краіна                  = {{Сцягафікацыя|Расія}}
 |адрас                   = [[Смаленская вобласць]], г. [[Рудня (горад)|Рудня]]
 |дырэктар                = Аляксандр Пашкевіч
 |публікацыі              = перавыданні беларускіх слоўнікаў 1920-х гадоў, серыя «Кнігарня пісьменніка»
 |тэматыка                = гісторыя, лінгвістыка, літаратуразнаўства, мемуары
}}

'''«Інбелку́льт»'''&amp;nbsp;— беларускае незалежнае кніжнае [[выдавецтва]], якое дзейнічала на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і спецыялізавалася на выданні беларускай гістарычнай, лінгвістычнай і мастацкай літаратуры. 

== Гісторыя ==
Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» было зарэгістравана 12 лютага 2013 года ў горадзе [[Рудня (горад)|Рудня]] ([[Смаленская вобласць]], Расія)&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rusprofile.ru/id/6646329 |title=ООО &quot;Инбелкульт&quot; |publisher=Rusprofile.ru |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Яго заснавальнікам і генеральным дырэктарам з'яўляўся гісторык, кандыдат гістарычных навук і галоўны рэдактар часопіса «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]» [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;.

Выдавецтва было зарэгістравана ў суседняй з Беларуссю вобласці Расіі. Як пазней адзначалася ў расійскім друку, выданне кніг у Расіі магло быць спробай абараніць сябе ад увагі і [[Цэнзура ў Беларусі|пераследу з боку беларускіх праваахоўных органаў]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Для абазначэння месца выдання на кнігах пазначаўся [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Выдавецтва спецыялізавалася на выданні літаратуры пераважна на беларускай мове. Галоўным кірункам была выданне навуковых і навукова-папулярных прац па гісторыі Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага, Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама кніг па мовазнаўстве, мемуараў і літаратуразнаўчых даследаванняў. За пяць гадоў дзейнасці (да 2018 года) выдавецтва выпусціла каля 40 кніг&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/giedroyc.by/posts/pfbid02XKu5Yn2o5M2hWNk39e4vL2waAiywffrQu253D4NZr4iAWuMkWGtrx1DW9LQCKToil |title=Выдавецтва &quot;Смаленск&quot; (Інбелкульт) заснавана ў 2013 годзе |publisher=Прэмія Гедройця ў Facebook |date=22 жніўня 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Сярод значных кніг, якія выйшлі ў «Інбелкульце», можна адзначыць&lt;ref name=&quot;livelib&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.livelib.ru/publisher/31829/books-inbelkult |title=Книги издательства «Інбелкульт» |publisher=LiveLib |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;:
* Манаграфіі і зборнікі прац па гісторыі: «[[Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.]]» [[Дарота Міхалюк|Дароты Міхалюк]], «Савецкія партызаны ў 1941—1944 гг. Міфы і рэчаіснасць» [[Богдан Мусял|Богдана Мусяла]], «Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст.» [[Наталля Сліж|Наталлі Сліж]].
* Лексікаграфічныя выданні, сярод якіх перавыданні славутага «[[Расійска-беларускі слоўнік (1928)|Расійска-беларускага слоўніка]]» [[М. Байкоў|М. Байкова]] і [[С. Некрашзвіч|С. Некрашэвіча]], «[[Беларуска-рускі слоўнік Станкевіча|Беларуска-рускі слоўнік]]» [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]], а таксама факсімільныя перавыданні краёвых слоўнікаў 1920-х гадоў («[[Віцебскі краёвы слоўнік]]», «[[Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны]]»).
* Мемуары і біяграфічныя працы: «Дзённікі і запісы» [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], «Някляеў. Незавершаная аўтабіяграфія» [[Сяргей Шапран|Сяргея Шапрана]], выданні з серыі «Кнігарня пісьменніка».

Кнігі выдавецтва неаднаразова намінаваліся на прэстыжныя літаратурныя ўзнагароды. Напрыклад, кніга [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандра Краўцэвіча]] «[[Кароткая гісторыя Беларусі]]» (выдадзена ў «Інбелкульце» ў 2022 годзе) удзельнічала ў сезоне 2023 года літаратурнай [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]&lt;ref name=&quot;gedroyc_site&quot;&gt;{{cite web |url=https://giedroyc.penbelarus.org/publisher/tavarystva-z-abmezhavanaj-adkaznasczyu-inbelkult/ |title=Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Інбелкульт» |publisher=Прэмія Гедройця |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе на прэмію вылучалася кніга [[Міхась Булавацкі|Міхася Булавацкага]] «Беларус у Беларусі»&lt;ref name=&quot;gedroyc_fb&quot;/&gt;.

== Ліквідацыя ==
З пачаткам палітычнага крызісу ў Беларусі і наступным пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] незалежнае беларускае кнігавыданне сутыкнулася з маштабнымі рэпрэсіямі{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}. 

Дзейнасць «Інбелкульта», нягледзячы на расійскую юрысдыкцыю, прыцягнула ўвагу праўладных актывістаў і СМІ. У сакавіку 2023 года ў смаленскім друку з'явіліся публікацыі, у якіх дзейнасць выдавецтва і яго заснавальніка А. Пашкевіча публічна асуджалася. Выдавецтва абвінавачвалі ў выданні кніг з «[[Антырасійскасць|антырасійскім характарам]]», папулярызацыі ідэй незалежнасці Беларусі і тэндэнцыйным пераглядзе [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|гісторыі партызанскага руху]] і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]&lt;ref name=&quot;smolgazeta&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolgazeta.ru/society/109158-mojet-li-knigoizdanie-navredit.html |title=Может ли книгоиздание навредить отношениям России и Беларуси? |publisher=Смоленская газета |date=25 сакавіка 2023 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У выніку ціску ў маі 2023 года [[Федэральная падатковая служба Расіі]] пачала працэдуру ліквідацыі юрыдычнай асобы, і ў сакавіку 2024 года ТАА «Інбелкульт» было афіцыйна ліквідавана&lt;ref name=&quot;rusprofile&quot;/&gt;{{sfn|Rakityanskaya|2025|с=23}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Rakityanskaya A.|загаловак=Belarusian Publishing in Europe: Post-2020 Trends and Implications for Library Collections|выданне=Slavic &amp; East European Information Resources|год=2025|том=26|нумар=1–2|старонкі=6–23|doi=10.1080/15228886.2025.2509040|lang=en|спасылка=https://dash.harvard.edu/server/api/core/bitstreams/94a1e34d-e405-4e92-9030-bbbbf620012f/content|ref=Rakityanskaya}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Выдавецтвы Расіі]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2024 годзе]]
[[Катэгорыя:Рудня (горад)]]</text>
      <sha1>28t9ew6nmonfa2owvnqjb1s6jim9502</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інбелкульт (Смаленск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814470</id>
    <redirect title="Інбелкульт (выдавецтва)" />
    <revision>
      <id>5197708</id>
      <timestamp>2026-09-11T21:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Інбелкульт (выдавецтва)]]</comment>
      <origin>5197708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="8muqkteh49v2znzr0ep3courwsudzs8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Інбелкульт (выдавецтва)]]</text>
      <sha1>8muqkteh49v2znzr0ep3courwsudzs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Рудня (горад)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>814471</id>
    <revision>
      <id>5197710</id>
      <timestamp>2026-09-11T21:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Commonscat}} {{Catmain}}  [[Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці]]»</comment>
      <origin>5197710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="dsuoj8ixap2qna8ug9jh94r5muh279x" xml:space="preserve">{{Commonscat}}
{{Catmain}}

[[Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці]]</text>
      <sha1>dsuoj8ixap2qna8ug9jh94r5muh279x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуска-рускі слоўнік Станкевіча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814472</id>
    <redirect title="Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік" />
    <revision>
      <id>5197712</id>
      <timestamp>2026-09-11T21:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік]]</comment>
      <origin>5197712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="7ivzlxu9nep2hozqjmlpkkt7jyoq9lf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік]]</text>
      <sha1>7ivzlxu9nep2hozqjmlpkkt7jyoq9lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інбелкульт (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814473</id>
    <revision>
      <id>5197714</id>
      <timestamp>2026-09-11T21:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Інбельку́льт''' — шматзначны тэрмін.  == Навуковыя і адукацыйныя ўстановы == * [[Інстытут беларускай культуры|Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт або ІБК) — першая ў гісторыі Беларусі вышэйшая навукова-даследчая ўстанова (1922—1928), папярэднік Белар...»</comment>
      <origin>5197714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="td23vk30x04g8aileyo1xjgnjhkoz6v" xml:space="preserve">'''Інбельку́льт''' — шматзначны тэрмін.

== Навуковыя і адукацыйныя ўстановы ==
* [[Інстытут беларускай культуры|Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт або ІБК) — першая ў гісторыі Беларусі вышэйшая навукова-даследчая ўстанова (1922—1928), папярэднік Беларускай акадэміі навук.
* [[Інстытут культуры Беларусі|Інстытут культуры Беларусі]] (Інбелкульт) — былая дзяржаўная ўстанова дадатковай адукацыі дарослых, якая забяспечвала павышэнне кваліфікацыі ў сферы культуры (2010—2017).

== Выдавецтвы ==
* [[Інбелкульт (выдавецтва)|«Інбелкульт»]] — беларускае незалежнае кніжнае выдавецтва, якое дзейнічала на тэрыторыі Расіі (2013—2024).

{{неадназначнасць|выданні|іншае}}</text>
      <sha1>td23vk30x04g8aileyo1xjgnjhkoz6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197717</id>
      <parentid>5197714</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T21:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="t26vjvtiakz50gnky4xml7gncy925m3" xml:space="preserve">'''Інбельку́льт''' — шматзначны тэрмін.

== Навуковыя і адукацыйныя ўстановы ==
* [[Інстытут беларускай культуры|Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт або ІБК) — першая ў гісторыі Беларусі вышэйшая навукова-даследчая ўстанова (1922—1928), папярэднік Беларускай акадэміі навук.
* [[Інстытут культуры Беларусі (2010)|Інстытут культуры Беларусі]] (Інбелкульт) — былая дзяржаўная ўстанова дадатковай адукацыі дарослых, якая забяспечвала павышэнне кваліфікацыі ў сферы культуры (2010—2017).

== Выдавецтвы ==
* [[Інбелкульт (выдавецтва)|«Інбелкульт»]] — беларускае незалежнае кніжнае выдавецтва, якое дзейнічала на тэрыторыі Расіі (2013—2024).

{{неадназначнасць|выданні|іншае}}</text>
      <sha1>t26vjvtiakz50gnky4xml7gncy925m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Беларуская арабіца</title>
    <ns>14</ns>
    <id>814474</id>
    <redirect title="Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт" />
    <revision>
      <id>5197735</id>
      <timestamp>2026-09-11T23:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Катэгорыя:Беларуская арабіца]] у [[Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]]: &quot;Арабіца&quot; - ненавуковая назва.</comment>
      <origin>5197735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="kuhqultoywlnhhl9griwggzs7z8fzsr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]]</text>
      <sha1>kuhqultoywlnhhl9griwggzs7z8fzsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Арабскае пісьмо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>814475</id>
    <revision>
      <id>5197742</id>
      <timestamp>2026-09-12T00:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Ствараю катэгорыю.</comment>
      <origin>5197742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="r04fwxo3zomgt5a4ot4e0pqhvokraom" xml:space="preserve">{{Commonscat|Arabic script}}

'''Арабскае пісьмо''' — сістэма пісьма, якая ўзнікла для запісу [[Арабская мова|арабскай мовы]] і была прыстасавана да шматлікіх іншых моў. У катэгорыю ўваходзяць артыкулы пра [[Арабскі алфавіт|арабскі алфавіт]], яго графічныя і арфаграфічныя асаблівасці, а таксама створаныя на яго аснове сістэмы пісьма і пісьмовыя традыцыі.

[[Катэгорыя:Сістэмы пісьма]]
[[Катэгорыя:Арабская мова]]</text>
      <sha1>r04fwxo3zomgt5a4ot4e0pqhvokraom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэфсір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814476</id>
    <redirect title="Тэфсір (перакладная літаратура)" />
    <revision>
      <id>5197743</id>
      <timestamp>2026-09-12T00:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Ствараю старонку-перасылку.</comment>
      <origin>5197743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="83icjumugkbuxwo6rpz4dgtm7yzasxj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Тэфсір (перакладная літаратура)]]</text>
      <sha1>83icjumugkbuxwo6rpz4dgtm7yzasxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814477</id>
    <revision>
      <id>5197772</id>
      <timestamp>2026-09-12T05:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі''' (англ.: Albert of Saxe-Coburg and Gotha, ням.: Albert von Sachsen-Coburg und Gotha; 26 жніўня 1819, замак Розенау — 14 снежня 1861, Віндзорскі замак) — саксонскі прынц з Саксен-Корт-Дынгсты-Сорт-Донгсці (з 1840) каралевы Вялікабрытаніі Вікторыі.  Альберт...»</comment>
      <origin>5197772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3103" sha1="sz4z256dadzueniprofy4cq6dj5wwpl" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі''' (англ.: Albert of Saxe-Coburg and Gotha, ням.: Albert von Sachsen-Coburg und Gotha; 26 жніўня 1819, замак Розенау — 14 снежня 1861, Віндзорскі замак) — саксонскі прынц з Саксен-Корт-Дынгсты-Сорт-Донгсці (з 1840) каралевы Вялікабрытаніі Вікторыі.

Альберт паходзіў з саксонскай сям’і, звязанай з многімі дынастыямі Еўропы. Ва ўзросце 20 гадоў прынц ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой, кіруючай каралевай Вялікабрытаніі Вікторыі, з якой меў дзевяць дзяцей. У першыя гады шлюбу Альберта скоўвала яго становішча мужа каралевы. Будучы дзейнай натурай, ён не меў ні істотных правоў, ні абавязкаў. З часам прынц набыў рэпутацыю прыхільніка грамадскіх інтарэсаў, такіх як адукацыйная рэформа[англ.] і абаліцыянізм ва ўсім свеце. Каралева таксама даверыла мужу кіраванне каралеўскім дваром[англ.], палацавымі службамі і маёнткамі. Альберт прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі Сусветнай выставы 1851 года, якая мела аглушальны поспех.

Вікторыя ўсё больш і больш залежала ад яго падтрымкі і кіраўніцтва. Альберт дапамог развіццю канстытуцыйнай манархіі ў Вялікабрытаніі, пераканаўшы жонку быць менш прадузятай у адносінах з парламентам, хоць ён актыўна не згаджаўся з інтэрвенцыянісцкай знешняй палітыкай, якая праводзілася падчас знаходжання лорда Палмерстана на пасадзе міністра замежных спраў. У 1857 годзе Альберту фармальна быў прысвоены тытул «Прынц-кансорт».

Альберт памёр у адносна маладым узросце 42 гады. Вікторыя была спустошана смерцю каханага мужа, упала ў глыбокую жалобу і надзелася ў чорнае да канца жыцця. Калі Вікторыя памерла ў 1901 годзе, на пасад узышоў яе і Альберта старэйшы сын Эдуард VII, які стаў першым прадстаўніком Саксен-Кобург-Гоцкай (пасля Віндзорскай) дынастыі на брытанскім троне.</text>
      <sha1>sz4z256dadzueniprofy4cq6dj5wwpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197773</id>
      <parentid>5197772</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3119" sha1="ox5u51l9p8musu2mi3wmn2eqegzatn9" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі''' ({{lang-en|Albert of Saxe-Coburg and Gotha}}, ням.: Albert von Sachsen-Coburg und Gotha; 26 жніўня 1819, замак Розенау — 14 снежня 1861, Віндзорскі замак) — саксонскі прынц з Саксен-Корт-Дынгсты-Сорт-Донгсці (з 1840) каралевы Вялікабрытаніі Вікторыі.

Альберт паходзіў з саксонскай сям’і, звязанай з многімі дынастыямі Еўропы. Ва ўзросце 20 гадоў прынц ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой, кіруючай каралевай Вялікабрытаніі Вікторыі, з якой меў дзевяць дзяцей. У першыя гады шлюбу Альберта скоўвала яго становішча мужа каралевы. Будучы дзейнай натурай, ён не меў ні істотных правоў, ні абавязкаў. З часам прынц набыў рэпутацыю прыхільніка грамадскіх інтарэсаў, такіх як адукацыйная рэформа і абаліцыянізм ва ўсім свеце. Каралева таксама даверыла мужу кіраванне каралеўскім дваром, палацавымі службамі і маёнткамі. Альберт прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі Сусветнай выставы 1851 года, якая мела аглушальны поспех.

Вікторыя ўсё больш і больш залежала ад яго падтрымкі і кіраўніцтва. Альберт дапамог развіццю канстытуцыйнай манархіі ў Вялікабрытаніі, пераканаўшы жонку быць менш прадузятай у адносінах з парламентам, хоць ён актыўна не згаджаўся з інтэрвенцыянісцкай знешняй палітыкай, якая праводзілася падчас знаходжання лорда Палмерстана на пасадзе міністра замежных спраў. У 1857 годзе Альберту фармальна быў прысвоены тытул «Прынц-кансорт».

Альберт памёр у адносна маладым узросце 42 гады. Вікторыя была спустошана смерцю каханага мужа, упала ў глыбокую жалобу і надзелася ў чорнае да канца жыцця. Калі Вікторыя памерла ў 1901 годзе, на пасад узышоў яе і Альберта старэйшы сын Эдуард VII, які стаў першым прадстаўніком Саксен-Кобург-Гоцкай (пасля Віндзорскай) дынастыі на брытанскім троне.
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>ox5u51l9p8musu2mi3wmn2eqegzatn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197775</id>
      <parentid>5197773</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3139" sha1="4m1o14jzsc89z4hkcq5z5onkdsyl57h" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі''' ({{lang-en|Albert of Saxe-Coburg and Gotha}}, {{lang-de|Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; 26 жніўня 1819, замак Розенау — 14 снежня 1861, Віндзорскі замак) — саксонскі прынц з Саксен-Корт-Дынгсты-Сорт-Донгсці (з 1840) каралевы Вялікабрытаніі Вікторыі.

Альберт паходзіў з саксонскай сям’і, звязанай з многімі дынастыямі Еўропы. Ва ўзросце 20 гадоў прынц ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой, кіруючай каралевай Вялікабрытаніі Вікторыі, з якой меў дзевяць дзяцей. У першыя гады шлюбу Альберта скоўвала яго становішча мужа каралевы. Будучы дзейнай натурай, ён не меў ні істотных правоў, ні абавязкаў. З часам прынц набыў рэпутацыю прыхільніка грамадскіх інтарэсаў, такіх як адукацыйная рэформа і абаліцыянізм ва ўсім свеце. Каралева таксама даверыла мужу кіраванне каралеўскім дваром, палацавымі службамі і маёнткамі. Альберт прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі Сусветнай выставы 1851 года, якая мела аглушальны поспех.

Вікторыя ўсё больш і больш залежала ад яго падтрымкі і кіраўніцтва. Альберт дапамог развіццю канстытуцыйнай манархіі ў Вялікабрытаніі, пераканаўшы жонку быць менш прадузятай у адносінах з парламентам, хоць ён актыўна не згаджаўся з інтэрвенцыянісцкай знешняй палітыкай, якая праводзілася падчас знаходжання лорда Палмерстана на пасадзе міністра замежных спраў. У 1857 годзе Альберту фармальна быў прысвоены тытул «Прынц-кансорт».

Альберт памёр у адносна маладым узросце 42 гады. Вікторыя была спустошана смерцю каханага мужа, упала ў глыбокую жалобу і надзелася ў чорнае да канца жыцця. Калі Вікторыя памерла ў 1901 годзе, на пасад узышоў яе і Альберта старэйшы сын Эдуард VII, які стаў першым прадстаўніком Саксен-Кобург-Гоцкай (пасля Віндзорскай) дынастыі на брытанскім троне.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>4m1o14jzsc89z4hkcq5z5onkdsyl57h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197776</id>
      <parentid>5197775</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3223" sha1="dtlh32k5xfpphib1ivmuswr8dxljf45" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі''' ({{lang-en|Albert of Saxe-Coburg and Gotha}}, {{lang-de|Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; 26 жніўня 1819, замак Розенау — 14 снежня 1861, Віндзорскі замак) — саксонскі прынц з Саксен-Корт-Дынгсты-Сорт-Донгсці (з 1840) каралевы Вялікабрытаніі [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыі]].

Альберт паходзіў з саксонскай сям’і, звязанай з многімі дынастыямі Еўропы. Ва ўзросце 20 гадоў прынц ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой, кіруючай каралевай Вялікабрытаніі Вікторыі, з якой меў дзевяць дзяцей. У першыя гады шлюбу Альберта скоўвала яго становішча мужа каралевы. Будучы дзейнай натурай, ён не меў ні істотных правоў, ні абавязкаў. З часам прынц набыў рэпутацыю прыхільніка грамадскіх інтарэсаў, такіх як адукацыйная рэформа і абаліцыянізм ва ўсім свеце. Каралева таксама даверыла мужу кіраванне каралеўскім дваром, палацавымі службамі і маёнткамі. Альберт прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі Сусветнай выставы 1851 года, якая мела аглушальны поспех.

Вікторыя ўсё больш і больш залежала ад яго падтрымкі і кіраўніцтва. Альберт дапамог развіццю канстытуцыйнай манархіі ў Вялікабрытаніі, пераканаўшы жонку быць менш прадузятай у адносінах з парламентам, хоць ён актыўна не згаджаўся з інтэрвенцыянісцкай знешняй палітыкай, якая праводзілася падчас знаходжання лорда Палмерстана на пасадзе міністра замежных спраў. У 1857 годзе Альберту фармальна быў прысвоены тытул «Прынц-кансорт».

Альберт памёр у адносна маладым узросце 42 гады. Вікторыя была спустошана смерцю каханага мужа, упала ў глыбокую жалобу і надзелася ў чорнае да канца жыцця. Калі Вікторыя памерла ў 1901 годзе, на пасад узышоў яе і Альберта старэйшы сын Эдуард VII, які стаў першым прадстаўніком Саксен-Кобург-Гоцкай (пасля Віндзорскай) дынастыі на брытанскім троне.
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>dtlh32k5xfpphib1ivmuswr8dxljf45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197777</id>
      <parentid>5197776</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3265" sha1="p7e08fbyau06d7gzcz8y2jxgtmdn8vd" xml:space="preserve">{{Асоба
|выява = Albert, Prince Consort.jpg
}}
'''Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі''' ({{lang-en|Albert of Saxe-Coburg and Gotha}}, {{lang-de|Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; 26 жніўня 1819, замак Розенау — 14 снежня 1861, Віндзорскі замак) — саксонскі прынц з Саксен-Корт-Дынгсты-Сорт-Донгсці (з 1840) каралевы Вялікабрытаніі [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыі]].

Альберт паходзіў з саксонскай сям’і, звязанай з многімі дынастыямі Еўропы. Ва ўзросце 20 гадоў прынц ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой, кіруючай каралевай Вялікабрытаніі Вікторыі, з якой меў дзевяць дзяцей. У першыя гады шлюбу Альберта скоўвала яго становішча мужа каралевы. Будучы дзейнай натурай, ён не меў ні істотных правоў, ні абавязкаў. З часам прынц набыў рэпутацыю прыхільніка грамадскіх інтарэсаў, такіх як адукацыйная рэформа і абаліцыянізм ва ўсім свеце. Каралева таксама даверыла мужу кіраванне каралеўскім дваром, палацавымі службамі і маёнткамі. Альберт прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі Сусветнай выставы 1851 года, якая мела аглушальны поспех.

Вікторыя ўсё больш і больш залежала ад яго падтрымкі і кіраўніцтва. Альберт дапамог развіццю канстытуцыйнай манархіі ў Вялікабрытаніі, пераканаўшы жонку быць менш прадузятай у адносінах з парламентам, хоць ён актыўна не згаджаўся з інтэрвенцыянісцкай знешняй палітыкай, якая праводзілася падчас знаходжання лорда Палмерстана на пасадзе міністра замежных спраў. У 1857 годзе Альберту фармальна быў прысвоены тытул «Прынц-кансорт».

Альберт памёр у адносна маладым узросце 42 гады. Вікторыя была спустошана смерцю каханага мужа, упала ў глыбокую жалобу і надзелася ў чорнае да канца жыцця. Калі Вікторыя памерла ў 1901 годзе, на пасад узышоў яе і Альберта старэйшы сын Эдуард VII, які стаў першым прадстаўніком Саксен-Кобург-Гоцкай (пасля Віндзорскай) дынастыі на брытанскім троне.
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>p7e08fbyau06d7gzcz8y2jxgtmdn8vd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197778</id>
      <parentid>5197777</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3261" sha1="smdat7ubs3gdz5fafewzhfco0gcap33" xml:space="preserve">{{Асоба
|выява = Prince Albert 1848.jpg
}}
'''Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі''' ({{lang-en|Albert of Saxe-Coburg and Gotha}}, {{lang-de|Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; 26 жніўня 1819, замак Розенау — 14 снежня 1861, Віндзорскі замак) — саксонскі прынц з Саксен-Корт-Дынгсты-Сорт-Донгсці (з 1840) каралевы Вялікабрытаніі [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыі]].

