Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1936 5197907 5187690 2026-09-12T15:33:56Z ~2026-49566-87 173965 /* */ 5197907 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Конга}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Дэмакратычная Рэспубліка Конга | Арыгінальная назва = {{lang-fr|République démocratique du Congo}} | Родны склон = Дэмакратычнай Рэспублікі Конга | Герб = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg | Сцяг = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | Назва гімна = Debout Congolaise | Дзяржаўны лад = | На карце = Democratic Republic of the Congo (orthographic projection).svg | lat_dir = S | lat_deg = 2 | lat_min = 20 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 22 | lon_min = 48 | lon_sec = 0 | region = CD | CoordScale = | Мова = [[Французская мова|французская]] | Дата незалежнасці = [[30 чэрвеня]] [[1960]] | Незалежнасць ад = [[Бельгія|Бельгіі]] | Сталіца = [[Кіншаса]] | Найбуйнейшы горад = [[Кіншаса]], [[Матады]] | Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнты Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|Прэзідэнт]]<br />[[Прэм'ер-міністры Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|в.а. прэм'ер-міністра]] | Кіраўнікі = [[Фелікс Чысекеды]]<br />[[Луі Альфонс Каяджала]] | Месца па тэрыторыі = 11 | Тэрыторыя = 2 345 410 | Працэнт вады = 3,3 | Месца па насельніцтву = 23 | Насельніцтва = 100100000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2026 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division| date=2026 | accessdate= }}</ref> | Год перапісу = 2026 | Шчыльнасць насельніцтва = 28 | ІРЧП = {{рост}} 0.389 (нізкі) | Год разліку ІРЧП = 2007 | Месца па ІРЧП = 176 | Валюта = [[Кангалезскі франк]] | Дамен = [[.cd]] | Тэлефонны код = 243 | Часавыя паясы = +1…+2 }} '''Дэмакраты́чная Рэспу́бліка Ко́нга''' ({{lang-fr|République démocratique du Congo}}) — [[дзяржава]] ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]], на поўнач і поўдзень ад [[экватар]]. Па плошчы (2345,4 тыс. км²) — другая (пасля [[Алжыр]]а) дзяржава Афрыкі. Мяжуе на поўначы з [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікай]], [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Суданам]], на ўсходзе [[Уганда]]й, [[Руанда]]й, [[Бурундзі]], [[Танзанія]]й (з апошнімі дзвюма — на [[Танганьіка|возеры Танганьіка]]), на поўдні з [[Замбія]]й, [[Ангола]]й, [[Рэспубліка Конга|Рэспублікай Конга]]. Тэрыторыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга моцна аддаленая ад узбярэжжа [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] і выходзіць да яго толькі вузкім калідорам ўздоўж [[Конга (рака)|ракі Конга]] з партамі [[Бома]] і [[Матады]] пры яе вусці. == Гісторыя == Найстаражытным насельніцтвам Конга былі [[пігмеі]]. У [[2 тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзі да н. э.]] з поўначы пачалі міграваць земляробчыя плямёны [[банту]], якія прынеслі з сабой [[земляробства]], [[металургія|металургію]] і стварылі першыя дзяржаўныя ўтварэнні. Найбольш значным сярод іх было [[каралеўства Конга]], якое, ўзнікла каля [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]. Пад канец [[XV стагоддзе|XV ст.]] у вусці ракі Конга [[Партугальскія адкрыцці|з’явіліся партугальцы]]. Асноўным прыбыткам Конга стаў [[гандаль рабамі]] з [[Еўропа|еўрапейскімі]] краінамі, асабліва з [[Каралеўства Партугалія|Партугаліяй]]. Кангалезскія рабы выкарыстоўваліся на плантацыях [[Амерыка|Амерыкі]]. У [[1876]] годзе ў краіну праніклі [[Леапольд II (кароль Бельгіі)#Конга|бельгійцы]]. У [[1908]] годзе краіна стала [[Бельгійскае Конга|калоніяй Бельгіі]]. У [[1959]] годзе Нацыянальны рух Конга чале з [[Патрыс Лумумба|Патрысам Лумумбай]] выйграў выбары ў мясцовы парламент, [[30 чэрвеня]] [[1960]] года краіна атрымала незалежнасць пад імем [[Рэспубліка Конга (Леапольдвіль)|Рэспубліка Конга]]. З [[27 кастрычніка]] [[1971]] года перайменавана ў [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Пасля звяржэння дыктатуры [[Мабуту Сесе Секо]] ў [[1997]] годзе краіна атрымала сучасную назву. == Прыродна-рэсурсны патэнцыял == {{main|Геаграфія Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}} [[Файл:Nyiragongo2004.jpg|thumb|left|Вулкан Ньірагонга.]] Большая частка краіны (цэнтральны і паўночна-заходні раёны) займае шырокая [[Упадзіна Конга|ўпадзіна Конга]]. Самы нізкі ўчастак упадзіны, яе дно, уяўляе сабой плоскую багністую раўніну, якую перасякаюць шырокія рэчышчамі рэк Конга, [[Убангі]], [[Касаі]], [[Санкуру]], [[Лукуга]]. У паніжэннях раўніны нямала азёр, найбольш буйныя з якіх — [[Маі-Ндомбэ|Ма́і-Ндо́мбе]]<ref name="afr">Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 163. — 671 с. с илл.{{ref-ru}}</ref> і [[Тумба (возера)|Тумба]]. Упадзіна Конга і прылеглы да яе пояс плато з усіх бакоў акружаны [[пласкагор'е|пласкагор’ямі]] і градамі гор, адасобленыя вяршыні якіх дасягаюць вышыні 800—1000 м над узроўнем мора. Тэрыторыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга багатая на разнастайныя [[карысныя выкапні]]. У гэтых адносінах краіна адносіцца да ліку самых багатых не толькі ў Афрыцы, але і ў свеце. У нетрах краіны змешчаны велізарныя запасы поліметалічных руд (перш за ўсё [[медзь|медна]]—[[кобальт]]авых і медна—[[цынк]]авых), [[касітэрыт]]у ([[волава]]), рэдкіх металаў ([[тантал]]у і [[ніобій|ніобію]], [[літый|літыю]], [[германій|германію]] і інш), сыравіны для [[чорная металургія|чорнай металургіі]] ([[марганец]], [[жалезныя руды]], легіравальныя металы), каштоўных металаў. Тут размяшчаюцца найбуйнейшыя ў свеце радовішчы тэхнічных [[алмаз]]аў, адкрыты [[баксіты]]. З паліўна-энергетычных рэсурсаў варта адзначыць патэнцыйныя запасы [[гідраэнергія|гідраэнергіі]], радовішчы вугалю, [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]]. Асабліва насычаны прыроднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход краіны — [[Катанга (правінцыя)|правінцыя Катанга]], дзе сканцэнтраваны буйныя запасы меднай, кобальтавай, марганцавай руды, [[уранініт]]ы. Гэта кангалезская частка Меднага поясу, працягласцю больш за 360 км. На ўсходзе здабываецца [[золата]] і алавянныя руды, маецца [[каменны вугаль]], на поўдні — алмазы. На акіянскім [[шэльф]]е выяўленыя радовішчы нафты. [[Нацыянальны парк Салонга]]. У Конга самая густая рачная сетка ў Афрыцы і велізарныя запасы гідраэнергіі. Больш за палову тэрыторыі занята [[гілея|вечназялёнымі лясамі]], якія даюць каштоўную вырабную драўніну. На поўдні пераважаюць паркавыя [[саванны]]. == Насельніцтва == [[Файл:Raccolte Extraeuropee - Passaré 00139 - Statua Bakongo - Rep.Dem.Congo.jpg|thumb|150px|Скульптура народа конга.]] Насельніцтва ДРК адрозніваецца вялікай этнічнай складанасцю. Карэннае насельніцтва належыць да двух расавых груп: экватарыяльнай і [[пігмеі|пігмейскай]]. У краіне звыш 300 плямёнаў і народнасцяў. Рассяленне жыхароў нераўнамернае: раёны саванны, якія займаюць перыферыйныя часткі краіны, маюць высокую шчыльнасць, але найбольшая люднасць назіраецца па ніжнім цячэнні р. Конга. Пераважае сельскае насельніцтва (звыш 70 %). Колькасць насельніцтва — 66,5 мільёнаў чалавек (адзнака на [[ліпень]] [[2008]]). Гадавы прырост — 3,2 %. Нараджальнасць — 43 на 1000. Смяротнасць — 11 на 1000. Дзіцячая смяротнасць — 83 на 1000. Сярэдняя працягласць жыцця — 52 гады ў мужчын, 56 гадоў у жанчын. Заражанасць вірусам імунадэфіцыту (ВІЧ) — 4,2 % (ацэнка [[2003]] года). [[Пісьменнасць]] — 81 % мужчын, 56 % жанчын. Этнічны склад: больш за 200 плямёнаў, галоўным чынам [[банту]]; чатыры найбуйных племя — манга, лубу, конга і мангбету-азандэ разам складаюць 45 % насельніцтва. Мовы: [[французская мова|французская]] (афіцыйная), лінгала (мова міжэтнічных зносін), кінгвана (дыялект [[суахілі]]), кіконга, чылуба. == Эканоміка == [[Файл:Aéroport International de N'djili Kinshasa.JPG | thumb|left | 240px | Аэрадром у Кіншасе.]] Хоць жыхары Дэмакратычнай Рэспублікі Конга адны з самых бедных у свеце па [[Спіс краін па ВУП на душу насельніцтва|ВНП на душу насельніцтва]] (каля $ 200 на жыхара), па прыродных багаццях гэта адна з найбагацейшых краін свету: кошт мінеральных рэсурсаў ацэньваецца ў 24 трыльёны [[долар ЗША|даляраў]]<ref>{{cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/DR+Congo's+$24+trillion+fortune.-a0193800184|title=DR Congo's $ 24 trillion fortune . - Free Online Library|publisher=Thefreelibrary.com|accessdate=2012-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZfHhFDB?url=http://www.thefreelibrary.com/403.htm|archivedate=22 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newsaboutcongo.com/2009/03/congo-with-24-trillion-in-mineral-wealth-but-still-poor.html|title=Congo with $ 24 Trillion in Mineral Wealth BUT still Poor|publisher=News About Congo|date=2009-03-15|accessdate=2012-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZfIglyQ?url=http://www.newsaboutcongo.com/2009/03/congo-with-24-trillion-in-mineral-wealth-but-still-poor.html|archivedate=22 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|last=Kuepper|first=Justin|url=http://theotcinvestor.com/mining-companies-could-see-big-profits-in-congo-855/|title=Mining Companies Could See Big Profits in Congo «|publisher=Theotcinvestor.com|date=2010-10-26|accessdate=2012-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZfJyI9a?url=http://theotcinvestor.com/mining-companies-could-see-big-profits-in-congo-855/|archivedate=22 чэрвеня 2013|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>. У параўнанні з сярэдзінай 1980-х гадоў эканоміка краіны значна скарацілася. У момант атрымання незалежнасці (ў 1960 годзе) ДР Конга была другой (пасля [[ПАР|Паўднёва — Афрыканскай Рэспубліцы]]) па прамысловым развіцці краінай Афрыкі праз развітую здабыўную прамысловасць і адносна эфектыўны аграрны сектар<ref>Elle [http://www.societecivile.cd/node/4243 pouvait se prévaloir] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091125042436/http://www.societecivile.cd/node/4243 |date=25 лістапада 2009 }} {{ref-fr}}</ref>. Узброеныя канфлікты, якія пачаліся ў 1996 годзе ([[Першая кангалезская вайна]], [[Другая кангалезская вайна]]) значна паменшылі памеры эканомікі і прыбыткі бюджэту, прывялі да павелічэння [[знешні доўг|знешняга доўгу]]. Войны і звязаныя з імі голад і хваробы прывялі да смерці больш за пяць мільёнаў чалавек. Ад [[недаяданне|недаядання]] пакутуе прыкладна дзве траціны насельніцтва краіны. Дэмакратычная Рэспубліка Конга — краіна з аграрна-сыравіннай эканомікай, якая спалучае адсталую спажывецкую і высокатаварную [[плантацыя|плантацыйную]] [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]], арыентаваную на экспарт з буйной прамысловасцю па здабычы і перапрацоўцы мінеральнай сыравіны, прызначанай таксама для вывазу. Аснова прамысловасці ДРК — горназдабыўныя галіны і [[каляровая металургія]]. Конга займае першае месца ў свеце па здабычы [[кобальт]]у (70 % сусветнага вытворчасці) і тэхнічных алмазаў (30 % сусветнай здабычы). Выплаўляецца значная колькасць медзі, кобальту і іншых металаў. Галоўны раён горназдабыўной прамысловасці і каляровай металургіі — [[Верхняя Катанга (правінцыя)|Правінцыя Верхняя Катанга]]. Гэта кангалезская частка Меднага поясу. Вядучыя вытворчыя цэнтры — [[Лубумбашы]], [[Калвезі]]. З патрэбамі гэтых галін звязана развіццё энергетыкі краіны, аснову якой складаюць [[гідраэлектрастанцыя|ГЭС]]. Сельская гаспадарка знаходзіцца на нізкім узроўні развіцця і не забяспечвае патрэбнасці насельніцтва ў прадуктах харчавання. У аграрным сектары занята звыш 3/4 эканамічна актыўнага насельніцтва краіны. На экспарт вырошчваюцца алейная пальма, каучуканосы, [[бавоўнік]], [[кафейнае дрэва|кафейнае]] і [[какава]]вае дрэвы. [[Жывёлагадоўля]] прадстаўлена слаба. == Транспарт == Агульная працягласць чыгунак перавышае 5 тыс. км. Па 400—кіламетровай чыгунцы, якая злучае [[Кіншаса|сталіцу]] з портам Матады, ідуць асноўныя знешнегандлёвыя грузапатокі краіны. Цэнтр горнапрамысловага раёна Лубумбашы звязаны чыгункамі з трыма замежнымі партамі — [[Бейра]] ([[Мазамбік]]), [[Лабіту]] ([[Ангола]]), [[Кейптаўн]] ([[ПАР]]). Даўжыня аўтамабільных дарог — 145 тыс. км, у тым ліку 2,4 тыс. км [[асфальт]]аваных. Дарогі значна зношаныя. Працягласць ўнутраных [[суднаходства|суднаходных]] шляхоў — 16 тыс. км. Для многіх раёнаў краіны адзіным відам зносін ёсць паветраны транспарт. Галоўная асаблівасць транспартнай сеткі краіны — неабходнасць ажыццяўляць перавозкі змешана, часам з некалькімі перагрузкамі, што павялічвае транспартныя выдаткі. == Знешні гандаль == Экспарт (6,1 млрд даляраў у 2007) — алмазы, золата, медзь, кобальт, лесаматэрыялы, сырая нафта, кавы. Асноўныя пакупнікі экспарту (у 2008): Кітай 47,3 %, Бельгія 15,4 %, Фінляндыя 9,6 %, ЗША 8,1 %, [[Замбія]] 4,4 %. Імпарт (5,2 млрд дал у 2007) — прадукты харчавання, машынабудаўнічая прадукцыя, транспартныя сродкі, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі імпарту (у 2008) — ПАР 28,4 %, Бельгія 9,9 %, Замбія 7,1 %, Кітай 5,9 %, Кенія 5 %. Знешні доўг — 10 млрд долараў (у 2007 годзе). Найбуйнейшыя спажыўцы сельскагаспадарчай і прамысловай прадукцыі ДРК — [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]], [[Бельгія]], [[Нідэрланды]] і іншыя краіны ЕС. == Адміністрацыйны падзел == Паводле Канстытуцыі 2006 года Дэмакратычная Рэспубліка Конга падзяляецца на 26 правінцый. [[Файл:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|міні|350пкс|справа|Правінцыі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга.]] {| class="wikitable sortable" |+ |- !Нумар !Правінцыя !Цэнтр !Плошча (км²) !Насельніцтва (2005) |- | 1 || [[Кіншаса (правінцыя)|правінцыя Кіншаса]] || [[Кіншаса]] ||style="text-align:right"| 9 965||style="text-align:right"| 8 951 248 |- | 2 || [[Цэнтральнае Конга (правінцыя)|правінцыя Цэнтральнае Конга]] || [[Матады]] ||style="text-align:right"| 53 920||style="text-align:right"| 4 522 942 |- | 3 || [[Кванго (правінцыя)|правінцыя Кванго]] || [[Кенгэ]] ||style="text-align:right"| 89 974||style="text-align:right"| 1 994 036 |- | 4 || [[Квілу (правінцыя)|правінцыя Квілу]] || [[Кіквіт]] ||style="text-align:right"| 78 219||style="text-align:right"| 2 144 415 |- | 5 || [[Маі-Ндамбэ (правінцыя)|правінцыя Маі-Ндамбэ]] || [[Інонга]] ||style="text-align:right"| 127 465||style="text-align:right"| 1 768 327 |- | 6 || [[Касаі (правінцыя)|правінцыя Касаі]] || [[Луэбо]] ||style="text-align:right"| 95 631||style="text-align:right"| 3 199 891 |- | 7 || [[Лулуа (правінцыя)|правінцыя Лулуа]] || [[Кананга]] ||style="text-align:right"| 59 111||style="text-align:right"| 2 976 806 |- | 8 || [[Усходняе Касаі (правінцыя)|правінцыя Усходняе Касаі]] || [[Мбужы-Маі]] ||style="text-align:right"| 9 481||style="text-align:right"| 