Альберт паходзіў з саксонскай сям’і, звязанай з многімі дынастыямі Еўропы. Ва ўзросце 20 гадоў прынц ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой, кіруючай каралевай Вялікабрытаніі Вікторыі, з якой меў дзевяць дзяцей. У першыя гады шлюбу Альберта скоўвала яго становішча мужа каралевы. Будучы дзейнай натурай, ён не меў ні істотных правоў, ні абавязкаў. З часам прынц набыў рэпутацыю прыхільніка грамадскіх інтарэсаў, такіх як адукацыйная рэформа і абаліцыянізм ва ўсім свеце. Каралева таксама даверыла мужу кіраванне каралеўскім дваром, палацавымі службамі і маёнткамі. Альберт прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі Сусветнай выставы 1851 года, якая мела аглушальны поспех.

Вікторыя ўсё больш і больш залежала ад яго падтрымкі і кіраўніцтва. Альберт дапамог развіццю канстытуцыйнай манархіі ў Вялікабрытаніі, пераканаўшы жонку быць менш прадузятай у адносінах з парламентам, хоць ён актыўна не згаджаўся з інтэрвенцыянісцкай знешняй палітыкай, якая праводзілася падчас знаходжання лорда Палмерстана на пасадзе міністра замежных спраў. У 1857 годзе Альберту фармальна быў прысвоены тытул «Прынц-кансорт».

Альберт памёр у адносна маладым узросце 42 гады. Вікторыя была спустошана смерцю каханага мужа, упала ў глыбокую жалобу і надзелася ў чорнае да канца жыцця. Калі Вікторыя памерла ў 1901 годзе, на пасад узышоў яе і Альберта старэйшы сын Эдуард VII, які стаў першым прадстаўніком Саксен-Кобург-Гоцкай (пасля Віндзорскай) дынастыі на брытанскім троне.
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>smdat7ubs3gdz5fafewzhfco0gcap33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197780</id>
      <parentid>5197778</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T05:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5197780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="ph301n726f7gy3shfsek3fgcoyxvncj" xml:space="preserve">{{Асоба
|выява = Prince Albert 1848.jpg
}}
'''Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі''' ({{lang-en|Albert of Saxe-Coburg and Gotha}}, {{lang-de|Albert von Sachsen-Coburg und Gotha}}; [[26 жніўня]] [[1819]], замак Розенау — [[14 снежня]] [[1861]], Віндзорскі замак) — саксонскі прынц з Саксен-Корт-Дынгсты-Сорт-Донгсці (з 1840) каралевы Вялікабрытаніі [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыі]].

Альберт паходзіў з саксонскай сям’і, звязанай з многімі дынастыямі Еўропы. Ва ўзросце 20 гадоў прынц ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой, кіруючай каралевай Вялікабрытаніі Вікторыі, з якой меў дзевяць дзяцей. У першыя гады шлюбу Альберта скоўвала яго становішча мужа каралевы. Будучы дзейнай натурай, ён не меў ні істотных правоў, ні абавязкаў. З часам прынц набыў рэпутацыю прыхільніка грамадскіх інтарэсаў, такіх як адукацыйная рэформа і абаліцыянізм ва ўсім свеце. Каралева таксама даверыла мужу кіраванне каралеўскім дваром, палацавымі службамі і маёнткамі. Альберт прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі Сусветнай выставы 1851 года, якая мела аглушальны поспех.

Вікторыя ўсё больш і больш залежала ад яго падтрымкі і кіраўніцтва. Альберт дапамог развіццю канстытуцыйнай манархіі ў Вялікабрытаніі, пераканаўшы жонку быць менш прадузятай у адносінах з парламентам, хоць ён актыўна не згаджаўся з інтэрвенцыянісцкай знешняй палітыкай, якая праводзілася падчас знаходжання лорда Палмерстана на пасадзе міністра замежных спраў. У 1857 годзе Альберту фармальна быў прысвоены тытул «Прынц-кансорт».

Альберт памёр у адносна маладым узросце 42 гады. Вікторыя была спустошана смерцю каханага мужа, упала ў глыбокую жалобу і надзелася ў чорнае да канца жыцця. Калі Вікторыя памерла ў 1901 годзе, на пасад узышоў яе і Альберта старэйшы сын Эдуард VII, які стаў першым прадстаўніком Саксен-Кобург-Гоцкай (пасля Віндзорскай) дынастыі на брытанскім троне.
{{Wikidata/Ancestors}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>ph301n726f7gy3shfsek3fgcoyxvncj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наша Ніва (1920)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814478</id>
    <redirect title="Наша ніва (1920)" />
    <revision>
      <id>5197821</id>
      <timestamp>2026-09-12T08:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Наша ніва (1920)]]</comment>
      <origin>5197821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="naldfd9q0v61muy7es9h8idfm83qwmt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Наша ніва (1920)]]</text>
      <sha1>naldfd9q0v61muy7es9h8idfm83qwmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Шумскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814479</id>
    <revision>
      <id>5197831</id>
      <timestamp>2026-09-12T10:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Станіслаў Шумскі''' ([[14 красавіка]] [[1790]], маёнтак [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі павет]] — [[3 ліпеня]] [[1871]], [[Вільня]]) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] Віленскі павет...»</comment>
      <origin>5197831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15459" sha1="5cko5cxp0z1d7yvo2ltkh3vq6jr1njz" xml:space="preserve">'''Станіслаў Шумскі''' ([[14 красавіка]] [[1790]], маёнтак [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі павет]] — [[3 ліпеня]] [[1871]], [[Вільня]]) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.

== Паходжанне і сям’я ==
Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шамёт і Ганна Шамёт (у шлюбе з Міхалам Гадонам).

У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]].

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы.

У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807–1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі.

== Ваенная служба і палітычная дзейнасць ==
Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]]. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].

Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню.

У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[Камер-юнкер|камер-юнкерам]]; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага.

== Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі ==
Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі|Антоні Гарэцкім]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск|Мінску]], пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск|Смаленску]].

12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]).

У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].

17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года.

Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір|Сібіры]]. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні.

У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам.

== Апошнія гады ==
Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]].

4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам.

Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход Лістападаўскага паўстання на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас Студзеньскага паўстання жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да Аддзела кіравання правінцыямі Літвы, і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням.

Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, быў пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].

== Успаміны ==
[https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812-1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.]

[https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812–1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)]


== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Шумскі Станіслаў}}

[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>5cko5cxp0z1d7yvo2ltkh3vq6jr1njz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197833</id>
      <parentid>5197831</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15473" sha1="7p361g7w1kedx9wiu5lzbttlho1cyso" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Станіслаў Шумскі''' ([[14 красавіка]] [[1790]], маёнтак [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі павет]] — [[3 ліпеня]] [[1871]], [[Вільня]]) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.

== Паходжанне і сям’я ==
Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шамёт і Ганна Шамёт (у шлюбе з Міхалам Гадонам).

У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]].

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы.

У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807–1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі.

== Ваенная служба і палітычная дзейнасць ==
Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]]. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].

Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню.

У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[Камер-юнкер|камер-юнкерам]]; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага.

== Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі ==
Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі|Антоні Гарэцкім]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск|Мінску]], пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск|Смаленску]].

12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]).

У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].

17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года.

Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір|Сібіры]]. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні.

У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам.

== Апошнія гады ==
Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]].

4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам.

Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход Лістападаўскага паўстання на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас Студзеньскага паўстання жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да Аддзела кіравання правінцыямі Літвы, і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням.

Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, быў пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].

== Успаміны ==
[https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812-1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.]

[https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812–1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Шумскі Станіслаў}}

[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>7p361g7w1kedx9wiu5lzbttlho1cyso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197839</id>
      <parentid>5197833</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15767" sha1="d182dfgq1gzsfvp86mudlkrws7gwgwz" xml:space="preserve">{{Асоба
| дата нараджэння = [[14 красавіка]] [[1790]]
| месца нараджэння = [[Шумск]]
| месца смерці = [[Вільня]]
| Месца пахавання = [[Могілкі Росы]]
}}
'''Станіслаў Шумскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stanisław'' ''Szumski'', [[14 красавіка]] [[1790]], маёнтак [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі павет]] — [[3 ліпеня]] [[1871]], [[Вільня]]) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.

== Паходжанне і сям’я ==
Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шамёт і Ганна Шамёт (у шлюбе з Міхалам Гадонам).

У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]].

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы.

У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807–1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі.

== Ваенная служба і палітычная дзейнасць ==
Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]]. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].

Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню.

У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[Камер-юнкер|камер-юнкерам]]; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага.

== Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі ==
Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі|Антоні Гарэцкім]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск|Мінску]], пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск|Смаленску]].

12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]).

У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].

17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года.

Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір|Сібіры]]. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні.

У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам.

== Апошнія гады ==
Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]].

4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам.

Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход Лістападаўскага паўстання на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас Студзеньскага паўстання жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да Аддзела кіравання правінцыямі Літвы, і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням.

Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, быў пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].

== Успаміны ==
[https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812-1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.]

[https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812–1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Шумскі Станіслаў}}

[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>d182dfgq1gzsfvp86mudlkrws7gwgwz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197844</id>
      <parentid>5197839</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16153" sha1="8ii216y0f8vvr1vku80d0v3tm71qouu" xml:space="preserve">{{Асоба
| дата нараджэння = [[14 красавіка]] [[1790]]
| месца нараджэння = [[Шумск]]
| месца смерці = [[Вільня]]
| Месца пахавання = [[Могілкі Росы]]
| дата смерці = [[3 ліпеня]] [[1871]]
| выява = [[File:Караль Рыпінскі. Партрэт Станіслава Шумскага.jpg|thumb|Караль Рыпінскі. Партрэт Станіслава Шумскага. Нацыянальны музей Літвы. ]]
}}
'''Станіслаў Шумскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stanisław'' ''Szumski'', [[14 красавіка]] [[1790]], маёнтак [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі павет]] — [[3 ліпеня]] [[1871]], [[Вільня]]) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.

== Паходжанне і сям’я ==
Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шамёт і Ганна Шамёт (у шлюбе з Міхалам Гадонам).

У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]].

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы.

У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807–1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі.

== Ваенная служба і палітычная дзейнасць ==
Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]]. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].

Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню.

У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[Камер-юнкер|камер-юнкерам]]; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага.

== Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі ==
Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі|Антоні Гарэцкім]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск|Мінску]], пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск|Смаленску]].

12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]).

У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].

17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года.

Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір|Сібіры]]. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні.

У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам.

== Апошнія гады ==
Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]].

4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам.

Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830-31 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням.

Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, быў пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].

== Успаміны ==
[https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812-1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.]

[https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812–1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Шумскі Станіслаў}}

[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>8ii216y0f8vvr1vku80d0v3tm71qouu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197852</id>
      <parentid>5197844</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17405" sha1="k3a8wt01jyvyu5kvdn0zg4o85zdguls" xml:space="preserve">{{Асоба
| дата нараджэння = [[14 красавіка]] [[1790]]
| месца нараджэння = [[Шумск]]
| месца смерці = [[Вільня]]
| Месца пахавання = [[Могілкі Росы]]
| дата смерці = [[3 ліпеня]] [[1871]]
| выява = [[File:Караль Рыпінскі. Партрэт Станіслава Шумскага.jpg|thumb|Караль Рыпінскі. Партрэт Станіслава Шумскага. Нацыянальны музей Літвы. ]]
}}
'''Станіслаў Шумскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stanisław'' ''Szumski'', [[14 красавіка]] [[1790]], маёнтак [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі павет]] — [[3 ліпеня]] [[1871]], [[Вільня]]) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.&lt;ref&gt;''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Stanisław Szumski // Polski Słownik Biograficzny. T. XLIX, s. 382-383.&lt;/ref&gt;

== Паходжанне і сям’я ==
Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шамёт і Ганна Шамёт (у шлюбе з Міхалам Гадонам).

У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]].

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы.

У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807–1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі.

== Ваенная служба і палітычная дзейнасць ==
Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]], выконваў вельмі рызыкоўныя даручэнні — дастаўку дэпеш і загадаў у гарачых кропках фронту. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) некалькі разоў прарываўся праз лінію агню, каб перадаць загады Мюрата, і быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].&lt;ref&gt;{{артыкул
 | аўтар = Сцебурака Анатоль
 | загаловак = Usque ad finem. Ордэн Ганаровага легіёна Станіслава Шумскага
 | выданне = «Доўгі XIX век» у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы: даследаванні па новай і найноўшай гісторыі
 | тып = зб. навук. прац
 | месца = Мінск
 | выдавецтва = РІВШ
 | год = 2022
 | выпуск = 6
 | url = https://elib.bsu.by/handle/123456789/349766
 | мова = be
 | accessdate = 2026-09-12
|спасылка=https://www.elib.bsu.by/handle/123456789/349766}}&lt;/ref&gt;

Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню.

У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[Камер-юнкер|камер-юнкерам]]; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага.

== Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі ==
Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі|Антоні Гарэцкім]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск|Мінску]], пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск|Смаленску]].

12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]).

У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].

17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года.

Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір|Сібіры]]. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні.

У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам.

== Апошнія гады ==
[[Файл:Dmochowski Szumski.png|міні|Генрык Дмахоўскі. Партрэт Станіслава Шумскага. 1862]]
Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]].

4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам.

Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830-31 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням.

Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, быў пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].

== Успаміны ==
[https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812-1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.]

[https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812–1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Шумскі Станіслаў}}

[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>k3a8wt01jyvyu5kvdn0zg4o85zdguls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197859</id>
      <parentid>5197852</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17429" sha1="ljgfvmfa2ho9io6245bukllv8fum7aw" xml:space="preserve">{{Асоба
| дата нараджэння = [[14 красавіка]] [[1790]]
| месца нараджэння = [[Шумск (Літва)|Шумск]]
| месца смерці = [[Вільня]]
| Месца пахавання = [[Могілкі Росы]]
| дата смерці = [[3 ліпеня]] [[1871]]
| выява = [[File:Караль Рыпінскі. Партрэт Станіслава Шумскага.jpg|thumb|Караль Рыпінскі. Партрэт Станіслава Шумскага. Нацыянальны музей Літвы. ]]
}}
'''Станіслаў Шумскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stanisław'' ''Szumski'', [[14 красавіка]] [[1790]], маёнтак [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі павет]] — [[3 ліпеня]] [[1871]], [[Вільня]]) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.&lt;ref&gt;''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Stanisław Szumski // Polski Słownik Biograficzny. T. XLIX, s. 382-383.&lt;/ref&gt;

== Паходжанне і сям’я ==
Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шамёт і Ганна Шамёт (у шлюбе з Міхалам Гадонам).

У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]].

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы.

У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807–1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі.

== Ваенная служба і палітычная дзейнасць ==
Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]], выконваў вельмі рызыкоўныя даручэнні — дастаўку дэпеш і загадаў у гарачых кропках фронту. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) некалькі разоў прарываўся праз лінію агню, каб перадаць загады Мюрата, і быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].&lt;ref&gt;{{артыкул
 | аўтар = Сцебурака Анатоль
 | загаловак = Usque ad finem. Ордэн Ганаровага легіёна Станіслава Шумскага
 | выданне = «Доўгі XIX век» у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы: даследаванні па новай і найноўшай гісторыі
 | тып = зб. навук. прац
 | месца = Мінск
 | выдавецтва = РІВШ
 | год = 2022
 | выпуск = 6
 | url = https://elib.bsu.by/handle/123456789/349766
 | мова = be
 | accessdate = 2026-09-12
|спасылка=https://www.elib.bsu.by/handle/123456789/349766}}&lt;/ref&gt;

Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню.

У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[Камер-юнкер|камер-юнкерам]]; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага.

== Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі ==
Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі|Антоні Гарэцкім]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск|Мінску]], пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск|Смаленску]].

12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]).

У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].

17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года.

Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір|Сібіры]]. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні.

У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам.

== Апошнія гады ==
[[Файл:Dmochowski Szumski.png|міні|Генрык Дмахоўскі. Партрэт Станіслава Шумскага. 1862]]
Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]].

4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам.

Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830-31 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням.

Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, быў пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].

== Успаміны ==
[https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812-1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.]

[https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812–1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Шумскі Станіслаў}}

[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>ljgfvmfa2ho9io6245bukllv8fum7aw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197861</id>
      <parentid>5197859</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5197861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16516" sha1="exoh0acnozfoy7ucxd3l3dougfn4zep" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Станіслаў Шумскі''' ({{lang-pl|Stanisław Szumski}}; {{ВДП}}) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.&lt;ref&gt;''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Stanisław Szumski // Polski Słownik Biograficzny. T. XLIX, s. 382—383.&lt;/ref&gt;

== Паходжанне і сям’я ==
Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шамёт і Ганна Шамёт (у шлюбе з Міхалам Гадонам).

У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]].

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы.

У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807—1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі.

== Ваенная служба і палітычная дзейнасць ==
Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]], выконваў вельмі рызыкоўныя даручэнні — дастаўку дэпеш і загадаў у гарачых кропках фронту. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) некалькі разоў прарываўся праз лінію агню, каб перадаць загады Мюрата, і быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].&lt;ref&gt;{{артыкул
 | аўтар = Сцебурака Анатоль
 | загаловак = Usque ad finem. Ордэн Ганаровага легіёна Станіслава Шумскага
 | выданне = «Доўгі XIX век» у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы: даследаванні па новай і найноўшай гісторыі
 | тып = зб. навук. прац
 | месца = Мінск
 | выдавецтва = РІВШ
 | год = 2022
 | выпуск = 6
 | url = https://elib.bsu.by/handle/123456789/349766
 | мова = be
 | accessdate = 2026-09-12
|спасылка=https://www.elib.bsu.by/handle/123456789/349766}}&lt;/ref&gt;

Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню.

У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[камер-юнкер]]ам; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага.

== Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі ==
Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі]]м, [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск]]у, пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск]]у.

12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]).

У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].

17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года.

Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір]]ы. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні.

У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам.

== Апошнія гады ==
[[Файл:Dmochowski Szumski.png|міні|Генрык Дмахоўскі. Партрэт Станіслава Шумскага. 1862]]
Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]].

4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам.

Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830—1831 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням.

Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].

== Успаміны ==
* [https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812—1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.]
* [https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812—1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шумскі Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>exoh0acnozfoy7ucxd3l3dougfn4zep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197864</id>
      <parentid>5197861</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T11:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Паходжанне і сям’я */ Шэметы відаць</comment>
      <origin>5197864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16516" sha1="hi9da4d3381y6lc40wkf9zliz8hnyl6" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Станіслаў Шумскі''' ({{lang-pl|Stanisław Szumski}}; {{ВДП}}) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.&lt;ref&gt;''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Stanisław Szumski // Polski Słownik Biograficzny. T. XLIX, s. 382—383.&lt;/ref&gt;

== Паходжанне і сям’я ==
Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шэмет і Ганна Шэмет (у шлюбе з Міхалам Гадонам).

У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]].

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы.

У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807—1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі.

== Ваенная служба і палітычная дзейнасць ==
Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]], выконваў вельмі рызыкоўныя даручэнні — дастаўку дэпеш і загадаў у гарачых кропках фронту. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) некалькі разоў прарываўся праз лінію агню, каб перадаць загады Мюрата, і быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].&lt;ref&gt;{{артыкул
 | аўтар = Сцебурака Анатоль
 | загаловак = Usque ad finem. Ордэн Ганаровага легіёна Станіслава Шумскага
 | выданне = «Доўгі XIX век» у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы: даследаванні па новай і найноўшай гісторыі
 | тып = зб. навук. прац
 | месца = Мінск
 | выдавецтва = РІВШ
 | год = 2022
 | выпуск = 6
 | url = https://elib.bsu.by/handle/123456789/349766
 | мова = be
 | accessdate = 2026-09-12
|спасылка=https://www.elib.bsu.by/handle/123456789/349766}}&lt;/ref&gt;

Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню.

У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[камер-юнкер]]ам; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага.

== Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі ==
Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі]]м, [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск]]у, пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск]]у.

12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]).

У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].

17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года.

Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір]]ы. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні.

У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам.

== Апошнія гады ==
[[Файл:Dmochowski Szumski.png|міні|Генрык Дмахоўскі. Партрэт Станіслава Шумскага. 1862]]
Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]].

4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам.

Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830—1831 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням.

Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].

== Успаміны ==
* [https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812—1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.]
* [https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812—1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шумскі Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]</text>
      <sha1>hi9da4d3381y6lc40wkf9zliz8hnyl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя беларускай літаратуры (Гарэцкі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814480</id>
    <revision>
      <id>5197835</id>
      <timestamp>2026-09-12T10:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Выданне |Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры |Арыгінал назвы   =  |Выява            =  |Апісанне выявы   =  |Жанр             = манаграфія, падручнік |Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]] |Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва...»</comment>
      <origin>5197835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17800" sha1="10s9fbvgtatglr15i0rxzzsey3qj0zg" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры
|Арыгінал назвы   = 
|Выява            = 
|Апісанне выявы   = 
|Жанр             = манаграфія, падручнік
|Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]
|Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Выдавецтва       = Друк (першае выданне)
|Выпуск           = 1920
|Старонак         = 208 (першае выданне)
}}
'''«Гісто́рыя белару́скае літарату́ры»''' — першая грунтоўная [[манаграфія]] і [[падручнік]] па [[Гісторыя беларускай літаратуры|гісторыі беларускай літаратуры]], напісаная літаратуразнаўцам і пісьменнікам [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]]. Першае выданне пабачыла свет у 1920 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Твор заклаў падмурак [[Беларускае літаратуразнаўства|беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства]] і стаў адным з галоўных фактараў [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнага ўсведамлення]] моладзі ў 1920-я гады.

== Гісторыя выдання ==
Першае выданне кнігі выйшла ў 1920 годзе ў Вільні ў [[Друкарня кааператыўнага таварыства «Друк»|друкарні кааператыўнага таварыства «Друк»]]. Выдадзена коштам  беларускіх дзеячаў [[У. Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]] і [[Э. Будзька|Э. Будзькі]]. Кніга налічвала 208 старонак і стваралася аўтарам пераважна як падручнік для беларускіх сярэдніх школ{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Нягледзячы на цяжкі ваенны час, кніга мела багатае афармленне. Яна была надрукавана [[кірыліца]]й на мелаванай паперы, змяшчала шматлікія партрэты беларускіх пісьменнікаў, здымкі са старых грамат, кніг і «[[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]]». Як адзначалі сучаснікі, для свайго часу гэта было «люксавае» выданне{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Пазней кніга неаднаразова перавыдавалася ў дапоўненых і перапрацаваных аўтарам версіях, у прыватнасці, у [[Мінск|Менску]] ў 1924 і 1926 гадах{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

== Структура і перыядызацыя ==
Максім Гарэцкі ўпершыню ў беларускай навуцы ажыццявіў сістэмную перыядызацыю гісторыі айчыннай літаратуры. Ён абапіраўся на гісторыка-храналагічны і ідэйна-тэматычны падыходы, што адпавядала перадавым літаратуразнаўчым канцэпцыям таго часу, у прыватнасці, поглядам расійскага акадэміка [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. Пыпіна]]. Аўтар падзяліў усю літаратуру на «[[Старабеларуская літаратура|старую]]» (да канца XVIII стагоддзя) і «[[Новая беларуская літаратура|новую]]» (ад пачатку XIX стагоддзя){{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472–473}}.

Старую літаратуру М. Гарэцкі падзяліў на чатыры важнейшыя перыяды:
* '''X-XII стагоддзі''' — перыяд, калі пераважалі царкоўныя творы на [[Царкоўнаславянская мова|балгарскай (царкоўнаславянскай) мове]] з нязначным уплывам мясцовай мовы (дзейнасць [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]);
* '''XIII-XIV стагоддзі''' — перыяд, калі беларуская мова зрабілася дзяржаўнай у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і ўвайшла ў шырокі літаратурны ўжытак;
* '''XV-XVI стагоддзі''' — «залатая пара» беларускай літаратуры, калі яна дасягнула свайго найвышэйшага росквіту (дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]);
* '''XVII-XVIII стагоддзі''' — час рэлігійнай і нацыянальнай барацьбы, які прывёў да ўпадку і заняпаду старой беларускай літаратуры{{sfn|Луцкевіч|1920}}{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

У аналізе новай літаратуры М. Гарэцкі разглядаў «панскае» (шляхецкае) адраджэнне пачатку XIX стагоддзя, дзейнасць народнікаў канца XIX стагоддзя і «найнавейшую літаратуру» пачатку ХХ стагоддзя. Гэты апошні раздзел быў найбольш аб’ёмным і яркім, ён адлюстроўваў прабуджэнне беларускага народа да новага жыцця{{sfn|Луцкевіч|1920}}. Для аналізу літаратурнага працэсу ХІХ і ХХ стагоддзяў, калі на першы план выйшла індывідуальна-аўтарская творчасць, М. Гарэцкі выкарыстаў мадэль апісання праз персаналіі вядучых пісьменнікаў, напрыклад, [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], разглядаючы іх у кантэксце грамадска-палітычных і культурных змяненняў{{sfn|Тарасава|2015|с=473}}.

Пачынаючы з выдання 1924 года, М. Гарэцкі дапоўніў кнігу вялікім раздзелам (звыш 80 старонак), прысвечаным вуснай народнай паэзіі і фальклору. Услед за сусветнымі тэндэнцыямі, як, напрыклад, у расійскага навукоўца [[Ю. Сакалоў|Ю. Сакалова]], даследчык разглядаў фальклор як паўнавартаснае мастацтва слова і багаты эстэтычны вопыт народа, падкрэсліваючы, што менавіта ў ім закладзены фундаментальныя прыкметы нацыянальнай літаратуры{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472}}.