2 702 430 |- | 9 || [[Ламамі (правінцыя)|правінцыя Ламамі]] || [[Кабінда]] ||style="text-align:right"| 56 010||style="text-align:right"| 2 048 839 |- | 10 || [[Санкуру (правінцыя)|правінцыя Санкуру]] || [[Лоджа]] ||style="text-align:right"| 105 000||style="text-align:right"| 1 374 239 |- | 11 || [[Маніема (правінцыя)|правінцыя Маніема]] || [[Кінду]] ||style="text-align:right"| 132 520||style="text-align:right"| 1 246 787 |- | 12 || [[Паўднёвае Ківу (правінцыя)|правінцыя Паўднёвае Ківу]] || [[Букаву]] ||style="text-align:right"| 65 070||style="text-align:right"| 4 614 768 |- | 13 || [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|правінцыя Паўночнае Ківу]] || [[Гома]] ||style="text-align:right"| 59 483||style="text-align:right"| 3 564 434 |- | 14 || [[Ітуры (правінцыя)|правінцыя Ітуры]] || [[Бунія]] ||style="text-align:right"| 65 658||style="text-align:right"| 4 241 236 |- | 15 || [[Верхняе Уэле (правінцыя)|правінцыя Верхняе Уэле]] || [[Ісіро]] ||style="text-align:right"| 89 683||style="text-align:right"| 1 920 867 |- | 16 || [[Чапо (правінцыя)|правінцыя Чапо]] || [[Кісангані]] ||style="text-align:right"| 199 567||style="text-align:right"| 2 600 000 |- | 17 || [[Ніжняе Уэле (правінцыя)|правінцыя Ніжняе Уэле]] || [[Бута]] ||style="text-align:right"| 148 331||style="text-align:right"| 1 093 845 |- | 18 || [[Паўночнае Убангі (правінцыя)|правінцыя Паўночнае Убангі]] || [[Гбадалітэ]] ||style="text-align:right"| 56 644||style="text-align:right"| 1 482 076 |- | 19 || [[Мангала (правінцыя)|правінцыя Мангала]] || [[Лісала]] ||style="text-align:right"| 58 141||style="text-align:right"| 1 793 564 |- | 20 || [[Паўднёвае Убангі (правінцыя)|правінцыя Паўднёвае Убангі]] || [[Гемэна]] ||style="text-align:right"| 51 648||style="text-align:right"| 2 744 345 |- | 21 || [[Экватарыяльная правінцыя]] || [[Мбандака]] ||style="text-align:right"| 103 902||style="text-align:right"| 1 855 582 |- | 22 || [[Чуапа (правінцыя)|правінцыя Чуапа]] || [[Баэндэ]] ||style="text-align:right"| 132 940||style="text-align:right"| 1 316 855 |- | 23 || [[Танганьіка (правінцыя)|правінцыя Танганьіка]] || [[Калеміе]] ||style="text-align:right"| 134 940||style="text-align:right"| ? |- | 24 || [[Верхняе Ламамі (правінцыя)|правінцыя Верхняе Ламамі]] || [[Каміна]] ||style="text-align:right"| 108 204||style="text-align:right"| 2 540 127 |- | 25 || [[Луалаба (правінцыя)|правінцыя Луалаба]] || [[Калвезі]] ||style="text-align:right"| 121 308||style="text-align:right"| 1 677 288 |- | 26 || [[Верхняя Катанга (правінцыя)|правінцыя Верхняя Катанга]] || [[Лубумбашы]] ||style="text-align:right"| 132 425||style="text-align:right"| 3 960 945 |} == Органы ўлады == Дзейнічае Канстытуцыя, прынятая 18 лютага 2006 года. Прэзідэнт — вярхоўны галоўнакамандуючы, гарант нацыянальнага суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці краіны, а таксама выканання міжнародных дагавораў і пагадненняў: надзяляе паўнамоцтвамі губернатараў і віцэ-губернатараў правінцый; прызначае прэм’ер-міністра пасля кансультацый з парламенцкай большасцю; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы ў адпаведнасці з Канстытуцыяй краіны. Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму парламенту: ніжняя палата — Народны сход, верхняя палата — Сенат<ref>[https://bigenc.ru/c/demokraticheskaia-respublika-kongo-db10f5 Демократическая Республика Конго] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250115053515/https://bigenc.ru/c/demokraticheskaia-respublika-kongo-db10f5 |date=15 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. == Адукацыя == [[Файл:DRC classroom.jpg|thumb|Заняткі ў пачатковай школе.]] У 2001 годзе ўзровень пісьменнасці складаў прыкладна 67,2 % (80.9 % мужчыны і 54,1 % жанчыны) <ref>{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/ 2103.html | title = Central Intelligence Agency | publisher = Cia.gov | date = | accessdate = 2012-02-09 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сістэма [[адукацыя|адукацыі]] Конга кіравалася трыма міністэрствамі: Міністэрствам пачатковай, сярэдняй і прафесійнай адукацыі (''Ministère de l’Enseignement Primaire, Secondaire et Professionnel , MEPSP'') , Міністэрствам вышэйшай адукацыі і універсітэтаў (''Ministère de l’Enseignement Supérieur et Universitaire'', MESU) і Міністэрствам сацыяльных спраў (''Ministère des Affaires Sociales'', MAS). Сістэма адукацыі падобная да бельгійскай. У 2002 годзе было 19 000 [[пачатковая школа|пачатковых школ]] з 160000 вучняў, 8000 школ другога ўзроўню з 110000 навучэнцаў. Пачатковая адукацыя бясплатная і абавязковая (артыкул 43 канстытуцыі 2005)<ref>[http://fr.wikisource.org/wiki/Constitution_de_la_R%C3%A9publique_d%C3%A9mocratique_du_Congo#Article_43 Constitution de la République démocratique du Congo — Wikisource <! — Bot generated title -> ] {{ref-fr}}</ref>. Колькасць вучняў у школах ўсталёўваецца паводле фармальнай рэгістрацыяй і не заўсёды адпавядае рэальнай наведвальнасці <ref name=ilab>«Дэмакратычная Рэспубліка Конга» [http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2005/tda2005.pdf '' 2005 Findings on the Worst Forms of Child Labor ''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061201190837/http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2005/tda2005.pdf |date=1 снежня 2006 }}. Міжнароднае бюро па працоўных пытаннях, Міністэрства працы ЗША, (2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain. {{Ref-en}}</ref>. У 2000 годзе 65 % дзяцей ва ўзросце ад 10 да 14 гадоў наведвалі школу <ref name=ilab/> . У выніку шасцігадовай грамадзянскай вайны больш за 5,2 мільёна дзяцей не атрымалі адукацыі <ref name=ilab/>. == Культура == Культура Дэмакратычнай Рэспублікі Конга вельмі разнастайная, бо яе насельніцтва складаецца з сотняў этнічных груп, у асноўным банту. З канца дзевятнаццатага стагоддзя традыцыйны лад жыцця рэгіёну змяніўся праз [[каланіялізм]], барацьбу за незалежнасць, доўгае кіраванне Мабуту Сесэ Секо, а ў апошні час — Першую і Другую Кангалезскія войны. Нягледзячы на гэта, кангалезскія традыцыі і культура захавалі сваю самабытнасць. === Афіцыйныя святы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга <ref name="Вокруг света">{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE|title=ДР Конго // Энциклопедия «Вокруг света»|lang=ru|accessdate=2011-05-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69Ydoawgg?url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE|archivedate=31 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> === {| cellpadding=4 cellspacing=0 border=1 style="font-family: verdana, sans-serif; margin: 0 0 1em 1em; font-size:90%; background-color: #f7f8ff;" |'''Дата''' |'''Свята''' |---- |1 студзеня |[[Новы год]] |---- |4 студзеня |Дзень мучанікаў незалежнасці |---- |1 мая |Дзень Працы |---- |17 мая |Дзень вызвалення |---- |24 чэрвеня |Дзень рыбы |---- |30 чэрвеня |Дзень незалежнасці |---- |1 жніўня |Дзень бацькоў |---- |14 кастрычніка |Дзень юнацтва |---- |27 кастрычніка |Дзень трох Заіраў (ракі, грошай, краіны) |---- |17 лістапада |Дзень узброеных сіл |---- |24 лістапада |Дзень пачатку II рэспублікі |---- |} {{rq|sources|translate}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} {{Дэмакратычная Рэспубліка Конга ў тэмах}} {{Афрыканскі саюз}} {{Франкафонія}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэмакратычная Рэспубліка Конга| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] sj4bpjv6ebo8na6i22siae5g7mx9a7j 5197939 5197907 2026-09-12T17:16:00Z M.L.Bot 261 спасылка на pdf мёртвая і нават з архіва не падымаецца 5197939 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Конга}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Дэмакратычная Рэспубліка Конга |Арыгінальная назва={{lang-fr|République démocratique du Congo}} |Родны склон=Дэмакратычнай Рэспублікі Конга |Герб=Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg |Сцяг=Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg |Назва гімна=Debout Congolaise |Дзяржаўны лад= |На карце=Democratic Republic of the Congo (orthographic projection).svg |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 20|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 22|lon_min = 48|lon_sec = 0 |region = CD |CoordScale = |Мова=[[Французская мова|французская]] |Дата незалежнасці=[[30 чэрвеня]] [[1960]] |Незалежнасць ад=[[Бельгія|Бельгіі]] |Сталіца=[[Кіншаса]] |Найбуйнейшы горад=[[Кіншаса]], [[Матады]] |Форма кіравання=[[Парламенцкая рэспубліка]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнты Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|Прэзідэнт]]<br />[[Прэм'ер-міністры Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|в.а. прэм'ер-міністра]] |Кіраўнікі=[[Фелікс Чысекеды]]<br />[[Луі Альфонс Каяджала]] |Месца па тэрыторыі=11 |Тэрыторыя=2 345 410 |Працэнт вады=3,3 |Месца па насельніцтву=23 |Насельніцтва=66 020 000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division| date=2009 | accessdate= }}</ref> |Год перапісу=2009 |Шчыльнасць насельніцтва=28 |ІРЧП= {{рост}} 0.389 (нізкі) |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=176 |Валюта=[[Кангалезскі франк]] |Дамен=[[.cd]] |Тэлефонны код=243 |Часавыя паясы=+1…+2 }} '''Дэмакраты́чная Рэспу́бліка Ко́нга''' ({{lang-fr|République démocratique du Congo}}) — [[дзяржава]] ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]], на поўнач і поўдзень ад [[экватар]]. Па плошчы (2345,4 тыс. км²) — другая (пасля [[Алжыр]]а) дзяржава Афрыкі. Мяжуе на поўначы з [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікай]], [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Суданам]], на ўсходзе [[Уганда]]й, [[Руанда]]й, [[Бурундзі]], [[Танзанія]]й (з апошнімі дзвюма — на [[Танганьіка|возеры Танганьіка]]), на поўдні з [[Замбія]]й, [[Ангола]]й, [[Рэспубліка Конга|Рэспублікай Конга]]. Тэрыторыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга моцна аддаленая ад узбярэжжа [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] і выходзіць да яго толькі вузкім калідорам ўздоўж [[Конга (рака)|ракі Конга]] з партамі [[Бома]] і [[Матады]] пры яе вусці. == Гісторыя == Найстаражытным насельніцтвам Конга былі [[пігмеі]]. У [[2 тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзі да н. э.]] з поўначы пачалі міграваць земляробчыя плямёны [[банту]], якія прынеслі з сабой [[земляробства]], [[металургія|металургію]] і стварылі першыя дзяржаўныя ўтварэнні. Найбольш значным сярод іх было [[каралеўства Конга]], якое, ўзнікла каля [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]. Пад канец [[XV стагоддзе|XV ст.]] у вусці ракі Конга [[Партугальскія адкрыцці|з’явіліся партугальцы]]. Асноўным прыбыткам Конга стаў [[гандаль рабамі]] з [[Еўропа|еўрапейскімі]] краінамі, асабліва з [[Каралеўства Партугалія|Партугаліяй]]. Кангалезскія рабы выкарыстоўваліся на плантацыях [[Амерыка|Амерыкі]]. У [[1876]] годзе ў краіну праніклі [[Леапольд II (кароль Бельгіі)#Конга|бельгійцы]]. У [[1908]] годзе краіна стала [[Бельгійскае Конга|калоніяй Бельгіі]]. У [[1959]] годзе Нацыянальны рух Конга чале з [[Патрыс Лумумба|Патрысам Лумумбай]] выйграў выбары ў мясцовы парламент, [[30 чэрвеня]] [[1960]] года краіна атрымала незалежнасць пад імем [[Рэспубліка Конга (Леапольдвіль)|Рэспубліка Конга]]. З [[27 кастрычніка]] [[1971]] года перайменавана ў [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Пасля звяржэння дыктатуры [[Мабуту Сесе Секо]] ў [[1997]] годзе краіна атрымала сучасную назву. == Прыродна-рэсурсны патэнцыял == {{main|Геаграфія Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}} [[Файл:Nyiragongo2004.jpg|thumb|left|Вулкан Ньірагонга.]] Большая частка краіны (цэнтральны і паўночна-заходні раёны) займае шырокая [[Упадзіна Конга|ўпадзіна Конга]]. Самы нізкі ўчастак упадзіны, яе дно, уяўляе сабой плоскую багністую раўніну, якую перасякаюць шырокія рэчышчамі рэк Конга, [[Убангі]], [[Касаі]], [[Санкуру]], [[Лукуга]]. У паніжэннях раўніны нямала азёр, найбольш буйныя з якіх — [[Маі-Ндомбэ|Ма́і-Ндо́мбе]]<ref name="afr">Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 163. — 671 с. с илл.{{ref-ru}}</ref> і [[Тумба (возера)|Тумба]]. Упадзіна Конга і прылеглы да яе пояс плато з усіх бакоў акружаны [[пласкагор'е|пласкагор’ямі]] і градамі гор, адасобленыя вяршыні якіх дасягаюць вышыні 800—1000 м над узроўнем мора. Тэрыторыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга багатая на разнастайныя [[карысныя выкапні]]. У гэтых адносінах краіна адносіцца да ліку самых багатых не толькі ў Афрыцы, але і ў свеце. У нетрах краіны змешчаны велізарныя запасы поліметалічных руд (перш за ўсё [[медзь|медна]]—[[кобальт]]авых і медна—[[цынк]]авых), [[касітэрыт]]у ([[волава]]), рэдкіх металаў ([[тантал]]у і [[ніобій|ніобію]], [[літый|літыю]], [[германій|германію]] і інш), сыравіны для [[чорная металургія|чорнай металургіі]] ([[марганец]], [[жалезныя руды]], легіравальныя металы), каштоўных металаў. Тут размяшчаюцца найбуйнейшыя ў свеце радовішчы тэхнічных [[алмаз]]аў, адкрыты [[баксіты]]. З паліўна-энергетычных рэсурсаў варта адзначыць патэнцыйныя запасы [[гідраэнергія|гідраэнергіі]], радовішчы вугалю, [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]]. Асабліва насычаны прыроднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход краіны — [[Катанга (правінцыя)|правінцыя Катанга]], дзе сканцэнтраваны буйныя запасы меднай, кобальтавай, марганцавай руды, [[уранініт]]ы. Гэта кангалезская частка Меднага поясу, працягласцю больш за 360 км. На ўсходзе здабываецца [[золата]] і алавянныя руды, маецца [[каменны вугаль]], на поўдні — алмазы. На акіянскім [[шэльф]]е выяўленыя радовішчы нафты. [[Нацыянальны парк Салонга]]. У Конга самая густая рачная сетка ў Афрыцы і велізарныя запасы гідраэнергіі. Больш за палову тэрыторыі занята [[гілея|вечназялёнымі лясамі]], якія даюць каштоўную вырабную драўніну. На поўдні пераважаюць паркавыя [[саванны]]. == Насельніцтва == [[Файл:Raccolte Extraeuropee - Passaré 00139 - Statua Bakongo - Rep.Dem.Congo.jpg|thumb|150px|Скульптура народа конга.]] Насельніцтва ДРК адрозніваецца вялікай этнічнай складанасцю. Карэннае насельніцтва належыць да двух расавых груп: экватарыяльнай і [[пігмеі|пігмейскай]]. У краіне звыш 300 плямёнаў і народнасцяў. Рассяленне жыхароў нераўнамернае: раёны саванны, якія займаюць перыферыйныя часткі краіны, маюць высокую шчыльнасць, але найбольшая люднасць назіраецца па ніжнім цячэнні р. Конга. Пераважае сельскае насельніцтва (звыш 70 %). Колькасць насельніцтва — 66,5 мільёнаў чалавек (адзнака на [[ліпень]] [[2008]]). Гадавы прырост — 3,2 %. Нараджальнасць — 43 на 1000. Смяротнасць — 11 на 1000. Дзіцячая смяротнасць — 83 на 1000. Сярэдняя працягласць жыцця — 52 гады ў мужчын, 56 гадоў у жанчын. Заражанасць вірусам імунадэфіцыту (ВІЧ) — 4,2 % (ацэнка [[2003]] года). [[Пісьменнасць]] — 81 % мужчын, 56 % жанчын. Этнічны склад: больш за 200 плямёнаў, галоўным чынам [[банту]]; чатыры найбуйных племя — манга, лубу, конга і мангбету-азандэ разам складаюць 45 % насельніцтва. Мовы: [[французская мова|французская]] (афіцыйная), лінгала (мова міжэтнічных зносін), кінгвана (дыялект [[суахілі]]), кіконга, чылуба. == Эканоміка == [[Файл:Aéroport International de N'djili Kinshasa.JPG | thumb|left | 240px | Аэрадром у Кіншасе.]] Хоць жыхары Дэмакратычнай Рэспублікі Конга адны з самых бедных у свеце па [[Спіс краін па ВУП на душу насельніцтва|ВНП на душу насельніцтва]] (каля $ 200 на жыхара), па прыродных багаццях гэта адна з найбагацейшых краін свету: кошт мінеральных рэсурсаў ацэньваецца ў 24 трыльёны [[долар ЗША|даляраў]]<ref>{{cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/DR+Congo's+$24+trillion+fortune.