== Тэарэтычнае значэнне ==
Кніга Максіма Гарэцкага стала не проста пералікам біяграфій і твораў, але і першай спробай станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства. Аўтар упісваў беларускае мастацтва слова ў шырокі еўрапейскі кантэкст, разглядаючы ўплыў заходнееўрапейскіх антычных і сярэдневяковых твораў на ўзлёт айчыннай літаратуры ў XVI стагоддзі. Асабліва каштоўным быў яго параўнальна-гістарычны падыход, які дазваляў бачыць развіццё беларускай літаратуры ў цеснай сувязі з суседнімі літаратурамі{{sfn|Тарасава|2017|с=33}}{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

Гарэцкі дэталёва даследаваў жанравую спецыфіку твораў. Старажытную літаратуру ён ацэньваў праз прызму «летапіснага» і «[[Жыціе|жыційнага]]» стыляў, разглядаў тэхнічныя прыёмы сілабічнага вершаскладання. Вызначаючы літаратурныя жанры, вучоны ўлічваў як іх структурна-фармальныя, так і змястоўныя характарыстыкі (напрыклад, вылучаў асаблівы жанр «малюнкі быту»). Нягледзячы на ўласцівы для 1920-х гадоў сацыялагізатарскі (класавы) падыход у літаратуразнаўстве, М. Гарэцкі імкнуўся захоўваць аб’ектыўнасць. Для яго літаратурны твор заставаўся найперш з’явай мастацтва, а не простай ілюстрацыяй ідэалогіі{{sfn|Тарасава|2017|с=34–36}}{{sfn|Тарасава|2015|с=473–474}}. Ён адзначаў, што мастацкасць праяўляецца ў выбары формы, стылю і ў «змацненні вобразнасці й пачуццёвасці»{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

== Ацэнкі і крытыка ==
Выхад кнігі стаў значнай падзеяй у грамадскім і культурным жыцці Беларусі. У лістападзе 1920 года ў газеце «[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]» выйшла рэцэнзія [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (А. Навіны). Крытык горача вітаў з’яўленне манаграфіі, адзначыўшы, што яна запоўніла пустуючае месца ў беларускай навуцы, бо папярэднія працы — «Нашы песняры» (1918) А. Навіны, «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства» (1919) [[Л. Леуш]]а або «Беларусь у песнях» (1920) [[Янка Фарботка|Я. Фарботкі]] — былі не поўнымі і ахоплівалі толькі асобныя бакі літаратурнага працэсу. А. Луцкевіч пісаў пра кнігу&lt;ref&gt;Тэкст цытаты адаптаваны да сучаснай беларускай арфаграфіі.&lt;/ref&gt;{{sfn|Луцкевіч|1920}}:

{{цытата|Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленняў, цэлых эпох, вылаўлівае асноўныя элементы яе і дае сінтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой... вырастаюць цудоўныя краскі творчасці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасці народу. &lt;...&gt; Яна бясспорна мае вагу не толькі як вучэбнік, але і як адзін з фактараў ўсведамлення «маладых» беларусаў, каторыя так мала ведаюць аб сваім народзе, аб яго гісторыі і літаратуры.}}

Разам з тым, сучасныя даследчыкі адзначаюць некаторыя незвычайныя аўтарскія рашэнні М. Гарэцкага. Так, нягледзячы на велізарную папулярнасць і ўплыў на беларускі нацыянальны рух польскамоўнага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], вершы якога М. Гарэцкі ўключаў у сваю «[[Хрэстаматыя беларускае літаратуры|Хрэстаматыю беларускае літаратуры]]», у «Гісторыі беларускае літаратуры» для яго не знайшлося месца. Гэты парадокс захоўваўся ва ўсіх наступных перавыданнях кнігі&lt;ref name=&quot;paluta&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/uladzislau-syrakomlja-na-jaho-verszah-vyras-belar |title=Уладзіслаў Сыракомля. На яго вершах вырас беларускі нацыянальны рух |author=[[Барыс Палута|Палута Б.]] |date=29 верасня 2025 |publisher=[[Новы Час]] |accessdate=12 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Даследчык [[Іван Васілевіч Саверчанка|І. Саверчанка]] таксама звяртаў увагу на пэўныя хібы ў падыходзе М. Гарэцкага да вывучэння [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]] XVI—XVII стагоддзяў: гісторык разглядаў тэалагічныя дыскусіі праз прызму ХХ стагоддзя і часам не ўлічваў, што для тагачаснага чалавека рэлігійныя пытанні былі жыццёва важнымі{{sfn|Тарасава|2017|с=33–34}}.

Нягледзячы на пэўныя недахопы, абумоўленыя часам, праца М. Гарэцкага ўпершыню сістэматызавала велізарны масіў беларускай літаратуры і паклала пачатак яе прафесійнаму навуковаму даследаванню. Як адзначае [[Т. Тарасава]], М. Гарэцкі стварыў «навукова-сістэматызаваны помнік», які стаў маштабнай канцэптуальнай навуковай платформай для ўсіх наступных даследчыкаў айчыннага пісьменства{{sfn|Тарасава|2015|с=475–476}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры»|год=1920|выданне=[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]|месяц=11|чысло=22|спасылка=https://be.wikisource.org/wiki/%C2%AB%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%C2%BB_(%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87)|ref=Луцкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]] |загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага як першая спроба станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства |выданне=Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць (да 125-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[РІВШ]] |год=2017 |старонкі=31—37 |isbn=978-985-586-087-8 |спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-date=29 чэрвеня 2020 |ref=Тарасава}}
* {{артыкул|аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага — унікальны даследчыцкі помнік пісьменніка|выданне=[[Białorutenistyka Białostocka]]|год=2015|том=7|старонкі=471—476|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2109436|ref=Тарасава}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Максіма Гарэцкага]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1920 года]]
[[Катэгорыя:Манаграфіі]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Кнігі па літаратуразнаўстве]]</text>
      <sha1>10s9fbvgtatglr15i0rxzzsey3qj0zg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197840</id>
      <parentid>5197835</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5197840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17813" sha1="6d5kragqd5y3eaufoph8xg3919u7sqq" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры
|Арыгінал назвы   = 
|Выява            = 
|Апісанне выявы   = 
|Жанр             = манаграфія, падручнік
|Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]
|Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Выдавецтва       = Друк (першае выданне)
|Выпуск           = 1920
|Старонак         = 208 (першае выданне)
}}
'''«Гісто́рыя белару́скае літарату́ры»''' — першая грунтоўная [[манаграфія]] і [[падручнік]] па [[Гісторыя беларускай літаратуры|гісторыі беларускай літаратуры]], напісаная літаратуразнаўцам і пісьменнікам [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]]. Першае выданне пабачыла свет у 1920 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Твор заклаў падмурак [[Беларускае літаратуразнаўства|беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства]] і стаў адным з галоўных фактараў [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнага ўсведамлення]] моладзі ў 1920-я гады.

== Гісторыя выдання ==
Першае выданне кнігі выйшла ў 1920 годзе ў Вільні ў [[Друкарня кааператыўнага таварыства «Друк»|друкарні кааператыўнага таварыства «Друк»]]. Выдадзена коштам  беларускіх дзеячаў [[У. Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]] і [[Э. Будзька|Э. Будзькі]]. Кніга налічвала 208 старонак і стваралася аўтарам пераважна як падручнік для беларускіх сярэдніх школ{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Нягледзячы на цяжкі ваенны час, кніга мела багатае афармленне. Яна была надрукавана [[кірыліца]]й на мелаванай паперы, змяшчала шматлікія партрэты беларускіх пісьменнікаў, здымкі са старых грамат, кніг і «[[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]]». Як адзначалі сучаснікі, для свайго часу гэта было «люксавае» выданне{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Пазней кніга неаднаразова перавыдавалася ў дапоўненых і перапрацаваных аўтарам версіях, у прыватнасці, у [[Мінск|Менску]] ў 1924 і 1926 гадах{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

== Структура і перыядызацыя ==
Максім Гарэцкі ўпершыню ў беларускай навуцы ажыццявіў сістэмную перыядызацыю гісторыі айчыннай літаратуры. Ён абапіраўся на гісторыка-храналагічны і ідэйна-тэматычны падыходы, што адпавядала перадавым літаратуразнаўчым канцэпцыям таго часу, у прыватнасці, поглядам расійскага акадэміка [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. Пыпіна]]. Аўтар падзяліў усю літаратуру на «[[Старабеларуская літаратура|старую]]» (да канца XVIII стагоддзя) і «[[Новая беларуская літаратура|новую]]» (ад пачатку XIX стагоддзя){{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472–473}}.

Старую літаратуру М. Гарэцкі падзяліў на чатыры важнейшыя перыяды:
* '''X-XII стагоддзі''' — перыяд, калі пераважалі царкоўныя творы на [[Царкоўнаславянская мова|балгарскай (царкоўнаславянскай) мове]] з нязначным уплывам мясцовай мовы (дзейнасць [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]);
* '''XIII-XIV стагоддзі''' — перыяд, калі беларуская мова зрабілася дзяржаўнай у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і ўвайшла ў шырокі літаратурны ўжытак;
* '''XV-XVI стагоддзі''' — «залатая пара» беларускай літаратуры, калі яна дасягнула свайго найвышэйшага росквіту (дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]);
* '''XVII-XVIII стагоддзі''' — час рэлігійнай і нацыянальнай барацьбы, які прывёў да ўпадку і заняпаду старой беларускай літаратуры{{sfn|Луцкевіч|1920}}{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

У аналізе новай літаратуры М. Гарэцкі разглядаў «панскае» (шляхецкае) адраджэнне пачатку XIX стагоддзя, дзейнасць народнікаў канца XIX стагоддзя і «найнавейшую літаратуру» пачатку ХХ стагоддзя. Гэты апошні раздзел быў найбольш аб’ёмным і яркім, ён адлюстроўваў прабуджэнне беларускага народа да новага жыцця{{sfn|Луцкевіч|1920}}. Для аналізу літаратурнага працэсу ХІХ і ХХ стагоддзяў, калі на першы план выйшла індывідуальна-аўтарская творчасць, М. Гарэцкі выкарыстаў мадэль апісання праз персаналіі вядучых пісьменнікаў, напрыклад, [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], разглядаючы іх у кантэксце грамадска-палітычных і культурных змяненняў{{sfn|Тарасава|2015|с=473}}.

Пачынаючы з выдання 1924 года, М. Гарэцкі дапоўніў кнігу вялікім раздзелам (звыш 80 старонак), прысвечаным вуснай народнай паэзіі і фальклору. Услед за сусветнымі тэндэнцыямі, як, напрыклад, у расійскага навукоўца [[Ю. Сакалоў|Ю. Сакалова]], даследчык разглядаў фальклор як паўнавартаснае мастацтва слова і багаты эстэтычны вопыт народа, падкрэсліваючы, што менавіта ў ім закладзены фундаментальныя прыкметы нацыянальнай літаратуры{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472}}.

== Тэарэтычнае значэнне ==
Кніга Максіма Гарэцкага стала не проста пералікам біяграфій і твораў, але і першай спробай станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства. Аўтар упісваў беларускае мастацтва слова ў шырокі еўрапейскі кантэкст, разглядаючы ўплыў заходнееўрапейскіх антычных і сярэдневяковых твораў на ўзлёт айчыннай літаратуры ў XVI стагоддзі. Асабліва каштоўным быў яго параўнальна-гістарычны падыход, які дазваляў бачыць развіццё беларускай літаратуры ў цеснай сувязі з суседнімі літаратурамі{{sfn|Тарасава|2017|с=33}}{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

Гарэцкі дэталёва даследаваў жанравую спецыфіку твораў. Старажытную літаратуру ён ацэньваў праз прызму «летапіснага» і «[[Жыціе|жыційнага]]» стыляў, разглядаў тэхнічныя прыёмы сілабічнага вершаскладання. Вызначаючы літаратурныя жанры, вучоны ўлічваў як іх структурна-фармальныя, так і змястоўныя характарыстыкі (напрыклад, вылучаў асаблівы жанр «малюнкі быту»). Нягледзячы на ўласцівы для 1920-х гадоў сацыялагізатарскі (класавы) падыход у літаратуразнаўстве, М. Гарэцкі імкнуўся захоўваць аб’ектыўнасць. Для яго літаратурны твор заставаўся найперш з’явай мастацтва, а не простай ілюстрацыяй ідэалогіі{{sfn|Тарасава|2017|с=34–36}}{{sfn|Тарасава|2015|с=473–474}}. Ён адзначаў, што мастацкасць праяўляецца ў выбары формы, стылю і ў «змацненні вобразнасці й пачуццёвасці»{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

== Ацэнкі і крытыка ==
Выхад кнігі стаў значнай падзеяй у грамадскім і культурным жыцці Беларусі. У лістападзе 1920 года ў газеце «[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]» выйшла рэцэнзія [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (А. Навіны). Крытык горача вітаў з’яўленне манаграфіі, адзначыўшы, што яна запоўніла пустуючае месца ў беларускай навуцы, бо папярэднія працы — «Нашы песняры» (1918) А. Навіны, «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства» (1919) [[Л. Леуш]]а або «Беларусь у песнях» (1920) [[Янка Фарботка|Я. Фарботкі]] — былі не поўнымі і ахоплівалі толькі асобныя бакі літаратурнага працэсу. А. Луцкевіч пісаў пра кнігу&lt;ref&gt;Тэкст цытаты адаптаваны да сучаснай беларускай арфаграфіі.&lt;/ref&gt;{{sfn|Луцкевіч|1920}}:

{{цытата|Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленняў, цэлых эпох, вылаўлівае асноўныя элементы яе і дае сінтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой... вырастаюць цудоўныя краскі творчасці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасці народу. &lt;...&gt; Яна бясспорна мае вагу не толькі як вучэбнік, але і як адзін з фактараў ўсведамлення «маладых» беларусаў, каторыя так мала ведаюць аб сваім народзе, аб яго гісторыі і літаратуры.}}

Разам з тым, сучасныя даследчыкі адзначаюць некаторыя незвычайныя аўтарскія рашэнні М. Гарэцкага. Так, нягледзячы на велізарную папулярнасць і ўплыў на беларускі нацыянальны рух польскамоўнага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], вершы якога М. Гарэцкі ўключаў у сваю «[[Хрэстаматыя беларускае літаратуры|Хрэстаматыю беларускае літаратуры]]», у «Гісторыі беларускае літаратуры» для яго не знайшлося месца. Гэты парадокс захоўваўся ва ўсіх наступных перавыданнях кнігі&lt;ref name=&quot;paluta&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/uladzislau-syrakomlja-na-jaho-verszah-vyras-belar |title=Уладзіслаў Сыракомля. На яго вершах вырас беларускі нацыянальны рух |author=[[Барыс Палута|Палута Б.]] |date=29 верасня 2025 |publisher=[[Новы Час]] |accessdate=12 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Даследчык [[Іван Васілевіч Саверчанка|І. Саверчанка]] таксама звяртаў увагу на пэўныя хібы ў падыходзе М. Гарэцкага да вывучэння [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]] XVI—XVII стагоддзяў: гісторык разглядаў тэалагічныя дыскусіі праз прызму ХХ стагоддзя і часам не ўлічваў, што для тагачаснага чалавека рэлігійныя пытанні былі жыццёва важнымі{{sfn|Тарасава|2017|с=33–34}}.

Нягледзячы на пэўныя недахопы, абумоўленыя часам, праца М. Гарэцкага ўпершыню сістэматызавала велізарны масіў беларускай літаратуры і паклала пачатак яе прафесійнаму навуковаму даследаванню. Як адзначае [[Т. Тарасава]], М. Гарэцкі стварыў «навукова-сістэматызаваны помнік», які стаў маштабнай канцэптуальнай навуковай платформай для ўсіх наступных даследчыкаў айчыннага пісьменства{{sfn|Тарасава|2015|с=475–476}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры»|год=1920|выданне=[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]|месяц=11|чысло=22|нумар=5|спасылка=https://be.wikisource.org/wiki/%C2%AB%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%C2%BB_(%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87)|ref=Луцкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]] |загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага як першая спроба станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства |выданне=Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць (да 125-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[РІВШ]] |год=2017 |старонкі=31—37 |isbn=978-985-586-087-8 |спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-date=29 чэрвеня 2020 |ref=Тарасава}}
* {{артыкул|аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага — унікальны даследчыцкі помнік пісьменніка|выданне=[[Białorutenistyka Białostocka]]|год=2015|том=7|старонкі=471—476|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2109436|ref=Тарасава}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Максіма Гарэцкага]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1920 года]]
[[Катэгорыя:Манаграфіі]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Кнігі па літаратуразнаўстве]]</text>
      <sha1>6d5kragqd5y3eaufoph8xg3919u7sqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197841</id>
      <parentid>5197840</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17905" sha1="sr9obyaf0yetqilz9twi5q8aeyf1lkc" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры
|Арыгінал назвы   = 
|Выява            =Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903305).jpg 
|Апісанне выявы   = 
|Жанр             = манаграфія, падручнік
|Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]
|Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Выдавецтва       = Друк (першае выданне)
|Выпуск           = 1920
|Старонак         = 208 (першае выданне)
|Подпіс=Вокладка кнігі}}
'''«Гісто́рыя белару́скае літарату́ры»''' — першая грунтоўная [[манаграфія]] і [[падручнік]] па [[Гісторыя беларускай літаратуры|гісторыі беларускай літаратуры]], напісаная літаратуразнаўцам і пісьменнікам [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]]. Першае выданне пабачыла свет у 1920 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Твор заклаў падмурак [[Беларускае літаратуразнаўства|беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства]] і стаў адным з галоўных фактараў [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнага ўсведамлення]] моладзі ў 1920-я гады.

== Гісторыя выдання ==
Першае выданне кнігі выйшла ў 1920 годзе ў Вільні ў [[Друкарня кааператыўнага таварыства «Друк»|друкарні кааператыўнага таварыства «Друк»]]. Выдадзена коштам  беларускіх дзеячаў [[У. Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]] і [[Э. Будзька|Э. Будзькі]]. Кніга налічвала 208 старонак і стваралася аўтарам пераважна як падручнік для беларускіх сярэдніх школ{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Нягледзячы на цяжкі ваенны час, кніга мела багатае афармленне. Яна была надрукавана [[кірыліца]]й на мелаванай паперы, змяшчала шматлікія партрэты беларускіх пісьменнікаў, здымкі са старых грамат, кніг і «[[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]]». Як адзначалі сучаснікі, для свайго часу гэта было «люксавае» выданне{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Пазней кніга неаднаразова перавыдавалася ў дапоўненых і перапрацаваных аўтарам версіях, у прыватнасці, у [[Мінск|Менску]] ў 1924 і 1926 гадах{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

== Структура і перыядызацыя ==
Максім Гарэцкі ўпершыню ў беларускай навуцы ажыццявіў сістэмную перыядызацыю гісторыі айчыннай літаратуры. Ён абапіраўся на гісторыка-храналагічны і ідэйна-тэматычны падыходы, што адпавядала перадавым літаратуразнаўчым канцэпцыям таго часу, у прыватнасці, поглядам расійскага акадэміка [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. Пыпіна]]. Аўтар падзяліў усю літаратуру на «[[Старабеларуская літаратура|старую]]» (да канца XVIII стагоддзя) і «[[Новая беларуская літаратура|новую]]» (ад пачатку XIX стагоддзя){{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472–473}}.

Старую літаратуру М. Гарэцкі падзяліў на чатыры важнейшыя перыяды:
* '''X-XII стагоддзі''' — перыяд, калі пераважалі царкоўныя творы на [[Царкоўнаславянская мова|балгарскай (царкоўнаславянскай) мове]] з нязначным уплывам мясцовай мовы (дзейнасць [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]);
* '''XIII-XIV стагоддзі''' — перыяд, калі беларуская мова зрабілася дзяржаўнай у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і ўвайшла ў шырокі літаратурны ўжытак;
* '''XV-XVI стагоддзі''' — «залатая пара» беларускай літаратуры, калі яна дасягнула свайго найвышэйшага росквіту (дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]);
* '''XVII-XVIII стагоддзі''' — час рэлігійнай і нацыянальнай барацьбы, які прывёў да ўпадку і заняпаду старой беларускай літаратуры{{sfn|Луцкевіч|1920}}{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

У аналізе новай літаратуры М. Гарэцкі разглядаў «панскае» (шляхецкае) адраджэнне пачатку XIX стагоддзя, дзейнасць народнікаў канца XIX стагоддзя і «найнавейшую літаратуру» пачатку ХХ стагоддзя. Гэты апошні раздзел быў найбольш аб’ёмным і яркім, ён адлюстроўваў прабуджэнне беларускага народа да новага жыцця{{sfn|Луцкевіч|1920}}. Для аналізу літаратурнага працэсу ХІХ і ХХ стагоддзяў, калі на першы план выйшла індывідуальна-аўтарская творчасць, М. Гарэцкі выкарыстаў мадэль апісання праз персаналіі вядучых пісьменнікаў, напрыклад, [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], разглядаючы іх у кантэксце грамадска-палітычных і культурных змяненняў{{sfn|Тарасава|2015|с=473}}.

Пачынаючы з выдання 1924 года, М. Гарэцкі дапоўніў кнігу вялікім раздзелам (звыш 80 старонак), прысвечаным вуснай народнай паэзіі і фальклору. Услед за сусветнымі тэндэнцыямі, як, напрыклад, у расійскага навукоўца [[Ю. Сакалоў|Ю. Сакалова]], даследчык разглядаў фальклор як паўнавартаснае мастацтва слова і багаты эстэтычны вопыт народа, падкрэсліваючы, што менавіта ў ім закладзены фундаментальныя прыкметы нацыянальнай літаратуры{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472}}.

== Тэарэтычнае значэнне ==
Кніга Максіма Гарэцкага стала не проста пералікам біяграфій і твораў, але і першай спробай станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства. Аўтар упісваў беларускае мастацтва слова ў шырокі еўрапейскі кантэкст, разглядаючы ўплыў заходнееўрапейскіх антычных і сярэдневяковых твораў на ўзлёт айчыннай літаратуры ў XVI стагоддзі. Асабліва каштоўным быў яго параўнальна-гістарычны падыход, які дазваляў бачыць развіццё беларускай літаратуры ў цеснай сувязі з суседнімі літаратурамі{{sfn|Тарасава|2017|с=33}}{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

Гарэцкі дэталёва даследаваў жанравую спецыфіку твораў. Старажытную літаратуру ён ацэньваў праз прызму «летапіснага» і «[[Жыціе|жыційнага]]» стыляў, разглядаў тэхнічныя прыёмы сілабічнага вершаскладання. Вызначаючы літаратурныя жанры, вучоны ўлічваў як іх структурна-фармальныя, так і змястоўныя характарыстыкі (напрыклад, вылучаў асаблівы жанр «малюнкі быту»). Нягледзячы на ўласцівы для 1920-х гадоў сацыялагізатарскі (класавы) падыход у літаратуразнаўстве, М. Гарэцкі імкнуўся захоўваць аб’ектыўнасць. Для яго літаратурны твор заставаўся найперш з’явай мастацтва, а не простай ілюстрацыяй ідэалогіі{{sfn|Тарасава|2017|с=34–36}}{{sfn|Тарасава|2015|с=473–474}}. Ён адзначаў, што мастацкасць праяўляецца ў выбары формы, стылю і ў «змацненні вобразнасці й пачуццёвасці»{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

== Ацэнкі і крытыка ==
Выхад кнігі стаў значнай падзеяй у грамадскім і культурным жыцці Беларусі. У лістападзе 1920 года ў газеце «[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]» выйшла рэцэнзія [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (А. Навіны). Крытык горача вітаў з’яўленне манаграфіі, адзначыўшы, што яна запоўніла пустуючае месца ў беларускай навуцы, бо папярэднія працы — «Нашы песняры» (1918) А. Навіны, «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства» (1919) [[Л. Леуш]]а або «Беларусь у песнях» (1920) [[Янка Фарботка|Я. Фарботкі]] — былі не поўнымі і ахоплівалі толькі асобныя бакі літаратурнага працэсу. А. Луцкевіч пісаў пра кнігу&lt;ref&gt;Тэкст цытаты адаптаваны да сучаснай беларускай арфаграфіі.&lt;/ref&gt;{{sfn|Луцкевіч|1920}}:

{{цытата|Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленняў, цэлых эпох, вылаўлівае асноўныя элементы яе і дае сінтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой... вырастаюць цудоўныя краскі творчасці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасці народу. &lt;...&gt; Яна бясспорна мае вагу не толькі як вучэбнік, але і як адзін з фактараў ўсведамлення «маладых» беларусаў, каторыя так мала ведаюць аб сваім народзе, аб яго гісторыі і літаратуры.}}

Разам з тым, сучасныя даследчыкі адзначаюць некаторыя незвычайныя аўтарскія рашэнні М. Гарэцкага. Так, нягледзячы на велізарную папулярнасць і ўплыў на беларускі нацыянальны рух польскамоўнага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], вершы якога М. Гарэцкі ўключаў у сваю «[[Хрэстаматыя беларускае літаратуры|Хрэстаматыю беларускае літаратуры]]», у «Гісторыі беларускае літаратуры» для яго не знайшлося месца. Гэты парадокс захоўваўся ва ўсіх наступных перавыданнях кнігі&lt;ref name=&quot;paluta&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/uladzislau-syrakomlja-na-jaho-verszah-vyras-belar |title=Уладзіслаў Сыракомля. На яго вершах вырас беларускі нацыянальны рух |author=[[Барыс Палута|Палута Б.]] |date=29 верасня 2025 |publisher=[[Новы Час]] |accessdate=12 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Даследчык [[Іван Васілевіч Саверчанка|І. Саверчанка]] таксама звяртаў увагу на пэўныя хібы ў падыходзе М. Гарэцкага да вывучэння [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]] XVI—XVII стагоддзяў: гісторык разглядаў тэалагічныя дыскусіі праз прызму ХХ стагоддзя і часам не ўлічваў, што для тагачаснага чалавека рэлігійныя пытанні былі жыццёва важнымі{{sfn|Тарасава|2017|с=33–34}}.