-a0193800184|title=DR Congo's $ 24 trillion fortune . - Free Online Library|publisher=Thefreelibrary.com|accessdate=2012-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZfHhFDB?url=http://www.thefreelibrary.com/403.htm|archivedate=22 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newsaboutcongo.com/2009/03/congo-with-24-trillion-in-mineral-wealth-but-still-poor.html|title=Congo with $ 24 Trillion in Mineral Wealth BUT still Poor|publisher=News About Congo|date=2009-03-15|accessdate=2012-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZfIglyQ?url=http://www.newsaboutcongo.com/2009/03/congo-with-24-trillion-in-mineral-wealth-but-still-poor.html|archivedate=22 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|last=Kuepper|first=Justin|url=http://theotcinvestor.com/mining-companies-could-see-big-profits-in-congo-855/|title=Mining Companies Could See Big Profits in Congo «|publisher=Theotcinvestor.com|date=2010-10-26|accessdate=2012-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZfJyI9a?url=http://theotcinvestor.com/mining-companies-could-see-big-profits-in-congo-855/|archivedate=22 чэрвеня 2013|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>. У параўнанні з сярэдзінай 1980-х гадоў эканоміка краіны значна скарацілася. У момант атрымання незалежнасці (ў 1960 годзе) ДР Конга была другой (пасля [[ПАР|Паўднёва — Афрыканскай Рэспубліцы]]) па прамысловым развіцці краінай Афрыкі праз развітую здабыўную прамысловасць і адносна эфектыўны аграрны сектар<ref>Elle [http://www.societecivile.cd/node/4243 pouvait se prévaloir] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091125042436/http://www.societecivile.cd/node/4243 |date=25 лістапада 2009 }} {{ref-fr}}</ref>. Узброеныя канфлікты, якія пачаліся ў 1996 годзе ([[Першая кангалезская вайна]], [[Другая кангалезская вайна]]) значна паменшылі памеры эканомікі і прыбыткі бюджэту, прывялі да павелічэння [[знешні доўг|знешняга доўгу]]. Войны і звязаныя з імі голад і хваробы прывялі да смерці больш за пяць мільёнаў чалавек. Ад [[недаяданне|недаядання]] пакутуе прыкладна дзве траціны насельніцтва краіны. Дэмакратычная Рэспубліка Конга — краіна з аграрна-сыравіннай эканомікай, якая спалучае адсталую спажывецкую і высокатаварную [[плантацыя|плантацыйную]] [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]], арыентаваную на экспарт з буйной прамысловасцю па здабычы і перапрацоўцы мінеральнай сыравіны, прызначанай таксама для вывазу. Аснова прамысловасці ДРК — горназдабыўныя галіны і [[каляровая металургія]]. Конга займае першае месца ў свеце па здабычы [[кобальт]]у (70 % сусветнага вытворчасці) і тэхнічных алмазаў (30 % сусветнай здабычы). Выплаўляецца значная колькасць медзі, кобальту і іншых металаў. Галоўны раён горназдабыўной прамысловасці і каляровай металургіі — [[Верхняя Катанга (правінцыя)|Правінцыя Верхняя Катанга]]. Гэта кангалезская частка Меднага поясу. Вядучыя вытворчыя цэнтры — [[Лубумбашы]], [[Калвезі]]. З патрэбамі гэтых галін звязана развіццё энергетыкі краіны, аснову якой складаюць [[гідраэлектрастанцыя|ГЭС]]. Сельская гаспадарка знаходзіцца на нізкім узроўні развіцця і не забяспечвае патрэбнасці насельніцтва ў прадуктах харчавання. У аграрным сектары занята звыш 3/4 эканамічна актыўнага насельніцтва краіны. На экспарт вырошчваюцца алейная пальма, каучуканосы, [[бавоўнік]], [[кафейнае дрэва|кафейнае]] і [[какава]]вае дрэвы. [[Жывёлагадоўля]] прадстаўлена слаба. == Транспарт == Агульная працягласць чыгунак перавышае 5 тыс. км. Па 400—кіламетровай чыгунцы, якая злучае [[Кіншаса|сталіцу]] з портам Матады, ідуць асноўныя знешнегандлёвыя грузапатокі краіны. Цэнтр горнапрамысловага раёна Лубумбашы звязаны чыгункамі з трыма замежнымі партамі — [[Бейра]] ([[Мазамбік]]), [[Лабіту]] ([[Ангола]]), [[Кейптаўн]] ([[ПАР]]). Даўжыня аўтамабільных дарог — 145 тыс. км, у тым ліку 2,4 тыс. км [[асфальт]]аваных. Дарогі значна зношаныя. Працягласць ўнутраных [[суднаходства|суднаходных]] шляхоў — 16 тыс. км. Для многіх раёнаў краіны адзіным відам зносін ёсць паветраны транспарт. Галоўная асаблівасць транспартнай сеткі краіны — неабходнасць ажыццяўляць перавозкі змешана, часам з некалькімі перагрузкамі, што павялічвае транспартныя выдаткі. == Знешні гандаль == Экспарт (6,1 млрд даляраў у 2007) — алмазы, золата, медзь, кобальт, лесаматэрыялы, сырая нафта, кавы. Асноўныя пакупнікі экспарту (у 2008): Кітай 47,3 %, Бельгія 15,4 %, Фінляндыя 9,6 %, ЗША 8,1 %, [[Замбія]] 4,4 %. Імпарт (5,2 млрд дал у 2007) — прадукты харчавання, машынабудаўнічая прадукцыя, транспартныя сродкі, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі імпарту (у 2008) — ПАР 28,4 %, Бельгія 9,9 %, Замбія 7,1 %, Кітай 5,9 %, Кенія 5 %. Знешні доўг — 10 млрд долараў (у 2007 годзе). Найбуйнейшыя спажыўцы сельскагаспадарчай і прамысловай прадукцыі ДРК — [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]], [[Бельгія]], [[Нідэрланды]] і іншыя краіны ЕС. == Адміністрацыйны падзел == Паводле Канстытуцыі 2006 года Дэмакратычная Рэспубліка Конга падзяляецца на 26 правінцый. [[Файл:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|міні|350пкс|справа|Правінцыі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга.]] {| class="wikitable sortable" |+ |- !Нумар !Правінцыя !Цэнтр !Плошча (км²) !Насельніцтва (2005) |- | 1 || [[Кіншаса (правінцыя)|правінцыя Кіншаса]] || [[Кіншаса]] ||style="text-align:right"| 9 965||style="text-align:right"| 8 951 248 |- | 2 || [[Цэнтральнае Конга (правінцыя)|правінцыя Цэнтральнае Конга]] || [[Матады]] ||style="text-align:right"| 53 920||style="text-align:right"| 4 522 942 |- | 3 || [[Кванго (правінцыя)|правінцыя Кванго]] || [[Кенгэ]] ||style="text-align:right"| 89 974||style="text-align:right"| 1 994 036 |- | 4 || [[Квілу (правінцыя)|правінцыя Квілу]] || [[Кіквіт]] ||style="text-align:right"| 78 219||style="text-align:right"| 2 144 415 |- | 5 || [[Маі-Ндамбэ (правінцыя)|правінцыя Маі-Ндамбэ]] || [[Інонга]] ||style="text-align:right"| 127 465||style="text-align:right"| 1 768 327 |- | 6 || [[Касаі (правінцыя)|правінцыя Касаі]] || [[Луэбо]] ||style="text-align:right"| 95 631||style="text-align:right"| 3 199 891 |- | 7 || [[Лулуа (правінцыя)|правінцыя Лулуа]] || [[Кананга]] ||style="text-align:right"| 59 111||style="text-align:right"| 2 976 806 |- | 8 || [[Усходняе Касаі (правінцыя)|правінцыя Усходняе Касаі]] || [[Мбужы-Маі]] ||style="text-align:right"| 9 481||style="text-align:right"| 2 702 430 |- | 9 || [[Ламамі (правінцыя)|правінцыя Ламамі]] || [[Кабінда]] ||style="text-align:right"| 56 010||style="text-align:right"| 2 048 839 |- | 10 || [[Санкуру (правінцыя)|правінцыя Санкуру]] || [[Лоджа]] ||style="text-align:right"| 105 000||style="text-align:right"| 1 374 239 |- | 11 || [[Маніема (правінцыя)|правінцыя Маніема]] || [[Кінду]] ||style="text-align:right"| 132 520||style="text-align:right"| 1 246 787 |- | 12 || [[Паўднёвае Ківу (правінцыя)|правінцыя Паўднёвае Ківу]] || [[Букаву]] ||style="text-align:right"| 65 070||style="text-align:right"| 4 614 768 |- | 13 || [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|правінцыя Паўночнае Ківу]] || [[Гома]] ||style="text-align:right"| 59 483||style="text-align:right"| 3 564 434 |- | 14 || [[Ітуры (правінцыя)|правінцыя Ітуры]] || [[Бунія]] ||style="text-align:right"| 65 658||style="text-align:right"| 4 241 236 |- | 15 || [[Верхняе Уэле (правінцыя)|правінцыя Верхняе Уэле]] || [[Ісіро]] ||style="text-align:right"| 89 683||style="text-align:right"| 1 920 867 |- | 16 || [[Чапо (правінцыя)|правінцыя Чапо]] || [[Кісангані]] ||style="text-align:right"| 199 567||style="text-align:right"| 2 600 000 |- | 17 || [[Ніжняе Уэле (правінцыя)|правінцыя Ніжняе Уэле]] || [[Бута]] ||style="text-align:right"| 148 331||style="text-align:right"| 1 093 845 |- | 18 || [[Паўночнае Убангі (правінцыя)|правінцыя Паўночнае Убангі]] || [[Гбадалітэ]] ||style="text-align:right"| 56 644||style="text-align:right"| 1 482 076 |- | 19 || [[Мангала (правінцыя)|правінцыя Мангала]] || [[Лісала]] ||style="text-align:right"| 58 141||style="text-align:right"| 1 793 564 |- | 20 || [[Паўднёвае Убангі (правінцыя)|правінцыя Паўднёвае Убангі]] || [[Гемэна]] ||style="text-align:right"| 51 648||style="text-align:right"| 2 744 345 |- | 21 || [[Экватарыяльная правінцыя]] || [[Мбандака]] ||style="text-align:right"| 103 902||style="text-align:right"| 1 855 582 |- | 22 || [[Чуапа (правінцыя)|правінцыя Чуапа]] || [[Баэндэ]] ||style="text-align:right"| 132 940||style="text-align:right"| 1 316 855 |- | 23 || [[Танганьіка (правінцыя)|правінцыя Танганьіка]] || [[Калеміе]] ||style="text-align:right"| 134 940||style="text-align:right"| ? |- | 24 || [[Верхняе Ламамі (правінцыя)|правінцыя Верхняе Ламамі]] || [[Каміна]] ||style="text-align:right"| 108 204||style="text-align:right"| 2 540 127 |- | 25 || [[Луалаба (правінцыя)|правінцыя Луалаба]] || [[Калвезі]] ||style="text-align:right"| 121 308||style="text-align:right"| 1 677 288 |- | 26 || [[Верхняя Катанга (правінцыя)|правінцыя Верхняя Катанга]] || [[Лубумбашы]] ||style="text-align:right"| 132 425||style="text-align:right"| 3 960 945 |} == Органы ўлады == Дзейнічае Канстытуцыя, прынятая 18 лютага 2006 года. Прэзідэнт — вярхоўны галоўнакамандуючы, гарант нацыянальнага суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці краіны, а таксама выканання міжнародных дагавораў і пагадненняў: надзяляе паўнамоцтвамі губернатараў і віцэ-губернатараў правінцый; прызначае прэм’ер-міністра пасля кансультацый з парламенцкай большасцю; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы ў адпаведнасці з Канстытуцыяй краіны. Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму парламенту: ніжняя палата — Народны сход, верхняя палата — Сенат<ref>[https://bigenc.ru/c/demokraticheskaia-respublika-kongo-db10f5 Демократическая Республика Конго] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250115053515/https://bigenc.ru/c/demokraticheskaia-respublika-kongo-db10f5 |date=15 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. == Адукацыя == [[Файл:DRC classroom.jpg|thumb|Заняткі ў пачатковай школе.]] У 2001 годзе ўзровень пісьменнасці складаў прыкладна 67,2 % (80.9 % мужчыны і 54,1 % жанчыны) <ref>{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/ 2103.html | title = Central Intelligence Agency | publisher = Cia.gov | date = | accessdate = 2012-02-09 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сістэма [[адукацыя|адукацыі]] Конга кіравалася трыма міністэрствамі: Міністэрствам пачатковай, сярэдняй і прафесійнай адукацыі (''Ministère de l’Enseignement Primaire, Secondaire et Professionnel , MEPSP'') , Міністэрствам вышэйшай адукацыі і універсітэтаў (''Ministère de l’Enseignement Supérieur et Universitaire'', MESU) і Міністэрствам сацыяльных спраў (''Ministère des Affaires Sociales'', MAS). Сістэма адукацыі падобная да бельгійскай. У 2002 годзе было 19 000 [[пачатковая школа|пачатковых школ]] з 160000 вучняў, 8000 школ другога ўзроўню з 110000 навучэнцаў. Пачатковая адукацыя бясплатная і абавязковая (артыкул 43 канстытуцыі 2005)<ref>[http://fr.wikisource.org/wiki/Constitution_de_la_R%C3%A9publique_d%C3%A9mocratique_du_Congo#Article_43 Constitution de la République démocratique du Congo — Wikisource <! — Bot generated title -> ] {{ref-fr}}</ref>. Колькасць вучняў у школах ўсталёўваецца паводле фармальнай рэгістрацыяй і не заўсёды адпавядае рэальнай наведвальнасці <ref name=ilab>«Дэмакратычная Рэспубліка Конга» [http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2005/tda2005.pdf '' 2005 Findings on the Worst Forms of Child Labor ''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061201190837/http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2005/tda2005.pdf |date=1 снежня 2006 }}. Міжнароднае бюро па працоўных пытаннях, Міністэрства працы ЗША, (2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain. {{Ref-en}}</ref>. У 2000 годзе 65 % дзяцей ва ўзросце ад 10 да 14 гадоў наведвалі школу <ref name=ilab/> . У выніку шасцігадовай грамадзянскай вайны больш за 5,2 мільёна дзяцей не атрымалі адукацыі <ref name=ilab/>. == Культура == Культура Дэмакратычнай Рэспублікі Конга вельмі разнастайная, бо яе насельніцтва складаецца з сотняў этнічных груп, у асноўным банту. З канца дзевятнаццатага стагоддзя традыцыйны лад жыцця рэгіёну змяніўся праз [[каланіялізм]], барацьбу за незалежнасць, доўгае кіраванне Мабуту Сесэ Секо, а ў апошні час — Першую і Другую Кангалезскія войны. Нягледзячы на гэта, кангалезскія традыцыі і культура захавалі сваю самабытнасць. === Афіцыйныя святы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга <ref name="Вокруг света">{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE|title=ДР Конго // Энциклопедия «Вокруг света»|lang=ru|accessdate=2011-05-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69Ydoawgg?url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE|archivedate=31 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> === {| cellpadding=4 cellspacing=0 border=1 style="font-family: verdana, sans-serif; margin: 0 0 1em 1em; font-size:90%; background-color: #f7f8ff;" |'''Дата''' |'''Свята''' |---- |1 студзеня |[[Новы год]] |---- |4 студзеня |Дзень мучанікаў незалежнасці |---- |1 мая |Дзень Працы |---- |17 мая |Дзень вызвалення |---- |24 чэрвеня |Дзень рыбы |---- |30 чэрвеня |Дзень незалежнасці |---- |1 жніўня |Дзень бацькоў |---- |14 кастрычніка |Дзень юнацтва |---- |27 кастрычніка |Дзень трох Заіраў (ракі, грошай, краіны) |---- |17 лістапада |Дзень узброеных сіл |---- |24 лістапада |Дзень пачатку II рэспублікі |---- |} {{rq|sources|translate}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} {{Дэмакратычная Рэспубліка Конга ў тэмах}} {{Афрыканскі саюз}} {{Франкафонія}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэмакратычная Рэспубліка Конга| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] drvbq596pz20c6chnnno7ef3haipeoo 0 14527 5198103 5191277 2026-09-13T06:26:00Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5198103 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Рагвалод | арыгінальнае імя = [[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]]: Рогъволодъ | партрэт = Rahvałod, Rahnieda (Połacak). Рагвалод, Рагнеда (Полацак).