Нягледзячы на пэўныя недахопы, абумоўленыя часам, праца М. Гарэцкага ўпершыню сістэматызавала велізарны масіў беларускай літаратуры і паклала пачатак яе прафесійнаму навуковаму даследаванню. Як адзначае [[Т. Тарасава]], М. Гарэцкі стварыў «навукова-сістэматызаваны помнік», які стаў маштабнай канцэптуальнай навуковай платформай для ўсіх наступных даследчыкаў айчыннага пісьменства{{sfn|Тарасава|2015|с=475–476}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры»|год=1920|выданне=[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]|месяц=11|чысло=22|нумар=5|спасылка=https://be.wikisource.org/wiki/%C2%AB%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%C2%BB_(%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87)|ref=Луцкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]] |загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага як першая спроба станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства |выданне=Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць (да 125-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[РІВШ]] |год=2017 |старонкі=31—37 |isbn=978-985-586-087-8 |спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-date=29 чэрвеня 2020 |ref=Тарасава}}
* {{артыкул|аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага — унікальны даследчыцкі помнік пісьменніка|выданне=[[Białorutenistyka Białostocka]]|год=2015|том=7|старонкі=471—476|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2109436|ref=Тарасава}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Максіма Гарэцкага]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1920 года]]
[[Катэгорыя:Манаграфіі]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Кнігі па літаратуразнаўстве]]</text>
      <sha1>sr9obyaf0yetqilz9twi5q8aeyf1lkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197842</id>
      <parentid>5197841</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5197842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17928" sha1="k6w5jobh82zfcxgvg2k215sj8eils1s" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры
|Арыгінал назвы   = 
|Выява            =Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903305).jpg 
|Апісанне выявы   = 
|Жанр             = манаграфія, падручнік
|Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]
|Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Выдавецтва       = Друк (першае выданне)
|Выпуск           = 1920
|Старонак         = 208 (першае выданне)
|Подпіс=Вокладка кнігі}}
'''«Гісто́рыя белару́скае літарату́ры»''' — першая грунтоўная [[манаграфія]] і [[падручнік]] па [[Гісторыя беларускай літаратуры|гісторыі беларускай літаратуры]], напісаная літаратуразнаўцам і пісьменнікам [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]]. Першае выданне пабачыла свет у 1920 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Твор заклаў падмурак [[Беларускае літаратуразнаўства|беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства]] і стаў адным з галоўных фактараў [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнага ўсведамлення]] моладзі ў 1920-я гады.

== Гісторыя выдання ==
Першае выданне кнігі выйшла ў 1920 годзе ў Вільні ў [[Друкарня кааператыўнага таварыства «Друк»|друкарні кааператыўнага таварыства «Друк»]]. Выдадзена коштам  беларускіх дзеячаў [[У. Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]] і [[Э. Будзька|Э. Будзькі]]. Кніга налічвала 208 старонак і стваралася аўтарам пераважна як падручнік для беларускіх сярэдніх школ{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Нягледзячы на цяжкі ваенны час, кніга мела багатае афармленне. Яна была надрукавана [[кірыліца]]й на мелаванай паперы, змяшчала шматлікія партрэты беларускіх пісьменнікаў, здымкі са старых грамат, кніг і «[[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]]». Як адзначалі сучаснікі, для свайго часу гэта было «люксавае» выданне{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Пазней кніга неаднаразова перавыдавалася ў дапоўненых і перапрацаваных аўтарам версіях, у прыватнасці, у [[Мінск|Менску]] ў 1924 і 1926 гадах{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

== Структура і перыядызацыя ==
Максім Гарэцкі ўпершыню ў беларускай навуцы ажыццявіў сістэмную перыядызацыю гісторыі айчыннай літаратуры. Ён абапіраўся на гісторыка-храналагічны і ідэйна-тэматычны падыходы, што адпавядала перадавым літаратуразнаўчым канцэпцыям таго часу, у прыватнасці, поглядам расійскага акадэміка [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. Пыпіна]]. Аўтар падзяліў усю літаратуру на «[[Старабеларуская літаратура|старую]]» (да канца XVIII стагоддзя) і «[[Новая беларуская літаратура|новую]]» (ад пачатку XIX стагоддзя){{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472–473}}.

Старую літаратуру М. Гарэцкі падзяліў на чатыры важнейшыя перыяды:
* '''X-XII стагоддзі''' — перыяд, калі пераважалі царкоўныя творы на [[Царкоўнаславянская мова|балгарскай (царкоўнаславянскай) мове]] з нязначным уплывам мясцовай мовы (дзейнасць [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]);
* '''XIII-XIV стагоддзі''' — перыяд, калі беларуская мова зрабілася дзяржаўнай у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і ўвайшла ў шырокі літаратурны ўжытак;
* '''XV-XVI стагоддзі''' — «залатая пара» беларускай літаратуры, калі яна дасягнула свайго найвышэйшага росквіту (дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]);
* '''XVII-XVIII стагоддзі''' — час рэлігійнай і нацыянальнай барацьбы, які прывёў да ўпадку і заняпаду старой беларускай літаратуры{{sfn|Луцкевіч|1920}}{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

У аналізе новай літаратуры М. Гарэцкі разглядаў «панскае» (шляхецкае) адраджэнне пачатку XIX стагоддзя, дзейнасць народнікаў канца XIX стагоддзя і «найнавейшую літаратуру» пачатку ХХ стагоддзя. Гэты апошні раздзел быў найбольш аб’ёмным і яркім, ён адлюстроўваў прабуджэнне беларускага народа да новага жыцця{{sfn|Луцкевіч|1920}}. Для аналізу літаратурнага працэсу ХІХ і ХХ стагоддзяў, калі на першы план выйшла індывідуальна-аўтарская творчасць, М. Гарэцкі выкарыстаў мадэль апісання праз персаналіі вядучых пісьменнікаў, напрыклад, [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], разглядаючы іх у кантэксце грамадска-палітычных і культурных змяненняў{{sfn|Тарасава|2015|с=473}}.

Пачынаючы з выдання 1924 года, М. Гарэцкі дапоўніў кнігу вялікім раздзелам (звыш 80 старонак), прысвечаным вуснай народнай паэзіі і фальклору. Услед за сусветнымі тэндэнцыямі, як, напрыклад, у расійскага навукоўца [[Ю. Сакалоў|Ю. Сакалова]], даследчык разглядаў фальклор як паўнавартаснае мастацтва слова і багаты эстэтычны вопыт народа, падкрэсліваючы, што менавіта ў ім закладзены фундаментальныя прыкметы нацыянальнай літаратуры{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472}}.

== Тэарэтычнае значэнне ==
Кніга Максіма Гарэцкага стала не проста пералікам біяграфій і твораў, але і першай спробай станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства. Аўтар упісваў беларускае мастацтва слова ў шырокі еўрапейскі кантэкст, разглядаючы ўплыў заходнееўрапейскіх антычных і сярэдневяковых твораў на ўзлёт айчыннай літаратуры ў XVI стагоддзі. Асабліва каштоўным быў яго параўнальна-гістарычны падыход, які дазваляў бачыць развіццё беларускай літаратуры ў цеснай сувязі з суседнімі літаратурамі{{sfn|Тарасава|2017|с=33}}{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

Гарэцкі дэталёва даследаваў жанравую спецыфіку твораў. Старажытную літаратуру ён ацэньваў праз прызму «летапіснага» і «[[Жыціе|жыційнага]]» стыляў, разглядаў тэхнічныя прыёмы сілабічнага вершаскладання. Вызначаючы літаратурныя жанры, вучоны ўлічваў як іх структурна-фармальныя, так і змястоўныя характарыстыкі (напрыклад, вылучаў асаблівы жанр «малюнкі быту»). Нягледзячы на ўласцівы для 1920-х гадоў сацыялагізатарскі (класавы) падыход у літаратуразнаўстве, М. Гарэцкі імкнуўся захоўваць аб’ектыўнасць. Для яго літаратурны твор заставаўся найперш з’явай мастацтва, а не простай ілюстрацыяй ідэалогіі{{sfn|Тарасава|2017|с=34–36}}{{sfn|Тарасава|2015|с=473–474}}. Ён адзначаў, што мастацкасць праяўляецца ў выбары формы, стылю і ў «змацненні вобразнасці й пачуццёвасці»{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

== Ацэнкі і крытыка ==
Выхад кнігі стаў значнай падзеяй у грамадскім і культурным жыцці Беларусі. У лістападзе 1920 года ў газеце «[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]» выйшла рэцэнзія [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (А. Навіны). Крытык горача вітаў з’яўленне манаграфіі, адзначыўшы, што яна запоўніла пустуючае месца ў беларускай навуцы, бо папярэднія працы — «Нашы песняры» (1918) А. Навіны, «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства» (1919) [[Л. Леуш]]а або «Беларусь у песнях» (1920) [[Янка Фарботка|Я. Фарботкі]] — былі не поўнымі і ахоплівалі толькі асобныя бакі літаратурнага працэсу. А. Луцкевіч пісаў пра кнігу&lt;ref&gt;Тэкст цытаты адаптаваны да сучаснай беларускай арфаграфіі.&lt;/ref&gt;{{sfn|Луцкевіч|1920}}:

{{цытата|Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленняў, цэлых эпох, вылаўлівае асноўныя элементы яе і дае сінтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой... вырастаюць цудоўныя краскі творчасці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасці народу. &lt;...&gt; Яна бясспорна мае вагу не толькі як вучэбнік, але і як адзін з фактараў ўсведамлення «маладых» беларусаў, каторыя так мала ведаюць аб сваім народзе, аб яго гісторыі і літаратуры.}}

Разам з тым, сучасныя даследчыкі адзначаюць некаторыя незвычайныя аўтарскія рашэнні М. Гарэцкага. Так, нягледзячы на велізарную папулярнасць і ўплыў на беларускі нацыянальны рух польскамоўнага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], вершы якога М. Гарэцкі ўключаў у сваю «[[Хрэстаматыя беларускае літаратуры|Хрэстаматыю беларускае літаратуры]]», у «Гісторыі беларускае літаратуры» для яго не знайшлося месца. Гэты парадокс захоўваўся ва ўсіх наступных перавыданнях кнігі&lt;ref name=&quot;paluta&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/uladzislau-syrakomlja-na-jaho-verszah-vyras-belar |title=Уладзіслаў Сыракомля. На яго вершах вырас беларускі нацыянальны рух |author=[[Барыс Палута|Палута Б.]] |date=29 верасня 2025 |publisher=[[Новы Час]] |accessdate=12 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Даследчык [[Іван Васілевіч Саверчанка|І. Саверчанка]] таксама звяртаў увагу на пэўныя хібы ў падыходзе М. Гарэцкага да вывучэння [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]] XVI—XVII стагоддзяў: гісторык разглядаў тэалагічныя дыскусіі праз прызму ХХ стагоддзя і часам не ўлічваў, што для тагачаснага чалавека рэлігійныя пытанні былі жыццёва важнымі{{sfn|Тарасава|2017|с=33–34}}.

Нягледзячы на пэўныя недахопы, абумоўленыя часам, праца М. Гарэцкага ўпершыню сістэматызавала велізарны масіў беларускай літаратуры і паклала пачатак яе прафесійнаму навуковаму даследаванню. Як адзначае [[Т. Тарасава]], М. Гарэцкі стварыў «навукова-сістэматызаваны помнік», які стаў маштабнай канцэптуальнай навуковай платформай для ўсіх наступных даследчыкаў айчыннага пісьменства{{sfn|Тарасава|2015|с=475–476}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{навігацыя}}
* {{артыкул|аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры»|год=1920|выданне=[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]|месяц=11|чысло=22|нумар=5|спасылка=https://be.wikisource.org/wiki/%C2%AB%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%C2%BB_(%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87)|ref=Луцкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]] |загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага як першая спроба станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства |выданне=Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць (да 125-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[РІВШ]] |год=2017 |старонкі=31—37 |isbn=978-985-586-087-8 |спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-date=29 чэрвеня 2020 |ref=Тарасава}}
* {{артыкул|аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага — унікальны даследчыцкі помнік пісьменніка|выданне=[[Białorutenistyka Białostocka]]|год=2015|том=7|старонкі=471—476|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2109436|ref=Тарасава}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Максіма Гарэцкага]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1920 года]]
[[Катэгорыя:Манаграфіі]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Кнігі па літаратуразнаўстве]]</text>
      <sha1>k6w5jobh82zfcxgvg2k215sj8eils1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197843</id>
      <parentid>5197842</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ацэнкі і крытыка */</comment>
      <origin>5197843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17923" sha1="kmozdb9n5zathexhpwcuadztmvnp5nb" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры
|Арыгінал назвы   = 
|Выява            =Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903305).jpg 
|Апісанне выявы   = 
|Жанр             = манаграфія, падручнік
|Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]
|Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Выдавецтва       = Друк (першае выданне)
|Выпуск           = 1920
|Старонак         = 208 (першае выданне)
|Подпіс=Вокладка кнігі}}
'''«Гісто́рыя белару́скае літарату́ры»''' — першая грунтоўная [[манаграфія]] і [[падручнік]] па [[Гісторыя беларускай літаратуры|гісторыі беларускай літаратуры]], напісаная літаратуразнаўцам і пісьменнікам [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]]. Першае выданне пабачыла свет у 1920 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Твор заклаў падмурак [[Беларускае літаратуразнаўства|беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства]] і стаў адным з галоўных фактараў [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнага ўсведамлення]] моладзі ў 1920-я гады.

== Гісторыя выдання ==
Першае выданне кнігі выйшла ў 1920 годзе ў Вільні ў [[Друкарня кааператыўнага таварыства «Друк»|друкарні кааператыўнага таварыства «Друк»]]. Выдадзена коштам  беларускіх дзеячаў [[У. Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]] і [[Э. Будзька|Э. Будзькі]]. Кніга налічвала 208 старонак і стваралася аўтарам пераважна як падручнік для беларускіх сярэдніх школ{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Нягледзячы на цяжкі ваенны час, кніга мела багатае афармленне. Яна была надрукавана [[кірыліца]]й на мелаванай паперы, змяшчала шматлікія партрэты беларускіх пісьменнікаў, здымкі са старых грамат, кніг і «[[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]]». Як адзначалі сучаснікі, для свайго часу гэта было «люксавае» выданне{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Пазней кніга неаднаразова перавыдавалася ў дапоўненых і перапрацаваных аўтарам версіях, у прыватнасці, у [[Мінск|Менску]] ў 1924 і 1926 гадах{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

== Структура і перыядызацыя ==
Максім Гарэцкі ўпершыню ў беларускай навуцы ажыццявіў сістэмную перыядызацыю гісторыі айчыннай літаратуры. Ён абапіраўся на гісторыка-храналагічны і ідэйна-тэматычны падыходы, што адпавядала перадавым літаратуразнаўчым канцэпцыям таго часу, у прыватнасці, поглядам расійскага акадэміка [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. Пыпіна]]. Аўтар падзяліў усю літаратуру на «[[Старабеларуская літаратура|старую]]» (да канца XVIII стагоддзя) і «[[Новая беларуская літаратура|новую]]» (ад пачатку XIX стагоддзя){{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472–473}}.

Старую літаратуру М. Гарэцкі падзяліў на чатыры важнейшыя перыяды:
* '''X-XII стагоддзі''' — перыяд, калі пераважалі царкоўныя творы на [[Царкоўнаславянская мова|балгарскай (царкоўнаславянскай) мове]] з нязначным уплывам мясцовай мовы (дзейнасць [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]);
* '''XIII-XIV стагоддзі''' — перыяд, калі беларуская мова зрабілася дзяржаўнай у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і ўвайшла ў шырокі літаратурны ўжытак;
* '''XV-XVI стагоддзі''' — «залатая пара» беларускай літаратуры, калі яна дасягнула свайго найвышэйшага росквіту (дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]);
* '''XVII-XVIII стагоддзі''' — час рэлігійнай і нацыянальнай барацьбы, які прывёў да ўпадку і заняпаду старой беларускай літаратуры{{sfn|Луцкевіч|1920}}{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

У аналізе новай літаратуры М. Гарэцкі разглядаў «панскае» (шляхецкае) адраджэнне пачатку XIX стагоддзя, дзейнасць народнікаў канца XIX стагоддзя і «найнавейшую літаратуру» пачатку ХХ стагоддзя. Гэты апошні раздзел быў найбольш аб’ёмным і яркім, ён адлюстроўваў прабуджэнне беларускага народа да новага жыцця{{sfn|Луцкевіч|1920}}. Для аналізу літаратурнага працэсу ХІХ і ХХ стагоддзяў, калі на першы план выйшла індывідуальна-аўтарская творчасць, М. Гарэцкі выкарыстаў мадэль апісання праз персаналіі вядучых пісьменнікаў, напрыклад, [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], разглядаючы іх у кантэксце грамадска-палітычных і культурных змяненняў{{sfn|Тарасава|2015|с=473}}.

Пачынаючы з выдання 1924 года, М. Гарэцкі дапоўніў кнігу вялікім раздзелам (звыш 80 старонак), прысвечаным вуснай народнай паэзіі і фальклору. Услед за сусветнымі тэндэнцыямі, як, напрыклад, у расійскага навукоўца [[Ю. Сакалоў|Ю. Сакалова]], даследчык разглядаў фальклор як паўнавартаснае мастацтва слова і багаты эстэтычны вопыт народа, падкрэсліваючы, што менавіта ў ім закладзены фундаментальныя прыкметы нацыянальнай літаратуры{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472}}.

== Тэарэтычнае значэнне ==
Кніга Максіма Гарэцкага стала не проста пералікам біяграфій і твораў, але і першай спробай станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства. Аўтар упісваў беларускае мастацтва слова ў шырокі еўрапейскі кантэкст, разглядаючы ўплыў заходнееўрапейскіх антычных і сярэдневяковых твораў на ўзлёт айчыннай літаратуры ў XVI стагоддзі. Асабліва каштоўным быў яго параўнальна-гістарычны падыход, які дазваляў бачыць развіццё беларускай літаратуры ў цеснай сувязі з суседнімі літаратурамі{{sfn|Тарасава|2017|с=33}}{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

Гарэцкі дэталёва даследаваў жанравую спецыфіку твораў. Старажытную літаратуру ён ацэньваў праз прызму «летапіснага» і «[[Жыціе|жыційнага]]» стыляў, разглядаў тэхнічныя прыёмы сілабічнага вершаскладання. Вызначаючы літаратурныя жанры, вучоны ўлічваў як іх структурна-фармальныя, так і змястоўныя характарыстыкі (напрыклад, вылучаў асаблівы жанр «малюнкі быту»). Нягледзячы на ўласцівы для 1920-х гадоў сацыялагізатарскі (класавы) падыход у літаратуразнаўстве, М. Гарэцкі імкнуўся захоўваць аб’ектыўнасць. Для яго літаратурны твор заставаўся найперш з’явай мастацтва, а не простай ілюстрацыяй ідэалогіі{{sfn|Тарасава|2017|с=34–36}}{{sfn|Тарасава|2015|с=473–474}}. Ён адзначаў, што мастацкасць праяўляецца ў выбары формы, стылю і ў «змацненні вобразнасці й пачуццёвасці»{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

== Ацэнкі і крытыка ==
Выхад кнігі стаў значнай падзеяй у грамадскім і культурным жыцці Беларусі. У лістападзе 1920 года ў газеце «[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]» выйшла рэцэнзія [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (А. Навіны). Крытык горача вітаў з’яўленне манаграфіі, адзначыўшы, што яна запоўніла пустуючае месца ў беларускай навуцы, бо папярэднія працы — «Нашы песняры» (1918) А. Навіны, «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства» (1919) [[Л. Леуш]]а або «Беларусь у песнях» (1920) [[Я. Фарботка|Я. Фарботкі]] — былі не поўнымі і ахоплівалі толькі асобныя бакі літаратурнага працэсу. А. Луцкевіч пісаў пра кнігу&lt;ref&gt;Тэкст цытаты адаптаваны да сучаснай беларускай арфаграфіі.&lt;/ref&gt;{{sfn|Луцкевіч|1920}}:

{{цытата|Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленняў, цэлых эпох, вылаўлівае асноўныя элементы яе і дае сінтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой... вырастаюць цудоўныя краскі творчасці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасці народу. &lt;...&gt; Яна бясспорна мае вагу не толькі як вучэбнік, але і як адзін з фактараў ўсведамлення «маладых» беларусаў, каторыя так мала ведаюць аб сваім народзе, аб яго гісторыі і літаратуры.}}

Разам з тым, сучасныя даследчыкі адзначаюць некаторыя незвычайныя аўтарскія рашэнні М. Гарэцкага. Так, нягледзячы на велізарную папулярнасць і ўплыў на беларускі нацыянальны рух польскамоўнага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], вершы якога М. Гарэцкі ўключаў у сваю «[[Хрэстаматыя беларускае літаратуры|Хрэстаматыю беларускае літаратуры]]», у «Гісторыі беларускае літаратуры» для яго не знайшлося месца. Гэты парадокс захоўваўся ва ўсіх наступных перавыданнях кнігі&lt;ref name=&quot;paluta&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/uladzislau-syrakomlja-na-jaho-verszah-vyras-belar |title=Уладзіслаў Сыракомля. На яго вершах вырас беларускі нацыянальны рух |author=[[Барыс Палута|Палута Б.]] |date=29 верасня 2025 |publisher=[[Новы Час]] |accessdate=12 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Даследчык [[Іван Васілевіч Саверчанка|І. Саверчанка]] таксама звяртаў увагу на пэўныя хібы ў падыходзе М. Гарэцкага да вывучэння [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]] XVI—XVII стагоддзяў: гісторык разглядаў тэалагічныя дыскусіі праз прызму ХХ стагоддзя і часам не ўлічваў, што для тагачаснага чалавека рэлігійныя пытанні былі жыццёва важнымі{{sfn|Тарасава|2017|с=33–34}}.

Нягледзячы на пэўныя недахопы, абумоўленыя часам, праца М. Гарэцкага ўпершыню сістэматызавала велізарны масіў беларускай літаратуры і паклала пачатак яе прафесійнаму навуковаму даследаванню. Як адзначае [[Т. Тарасава]], М. Гарэцкі стварыў «навукова-сістэматызаваны помнік», які стаў маштабнай канцэптуальнай навуковай платформай для ўсіх наступных даследчыкаў айчыннага пісьменства{{sfn|Тарасава|2015|с=475–476}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{навігацыя}}
* {{артыкул|аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры»|год=1920|выданне=[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]|месяц=11|чысло=22|нумар=5|спасылка=https://be.wikisource.org/wiki/%C2%AB%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%C2%BB_(%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87)|ref=Луцкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]] |загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага як першая спроба станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства |выданне=Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць (да 125-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[РІВШ]] |год=2017 |старонкі=31—37 |isbn=978-985-586-087-8 |спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-date=29 чэрвеня 2020 |ref=Тарасава}}
* {{артыкул|аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага — унікальны даследчыцкі помнік пісьменніка|выданне=[[Białorutenistyka Białostocka]]|год=2015|том=7|старонкі=471—476|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2109436|ref=Тарасава}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Максіма Гарэцкага]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1920 года]]
[[Катэгорыя:Манаграфіі]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Кнігі па літаратуразнаўстве]]</text>
      <sha1>kmozdb9n5zathexhpwcuadztmvnp5nb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197845</id>
      <parentid>5197843</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя выдання */</comment>
      <origin>5197845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18733" sha1="sfzt6d5byuqzpcrvxts7eld95oyue5x" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры
|Арыгінал назвы   = 
|Выява            =Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903305).jpg 
|Апісанне выявы   = 
|Жанр             = манаграфія, падручнік
|Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]
|Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Выдавецтва       = Друк (першае выданне)
|Выпуск           = 1920
|Старонак         = 208 (першае выданне)
|Подпіс=Вокладка кнігі}}
'''«Гісто́рыя белару́скае літарату́ры»''' — першая грунтоўная [[манаграфія]] і [[падручнік]] па [[Гісторыя беларускай літаратуры|гісторыі беларускай літаратуры]], напісаная літаратуразнаўцам і пісьменнікам [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]]. Першае выданне пабачыла свет у 1920 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Твор заклаў падмурак [[Беларускае літаратуразнаўства|беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства]] і стаў адным з галоўных фактараў [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнага ўсведамлення]] моладзі ў 1920-я гады.

== Гісторыя выдання ==
Першае выданне кнігі выйшла ў 1920 годзе ў Вільні ў [[Друкарня кааператыўнага таварыства «Друк»|друкарні кааператыўнага таварыства «Друк»]]. Выдадзена коштам  беларускіх дзеячаў [[У. Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]] і [[Э. Будзька|Э. Будзькі]]. Кніга налічвала 208 старонак і стваралася аўтарам пераважна як падручнік для беларускіх сярэдніх школ{{sfn|Луцкевіч|1920}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903483).jpg|злева|міні|Загалоўны ліст &quot;Служэбніка&quot; (Вільня, 1617), надрукаваныя на старонках кнігі]]
Нягледзячы на цяжкі ваенны час, кніга мела багатае афармленне. Яна была надрукавана [[кірыліца]]й на мелаванай паперы, змяшчала шматлікія партрэты беларускіх пісьменнікаў, здымкі са старых грамат, кніг і «[[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]]». Як адзначалі сучаснікі, для свайго часу гэта было «люксавае» выданне{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Пазней кніга неаднаразова перавыдавалася ў дапоўненых і перапрацаваных аўтарам версіях, у прыватнасці, у [[Мінск|Менску]] ў 1924 і 1926 гадах{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

== Структура і перыядызацыя ==
Максім Гарэцкі ўпершыню ў беларускай навуцы ажыццявіў сістэмную перыядызацыю гісторыі айчыннай літаратуры. Ён абапіраўся на гісторыка-храналагічны і ідэйна-тэматычны падыходы, што адпавядала перадавым літаратуразнаўчым канцэпцыям таго часу, у прыватнасці, поглядам расійскага акадэміка [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. Пыпіна]]. Аўтар падзяліў усю літаратуру на «[[Старабеларуская літаратура|старую]]» (да канца XVIII стагоддзя) і «[[Новая беларуская літаратура|новую]]» (ад пачатку XIX стагоддзя){{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472–473}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903422).jpg|міні|Старонка з партрэтам Васіля Цяпінскага]]
Старую літаратуру М. Гарэцкі падзяліў на чатыры важнейшыя перыяды:
* '''X-XII стагоддзі''' — перыяд, калі пераважалі царкоўныя творы на [[Царкоўнаславянская мова|балгарскай (царкоўнаславянскай) мове]] з нязначным уплывам мясцовай мовы (дзейнасць [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]);
* '''XIII-XIV стагоддзі''' — перыяд, калі беларуская мова зрабілася дзяржаўнай у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і ўвайшла ў шырокі літаратурны ўжытак;
* '''XV-XVI стагоддзі''' — «залатая пара» беларускай літаратуры, калі яна дасягнула свайго найвышэйшага росквіту (дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]);
* '''XVII-XVIII стагоддзі''' — час рэлігійнай і нацыянальнай барацьбы, які прывёў да ўпадку і заняпаду старой беларускай літаратуры{{sfn|Луцкевіч|1920}}{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

У аналізе новай літаратуры М. Гарэцкі разглядаў «панскае» (шляхецкае) адраджэнне пачатку XIX стагоддзя, дзейнасць народнікаў канца XIX стагоддзя і «найнавейшую літаратуру» пачатку ХХ стагоддзя. Гэты апошні раздзел быў найбольш аб’ёмным і яркім, ён адлюстроўваў прабуджэнне беларускага народа да новага жыцця{{sfn|Луцкевіч|1920}}. Для аналізу літаратурнага працэсу ХІХ і ХХ стагоддзяў, калі на першы план выйшла індывідуальна-аўтарская творчасць, М. Гарэцкі выкарыстаў мадэль апісання праз персаналіі вядучых пісьменнікаў, напрыклад, [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], разглядаючы іх у кантэксце грамадска-палітычных і культурных змяненняў{{sfn|Тарасава|2015|с=473}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903983).jpg|міні|Старонка з партрэтам Якуба Коласа]]
Пачынаючы з выдання 1924 года, М. Гарэцкі дапоўніў кнігу вялікім раздзелам (звыш 80 старонак), прысвечаным вуснай народнай паэзіі і фальклору. Услед за сусветнымі тэндэнцыямі, як, напрыклад, у расійскага навукоўца [[Ю. Сакалоў|Ю. Сакалова]], даследчык разглядаў фальклор як паўнавартаснае мастацтва слова і багаты эстэтычны вопыт народа, падкрэсліваючы, што менавіта ў ім закладзены фундаментальныя прыкметы нацыянальнай літаратуры{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472}}.

== Тэарэтычнае значэнне ==
Кніга Максіма Гарэцкага стала не проста пералікам біяграфій і твораў, але і першай спробай станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства. Аўтар упісваў беларускае мастацтва слова ў шырокі еўрапейскі кантэкст, разглядаючы ўплыў заходнееўрапейскіх антычных і сярэдневяковых твораў на ўзлёт айчыннай літаратуры ў XVI стагоддзі. Асабліва каштоўным быў яго параўнальна-гістарычны падыход, які дазваляў бачыць развіццё беларускай літаратуры ў цеснай сувязі з суседнімі літаратурамі{{sfn|Тарасава|2017|с=33}}{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903493).jpg|міні|Фрагмент беларускай арабіцы з [[Кітаб Луцкевіча|кітаба]], што захоўваўся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі Луцкевіча]]. ]]
Гарэцкі дэталёва даследаваў жанравую спецыфіку твораў. Старажытную літаратуру ён ацэньваў праз прызму «летапіснага» і «[[Жыціе|жыційнага]]» стыляў, разглядаў тэхнічныя прыёмы сілабічнага вершаскладання. Вызначаючы літаратурныя жанры, вучоны ўлічваў як іх структурна-фармальныя, так і змястоўныя характарыстыкі (напрыклад, вылучаў асаблівы жанр «малюнкі быту»). Нягледзячы на ўласцівы для 1920-х гадоў сацыялагізатарскі (класавы) падыход у літаратуразнаўстве, М. Гарэцкі імкнуўся захоўваць аб’ектыўнасць. Для яго літаратурны твор заставаўся найперш з’явай мастацтва, а не простай ілюстрацыяй ідэалогіі{{sfn|Тарасава|2017|с=34–36}}{{sfn|Тарасава|2015|с=473–474}}. Ён адзначаў, што мастацкасць праяўляецца ў выбары формы, стылю і ў «змацненні вобразнасці й пачуццёвасці»{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

== Ацэнкі і крытыка ==
Выхад кнігі стаў значнай падзеяй у грамадскім і культурным жыцці Беларусі. У лістападзе 1920 года ў газеце «[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]» выйшла рэцэнзія [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (А. Навіны). Крытык горача вітаў з’яўленне манаграфіі, адзначыўшы, што яна запоўніла пустуючае месца ў беларускай навуцы, бо папярэднія працы — «Нашы песняры» (1918) А. Навіны, «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства» (1919) [[Л. Леуш]]а або «Беларусь у песнях» (1920) [[Я. Фарботка|Я. Фарботкі]] — былі не поўнымі і ахоплівалі толькі асобныя бакі літаратурнага працэсу. А. Луцкевіч пісаў пра кнігу&lt;ref&gt;Тэкст цытаты адаптаваны да сучаснай беларускай арфаграфіі.&lt;/ref&gt;{{sfn|Луцкевіч|1920}}:

{{цытата|Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленняў, цэлых эпох, вылаўлівае асноўныя элементы яе і дае сінтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой... вырастаюць цудоўныя краскі творчасці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасці народу. &lt;...&gt; Яна бясспорна мае вагу не толькі як вучэбнік, але і як адзін з фактараў ўсведамлення «маладых» беларусаў, каторыя так мала ведаюць аб сваім народзе, аб яго гісторыі і літаратуры.}}

Разам з тым, сучасныя даследчыкі адзначаюць некаторыя незвычайныя аўтарскія рашэнні М. Гарэцкага. Так, нягледзячы на велізарную папулярнасць і ўплыў на беларускі нацыянальны рух польскамоўнага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], вершы якога М. Гарэцкі ўключаў у сваю «[[Хрэстаматыя беларускае літаратуры|Хрэстаматыю беларускае літаратуры]]», у «Гісторыі беларускае літаратуры» для яго не знайшлося месца. Гэты парадокс захоўваўся ва ўсіх наступных перавыданнях кнігі&lt;ref name=&quot;paluta&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/uladzislau-syrakomlja-na-jaho-verszah-vyras-belar |title=Уладзіслаў Сыракомля. На яго вершах вырас беларускі нацыянальны рух |author=[[Барыс Палута|Палута Б.]] |date=29 верасня 2025 |publisher=[[Новы Час]] |accessdate=12 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Даследчык [[Іван Васілевіч Саверчанка|І. Саверчанка]] таксама звяртаў увагу на пэўныя хібы ў падыходзе М. Гарэцкага да вывучэння [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]] XVI—XVII стагоддзяў: гісторык разглядаў тэалагічныя дыскусіі праз прызму ХХ стагоддзя і часам не ўлічваў, што для тагачаснага чалавека рэлігійныя пытанні былі жыццёва важнымі{{sfn|Тарасава|2017|с=33–34}}.

Нягледзячы на пэўныя недахопы, абумоўленыя часам, праца М. Гарэцкага ўпершыню сістэматызавала велізарны масіў беларускай літаратуры і паклала пачатак яе прафесійнаму навуковаму даследаванню. Як адзначае [[Т. Тарасава]], М. Гарэцкі стварыў «навукова-сістэматызаваны помнік», які стаў маштабнай канцэптуальнай навуковай платформай для ўсіх наступных даследчыкаў айчыннага пісьменства{{sfn|Тарасава|2015|с=475–476}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{навігацыя}}
* {{артыкул|аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры»|год=1920|выданне=[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]|месяц=11|чысло=22|нумар=5|спасылка=https://be.wikisource.org/wiki/%C2%AB%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%C2%BB_(%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87)|ref=Луцкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]] |загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага як першая спроба станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства |выданне=Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць (да 125-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[РІВШ]] |год=2017 |старонкі=31—37 |isbn=978-985-586-087-8 |спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-date=29 чэрвеня 2020 |ref=Тарасава}}
* {{артыкул|аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага — унікальны даследчыцкі помнік пісьменніка|выданне=[[Białorutenistyka Białostocka]]|год=2015|том=7|старонкі=471—476|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2109436|ref=Тарасава}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Максіма Гарэцкага]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1920 года]]
[[Катэгорыя:Манаграфіі]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Кнігі па літаратуразнаўстве]]</text>
      <sha1>sfzt6d5byuqzpcrvxts7eld95oyue5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197846</id>
      <parentid>5197845</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Гісторыя беларускае літаратуры]] у [[Гісторыя беларускай літаратуры (Гарэцкі)]] па-над перасылкай</comment>
      <origin>5197845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18733" sha1="sfzt6d5byuqzpcrvxts7eld95oyue5x" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры
|Арыгінал назвы   = 
|Выява            =Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903305).jpg 
|Апісанне выявы   = 
|Жанр             = манаграфія, падручнік
|Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]
|Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Выдавецтва       = Друк (першае выданне)
|Выпуск           = 1920
|Старонак         = 208 (першае выданне)
|Подпіс=Вокладка кнігі}}
'''«Гісто́рыя белару́скае літарату́ры»''' — першая грунтоўная [[манаграфія]] і [[падручнік]] па [[Гісторыя беларускай літаратуры|гісторыі беларускай літаратуры]], напісаная літаратуразнаўцам і пісьменнікам [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]]. Першае выданне пабачыла свет у 1920 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Твор заклаў падмурак [[Беларускае літаратуразнаўства|беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства]] і стаў адным з галоўных фактараў [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнага ўсведамлення]] моладзі ў 1920-я гады.

== Гісторыя выдання ==
Першае выданне кнігі выйшла ў 1920 годзе ў Вільні ў [[Друкарня кааператыўнага таварыства «Друк»|друкарні кааператыўнага таварыства «Друк»]]. Выдадзена коштам  беларускіх дзеячаў [[У. Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]] і [[Э. Будзька|Э. Будзькі]]. Кніга налічвала 208 старонак і стваралася аўтарам пераважна як падручнік для беларускіх сярэдніх школ{{sfn|Луцкевіч|1920}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903483).jpg|злева|міні|Загалоўны ліст &quot;Служэбніка&quot; (Вільня, 1617), надрукаваныя на старонках кнігі]]
Нягледзячы на цяжкі ваенны час, кніга мела багатае афармленне. Яна была надрукавана [[кірыліца]]й на мелаванай паперы, змяшчала шматлікія партрэты беларускіх пісьменнікаў, здымкі са старых грамат, кніг і «[[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]]». Як адзначалі сучаснікі, для свайго часу гэта было «люксавае» выданне{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Пазней кніга неаднаразова перавыдавалася ў дапоўненых і перапрацаваных аўтарам версіях, у прыватнасці, у [[Мінск|Менску]] ў 1924 і 1926 гадах{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

== Структура і перыядызацыя ==
Максім Гарэцкі ўпершыню ў беларускай навуцы ажыццявіў сістэмную перыядызацыю гісторыі айчыннай літаратуры. Ён абапіраўся на гісторыка-храналагічны і ідэйна-тэматычны падыходы, што адпавядала перадавым літаратуразнаўчым канцэпцыям таго часу, у прыватнасці, поглядам расійскага акадэміка [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. Пыпіна]]. Аўтар падзяліў усю літаратуру на «[[Старабеларуская літаратура|старую]]» (да канца XVIII стагоддзя) і «[[Новая беларуская літаратура|новую]]» (ад пачатку XIX стагоддзя){{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472–473}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903422).jpg|міні|Старонка з партрэтам Васіля Цяпінскага]]
Старую літаратуру М. Гарэцкі падзяліў на чатыры важнейшыя перыяды:
* '''X-XII стагоддзі''' — перыяд, калі пераважалі царкоўныя творы на [[Царкоўнаславянская мова|балгарскай (царкоўнаславянскай) мове]] з нязначным уплывам мясцовай мовы (дзейнасць [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]);
* '''XIII-XIV стагоддзі''' — перыяд, калі беларуская мова зрабілася дзяржаўнай у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і ўвайшла ў шырокі літаратурны ўжытак;
* '''XV-XVI стагоддзі''' — «залатая пара» беларускай літаратуры, калі яна дасягнула свайго найвышэйшага росквіту (дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]);
* '''XVII-XVIII стагоддзі''' — час рэлігійнай і нацыянальнай барацьбы, які прывёў да ўпадку і заняпаду старой беларускай літаратуры{{sfn|Луцкевіч|1920}}{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

У аналізе новай літаратуры М. Гарэцкі разглядаў «панскае» (шляхецкае) адраджэнне пачатку XIX стагоддзя, дзейнасць народнікаў канца XIX стагоддзя і «найнавейшую літаратуру» пачатку ХХ стагоддзя. Гэты апошні раздзел быў найбольш аб’ёмным і яркім, ён адлюстроўваў прабуджэнне беларускага народа да новага жыцця{{sfn|Луцкевіч|1920}}. Для аналізу літаратурнага працэсу ХІХ і ХХ стагоддзяў, калі на першы план выйшла індывідуальна-аўтарская творчасць, М. Гарэцкі выкарыстаў мадэль апісання праз персаналіі вядучых пісьменнікаў, напрыклад, [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], разглядаючы іх у кантэксце грамадска-палітычных і культурных змяненняў{{sfn|Тарасава|2015|с=473}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903983).jpg|міні|Старонка з партрэтам Якуба Коласа]]
Пачынаючы з выдання 1924 года, М. Гарэцкі дапоўніў кнігу вялікім раздзелам (звыш 80 старонак), прысвечаным вуснай народнай паэзіі і фальклору. Услед за сусветнымі тэндэнцыямі, як, напрыклад, у расійскага навукоўца [[Ю. Сакалоў|Ю. Сакалова]], даследчык разглядаў фальклор як паўнавартаснае мастацтва слова і багаты эстэтычны вопыт народа, падкрэсліваючы, што менавіта ў ім закладзены фундаментальныя прыкметы нацыянальнай літаратуры{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472}}.

== Тэарэтычнае значэнне ==
Кніга Максіма Гарэцкага стала не проста пералікам біяграфій і твораў, але і першай спробай станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства. Аўтар упісваў беларускае мастацтва слова ў шырокі еўрапейскі кантэкст, разглядаючы ўплыў заходнееўрапейскіх антычных і сярэдневяковых твораў на ўзлёт айчыннай літаратуры ў XVI стагоддзі. Асабліва каштоўным быў яго параўнальна-гістарычны падыход, які дазваляў бачыць развіццё беларускай літаратуры ў цеснай сувязі з суседнімі літаратурамі{{sfn|Тарасава|2017|с=33}}{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903493).jpg|міні|Фрагмент беларускай арабіцы з [[Кітаб Луцкевіча|кітаба]], што захоўваўся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі Луцкевіча]]. ]]
Гарэцкі дэталёва даследаваў жанравую спецыфіку твораў. Старажытную літаратуру ён ацэньваў праз прызму «летапіснага» і «[[Жыціе|жыційнага]]» стыляў, разглядаў тэхнічныя прыёмы сілабічнага вершаскладання. Вызначаючы літаратурныя жанры, вучоны ўлічваў як іх структурна-фармальныя, так і змястоўныя характарыстыкі (напрыклад, вылучаў асаблівы жанр «малюнкі быту»). Нягледзячы на ўласцівы для 1920-х гадоў сацыялагізатарскі (класавы) падыход у літаратуразнаўстве, М. Гарэцкі імкнуўся захоўваць аб’ектыўнасць. Для яго літаратурны твор заставаўся найперш з’явай мастацтва, а не простай ілюстрацыяй ідэалогіі{{sfn|Тарасава|2017|с=34–36}}{{sfn|Тарасава|2015|с=473–474}}. Ён адзначаў, што мастацкасць праяўляецца ў выбары формы, стылю і ў «змацненні вобразнасці й пачуццёвасці»{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

== Ацэнкі і крытыка ==
Выхад кнігі стаў значнай падзеяй у грамадскім і культурным жыцці Беларусі. У лістападзе 1920 года ў газеце «[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]» выйшла рэцэнзія [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (А. Навіны). Крытык горача вітаў з’яўленне манаграфіі, адзначыўшы, што яна запоўніла пустуючае месца ў беларускай навуцы, бо папярэднія працы — «Нашы песняры» (1918) А. Навіны, «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства» (1919) [[Л. Леуш]]а або «Беларусь у песнях» (1920) [[Я. Фарботка|Я. Фарботкі]] — былі не поўнымі і ахоплівалі толькі асобныя бакі літаратурнага працэсу. А. Луцкевіч пісаў пра кнігу&lt;ref&gt;Тэкст цытаты адаптаваны да сучаснай беларускай арфаграфіі.&lt;/ref&gt;{{sfn|Луцкевіч|1920}}:

{{цытата|Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленняў, цэлых эпох, вылаўлівае асноўныя элементы яе і дае сінтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой... вырастаюць цудоўныя краскі творчасці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасці народу. &lt;...&gt; Яна бясспорна мае вагу не толькі як вучэбнік, але і як адзін з фактараў ўсведамлення «маладых» беларусаў, каторыя так мала ведаюць аб сваім народзе, аб яго гісторыі і літаратуры.}}

Разам з тым, сучасныя даследчыкі адзначаюць некаторыя незвычайныя аўтарскія рашэнні М. Гарэцкага. Так, нягледзячы на велізарную папулярнасць і ўплыў на беларускі нацыянальны рух польскамоўнага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], вершы якога М. Гарэцкі ўключаў у сваю «[[Хрэстаматыя беларускае літаратуры|Хрэстаматыю беларускае літаратуры]]», у «Гісторыі беларускае літаратуры» для яго не знайшлося месца. Гэты парадокс захоўваўся ва ўсіх наступных перавыданнях кнігі&lt;ref name=&quot;paluta&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/uladzislau-syrakomlja-na-jaho-verszah-vyras-belar |title=Уладзіслаў Сыракомля. На яго вершах вырас беларускі нацыянальны рух |author=[[Барыс Палута|Палута Б.]] |date=29 верасня 2025 |publisher=[[Новы Час]] |accessdate=12 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Даследчык [[Іван Васілевіч Саверчанка|І. Саверчанка]] таксама звяртаў увагу на пэўныя хібы ў падыходзе М. Гарэцкага да вывучэння [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]] XVI—XVII стагоддзяў: гісторык разглядаў тэалагічныя дыскусіі праз прызму ХХ стагоддзя і часам не ўлічваў, што для тагачаснага чалавека рэлігійныя пытанні былі жыццёва важнымі{{sfn|Тарасава|2017|с=33–34}}.

Нягледзячы на пэўныя недахопы, абумоўленыя часам, праца М. Гарэцкага ўпершыню сістэматызавала велізарны масіў беларускай літаратуры і паклала пачатак яе прафесійнаму навуковаму даследаванню. Як адзначае [[Т. Тарасава]], М. Гарэцкі стварыў «навукова-сістэматызаваны помнік», які стаў маштабнай канцэптуальнай навуковай платформай для ўсіх наступных даследчыкаў айчыннага пісьменства{{sfn|Тарасава|2015|с=475–476}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{навігацыя}}
* {{артыкул|аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры»|год=1920|выданне=[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]|месяц=11|чысло=22|нумар=5|спасылка=https://be.wikisource.org/wiki/%C2%AB%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%C2%BB_(%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87)|ref=Луцкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]] |загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага як першая спроба станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства |выданне=Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць (да 125-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[РІВШ]] |год=2017 |старонкі=31—37 |isbn=978-985-586-087-8 |спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-date=29 чэрвеня 2020 |ref=Тарасава}}
* {{артыкул|аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага — унікальны даследчыцкі помнік пісьменніка|выданне=[[Białorutenistyka Białostocka]]|год=2015|том=7|старонкі=471—476|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2109436|ref=Тарасава}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Максіма Гарэцкага]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1920 года]]
[[Катэгорыя:Манаграфіі]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Кнігі па літаратуразнаўстве]]</text>
      <sha1>sfzt6d5byuqzpcrvxts7eld95oyue5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5197848</id>
      <parentid>5197846</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T10:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5197848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18855" sha1="ff9xsgfbsna6ud66o4tnhsbkgxpihu8" xml:space="preserve">{{Выданне
|Назва            = Гісторыя беларускае літаратуры
|Арыгінал назвы   = 
|Выява            =Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903305).jpg 
|Апісанне выявы   = 
|Жанр             = манаграфія, падручнік
|Аўтар            = [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]
|Мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|Выдавецтва       = Друк (першае выданне)
|Выпуск           = 1920
|Старонак         = 208 (першае выданне)
|Подпіс=Вокладка кнігі}}
'''«Гісто́рыя белару́скай літарату́ры»''' (арыгінальнае напісанне {{lang-be2|«Гісторыя беларускае літэратуры»}}) — першая грунтоўная [[манаграфія]] і [[падручнік]] па [[Гісторыя беларускай літаратуры|гісторыі беларускай літаратуры]], напісаная літаратуразнаўцам і пісьменнікам [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]]. Першае выданне пабачыла свет у 1920 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Твор заклаў падмурак [[Беларускае літаратуразнаўства|беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства]] і стаў адным з галоўных фактараў [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнага ўсведамлення]] моладзі ў 1920-я гады.

== Гісторыя выдання ==
Першае выданне кнігі выйшла ў 1920 годзе ў Вільні ў [[Друкарня кааператыўнага таварыства «Друк»|друкарні кааператыўнага таварыства «Друк»]]. Выдадзена коштам  беларускіх дзеячаў [[У. Знамяроўскі|У. Знамяроўскага]] і [[Э. Будзька|Э. Будзькі]]. Кніга налічвала 208 старонак і стваралася аўтарам пераважна як падручнік для беларускіх сярэдніх школ{{sfn|Луцкевіч|1920}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903483).jpg|злева|міні|Загалоўны ліст &quot;Служэбніка&quot; (Вільня, 1617), надрукаваныя на старонках кнігі]]
Нягледзячы на цяжкі ваенны час, кніга мела багатае афармленне. Яна была надрукавана [[кірыліца]]й на мелаванай паперы, змяшчала шматлікія партрэты беларускіх пісьменнікаў, здымкі са старых грамат, кніг і «[[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]]». Як адзначалі сучаснікі, для свайго часу гэта было «люксавае» выданне{{sfn|Луцкевіч|1920}}.

Пазней кніга неаднаразова перавыдавалася ў дапоўненых і перапрацаваных аўтарам версіях, у прыватнасці, у [[Мінск|Менску]] ў 1924 і 1926 гадах{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

== Структура і перыядызацыя ==
Максім Гарэцкі ўпершыню ў беларускай навуцы ажыццявіў сістэмную перыядызацыю гісторыі айчыннай літаратуры. Ён абапіраўся на гісторыка-храналагічны і ідэйна-тэматычны падыходы, што адпавядала перадавым літаратуразнаўчым канцэпцыям таго часу, у прыватнасці, поглядам расійскага акадэміка [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. Пыпіна]]. Аўтар падзяліў усю літаратуру на «[[Старабеларуская літаратура|старую]]» (да канца XVIII стагоддзя) і «[[Новая беларуская літаратура|новую]]» (ад пачатку XIX стагоддзя){{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472–473}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903422).jpg|міні|Старонка з партрэтам Васіля Цяпінскага]]
Старую літаратуру М. Гарэцкі падзяліў на чатыры важнейшыя перыяды:
* '''X-XII стагоддзі''' — перыяд, калі пераважалі царкоўныя творы на [[Царкоўнаславянская мова|балгарскай (царкоўнаславянскай) мове]] з нязначным уплывам мясцовай мовы (дзейнасць [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]);
* '''XIII-XIV стагоддзі''' — перыяд, калі беларуская мова зрабілася дзяржаўнай у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і ўвайшла ў шырокі літаратурны ўжытак;
* '''XV-XVI стагоддзі''' — «залатая пара» беларускай літаратуры, калі яна дасягнула свайго найвышэйшага росквіту (дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]);
* '''XVII-XVIII стагоддзі''' — час рэлігійнай і нацыянальнай барацьбы, які прывёў да ўпадку і заняпаду старой беларускай літаратуры{{sfn|Луцкевіч|1920}}{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}.