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Сваты ноўгарадскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] ў Рагвалода (з левага боку); Рагвалод і яго дачка [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда]] (з правага боку). Мініяцюра [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], XV ст. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[князь полацкі]] | парадак =<!--першы вядомы, але не першы наогул--> | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[945]]-[[947]] | перыядканец = 978 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = [[Ізяслаў Уладзіміравіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | месца смерці = [[Полацк]] | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = 2 сыны; дачка Рагнеда | гады службы = згадваецца ў 978 | род войскаў = | званне = | бітвы = | вядомы як = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = | Rodovid = 879 }} '''Рагвалод''' ([[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]] ''Рогъволодъ'', ''Роговолодъ''; ? — {{ДС|||978}}) — першы гістарычна вядомы [[Князі полацкія|князь полацкі]] (940-я — 978). Бацька [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]] і праз яе пачынальнік роду полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў]]. == Паходжанне == У артыкуле 980 года «[[Аповесць мінулых часоў]]» (XII ст.) паведамляе, што «Рагвалод прыйшоў з-за мора, і меў уладу сваю ў [[Полацк]]у» («Рогъволодъ перешелъ изъ заморья, имяше волость свою Полотьске»). Іншых звестак пра паходжанні Рагвалода ў крыніцах няма. У «Аповесці мінулых часоў» разам з Рагвалодам названы тураўскі князь [[Тур (князь)|Тур]], многія даследчыкі лічаць гэта не выпадковым і выказваюць думкі пра іх агульнае паходжанне. Ёсць думка, што на Русі было дзве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і [[Рагвалодавічы]]<ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>, пры тым, што [[па мячы]] пазнейшыя Рагвалодавічы толькі галіна Рурыкавічаў. Паводле [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсан|Адольфа Стэндэр-Пэтэрсана]], на Русі было дзве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародска-Кіеўская і Полацкая, ён спасылаецца на сведчанне «Аповесці мінулых часоў» пра княжанне Рагвалода ў Полацку і яго скандынаўскае імя. Паводле [[Амяльян Прыцак|Амяльяна Прыцака]], полацкая дынастыя была адзінай са старажытных скандынаўскіх дынастый, якая здолела захавацца ў барацьбе з Рурыкавічамі<ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015. С. 9.</ref>. == Імя == У 1879 годзе дацкі мовазнавец [[Вільгельм Томсен]] паказаў, што імёны ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' — [[Стараславянская мова|стараславянская]] [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыя]] распаўсюджаных [[Скандынавія|скандынаўскіх]] імёнаў ''Рагвалд'' ([[старажытнапаўночная мова|стар.-паўн.]] ''Ragnvald'') і ''Рагнейдзь'' (''Ragnheiðr'')<ref>Der Ursprung der russischen Staates. 14, 7.</ref>. З таго часу пераважная большасць даследчыкаў, у т. л. сучасныя А. А. Мельнікава, А. А. Рыдзеўская, Т. М. Джаксан і іншыя, трымаюцца такога меркавання. Да 2-й паловы XIX ст., пачаўшы ад [[М. І. Кастамараў|Мікалая Кастамарава]] выказвалася і меркаванне, што імёны ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' славянскага паходжання. Імя ''Рогволодъ'' прапаноўвалі выводзіць ад спалучэння фармантаў ''-рог'' і ''-валод'' (параўн.: ''валодаць'') і давалі тлумачэнне: «той, хто валодае рогам», у значэнні «той, хто валодае ўладай», — праводзячы паралель з імем ''Усевалад''. Да такога меркавання далучаліся гісторыкі П. В. Галубоўскі, М. І. Кастамараў, [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]] і інш. З сучасных даследчыкаў такую магчымасць не адмаўляе [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]], як не адмаўляе ён і скандынаўскага паходжання гэтых імён<ref>Алексеев, Л. В. Полоцкая земля в IX—XIII вв. : Очерки истории Северной Белоруссии / Л. В. Алексеев. — Москва : Наука, 1966. — С. 238.</ref>. Прыхільнікі гэтага меркавання ёсць і цяпер, у асноўным у ненавуковым асяродку. Каб зняць супярэчнасць з паведамленнем «Аповесці мінулых часоў», якое ўскосна ўказвае на скандынаўскае паходжанне Рагвалода, яны сцвярджаюць, што прыход з-за мора неабавязкова сведчыць пра скандынаўскае паходжанне. Славянскае паходжанне імён ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' лічыцца малаверагодным. Праблемай гіпотэзы славянскага паходжання імён з’яўляецца адсутнасць прамых славянскіх паралеляў, а таксама іншых славянскіх імён з фармантам ''-рог''. У свой час гісторык С. А. Гедэонаў прыводзіў [[Чэшская мова|чэшскую]] паралель ''Рагаўлад'' (''Rohovlad'')<ref>С. А. Гедэонаў спасылаецца на [http://books.google.by/books?id=WK8DAAAAYAAJ&pg=PA65&lpg=PA65&dq=Rohowlad+%C4%8Casopis+%C4%8Cesk%C3%A9ho+museum,&source=bl&ots=WSuA6xkClT&sig=Dk11-CfbcC-i057O2tFVgej1OwU&hl=ru&sa=X&ei=njAgVPbWEeWgyAOCtILYDA&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=Rohowlad%20%C4%8Casopis%20%C4%8Cesk%C3%A9ho%20museum%2C&f=false ''Časopis Českého museum'', т. VI, с. 65.]</ref>. Аднак ''Рагаўлад'' бытавала толькі ў межах аднаго шляхецкага роду [[Букуўкі з Букуўкі|Букувак]] і было не імем, а мянушкай, а пазней прозвішчам, і паходзіла ад рагоў, выяўленых на родавым гербе. Пазней імем ''Рагвалод'' названы старэйшы з унукаў полацкага князя Усяслава Брачыславіча — [[Рагвалод-Васіль Барысавіч]], а імем ''Рагнеда'' — [[Рагнеда Мсціслаўна]], пры гэтым вядомыя яе сёстры таксама названы скандынаўскімі імёнамі [[Мальмфрыда Мсціслаўна|Мальмфрыда]] і [[Інгеборга Кіеўская|Інгеборга]]. == Біяграфія == Паводле Маскоўскага зводу 1479 года, Рагвалод з’явіўся ў Полацку ў часы кіеўскага князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава Ігаравіча]] (945—972), чыя ўвага была адцягнутая далёкімі паўднёвымі паходамі{{Sfn|Заяц|2013|с=19}}. Напэўна, не пазней за лета 971 года, калі Святаслаў пасадзіў свайго сына [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]] ў [[Ноўгарад]]зе, бо ўжо тады «''Рагвалод трымае і ўладарыць, і княжыць у Полацкай зямлі''». Магчыма, і да 947 года, калі кіеўская княгіня [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга]], перамагла [[ятвягі|ятвягаў]], займалася справамі [[Пскоў|Пскова]], ставіла [[Пагост (тып паселішча)|пагосты]] па [[Мста|Мсце]] і [[Луга (рака)|Лузе]] і, паводле падання, пабудавала [[Віцебск]] — наведала землі вакол, але не Полацк, адзін з буйнейшых гарадоў у рэгіёне. Таму выказана думка, што Вольга тады ўжо не валодала Полацкай зямлёй, а ўмацоўвала межы з ёю. У 2-й палове 975 года ў канфлікце з князем кіеўскім [[Яраполк Святаславіч|Яраполкам Святаславічам]] загінуў яго брат, [[Оўруч|оўруцкі]] князь [[Алег Святаславіч]]. Другі Яраполкаў брат — Уладзімір Святаславіч, спалохаўся і ў канцы 