У аналізе новай літаратуры М. Гарэцкі разглядаў «панскае» (шляхецкае) адраджэнне пачатку XIX стагоддзя, дзейнасць народнікаў канца XIX стагоддзя і «найнавейшую літаратуру» пачатку ХХ стагоддзя. Гэты апошні раздзел быў найбольш аб’ёмным і яркім, ён адлюстроўваў прабуджэнне беларускага народа да новага жыцця{{sfn|Луцкевіч|1920}}. Для аналізу літаратурнага працэсу ХІХ і ХХ стагоддзяў, калі на першы план выйшла індывідуальна-аўтарская творчасць, М. Гарэцкі выкарыстаў мадэль апісання праз персаналіі вядучых пісьменнікаў, напрыклад, [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], разглядаючы іх у кантэксце грамадска-палітычных і культурных змяненняў{{sfn|Тарасава|2015|с=473}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903983).jpg|міні|Старонка з партрэтам Якуба Коласа]]
Пачынаючы з выдання 1924 года, М. Гарэцкі дапоўніў кнігу вялікім раздзелам (звыш 80 старонак), прысвечаным вуснай народнай паэзіі і фальклору. Услед за сусветнымі тэндэнцыямі, як, напрыклад, у расійскага навукоўца [[Ю. Сакалоў|Ю. Сакалова]], даследчык разглядаў фальклор як паўнавартаснае мастацтва слова і багаты эстэтычны вопыт народа, падкрэсліваючы, што менавіта ў ім закладзены фундаментальныя прыкметы нацыянальнай літаратуры{{sfn|Тарасава|2017|с=32}}{{sfn|Тарасава|2015|с=472}}.

== Тэарэтычнае значэнне ==
Кніга Максіма Гарэцкага стала не проста пералікам біяграфій і твораў, але і першай спробай станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства. Аўтар упісваў беларускае мастацтва слова ў шырокі еўрапейскі кантэкст, разглядаючы ўплыў заходнееўрапейскіх антычных і сярэдневяковых твораў на ўзлёт айчыннай літаратуры ў XVI стагоддзі. Асабліва каштоўным быў яго параўнальна-гістарычны падыход, які дазваляў бачыць развіццё беларускай літаратуры ў цеснай сувязі з суседнімі літаратурамі{{sfn|Тарасава|2017|с=33}}{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.
[[Файл:Gistorya belaruskae literatury 1920 (116903493).jpg|міні|Фрагмент беларускай арабіцы з [[Кітаб Луцкевіча|кітаба]], што захоўваўся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі Луцкевіча]]. ]]
Гарэцкі дэталёва даследаваў жанравую спецыфіку твораў. Старажытную літаратуру ён ацэньваў праз прызму «летапіснага» і «[[Жыціе|жыційнага]]» стыляў, разглядаў тэхнічныя прыёмы сілабічнага вершаскладання. Вызначаючы літаратурныя жанры, вучоны ўлічваў як іх структурна-фармальныя, так і змястоўныя характарыстыкі (напрыклад, вылучаў асаблівы жанр «малюнкі быту»). Нягледзячы на ўласцівы для 1920-х гадоў сацыялагізатарскі (класавы) падыход у літаратуразнаўстве, М. Гарэцкі імкнуўся захоўваць аб’ектыўнасць. Для яго літаратурны твор заставаўся найперш з’явай мастацтва, а не простай ілюстрацыяй ідэалогіі{{sfn|Тарасава|2017|с=34–36}}{{sfn|Тарасава|2015|с=473–474}}. Ён адзначаў, што мастацкасць праяўляецца ў выбары формы, стылю і ў «змацненні вобразнасці й пачуццёвасці»{{sfn|Тарасава|2015|с=474}}.

== Ацэнкі і крытыка ==
Выхад кнігі стаў значнай падзеяй у грамадскім і культурным жыцці Беларусі. У лістападзе 1920 года ў газеце «[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]» выйшла рэцэнзія [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (А. Навіны). Крытык горача вітаў з’яўленне манаграфіі, адзначыўшы, што яна запоўніла пустуючае месца ў беларускай навуцы, бо папярэднія працы — «Нашы песняры» (1918) А. Навіны, «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства» (1919) [[Л. Леуш]]а або «Беларусь у песнях» (1920) [[Я. Фарботка|Я. Фарботкі]] — былі не поўнымі і ахоплівалі толькі асобныя бакі літаратурнага працэсу. А. Луцкевіч пісаў пра кнігу&lt;ref&gt;Тэкст цытаты адаптаваны да сучаснай беларускай арфаграфіі.&lt;/ref&gt;{{sfn|Луцкевіч|1920}}:

{{цытата|Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленняў, цэлых эпох, вылаўлівае асноўныя элементы яе і дае сінтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой... вырастаюць цудоўныя краскі творчасці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасці народу. &lt;...&gt; Яна бясспорна мае вагу не толькі як вучэбнік, але і як адзін з фактараў ўсведамлення «маладых» беларусаў, каторыя так мала ведаюць аб сваім народзе, аб яго гісторыі і літаратуры.}}

Разам з тым, сучасныя даследчыкі адзначаюць некаторыя незвычайныя аўтарскія рашэнні М. Гарэцкага. Так, нягледзячы на велізарную папулярнасць і ўплыў на беларускі нацыянальны рух польскамоўнага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], вершы якога М. Гарэцкі ўключаў у сваю «[[Хрэстаматыя беларускае літаратуры|Хрэстаматыю беларускае літаратуры]]», у «Гісторыі беларускае літаратуры» для яго не знайшлося месца. Гэты парадокс захоўваўся ва ўсіх наступных перавыданнях кнігі&lt;ref name=&quot;paluta&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/uladzislau-syrakomlja-na-jaho-verszah-vyras-belar |title=Уладзіслаў Сыракомля. На яго вершах вырас беларускі нацыянальны рух |author=[[Барыс Палута|Палута Б.]] |date=29 верасня 2025 |publisher=[[Новы Час]] |accessdate=12 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Даследчык [[Іван Васілевіч Саверчанка|І. Саверчанка]] таксама звяртаў увагу на пэўныя хібы ў падыходзе М. Гарэцкага да вывучэння [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]] XVI—XVII стагоддзяў: гісторык разглядаў тэалагічныя дыскусіі праз прызму ХХ стагоддзя і часам не ўлічваў, што для тагачаснага чалавека рэлігійныя пытанні былі жыццёва важнымі{{sfn|Тарасава|2017|с=33–34}}.

Нягледзячы на пэўныя недахопы, абумоўленыя часам, праца М. Гарэцкага ўпершыню сістэматызавала велізарны масіў беларускай літаратуры і паклала пачатак яе прафесійнаму навуковаму даследаванню. Як адзначае [[Т. Тарасава]], М. Гарэцкі стварыў «навукова-сістэматызаваны помнік», які стаў маштабнай канцэптуальнай навуковай платформай для ўсіх наступных даследчыкаў айчыннага пісьменства{{sfn|Тарасава|2015|с=475–476}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{навігацыя}}
* {{артыкул|аўтар=[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]]|загаловак=«Гісторыя Беларускае Літэратуры»|год=1920|выданне=[[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]]|месяц=11|чысло=22|нумар=5|спасылка=https://be.wikisource.org/wiki/%C2%AB%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%C2%BB_(%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87)|ref=Луцкевіч}}
* {{артыкул |аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]] |загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага як першая спроба станаўлення беларускага тэарэтычнага літаратуразнаўства |выданне=Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць (да 125-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[РІВШ]] |год=2017 |старонкі=31—37 |isbn=978-985-586-087-8 |спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/193533/1/31-37.pdf |archive-date=29 чэрвеня 2020 |ref=Тарасава}}
* {{артыкул|аўтар=[[Т. М. Тарасава|Тарасава Т. М.]]|загаловак=«Гісторыя беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага — унікальны даследчыцкі помнік пісьменніка|выданне=[[Białorutenistyka Białostocka]]|год=2015|том=7|старонкі=471—476|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2109436|ref=Тарасава}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Максіма Гарэцкага]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1920 года]]
[[Катэгорыя:Манаграфіі]]
[[Катэгорыя:Беларусазнаўства]]
[[Катэгорыя:Кнігі па літаратуразнаўстве]]</text>
      <sha1>ff9xsgfbsna6ud66o4tnhsbkgxpihu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя беларускае літаратуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814482</id>
    <redirect title="Гісторыя беларускай літаратуры (Гарэцкі)" />
    <revision>
      <id>5197847</id>
      <timestamp>2026-09-12T10:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Гісторыя беларускае літаратуры]] у [[Гісторыя беларускай літаратуры (Гарэцкі)]] па-над перасылкай</comment>
      <origin>5197847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="pni9invvykt5j1xjuh0rcdhx8lnrmjn" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Гісторыя беларускай літаратуры (Гарэцкі)]]</text>
      <sha1>pni9invvykt5j1xjuh0rcdhx8lnrmjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блукаючыя зоркі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814483</id>
    <revision>
      <id>5197853</id>
      <timestamp>2026-09-12T11:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <comment>[[ru:Блуждающие звёзды (роман)]], частка</comment>
      <origin>5197853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4488" sha1="sb5thq9lktuuljzqn1jqk9lap97zyrx" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор}}
'''«Блукаючыя зоркі»''' ([[ідыш]] בלאָנדזשענדע שטערן‎ — блонджэндэ штэрн) — [[раман]] класіка яўрэйскай літаратуры [[Шолам-Алейхем]]а. «Блукаючымі зоркамі» пісьменнік завяршыў сваю трылогію пра народныя таленты, у першых раманах якой «Стэмпэню» (1888) і «Ёселе-салавей» (1889) героямі былі вясельны музыка і спявак-кантар. У трэцім рамане аўтар апісаў драматычны лёс [[акцёр]]а і [[Спявак|спявачкі]] з [[Бесарабія|бесарабскага]] [[мястэчка]]. Упершыню раман быў апублікаваны ў варшаўскай прэсе ў [[1909 год у гісторыі літаратуры|1909]]—[[1911 год у гісторыі літаратуры|1911]] гадах&lt;ref&gt;Краткая еврейская энциклопедия. Т. 10 — Иерусалим: Изд. Еврейского университета, 2001, кол. 29-37 ISBN 965-320-713-X&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння ==
У 1888 годзе Шолам-Алейхем пісаў гісторыку [[Сямён Маркавіч Дубноў|С. М. Дубнову]] пра сваю працу над раманам «Стэмпэню», у тым жа годзе раман быў апублікаваны ў першай кнізе альманаха «[[Яўрэйская народная бібліятэка]]», які выдаваў саам пісьменнік. Другі раман трылогіі «Ёселе-салавей» пра маладога кантара быў надрукаваны праз год у наступнай кнізе альманаха&lt;ref&gt;Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. Т. 1 — М.: ГИХЛ, 1959, с. 621&lt;/ref&gt;.

10 верасня 1909 года Шолам-Алейхем пісаў у рэдакцыю газеты «Дзі нае велт», што хоча напісаць яшчэ адзін раман, «і тым скончыць сваю [[трылогія|трылогію]]… Мой трэці герой будзе ўжо не вясельны музыка і не кантар, а нехта большы, з далікатнейшай душой — артыст ці мастак». Ён пабываў незадоўга да таго ў [[ЗША]], вырашыў выкарыстаць у рамане свае амерыканскія ўражанні і адлюстраваць «жыццё пэўнага кола» на старой радзіме і ў Амерыцы. «Лесвіца, скажам так, гэтага будынка стаіць нагамі ў нашай краіне, а вяршыняй упіраецца ў Амерыку, — а там і адбываецца развязка»&lt;ref&gt;Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. Т. 6 — М.: ГИХЛ, 1961, сс. 740—741&lt;/ref&gt;.

Пачатак рамана — «Акцёры» — у 1909—1910 гады друкаваўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў штодзённай газеце «Дзі нае велт». Другая частка — «Бадзягі» — у 1910—1911 гады ў Варшаве ў штодзённай газеце «[[Дэр момэнт]]»&lt;ref&gt;[[Майсей Беленькі|Беленький М. С.]] Примечания // Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. — М.: Художественная литература, 1989. — Т. 3. — С. 437.&lt;/ref&gt;.

== У перакладзе ==
* '''Блукаючыя зоркі'''. Раман / Пер.: [[Генадзь Серафімавіч Шупенька|Г. С. Шупенька]], [[Янка Саламевіч|І. У. Саламевіч]]. — Мн.: Бел. навука, 1998. (Школьная бібліятэка).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідышы]]
[[Катэгорыя:Раманы]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1909 года]]</text>
      <sha1>sb5thq9lktuuljzqn1jqk9lap97zyrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Ч. 1</title>
    <ns>4</ns>
    <id>814484</id>
    <revision>
      <id>5197854</id>
      <timestamp>2026-09-12T11:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «== I. Агульныя артыкулы ==  * [[Бежанцы]] стар. 4 * [[Беларускае рэлігійнае жыццё ў памежных краінах]] стар. 6 * [[Беларусы на Украіне]] стар. 6 * [[Беларусы ў Арменіі]] стар. 9 * [[Беларусы ў Казахстане]] стар. 9 * [[Беларусы ў Кыргызстане]] стар. 10 * [[Беларусы ў Латвіі]] стар. 1...»</comment>
      <origin>5197854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70650" sha1="1bhi2yw01lzgv5wlrzb2uw5uh8vkdym" xml:space="preserve">== I. Агульныя артыкулы ==

* [[Бежанцы]] стар. 4
* [[Беларускае рэлігійнае жыццё ў памежных краінах]] стар. 6
* [[Беларусы на Украіне]] стар. 6
* [[Беларусы ў Арменіі]] стар. 9
* [[Беларусы ў Казахстане]] стар. 9
* [[Беларусы ў Кыргызстане]] стар. 10
* [[Беларусы ў Латвіі]] стар. 10
* [[Беларусы ў Літве]] стар. 15
* [[Беларусы ў Малдове]] стар. 21
* [[Беларусы ў Польшчы]] стар. 22
* [[Беларусы ў Расіі|Беларусы ў Расіі (Расійскай Федэрацыі)]] стар. 25
* [[Беларусы ў Эстоніі]] стар. 34
* [[Высылка]] стар. 35
* [[Беларуская дыяспара|Дыяспара беларуская]] стар. 37
* [[Дэпартацыя]] стар. 39
* [[Міграцыя]] стар. 40
* [[Натуралізацыя]] стар. 42
* [[Рэпатрыяцыя]] стар. 42
* [[Эміграцыя]] стар. 44

== II. Арганізацыі, установы, падзеі ==

* [[Аб'яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага універсітэта імя Вітаўта Вялікага ў Каўнасе|Аб’яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага універсітэта імя Вітаўта Вялікага ў Каўнасе]] стар. 51
* [[Агніца (таварыства)|Агніца]] стар. 51
* [[Асацыяцыя беларускіх студэнтаў ВНУ]] стар. 51
* [[Асацыяцыя «Святло Радзімы»]] стар. 51
* [[Асветнае таварыства беларусаў]] стар. 52
* [[Бацькаўшчына (таварыства ў Латвіі)|Бацькаўшчына]] стар. 52
* [[Беларус (клуб)|Беларус]] стар. 53
* [[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны ў Барнауле|Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны (Беларуская грамада) у Барнауле]] стар. 53
* [[Беларуска-эстонскае згуртаванне БЭЗ]] стар. 53
* [[Беларускае аб'яднанне студэнтаў|Беларускае аб’яднанне студэнтаў]] стар. 53
* [[Беларускае вольна-эканамічнае таварыства ў Петраградзе]] стар. 54
* [[Беларускае выдавецкае таварыства ў Латвіі]] стар. 55
* [[Беларускае гістарычнае таварыства|Беларускае гістарычнае таварыства = Bialoruskie Towarzystwo Historyczne]] стар. 55
* [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства|Беларускае грамадска-культурнае таварыства (БГКТ)]] стар. 55
* [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства ў Санкт-Пецярбургу|Беларускае грамадска-культурнае таварыства ў Санкт-Пецярбургу (БГКТ)]] стар. 56
* [[Беларускае дэмакратычнае аб'яднанне|Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне (БДА)]] стар. 56
* [[Беларускае згуртаванне палітычных вязняў і ссыльных у Вільнюсе]] стар. 56
* [[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва ў Кіеве]] стар. 57
* [[Беларускае культурна-асветнае таварыства ў Каунасе|Беларускае культурна-асветнае таварыства (БКАТ) ў Каунасе (Коўне)]] стар. 57
* [[Уздым (таварыства ў Даўгаўпілсе)|Беларускае культурна-асветніцкае таварыства «Уздым» у г. Даўгаўпілсе (Латвія)]] стар. 57
* [[Беларускае культурнае таварыства «Хатка»]] стар. 58
* [[Белавежа (літаратурнае аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»]] стар. 59
* [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]] стар. 60
* [[Беларускае навукова-культурнае таварыства ў Маскве|Беларускае навукова-культурнае таварыства (БНКТ) ў Маскве]] стар. 60
* [[Беларускае незалежнае выдавецтва]] стар. 60
* [[Беларускае пралетарскае студэнцкае зямляцтва]] стар. 61
* [[Беларускае прэс-бюро]] стар. 62
* [[Беларускае сабранне]] стар. 62
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Варонежы]] стар. 62
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Варшаве]] стар. 62
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Казані]] стар. 63
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Ленінградзе]] стар. 63
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Растове-на-Доне|Беларускае (Паўночна-Каўказскае) студэнцкае зямляцтва ў Растове-на-Доне]] стар. 63
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Саратаве]] стар. 63
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Смаленску]] стар. 64
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Томску]] стар. 64
* [[Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Тыфлісе]] стар. 64
* [[Беларускае таварыства дружбы і культурнай сувязі з замежнымі краінамі]] стар. 64
* [[Беларускае таварыства па сувязях з суайчыннікамі за мяжой|Беларускае таварыства па сувязях з суайчыннікамі за мяжой (Таварыства «Радзіма»)]] стар. 65
* [[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]] стар. 66
* [[Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа|Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа (БТЧК)]] стар. 66
* [[Беларускае таварыства Чырвонага крыжа ў Каўнасе]] стар. 67
* [[Беларускае цэнтральнае бюро пры Народным камісарыяце асветы РСФСР]] стар. 67
* [[Беларуская абшчына Львоўшчыны]] стар. 67
* [[Беларуская абшчына «Світанак»]] стар. 68
* [[Беларуская вучнёўская грамада]] стар. 68
* [[Беларуская гандлёвая палата ў Кіеве]] стар. 68
* [[Беларуская грамада ў Коўне]] стар. 69
* [[Беларуская народная грамада]] стар. 69
* [[Беларуская нацыянальна-палітычная нарада ў Рызе|Беларуская нацыянальна-палітычная нарада ў Рызе (Рыжская нарада беларускай эміграцыі)]] стар. 70
* [[Беларуская рада ў Адэсе]] стар. 70
* [[Беларуская секцыя пры Выбарчай акцыі палякаў Літвы|Беларуская секцыя]] стар. 70
* [[Беларуская секцыя пры Адэскім губернскім аддзеле народнай асветы]] стар. 71
* [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім бюро народнай асветы]] стар. 71
* [[Беларуская філія Інфармацыйнай палаты народаў Літвы|Беларуская філія]] стар. 71
* [[Беларуская хатка ў Арле]] стар. 71
* [[Беларуская хатка ў Петраградзе]] стар. 72
* [[Беларуская чыгуначная грамада ў Маскве]] стар. 72
* [[Беларуская школа імя Францыска Скарыны ў Вільнюсе]] стар. 72
* [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі]] стар. 72
* [[Беларускі камітэт у Варшаве|Беларускі камітэт у Варшаве (Варшаўскі беларускі камітэт)]] стар. 73
* [[Беларускі клуб у Маскве]] стар. 73
* [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] стар. 73
* [[Беларускі народны універсітэт у Маскве]] стар. 74
* [[Беларускі нацыянальны гурток у Багародзіцку|Беларускі нацыянальны гурток у Багародзіцку (Тульская губ.)]] стар. 74
* [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускі нацыянальны камісарыят (Белнацкам, Белнакам)]] стар. 74
* [[Беларускі пададдзел Аддзела асветы нацыянальных меншасцей Народнага камісарыята асветы РСФСР]] стар. 75
* [[Беларускі пасольскі клуб у Варшаве|Беларускі пасольскі клуб (БПК) у Варшаве]] стар. 76
* [[Беларускі цэнтр у Літве]] стар. 76
* [[Беларускі этнаграфічны музей у Гайнаўцы]] стар. 77
* [[Беларускія дзяржаўныя настаўніцкія курсы]] стар. 77
* [[Беларускія секцыі РКП(б)]] стар. 77
* [[Бераг (выдавецтва)|Бераг]] стар. 78
* [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]] стар. 78
* [[Варшаўскі нарадавольніцкі гурток беларускіх студэнтаў]] стар. 79
* [[Выдавецтва Грыневіча ў Пецярбургу]] стар. 79
* [[Выдавецтва «Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў»]] стар. 79
* [[Гоман (група)|Гоман]] стар. 79
* [[Грамада (выдавецтва)|Грамада]] стар. 80
* [[Гурток беларускай моладзі]] стар. 80
* [[Гурток беларускай сацыялістычнай моладзі]] стар. 80
* [[Гурток маладых беларускіх паэтаў у Латвіі]] стар. 80
* [[Гурток моладзі польска-літоўска-беларускай і маларускай]] стар. 81
* [[Дзвінская беларуская гімназія]] стар. 81
* [[Другі з'езд беларусаў свету|Другі з’езд беларусаў свету]] стар. 82
* [[Жаночы камітэт пры беларускай калоніі]] стар. 83
* [[Загляне сонца і ў наша аконца]] стар. 83
* [[Звяз беларускай моладзі|Звяз беларускай моладзі (ЗБМ)]] стар. 83
* [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] стар. 84
* [[Згуртаванне беларускай культуры Іда-Вірумаа]] стар. 85
* [[Згуртаванне беларускіх грамадскіх арганізацый у Літве|Згуртаванне беларускіх грамадскіх арганізацый (ЗБГА) у Літве]] стар. 85
* [[Згуртаванне прадпрымальнікаў беларускай дыяспары]] стар. 85
* [[Зорка (клуб)|Зорка]] стар. 86
* [[З'езды беларусаў краін Балтыі (1994, 1998)|З’езды беларусаў краін Балтыі (1994, 1998)]] стар. 86
* [[Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Я. Чэрскага]] стар. 86
* [[Беларускі камітэт у Польшчы|Камітэт беларускі ў Польшчы]] стар. 87
* [[Камітэт загранічных груп беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] стар. 87
* [[Кафедра беларускай філалогіі Вільнюскага педуніверсітэта]] стар. 88
* [[Круг беларускай народнай прасветы і культуры]] стар. 88
* [[Крывіцкі вязок]] стар. 88
* [[Латвійскі Фонд беларускай культуры]] стар. 89
* [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] стар. 89
* [[Маланка (гурт)|Маланка]] стар. 89
* [[Маю гонар (аб'яднанне)|Маю гонар]] стар. 90
* [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнародная асацыяцыя беларусістаў (МАБ)]] стар. 90
* [[Міжнародныя навукова-практычныя канферэнцыі «Культура і адукацыя беларускага замежжа»|Міжнародныя навукова-практычныя канферэнцыі «Культура і адукацыя беларускага замежжа» (1994, 1996, 1998)]] стар. 90
* [[Міністэрства беларускіх спраў пры ўрадзе Літвы|Міністэрства беларускіх спраў пры ўрадзе Літвы (Міністэрства беларускіх спраў Літвы)]] стар. 91
* [[Першы з'езд беларусаў свету|Першы з’езд беларусаў свету]] стар. 91
* [[Першы сход беларусаў блізкага замежжа]] стар. 92
* [[Прыазёрская гарадская рада Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны]] стар. 93
* [[Світанак (Ташкент)|Світанак]] стар. 93
* [[Севастопальскае таварыства беларусаў імя Максіма Багдановіча «Пагоня»]] стар. 93
* [[Смаленскае аддзяленне Беларускага нацыянальнага камісарыята]] стар. 94
* [[Спадчына (Нарва)|Спадчына]] стар. 94
* [[Студэнцкія беларускія гурткі ў памежных краінах у канцы XIX - пачатку XX ст.]] стар. 95
* [[Сустрэча кіраўнікоў беларускіх суполак замежжа]] стар. 96
* [[Сьвітанак (таварыства)|Сьвітанак]] стар. 96
* [[Сябры (таварыства)|Сябры]] стар. 96
* [[Сябрына]]
** [[Сябрына (клуб)|Сябрына]] стар. 97
** [[Сябрына (хор)|Сябрына, хор]] стар. 97
* [[Таварыства апекі над эмігрантамі]] стар. 98
* [[Таварыства беларускага пісьменства]] стар. 98
* [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] стар. 98
* [[Таварыства беларускай культуры ў Вільнюсе]] стар. 99
* [[Таварыства беларускай культуры ў Калінінградскай вобласці]] стар. 99
* [[Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны Віленскага краю|Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны Віленскага краю (ТБМ)]] стар. 100
* [[Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны «Прамень»]] стар. 100
* [[Таварыства беларускай школы ў Літве|Таварыства беларускай школы]] стар. 101

== III. Выданні, зборнікі ==

* [[Апошнія паведамленні БАС]] стар. 102
* [[Беларус Віленшчыны]]
** [[Беларус Віленшчыны (кірыліца)|Беларус Віленшчыны (1)]] стар. 102
** [[Беларус Віленшчыны (лацінка)|Беларус Віленшчыны (2)]] стар. 102
* [[Беларуская школа ў Латвіі]] стар. 103
* [[Беларускі каляндар]] стар. 103
* [[Беларускі сьцяг]] стар. 103
* [[Беларускія гістарычныя сшыткі|Беларускія гістарычныя сшыткі = «Bialoruskie Zeszyty Historyczne»]] стар. 104
* [[Беларускія дакументы]] стар. 104
* [[Беларусы Балтыі: учора, сёння, заўтра]] стар. 105
* [[Белорусская криница]] стар. 105
* [[Белорусское эхо]] стар. 105
* [[Голас Беларуса]] стар. 106
* [[Голас Радзімы]] стар. 106
* [[Дзянніца]] стар. 107
* [[Зажынкі]] стар. 107
* [[Кантакт (часопіс)|Кантакт («Шляхі беларускай думкі»)]] стар. 107
* [[Кантакты і дыялогі]] стар. 108
* [[Крывіч]] стар. 108
* [[Ластаўка]]
** [[Ластаўка (зборнік)|Ластаўка (1)]] стар. 109
** [[Ластаўка (часопіс)|Ластаўка (2)]] стар. 109
* [[Ніва (газета)|Ніва]] стар. 109
* [[Першы крок (зборнік)|Першы крок]] стар. 109
* [[Прамень (газета, Латвія)|Прамень]] стар. 110
* [[Рунь (газета)|Рунь]] стар. 110
* [[Скарыніч]] стар. 110
* [[Сустрэчы (часопіс)|Сустрэчы]] стар. 111
* [[Фос (часопіс)|Фос]] стар. 112
* [[Часопіс (Czasopis)|Часопіс («Czasopis»)]] стар. 112
* [[Чырвоны шлях]] стар. 112

== IV. Персаналіі ==

* [[Алег Аблажэй|Аблажэй Алег]] стар. 113
* [[Ігнацій Карлавіч Абламовіч|Абламовіч Ігнацій Карлавіч]] стар. 113
* [[Станіслаў Абрамоўскі|Абрамоўскі Станіслаў]] стар. 113
* [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] стар. 114
* [[Юрый Леапольд Адамовіч|Адамовіч Юрый Леапольд]] стар. 114
* [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] стар. 114
* [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] стар. 115
* [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] стар. 115
* [[Аляксандр Якаўлевіч Альтшулер|Альтшулер Аляксандр Якаўлевіч]] стар. 116
* [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] стар. 117
* [[Мікалай Аляшкевіч|Аляшкевіч Мікалай]] стар. 117
* [[Аляксей Сцяпанавіч Анішчык|Анішчык Аляксей Сцяпанавіч]] стар. 117
* [[Канстанцін Піліпавіч Антановіч|Антановіч Канстанцін Піліпавіч]] стар. 118
* [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікалай Пятровіч]] стар. 118
* [[Зянон Арлоўскі|Арлоўскі Зянон]] стар. 119
* [[Надзея Артымовіч|Артымовіч Надзея]] стар. 119
* [[Ісак Львовіч Аскназій|Аскназій Ісак Львовіч]] стар. 119
* [[Маргарыта Іванаўна Астраумава|Астраумава Маргарыта Іванаўна]] стар. 120
* [[Антоній Фердынанд Асяндоўскі|Асяндоўскі Антоній Фердынанд]] стар. 120
* [[Міхаіл Васільевіч Аўдзееў|Аўдзееў Міхаіл Васільевіч]] стар. 121
* [[Антон Аўсянік|Аўсянік Антон]] стар. 121
* [[Раман Цімафеевіч Ахрамовіч|Ахрамовіч Раман Цімафеевіч]] стар. 121
* [[Ян Ачапоўскі|Ачапоўскі Ян]] стар. 122
* [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Багдановіч Адам Ягоравіч]] стар. 122
* [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка Антонавіч]] стар. 123
* [[Юрый Баена|Баена Юрый]] стар. 124
* [[Мікалай Данілавіч Бажанаў|Бажанаў Мікалай Данілавіч]] стар. 124
* [[Міхаіл Васільевіч Байкачоў|Байкачоў Міхаіл Васільевіч]] стар. 124
* [[Мікалай Ігнатавіч Бакст|Бакст Мікалай Ігнатавіч]] стар. 125
* [[Раіса Пятроўна Балакіна|Балакіна Раіса Пятроўна]] стар. 125
* [[Андрэй Сцяпанавіч Балаховіч|Балаховіч Андрэй Сцяпанавіч]] стар. 126
* [[Хрысціна Балаховіч|Балаховіч Хрысціна]] стар. 126
* [[Леанід Іосіфавіч Балашэвіч|Балашэвіч Леанід Іосіфавіч]] стар. 126
* [[Іван Міхайлавіч Баранкевіч|Баранкевіч Іван Міхайлавіч]] стар. 127
* [[Алесь Баркоўскі|Баркоўскі Алесь]] стар. 127
* [[Альберт Барташэвіч|Барташэвіч Альберт]] стар. 127
* [[Уладзімір Бартусевіч|Бартусевіч Уладзімір]] стар. 128
* [[Ічэ Баруховіч|Баруховіч Ічэ]] стар. 128
* [[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Ніна]] стар. 129
* [[Аляксандр Баршчэўскі|Баршчэўскі Аляксандр]] стар. 129
* [[Аркадзь Аляксандравіч Барэйка|Барэйка Аркадзь Аляксандравіч]] стар. 130
* [[Рыгор Міхайлавіч Баталаў|Баталаў Рыгор Міхайлавіч]] стар. 130
* [[Валерый Фёдаравіч Белы|Белы Валерый Фёдаравіч]] стар. 130
* [[Міхаіл Фёдаравіч Белы|Белы Міхаіл Фёдаравіч]] стар. 130
* [[Ізраіль Саламонавіч Бескін|Бескін Ізраіль Саламонавіч]] стар. 131
* [[Рамуальд Восіпавіч Блажэўскі|Блажэўскі Рамуальд Восіпавіч]] стар. 131
* [[Марыя Васільеўна Блізняцова|Блізняцова Марыя Васільеўна]] стар. 131
* [[Пётр Блузман|Блузман Пётр]] стар. 131
* [[Леан Брадоўскі|Брадоўскі Леан]] стар. 132
* [[Іван Раманавіч Брайцаў|Брайцаў Іван Раманавіч]] стар. 132
* [[Барыс Брант|Брант Барыс]] стар. 133
* [[Якаў Аляксандравіч Брафман|Брафман Якаў Аляксандравіч]] стар. 133
* [[Аркадзь Адамавіч Брыш|Брыш Аркадзь Адамавіч]] стар. 133
* [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будзіловіч Антон Сямёнавіч]] стар. 134
* [[Язэп Булгарын|Булгарын Язэп]] стар. 134
* [[Яша Бурш|Бурш Яша]] стар. 134
* [[Аляксей Данілавіч Бурштынаў|Бурштынаў Аляксей Данілавіч]] стар. 135
* [[Мікалай Лаўрэнавіч Буры|Буры Мікалай Лаўрэнавіч]] стар. 135
* [[Вольга Мікалаеўна Бутама-Названава|Бутама-Названава Вольга Мікалаеўна]] стар. 135
* [[Уладзімір Пятровіч Бутрамееў|Бутрамееў Уладзімір Пятровіч]] стар. 135
* [[Таццяна Фамінічна Бучэль|Бучэль Таццяна Фамінічна]] стар. 136
* [[Мікалай Бушко|Бушко Мікалай]] стар. 136
* [[Аляксей Андрэевіч Бялыніцкі-Біруля|Бялыніцкі-Біруля Аляксей Андрэевіч]] стар. 137
* [[Вітольд Каятанавіч Бялыніцкі-Біруля|Бялыніцкі-Біруля Вітольд Каятанавіч]] стар. 137
* [[Вячаслаў Вікенцьевіч Бялыніцкі-Біруля|Бялыніцкі-Біруля Вячаслаў Вікенцьевіч]] стар. 138
* [[Сымон Бяляцкін|Бяляцкін Сымон]] стар. 138
* [[Валер'ян Бярдзяеў|Бярдзяеў Валер’ян]] стар. 138
* [[Віктар Бяржыніс|Бяржыніс Віктар]] стар. 139
* [[Пётр Івановіч Вагнер|Вагнер Пётр Івановіч]] стар. 139
* [[Аляксандр Цімафеевіч Вазіла|Вазіла Аляксандр Цімафеевіч]] стар. 139
* [[Аляксандр Мікалаевіч Вазнясенскі|Вазнясенскі Аляксандр Мікалаевіч]] стар. 140
* [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Вайвадзіш Эдвард Людвігавіч]] стар. 140
* [[Мацвей Рыгоравіч Вайнруб|Вайнруб Мацвей Рыгоравіч]] стар. 141
* [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Вайцюлевіч Вера Сцяпанаўна]] стар. 141
* [[Канстанцін Адамавіч Валасовіч|Валасовіч Канстанцін Адамавіч]] стар. 141
* [[Георгій Валкавыцкі|Валкавыцкі Георгій]] стар. 141
* [[Аляксандр Майсеевіч Валодзін|Валодзін Аляксандр Майсеевіч]] стар. 142
* [[Станіслаў Валодзька|Валодзька Станіслаў]] стар. 142
* [[Віктар Бенядзіктавіч Вальтар|Вальтар Віктар Бенядзіктавіч]] стар. 143
* [[Фёдар Іосіфавіч Вальфсон|Вальфсон Фёдар Іосіфавіч]] стар. 143
* [[Мельхіёр Ваньковіч|Ваньковіч Мельхіёр]] стар. 143
* [[Алі Самуілавіч Варановіч|Варановіч Алі Самуілавіч]] стар. 144
* [[Ларыса Валянцінаўна Вараняева|Вараняева Ларыса Валянцінаўна]] стар. 144
* [[Віктар Варашыльскі|Варашыльскі Віктар]] стар. 145
* [[Валерый Міхайлавіч Варона|Варона Валерый Міхайлавіч]] стар. 145
* [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Варонка Язэп Якаўлевіч]] стар. 146
* [[Аляксандр Антонавіч Ваўбельскі|Ваўбельскі Аляксандр Антонавіч]] стар. 147
* [[Імануіл Шымонавіч Велікоўскі|Велікоўскі Імануіл Шымонавіч]] стар. 147
* [[Залман Вендраў|Вендраў Залман]] стар. 147
* [[Зоська Верас|Верас Зоська]] стар. 148
* [[Іван Антонавіч Вернікоўскі|Вернікоўскі Іван Антонавіч]] стар. 148
* [[Іван Сямёнавіч Весялоўскі|Весялоўскі Іван Сямёнавіч]] стар. 149
* [[Фрыда Абрамаўна Вігдарава|Вігдарава Фрыда Абрамаўна]] стар. 149
* [[Андрэй Іпалітавіч Вількіцкі|Вількіцкі Андрэй Іпалітавіч]] стар. 149
* [[Ісак Натанавіч Віннікаў|Віннікаў Ісак Натанавіч]] стар. 150
* [[Любоў Іванаўна Віралайнен|Віралайнен Любоў Іванаўна]] стар. 150
* [[Мікалай Віткоўскі|Віткоўскі Мікалай]] стар. 150
* [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік Галіна Антонаўна]] стар. 151
* [[Аркадзь Іванавіч Вольскі|Вольскі Аркадзь Іванавіч]] стар. 151
* [[Зыгмунт Вуек|Вуек Зыгмунт]] стар. 151
* [[Давід Ісакавіч Выгодскі|Выгодскі Давід Ісакавіч]] стар. 152
* [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі|Выгоцкі Леў Сямёнавіч]] стар. 152
* [[Аляксандр Андрэевіч Вярыга|Вярыга Аляксандр Андрэевіч]] стар. 153
* [[Браніслаў Фартунатавіч Вярыга|Вярыга Браніслаў Фартунатавіч]] стар. 153
* [[Ірына Міхайлаўна Гаданьчук|Гаданьчук Ірына Міхайлаўна]] стар. 154
* [[Лідзія Платонаўна Гайдук|Гайдук Лідзія Платонаўна]] стар. 154
* [[Мікола Раманавіч Гайдук|Гайдук Мікола Раманавіч]] стар. 154
* [[Уладзімір Гайдук|Гайдук Уладзімір]] стар. 155
* [[Павел Якаўлевіч Галавачоў|Галавачоў Павел Якаўлевіч]] стар. 155
* [[Пётр Мікалаевіч Галавачоў|Галавачоў Пётр Мікалаевіч]] стар. 155
* [[Аляксандр Кузьміч Галавінскі|Галавінскі Аляксандр Кузьміч]] стар. 156
* [[Барыс Рыгоравіч Галёркін|Галёркін Барыс Рыгоравіч]] стар. 156
* [[Самуіл Залманавіч Галкін|Галкін Самуіл Залманавіч]] стар. 157
* [[Уладзімір Васільевіч Галуза|Галуза Уладзімір Васільевіч]] стар. 157
* [[Віталь Іосіфавіч Гальданскі|Гальданскі Віталь Іосіфавіч]] стар. 158
* [[Вісарыён Сцяпанавіч Гарбук|Гарбук Вісарыён Сцяпанавіч]] стар. 158
* [[Усяслаў Гаўрылавіч Гарэцкі|Гарэцкі Усяслаў Гаўрылавіч]] стар. 159
* [[Андрэй Гаўрылюк|Гаўрылюк Андрэй]] стар. 159
* [[Тадэвуш Гаштальд|Гаштальд Тадэвуш]] стар. 160
* [[Яўген Аляксандравіч Гваздзёў|Гваздзёў Яўген Аляксандравіч]] стар. 160
* [[Юрый Іванавіч Геніюш|Геніюш Юрый Іванавіч]] стар. 161
* [[Аляксандр Іосіфавіч Гзоўскі|Гзоўскі Аляксандр Іосіфавіч]] стар. 161
* [[Юрый Гіль|Гіль Юрый]] стар. 162
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург|Гінцбург Ілья Якаўлевіч]] стар. 162
* [[Уладзімір Фёдаравіч Гіргас|Гіргас Уладзімір Фёдаравіч]] стар. 162
* [[Алена Глагоўская|Глагоўская Алена]] стар. 163
* [[Давід Іосіфавіч Глікман|Глікман Давід Іосіфавіч]] стар. 163
* [[Алена Васільеўна Глінская|Глінская Алена Васільеўна]] стар. 163
* [[Мірон Ільіч Глобус|Глобус Мірон Ільіч]] стар. 163
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Глод|Глод Аляксандр Уладзіміравіч]] стар. 164
* [[Веньямін Максавіч Гохман|Гохман Веньямін Максавіч]] стар. 164
* [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Грабніцкі Адам Станіслававіч]] стар. 165
* [[Андрэй Андрэевіч Грамыка|Грамыка Андрэй Андрэевіч]] стар. 165
* [[Мікалай Карнілавіч Гржэскі|Гржэскі Мікалай Карнілавіч]] стар. 166
* [[Юрый Акімавіч Грыневіч|Грыневіч Юрый Акімавіч]] стар. 166
* [[Валянцін Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч Валянцін Пятровіч]] стар. 166
* [[Хаім Іона Гурлянд|Гурлянд Хаім Іона]] стар. 167
* [[Мікалай Мікалаевіч Гурын|Гурын Мікалай Мікалаевіч]] стар. 167
* [[Ян Гушча|Гушча Ян]] стар. 168
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дабравольскі|Дабравольскі Уладзімір Уладзіміравіч]] стар. 168
* [[Барыс Фёдаравіч Дабрынін|Дабрынін Барыс Фёдаравіч]] стар. 169
* [[Франц Вікенцьевіч Дамброўскі|Дамброўскі Франц Вікенцьевіч]] стар. 170
* [[Іван Гаўрылавіч Данілаў|Данілаў Іван Гаўрылавіч]] стар. 170
* [[Міхаіл Георгіевіч Данілевіч|Данілевіч Міхаіл Георгіевіч]] стар. 170
* [[Анатоль Барысавіч Данільчанка|Данільчанка Анатоль Барысавіч]] стар. 171
* [[Станіслаў Дашчынскі|Дашчынскі Станіслаў]] стар. 171
* [[Антоній Кірылавіч Дзевятоўскі|Дзевятоўскі Антоній Кірылавіч]] стар. 171
* [[Уладзімір Флягонтавіч Дзяржыцкі|Дзяржыцкі Уладзімір Флягонтавіч]] стар. 172
* [[Іван Пятровіч Доўбня|Доўбня Іван Пятровіч]] стар. 172
* [[Алесь Фёдаравіч Драянкоў|Драянкоў Алесь Фёдаравіч]] стар. 173
* [[Аляксей Аляксеевіч Дробыш-Драбышэўскі|Дробыш-Драбышэўскі Аляксей Аляксеевіч]] стар. 173
* [[Сямён Маркавіч Дубноў|Дубноў Сямён Маркавіч]] стар. 173
* [[Зміцер Іванавіч Дубяга|Дубяга Зміцер Іванавіч]] стар. 174
* [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін|Дудышкін Сцяпан Сямёнавіч]] стар. 174
* [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Душэўскі Клаўдзій Сцяпанавіч]] стар. 175
* [[Бенядзікт Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Бенядзікт Іванавіч]] стар. 176
* [[Кастусь Барысавіч Езавітаў|Езавітаў Кастусь Барысавіч]] стар. 177
* [[Канстанцін Сцяпанавіч Ерамееў|Ерамееў Канстанцін Сцяпанавіч]] стар. 178
* [[Васіль Пятровіч Ермакоў|Ермакоў Васіль Пятровіч]] стар. 178
* [[Іосіф Гаўрылавіч Есьман|Есьман Іосіф Гаўрылавіч]] стар. 179
* [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі|Жалтоўскі Іван Уладзіслававіч]] стар. 180
* [[Янка Жамойцін|Жамойцін Янка]] стар. 180
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева|Жарабцова-Андрэева Ганна Рыгораўна]] стар. 181
* [[Ніна Іосіфаўна Жыбрык|Жыбрык Ніна Іосіфаўна]] стар. 181
* [[Люцыян Жэлігоўскі|Жэлігоўскі Люцыян]] стар. 182
* [[Натан Забара|Забара Натан]] стар. 182
* [[Юозас Закараўскас|Закараўскас Юозас]] стар. 182
* [[Уладзімір Мацвеевіч Залескі|Залескі Уладзімір Мацвеевіч]] стар. 183
* [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Замыслоўскі Ягор Ягоравіч]] стар. 183
* [[Айзік Зарэцкі|Зарэцкі Айзік]] стар. 183
* [[Янка Зенюк|Зенюк Янка]] стар. 184
* [[Станіслаў Станіслававіч Зялёнка|Зялёнка Станіслаў Станіслававіч]] стар. 184
* [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Зяльдовіч Якаў Барысавіч]] стар. 185
* [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Зямкевіч Рамуальд Аляксандравіч]] стар. 185
* [[Тадэвуш Іваноўскі|Іваноўскі Тадэвуш]] стар. 186
* [[Ганна Арцёмаўна Іванюк|Іванюк Ганна Арцёмаўна]] стар. 187
* [[Надзея Канстанцінаўна Каваленка|Каваленка Надзея Канстанцінаўна]] стар. 187
* [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Восіп Міхайлавіч]] стар. 187
* [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Кавалёнак Уладзімір Васільевіч]] стар. 188
* [[Дзмітрый Міхайлавіч Кавалёў|Кавалёў Дзмітрый Міхайлавіч]] стар. 188
* [[Міхаіл Аўрамавіч Казакоў|Казакоў Міхаіл Аўрамавіч]] стар. 189
* [[Аляксандр Іванавіч Казарскі|Казарскі Аляксандр Іванавіч]] стар. 189
* [[Дзмітрый Нікіфаравіч Кайгародаў|Кайгародаў Дзмітрый Нікіфаравіч]] стар. 190
* [[Міхаіл Сямёнавіч Калінін|Калінін Міхаіл Сямёнавіч]] стар. 190
* [[Мікалай Мікалаевіч Калінковіч|Калінковіч Мікалай Мікалаевіч]] стар. 191
* [[Зоя Аркадзьеўна Кальвіш|Кальвіш Зоя Аркадзьеўна]] стар. 191
* [[Язэп Францавіч Камаржынскі|Камаржынскі Язэп Францавіч]] стар. 192
* [[Яўген Іванавіч Камароў|Камароў Яўген Іванавіч]] стар. 192
* [[Георгій Яўгеньевіч Камароўскі|Камароўскі Георгій Яўгеньевіч]] стар. 192
* [[Антон Антонавіч Камінскі|Камінскі Антон Антонавіч]] стар. 193
* [[Віталь Іванавіч Кананюк|Кананюк Віталь Іванавіч]] стар. 193
* [[Мацей Гасанавіч Канапацкі|Канапацкі Мацей Гасанавіч]] стар. 193
* [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Канчар Яўсей Сцяпанавіч]] стар. 194
* [[Танхум Львовіч Каплан|Каплан Танхум Львовіч]] стар. 195
* [[Валянцін Афанасьевіч Капцюг|Капцюг Валянцін Афанасьевіч]] стар. 195
* [[Пятрусь Міхайлавіч Капчык|Капчык Пятрусь Міхайлавіч]] стар. 196
* [[Таццяна Караткевіч-Цыганок|Караткевіч-Цыганок Таццяна]] стар. 196
* [[Вінцэсь Аляксандравіч Каратынскі|Каратынскі Вінцэсь Аляксандравіч]] стар. 196
* [[Мікалай Паўлавіч Карнейчук|Карнейчук Мікалай Паўлавіч]] стар. 197
* [[Фердынанд Каро|Каро Фердынанд]] стар. 197
* [[Алесь Аляксандравіч Карповіч|Карповіч Алесь Аляксандравіч]] стар. 198
* [[Кандрат Ільіч Карсалін|Карсалін Кандрат Ільіч]] стар. 198
* [[Каятан Андрэевіч Касовіч|Касовіч Каятан Андрэевіч]] стар. 199
* [[Вацлаў Касцюшка|Касцюшка Вацлаў]] стар. 199
* [[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка Аляксей Канстанцінавіч]] стар. 199
* [[Адольф Юсцінавіч Клімовіч|Клімовіч Адольф Юсцінавіч]] стар. 200
* [[Пётр Ільіч Клімук|Клімук Пётр Ільіч]] стар. 200
* [[Рамуальд Клякоўскі|Клякоўскі Рамуальд]] стар. 201
* [[Пётр Сямёнавіч Коган|Коган Пётр Сямёнавіч]] стар. 201
* [[Сцяпан Копа|Копа Сцяпан]] стар. 202
* [[Сямён Арыевіч Косберг|Косберг Сямён Арыевіч]] стар. 202
* [[Уладзіслаў Котвіч|Котвіч Уладзіслаў]] стар. 203
* [[Апалінар Каятанавіч Красоўскі|Красоўскі Апалінар Каятанавіч]] стар. 203
* [[Аркадзь Сцяпанавіч Крупенька|Крупенька Аркадзь Сцяпанавіч]] стар. 203
* [[Аляксандр Рафаілавіч Кугель|Кугель Аляксандр Рафаілавіч]] стар. 204
* [[Сяргей Юр'евіч Кузняцоў|Кузняцоў Сяргей Юр’евіч]] стар. 204
* [[Уладзімір Міхайлавіч Кузьменка|Кузьменка Уладзімір Міхайлавіч]] стар. 205
* [[Сяргей Уладзіміравіч Кулікоў|Кулікоў Сяргей Уладзіміравіч]] стар. 205
* [[Міхась Куптэль|Куптэль Міхась]] стар. 205
* [[Міхаіл Канстанцінавіч Курака|Курака Міхаіл Канстанцінавіч]] стар. 206
* [[Сцяпан Куторга|Куторга Сцяпан]] стар. 206
* [[Пётр Апалонавіч Кухто|Кухто Пётр Апалонавіч]] стар. 207
* [[Міхаіл Кучараў|Кучараў Міхаіл]] стар. 207
* [[Леў Міхаіл Юльянавіч Лазарэвіч-Шапялевіч|Лазарэвіч-Шапялевіч Леў Міхаіл Юльянавіч]] стар. 207
* [[Антон Іванавіч Лапацін|Лапацін Антон Іванавіч]] стар. 208
* [[Валянціна Ласкевіч|Ласкевіч Валянціна]] стар. 208
* [[Алег Юр'евіч Латышонак|Латышонак Алег Юр’евіч]] стар. 208
* [[Леанід Іванавіч Леўшчанка|Леўшчанка Леанід Іванавіч]] стар. 209
* [[Генадзь Язэпавіч Лех|Лех Генадзь Язэпавіч]] стар. 209
* [[Мікалай Васільевіч Лініч|Лініч Мікалай Васільевіч]] стар. 210
* [[Віталь Канстанцінавіч Луба|Луба Віталь Канстанцінавіч]] стар. 210
* [[Сяргей Лукашук|Лукашук Сяргей]] стар. 210
* [[Юзаф Лукашэвіч|Лукашэвіч Юзаф]] стар. 211
* [[Міраслава Лукша|Лукша Міраслава]] стар. 211
* [[Анатоль Ісакавіч Лур'е|Лур’е Анатоль Ісакавіч]] стар. 211
* [[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]] стар. 212
* [[Міхаіл Аляксеевіч Лушчыцкі|Лушчыцкі Міхаіл Аляксеевіч]] стар. 212
* [[Мая Давыдаўна Львовіч|Львовіч Мая Давыдаўна]] стар. 213
* [[Нота Любошыц|Любошыц Нота]] стар. 213
* [[Зміцер Ляўчук|Ляўчук Зміцер]] стар. 213
* [[Вацлаў Мазоль|Мазоль Вацлаў]] стар. 214
* [[Йонас Мазялайціс|Мазялайціс Йонас]] стар. 214
* [[Веніямін Міхайлавіч Майзель|Майзель Веніямін Міхайлавіч]] стар. 214
* [[Іван Фаміч Макарэвіч|Макарэвіч Іван Фаміч]] стар. 215
* [[Зыгмунт Макрэцкі|Макрэцкі Зыгмунт]] стар. 215
* [[Ян Максімюк|Максімюк Ян]] стар. 215
* [[Язэп Аляксеевіч Мамонька|Мамонька Язэп Аляксеевіч]] стар. 216
* [[Леанід Ісакавіч Мандэльштам|Мандэльштам Леанід Ісакавіч]] стар. 216
* [[Леў Яфімавіч Маневіч|Маневіч Леў Яфімавіч]] стар. 217
* [[Юозас Манюшыс|Манюшыс Юозас]] стар. 217
* [[Рышард Мараўскі|Мараўскі Рышард]] стар. 218
* [[Арсень Іванавіч Маркевіч|Маркевіч Арсень Іванавіч]] стар. 218
* [[Юзэфа Валянцінаўна Марцінкенене|Марцінкенене Юзэфа Валянцінаўна]] стар. 219
* [[Тадэвуш Далэнга-Мастовіч|Мастовіч Далэнга Тадэвуш]] стар. 219
* [[Павел Сямёнавіч Матышэўскі|Матышэўскі Павел Сямёнавіч]] стар. 219
* [[Каятан Сямёнавіч Маўлевіч|Маўлевіч Каятан Сямёнавіч]] стар. 220
* [[Віталь Вітальевіч Маханько|Маханько Віталь Вітальевіч]] стар. 220
* [[Юозас Мацейка|Мацейка Юозас]] стар. 221
* [[Ігар Уладзіміравіч Маціеўскі|Маціеўскі Ігар Уладзіміравіч]] стар. 221
* [[Мечыслаў Мацка|Мацка (Моцка) Мечыслаў]] стар. 221
* [[Чэслаў Іванавіч Мекін|Мекін Чэслаў Іванавіч]] стар. 222
* [[Андрэй Мікалаевіч Мельнічэнка|Мельнічэнка Андрэй Мікалаевіч]] стар. 222
* [[Генадзь Меркін|Меркін Генадзь]] стар. 222
* [[Сяргей Іванавіч Мігай|Мігай Сяргей Іванавіч]] стар. 223
* [[Аркадзь Бейнусавіч Мігдал|Мігдал Аркадзь Бейнусавіч]] стар. 223
* [[Валерый Георгіевіч Міканенка|Міканенка Валерый Георгіевіч]] стар. 224
* [[Аляксандр Андрэевіч Мікульчык|Мікульчык Аляксандр Андрэевіч]] стар. 224
* [[Леакадзія Баляславаўна Мілаш|Мілаш Леакадзія Баляславаўна]] стар. 224
* [[Алег Гаўрылавіч Мінкін|Мінкін Алег Гаўрылавіч]] стар. 225
* [[Восіп Саламонавіч Мінор|Мінор Восіп Саламонавіч]] стар. 225
* [[Антон Васільевіч Мірановіч|Мірановіч Антон Васільевіч]] стар. 226
* [[Яўген Васільевіч Мірановіч|Мірановіч Яўген Васільевіч]] стар. 226
* [[Любоў Іларыёнаўна Міронава|Міронава Любоў Іларыёнаўна]] стар. 227
* [[Ніна Афанасьеўна Міронава|Міронава Ніна Афанасьеўна]] стар. 227
* [[Ганна Місуна|Місуна Ганна]] стар. 227
* [[Йонас Місюра|Місюра Йонас]] стар. 227
* [[Уладзімір Фёдаравіч Міткевіч|Міткевіч Уладзімір Фёдаравіч]] стар. 228
* [[Серафін Корчак-Міхалеўскі|Міхалеўскі Корчак Серафін]] стар. 228
* [[Аляксандр Міхайлавіч Міцкевіч|Міцкевіч Аляксандр Міхайлавіч]] стар. 229
* [[Шмуэль Могілевер|Могілевер Шмуэль]] стар. 229
* [[Леанід Адамавіч Мурашка|Мурашка Леанід Адамавіч]] стар. 230
* [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлінскі Антон Восіпавіч]] стар. 230
* [[Міхась Вінцэнтавіч Мялешка|Мялешка Міхась Вінцэнтавіч]] стар. 231
* [[Вітальд Уладзіслававіч Навадворскі|Навадворскі Вітальд Уладзіслававіч]] стар. 231
* [[Леанід Мікалаевіч Навасельскі|Навасельскі Леанід Мікалаевіч]] стар. 232
* [[Антон Рыгоравіч Навумавец|Навумавец Антон Рыгоравіч]] стар. 232
* [[Андрэй Мікалаевіч Нарбут|Нарбут Андрэй Мікалаевіч]] стар. 232
* [[Альгерд Станіслаў Адольфавіч Наркевіч|Наркевіч Альгерд Станіслаў Адольфавіч]] стар. 233
* [[Алена Нарушэвіч|Нарушэвіч Алена]] стар. 233
* [[Чэслаў Немэн|Немэн Чэслаў]] стар. 233
* [[Надзея Андрэеўна Нікалаева-Комісар|Нікалаева-Комісар Надзея Андрэеўна]] стар. 234
* [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|Нікалаеў Мікалай Віктаравіч]] стар. 234
* [[Іцхак Нісенбаўм|Нісенбаўм Іцхак]] стар. 235
* [[Хведар Якубавіч Нюнька|Нюнька Хведар Якубавіч]] стар. 235
* [[Антон Пятровіч Нядзвецкі|Нядзвецкі Антон Пятровіч]] стар. 235
* [[Іосіф Маркавіч Нядзвецкі|Нядзвецкі Іосіф Маркавіч]] стар. 236
* [[Уладзімір Фёдаравіч Озераў|Озераў Уладзімір Фёдаравіч]] стар. 236
* [[Эдуард Падбярэзскі|Падбярэзскі Эдуард]] стар. 236
* [[Тадэвуш Падсядлоўскі|Падсядлоўскі Тадэвуш]] стар. 237
* [[Сяргей Палякоў|Палякоў Сяргей]] стар. 237
* [[Аўрахам Якаў Паперна|Паперна Аўрахам Якаў]] стар. 237
* [[Пётр Фёдаравіч Папковіч|Папковіч Пётр Фёдаравіч]] стар. 238
* [[Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|Папоў Аляксандр Нічыпаравіч]] стар. 238
* [[Мікалай Паўловіч|Паўловіч Мікалай]] стар. 239
* [[Міхал Пачобут-Адляніцкі|Пачобут-Адляніцкі Міхал]] стар. 239
* [[Ігар Пекур|Пекур Ігар]] стар. 240
* [[Іван Сямёнавіч Перасветаў|Перасветаў Іван Сямёнавіч]] стар. 240
* [[Ядвіга Петрашкевіч|Петрашкевіч Ядвіга]] стар. 240
* [[Васіль Уладзіміравіч Петручук|Петручук Васіль Уладзіміравіч]] стар. 240
* [[Марыян Пецюкевіч|Пецюкевіч Марыян]] стар. 241
* [[Уладзімір Васільевіч Пігулеўскі|Пігулеўскі Уладзімір Васільевіч]] стар. 242
* [[Міхаіл Карнеевіч Піліпенка|Піліпенка Міхаіл Карнеевіч]] стар. 242
* [[Валянціна Аляксандраўна Піскунова|Піскунова Валянціна Аляксандраўна]] стар. 243
* [[Адам Плуг|Плуг Адам]] стар. 243
* [[Васіль Пранчышчаў|Пранчышчаў Васіль]] стар. 244
* [[Андрыян Віктаравіч Прахаў|Прахаў Андрыян Віктаравіч]] стар. 244
* [[Іван Савельевіч Пруднікаў|Пруднікаў Іван Савельевіч]] стар. 245
* [[Ян Пруфер|Пруфер Ян]] стар. 245
* [[Наталля Андрэеўна Прушынская|Прушынская Наталля Андрэеўна]] стар. 245
* [[Конрад Прушынскі|Прушынскі Конрад]] стар. 246
* [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Прыбытак Станіслаў Аляксандравіч]] стар. 246
* [[Ежы Путрамант|Путрамант Ежы]] стар. 246
* [[Караль Пшыбароўскі|Пшыбароўскі Караль]] стар. 247
* [[Эдуард Карлавіч Пякарскі|Пякарскі Эдуард Карлавіч]] стар. 247
* [[Ян Пярдэня|Пярдэня Ян]] стар. 248
* [[Лявон Пяткевіч|Пяткевіч Лявон]] стар. 249
* [[Аляксандр Емяльянавіч Пятруннікаў|Пятруннікаў Аляксандр Емяльянавіч]] стар. 249
* [[Ісак Майсеевіч Рабіновіч|Рабіновіч Ісак Майсеевіч]] стар. 249
* [[Станіслаў Равенскі|Равенскі Станіслаў]] стар. 249
* [[Яўген Аляксандравіч Рагоўскі|Рагоўскі Яўген Аляксандравіч]] стар. 250
* [[Андрэй Радзішэўскі|Радзішэўскі Андрэй]] стар. 250
* [[Ганарата Размене|Размене Ганарата]] стар. 251
* [[Анатоль Якаўлевіч Разумаў|Разумаў Анатоль Якаўлевіч]] стар. 251
* [[Лявон Іосіфавіч Ракоўскі|Ракоўскі Лявон Іосіфавіч]] стар. 251
* [[Сяргей Дзмітрыевіч Ракоўскі|Ракоўскі Сяргей Дзмітрыевіч]] стар. 252
* [[Леанід Рамановіч|Рамановіч Леанід]] стар. 252
* [[Мікалай Рамішэўскі|Рамішэўскі Мікалай]] стар. 252
* [[Міхаіл Міхайлавіч Расолаў|Расолаў Міхаіл Міхайлавіч]] стар. 253
* [[Аляксандр Ратомскі|Ратомскі Аляксандр]] стар. 253
* [[Станіслаў Казімір Рахнеўскі|Рахнеўскі Станіслаў Казімір]] стар. 253
* [[Юліян Рахнеўскі|Рахнеўскі Юліян]] стар. 254
* [[Уладзімір Рубацкі|Рубацкі Уладзімір]] стар. 254
* [[Алег Васільевіч Рудакоў|Рудакоў Алег Васільевіч]] стар. 255
* [[Барыслаў Рудкоўскі|Рудкоўскі Барыслаў]] стар. 255
* [[Мікалай Максімавіч Рулінскі|Рулінскі Мікалай Максімавіч]] стар. 255
* [[Тамара Русачык|Русачык Тамара]] стар. 256
* [[Браніслаў Руткоўскі|Руткоўскі Браніслаў]] стар. 256
* [[Фердынанд Рушчыц|Рушчыц Фердынанд]] стар. 257
* [[Уладзімір Апанасавіч Рылькоў|Рылькоў Уладзімір Апанасавіч]] стар. 258
* [[Густаў Рэут|Рэут Густаў]] стар. 258
* [[Марыя Ядвіга Рэут|Рэут Марыя Ядвіга]] стар. 259
* [[Ядвіга Рэут|Рэут Ядвіга]] стар. 259
* [[Антон Аляксандравіч Сабалеўскі|Сабалеўскі Антон Аляксандравіч]] стар. 260
* [[Ян Мацвеевіч Сабалеўскі|Сабалеўскі Ян Мацвеевіч]] стар. 260
* [[Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч]] стар. 260
* [[Анна Сабэцкая|Сабэцкая Анна]] стар. 261
* [[Ніна Рыгораўна Савінава|Савінава Ніна Рыгораўна]] стар. 261
* [[Аляксандр Іванавіч Садоўскі|Садоўскі Аляксандр Іванавіч]] стар. 261
* [[Пятро Сакол|Сакол Пятро]] стар. 262
* [[Хаім ха-Леві Салавейчык|Салавейчык Хаім ха-Леві]] стар. 263
* [[Мікалай Сцяпанавіч Саламенка|Саламенка Мікалай Сцяпанавіч]] стар. 263
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў|Салаўёў Зіновій Пятровіч]] стар. 263
* [[Эдуардс Саленіекс|Саленіекс Эдуардс]] стар. 264
* [[Іван Іванавіч Салярцінскі|Салярцінскі Іван Іванавіч]] стар. 264
* [[Вольга Фёдараўна Сахарава|Сахарава Вольга Фёдараўна]] стар. 265
* [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сахараў Сяргей Пятровіч]] стар. 265
* [[Зося Сачко|Сачко Зося]] стар. 266
* [[Янка Сваяк|Сваяк Янка]] стар. 267
* [[Світыч-Ілліч]] стар. 267
* [[Баляслаў Свянціцкі|Свянціцкі Баляслаў]] стар. 268
* [[Раман Мацвеевіч Семашкевіч|Семашкевіч Раман Мацвеевіч]] стар. 268
* [[Іосіф Серапін|Серапін Іосіф]] стар. 269
* [[Пётра Аляксандравіч Сергіевіч|Сергіевіч Пётра Аляксандравіч]] стар. 269
* [[Людвіг Сцяпанавіч Сеўрук|Сеўрук Людвіг Сцяпанавіч]] стар. 269
* [[Віктар Сцяпанавіч Сівуха|Сівуха Віктар Сцяпанавіч]] стар. 270
* [[Анатоль Паўлавіч Сілівончык|Сілівончык Анатоль Паўлавіч]] стар. 270
* [[Вінцас Скарджус|Скарджус Вінцас]] стар. 271
* [[Уллян Яўгенавіч Смоліч|Смоліч Уллян Яўгенавіч]] стар. 271
* [[Іна Станіславаўна Снарская|Снарская Іна Станіславаўна]] стар. 271
* [[Грыгорый Афанасьевіч Сосна|Сосна Грыгорый Афанасьевіч]] стар. 272
* [[Міхаіл Ігнатавіч Стальмаховіч|Стальмаховіч Міхаіл Ігнатавіч]] стар. 272
* [[Здзіслаў Станкевіч|Станкевіч Здзіслаў]] стар. 273
* [[Віктар Стахвюк|Стахвюк Віктар]] стар. 273
* [[Юрый Міхайлавіч Стахіеў|Стахіеў Юрый Міхайлавіч]] стар. 273
* [[Уладзіслаў Максімільянавіч Стрэмінскі|Стрэмінскі Уладзіслаў Максімільянавіч]] стар. 274
* [[Святлана Паўлаўна Стыркіна|Стыркіна Святлана Паўлаўна]] стар. 274
* [[Вітаўт Юрый Стэповіч|Стэповіч Вітаўт Юрый]] стар. 274
* [[Міхаліна Стэфаноўская|Стэфаноўская Міхаліна]] стар. 275
* [[Адам Сузін|Сузін Адам]] стар. 275
* [[Мікалай Пятровіч Сулкоўскі|Сулкоўскі Мікалай Пятровіч]] стар. 276
* [[Павел Восіпавіч Сухі|Сухі Павел Восіпавіч]] стар. 276
* [[Повілас Сцяпаненас|Сцяпаненас Повілас]] стар. 277
* [[Янка Сычэўскі|Сычэўскі Янка]] стар. 277
* [[Чэслаў Сэнюх|Сэнюх Чэслаў]] стар. 277
* [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Сямёнаў|Сямёнаў Дзмітрый Дзмітрыевіч]] стар. 278
* [[Канстанцін Талвінскі|Талвінскі Канстанцін]] стар. 279
* [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Талерка Мікалай Нікандравіч]] стар. 279
* [[Ягор Андрэевіч Тамко|Тамко Ягор Андрэевіч]] стар. 280
* [[Лявон Тарасэвіч|Тарасэвіч Лявон]] стар. 280
* [[Марыя Іванаўна Ткачэнка|Ткачэнка Марыя Іванаўна]] стар. 280
* [[Сяргей Вітальевіч Ткачэнка|Ткачэнка Сяргей Вітальевіч]] стар. 281
* [[Андрэй Аляксеевіч Трафімук|Трафімук Андрэй Аляксеевіч]] стар. 281
* [[Іван Якаўлевіч Траццяк|Траццяк Іван Якаўлевіч]] стар. 282
* [[Барыс Аляксандравіч Тураеў|Тураеў Барыс Аляксандравіч]] стар. 282
* [[Канстанцін Тышкевіч|Тышкевіч Канстанцін]] стар. 283
* [[Аляксандр Дзмітрыевіч Уладыка|Уладыка Аляксандр Дзмітрыевіч]] стар. 283
* [[Аляксандр Мікалаевіч Улашчык|Улашчык Аляксандр Мікалаевіч]] стар. 284
* [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улашчык Мікалай Мікалаевіч]] стар. 284
* [[Эдуардас Улдукіс|Улдукіс Эдуардас]] стар. 285
* [[Баляслаў Уляноўскі|Уляноўскі Баляслаў]] стар. 285
* [[Галіна Урбан|Урбан Галіна]] стар. 285
* [[Міхаіл Паўлавіч Урончанка|Урончанка Міхаіл Паўлавіч]] стар. 286
* [[Зыгмунт-Флярэнт Урублеўскі|Урублеўскі Зыгмунт-Флярэнт]] стар. 286
* [[Эдуард Вінцэнт Урублеўскі|Урублеўскі Эдуард Вінцэнт]] стар. 287
* [[Георгій Іванавіч Усцілоўскі|Усцілоўскі Георгій Іванавіч]] стар. 287
* [[Іван Якаўлевіч Файніцкі|Файніцкі Іван Якаўлевіч]] стар. 287
* [[Уладзімір Трафімавіч Фаменка|Фаменка Уладзімір Трафімавіч]] стар. 288
* [[Аляксандр Фёдаравіч Фольбарт|Фольбарт Аляксандр Фёдаравіч]] стар. 288
* [[Георгій Георгіевіч Фрумянкоў|Фрумянкоў Георгій Георгіевіч]] стар. 288
* [[Георгій Мікітавіч Халасцякоў|Халасцякоў Георгій Мікітавіч]] стар. 289
* [[Міхаіл Дзмітрыевіч Ханевіч|Ханевіч Міхаіл Дзмітрыевіч]] стар. 289
* [[Мікалай Іванавіч Хвісюк|Хвісюк Мікалай Іванавіч]] стар. 289
* [[Уладзімір Іванавіч Хлябцэвіч|Хлябцэвіч Уладзімір Іванавіч]] стар. 290
* [[Яўген Іванавіч Хлябцэвіч|Хлябцэвіч Яўген Іванавіч]] стар. 290
* [[Міхась Хмялеўскі|Хмялеўскі Міхась]] стар. 291
* [[Іосіф Іванавіч Ходзька|Ходзька Іосіф Іванавіч]] стар. 291
* [[Чэслаў Францавіч Худаба|Худаба (Кудаба) Чэслаў Францавіч]] стар. 291
* [[Вячка Міхайлавіч Целеш|Целеш Вячка Міхайлавіч]] стар. 292
* [[Мікалай Сяргеевіч Церахаў|Церахаў Мікалай Сяргеевіч]] стар. 293
* [[Барыс Мікалаевіч Цімашэнка|Цімашэнка Барыс Мікалаевіч]] стар. 293
* [[Гаўрыіл Андрыянавіч Ціхаў|Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч]] стар. 293
* [[Якаў Цукерзіс|Цукерзіс Якаў]] стар. 294
* [[Напалеон Нікадзім Цыбульскі|Цыбульскі Напалеон Нікадзім]] стар. 294
* [[Мікалай Аляксандравіч Цытовіч|Цытовіч Мікалай Аляксандравіч]] стар. 295
* [[Шмуэль Лейб Цытрон|Цытрон Шмуэль Лейб]] стар. 295
* [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Цэраскі Вітольд Карлавіч]] стар. 296
* [[Яфім Якаўлевіч Цярэшчанкаў|Цярэшчанкаў Яфім Якаўлевіч]] стар. 296
* [[Сяргей Аляксандравіч Чапковіч|Чапковіч Сяргей Аляксандравіч]] стар. 296
* [[Фёдар Андрэевіч Чараванін|Чараванін Фёдар Андрэевіч]] стар. 297
* [[Майсей Барысавіч Чарненка|Чарненка Майсей Барысавіч]] стар. 297
* [[Іван Міхайлавіч Чарнякевіч|Чарнякевіч Іван Міхайлавіч]] стар. 298
* [[Яніна Міхайлаўна Чарнякевіч|Чарнякевіч Яніна Міхайлаўна]] стар. 298
* [[Рыгор Аляксандравіч Чугаевіч|Чугаевіч Рыгор Аляксандравіч]] стар. 298
* [[Данутэ Чурлёнітэ-Зубовене|Чурлёнітэ-Зубовене Данутэ]] стар. 299
* [[Ян Арцёмавіч Чыквін|Чыквін Ян Арцёмавіч]] стар. 299
* [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Чэрскі Іван Дзяменцьевіч]] стар. 299
* [[Лявон Рыгоравіч Шакавец|Шакавец Лявон Рыгоравіч]] стар. 300
* [[Фёдар Львовіч Шапіра|Шапіра Фёдар Львовіч]] стар. 301
* [[Ігар Расціслававіч Шаховіч|Шаховіч Ігар Расціслававіч]] стар. 301
* [[Міхась Шаховіч|Шаховіч Міхась]] стар. 302
* [[Віктар Мікітавіч Швед|Швед Віктар Мікітавіч]] стар. 302
* [[Ігар Іванавіч Шклярэўскі|Шклярэўскі Ігар Іванавіч]] стар. 302
* [[Іосіф Бенцыянавіч Школьнікаў|Школьнікаў Іосіф Бенцыянавіч]] стар. 303
* [[Міхаіл Міхайлавіч Шкялёнак|Шкялёнак Міхаіл Міхайлавіч]] стар. 303
* [[Ота Юльевіч Шміт|Шміт Ота Юльевіч]] стар. 303
* [[Леў Генрыхавіч Шнырэльман|Шнырэльман Леў Генрыхавіч]] стар. 304
* [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпілеўскі Павел Міхайлавіч]] стар. 304
* [[Уладзімір Фёдаравіч Шугля|Шугля Уладзімір Фёдаравіч]] стар. 305
* [[Якаў Шэбселевіч Шур|Шур Якаў Шэбселевіч]] стар. 306
* [[Сцяпан Фёдаравіч Шутаў|Шутаў Сцяпан Фёдаравіч]] стар. 306
* [[Янка Іосіфавіч Шутовіч|Шутовіч Янка Іосіфавіч]] стар. 306
* [[Ларыса Леанідаўна Шчавінская|Шчавінская Ларыса Леанідаўна]] стар. 307
* [[Леў Уладзіміравіч Шчэрба|Шчэрба Леў Уладзіміравіч]] стар. 307
* [[Яўген Яўгенавіч Шыраеў|Шыраеў Яўген Яўгенавіч]] стар. 308
* [[Міхаіл Шэндараў|Шэндараў Міхаіл]] стар. 309
* [[Мікалай Спірыдонавіч Шэрамет|Шэрамет Мікалай Спірыдонавіч]] стар. 309
* [[Аляксандр Юрэвіч|Юрэвіч Аляксандр]] стар. 309
* [[Якаў Аркадзьевіч Якаўлеў|Якаўлеў Якаў Аркадзьевіч]] стар. 310
* [[Іван Ігнатавіч Якубоўскі|Якубоўскі Іван Ігнатавіч]] стар. 310
* [[Пётр Рыгоравіч Якубук|Якубук Пётр Рыгоравіч]] стар. 310
* [[Сакрат Яновіч|Яновіч Сакрат]] стар. 311
* [[Ніна Янсанэ|Янсанэ Ніна]] стар. 311
* [[Іван Восіпавіч Яркоўскі|Яркоўскі Іван Восіпавіч]] стар. 312
* [[Віктар Ярмалковіч|Ярмалковіч Віктар]] стар. 313
* [[Іпаліт Антонавіч Яўневіч|Яўневіч Іпаліт Антонавіч]] стар. 313
* [[Мечыслаў Яцкевіч|Яцкевіч Мечыслаў]] стар. 314</text>
      <sha1>1bhi2yw01lzgv5wlrzb2uw5uh8vkdym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кастусь Барысавіч Езавітаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814485</id>
    <redirect title="Канстанцін Барысавіч Езавітаў" />
    <revision>
      <id>5197855</id>
      <timestamp>2026-09-12T11:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]]</comment>
      <origin>5197855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="7ft2c76qkj81660axtv94o4gpp54jah" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]]</text>
      <sha1>7ft2c76qkj81660axtv94o4gpp54jah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зміцер Іванавіч Дубяга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814486</id>
    <redirect title="Дзмітрый Іванавіч Дубяга" />
    <revision>
      <id>5197856</id>
      <timestamp>2026-09-12T11:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга]]</comment>
      <origin>5197856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="8rwt3vsnp5a7gy9ps8rc3f9potuo1w6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга]]</text>
      <sha1>8rwt3vsnp5a7gy9ps8rc3f9potuo1w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэслаў Немэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814487</id>
    <redirect title="Чэслаў Неман" />
    <revision>
      <id>5197857</id>
      <timestamp>2026-09-12T11:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Чэслаў Неман]]</comment>
      <origin>5197857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="3j56viumdggo6blwtyw5bz696agswna" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Чэслаў Неман]]</text>
      <sha1>3j56viumdggo6blwtyw5bz696agswna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы ў Эстоніі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814488</id>
    <redirect title="Беларусы Эстоніі" />
    <revision>
      <id>5197858</id>
      <timestamp>2026-09-12T11:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Беларусы Эстоніі]]</comment>
      <origin>5197858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="t39hry2nlpc11d5pmjc7w8p4i8j0ep9" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Беларусы Эстоніі]]</text>
      <sha1>t39hry2nlpc11d5pmjc7w8p4i8j0ep9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>