975 года ўцёк з Ноўгарада «за мора». Яраполк паставіў у Ноўгарадзе свайго намесніка і пасаднікаў і ўладарыў [[Русь|Руссю]] адзін. Вясной 978 года Уладзімір з наёмнай [[дружына]]й вярнуўся з-за мора ў Ноўгарад, забіў намесніка і прагнаў пасаднікаў Яраполка, сказаўшы: ''«Ідзіце да майго брата і скажыце: Уладзімір ідзе на цябе, будзь гатовы з ім біцца»''. Абодва браты, відавочна, пачалі шукаць саюзнікаў, таму і Яраполк, і Уладзімір прыслалі сватоў у Полацк{{Sfn|Франклин, Шепард|2009|с=225-226}}. Рагвалод, відаць, палічыў такі саюз выгодным і прыняў яго. Паводле Тацішчава, Рагвалод пачаў ваяваць наўгародскія [[воласць|воласці]] — якія менавіта застаецца дыскусійным. Тым часам паміж Полацкай і [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]] былі вялікія нічыйныя абшары. Адзінае месца, дзе княствы, верагодна, межавалі — вярхоўі [[Ловаць|Ловаці]]. Таму, думаюць, на гэтыя землі і мог быць скіраваны напад Рагвалода. Яраполк паслаў на дапамогу Рагвалоду сваё войска, каб не даць Уладзіміру ваяваць «''[[Крывічы|Крыўскую]] зямлю''». Разам з ваяводамі адправіў і паслоў, каб схіліць брата да міру. Уладзімір таксама паслаў у Полацк сватоў, але Рагнеда была ўжо змоўлена за Яраполка. Паводле летапісу, Рагвалод запытаўся дачку: «''Ці хочаш за Уладзіміра?''», — а яна адказала: «''Не хачу разуць рабычыча, а хачу Яраполка''». Нават калі гэтыя абразлівыя словы і былі сказаныя 12-гадовай Рагнедай, наўрад ці яны належаць ёй самой, і наўрад ці менавіта яны былі прычынай для вайны. Рагвалод у барацьбе паміж Уладзімірам і Яраполкам стаў на бок апошняга, што немінуча вяло да вайны Ноўгарада з Полацкам, якая, магчыма фактычна ўжо і вялася Рагвалодам, а адказ Рагнеды быў толькі своеасаблівай дэкларацыяй намераў полацкага князя<ref>''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе… С. 6;</ref>. Праўда, нельга выключаць, словы прычыніліся да жорсткасці расправы з полацкай княжацкай сям’ёй. Уладзімір з войскам з [[варагі|варагаў]], наўгародцаў, [[чудзь|чудзі]] і крывічоў прыйшоў пад Полацк, калі Рагнеду ўжо сабралі да Яраполка. Рагвалод выйшаў супраць Уладзіміра, але быў разбіты і зачыніўся ў горадзе, мабыць, у спадзяванні дачакацца кіеўскіх войскаў. Уладзімір узяў Полацак, недзе ў маі 978 года, ''«і паланілі Рагвалода і сыноў яго, і жонку яго, і дачку. І зневажаў Дабрыня'' [дзядзька Уладзіміра] ''яго, і прыгадаў Рагнедзе, як назвала князя рабычычам, і загадаў Уладзіміру быць з ёю перад бацькам і маці. Пасля Уладзімір забіў бацьку, братоў і маці яе, а саму ўзяў у жонкі»''. Бой з войскам Рагвалода і ўзяцце горада, мусіць, дорага абышліся войску Уладзіміра. Паводле В. М. Тацішчава, які спасылаўся на [[Іаакімаўскі летапіс]], калі Уладзімір у Полацку даведаўся пра набліжэнне кіеўскіх войскаў, то спалохаўся і хацеў бегчы ў Ноўгарад. Дабрыня ж, ведаючы, што Яраполк не падабаецца паганцам, стрымаў пляменніка і паслаў да яраполкавых ваявод дары, прапануючы перайсці на свой бок. Ваяводы абяцалі перайсці і выканалі сваё абяцанне ў бітве пры «''рацэ Друці, у трох днях шляху ад Смаленска''». Яраполк застаўся без войска, якое часткай перайшло на бок Уладзіміра, а часткай было знішчанае. Такім чынам, ваяводы Яраполка спазняліся да Полацка, мусіць на 5—10 дзён. Пасля гэтага Уладзімір і Дабрыня з войскам пайшлі на Кіеў. Неўзабаве Яраполк быў здрадліва забіты. Уладзімір [[11 чэрвеня]] [[978]] года абвешчаны кіеўскім князям. == Спрэчныя пытанні == Прыхільнікі славянскай версіі паходжання Рагвалода і яго сям’і звяртаюць увагу на апісаны ў летапісе звычай разуваць жаніха — не скандынаўскі і агулам не [[германцы|германскі]] звычай, а таксама, што ў германцаў не было звычаю адвозу нявесты да жаніха. Ставіцца пад сумнеў, ці маглі Рагвалод і Рагнеда, калі былі скандынавамі, так хутка засвоіць [[славяне|славянскія]] звычаі. Аднак вядома, што скандынавы ў [[Нармандыя|Нармандыі]], [[Данелаг]]у і [[Сіцылія|Сіцыліі]] хутка пераймалі мясцовыя звычаі і мову — у другім і нават першым пакаленні. Выказваецца меркаванне, што Уладзімір не забіў Рагнеду разам з бацькамі і братамі, а ўзяў за жонку, толькі каб атрымаць за ёю спадчанныя правы на Полацк, што быццам сведчыць пра такія правы Рагвалода — князя мясцовага і славянскага паходжання. Таксама паўстае пытанне пра згаданага побач з Рагвалодам у летапісе Тура, князя тураўскага — некаторыя даследчыкі лічаць іх роднымі братамі і з гэтага выводзяць іх супольны радавод{{sfn|Коновалов|1995}}. Сляды Рагвалода і Тура знаходзяць нават у Францыі, дзе апошні нібыта заснаваў горад [[Тур (горад)|Тур]]. == Памяць == * Паштовая марка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод — князь полацкі» (1993). * Памятныя манеты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод Полацкі. Рагнеда» (з серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы»). Наміналы: 1 рубель (медна-нікелевая), 20 рублёў (срэбная); дызайн: С. Заскевіч (Беларусь); чаканка: ЗАТ «Літоўскі манетны двор», Вільнюс, Літва; выпуск у зварот: 9 лістапада 2006<ref>[http://www.nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=95 Памятныя манеты «Рагвалод Полацкі і Рагнеда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331082507/http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/CommCoin.asp?id=95 |date=31 сакавіка 2015 }} // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь.</ref>. <gallery> Выява:Rogvolod Post stamp.jpg|Паштовая марка Выява:Rahvałod Połacki i Rahnieda (silver coin, reverse).gif|Памятная манета, рэверс </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Butler F.'' The House of Rogvolod // Именослов. Историческая семантика имени. -- М., 2007. Вып. 2. -- С. 189—204. * ''[[Алег Латышонак|Łatyszonek, O.]]'', ''[[Алесь Белы|Bely, A.]]'' On the Scandinavian origin of Rahvalod // Annus Albaruthenicus — Год беларускі. — [http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=5815 2005. — № 6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602153752/http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=5815 |date=2 чэрвеня 2009 }}. * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества X — XIII вв. — Москва, 1975. * ''Ермаловіч М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / Мікола Ермаловіч; Прадм. М. А. Ткачова. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1990. — 365,[2] с.: іл. — С. 67—80. — ISBN 985-6026-01-6. * ''[[Э. М. Загарульскі|Загарульскі Э. М.]]'' Заходняя Русь: IX — XIII ст.: Вучэб. дапам. — Мінск, 1998. — 260 с. * {{h|Заяц|2013|''Заяц Ю. А.'' Полоцкий княжеский дом: правовой аспект взаимоотношений князей Полоцкого и Киевского домов (985—1129 гг.) // Матэрыялы па археалогіі Беларусі. Даследаванні сярэдневяковых старажытнасцей Цэнтральнай Беларусі (памяці Ю. А. Заяца) / Навук.рэд.: В. М. Ляўко. — Вып. 24. — Мінск: «Беларуская навука», 2013.}} * {{h|Коновалов|1995|''Коновалов Ю. В.'' [http://uiro.narod.ru/articles/art09.htm Русско-скандинавские связи середины IX — середины XI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080607024533/http://uiro.narod.ru/articles/art09.htm |date=7 чэрвеня 2008 }} // Историческая генеалогия. Вып. 5. — Екатеринбург — Париж, 1995. — С. 42—59.}} * ''[[Георгій Навіцыян|Навіцыян Г.]]'' [http://arche.bymedia.net/2006-9/navicyjan906.htm Князь, які «прішелъ и-заморья»: гіпотэза паходжаньня Рагвалода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160313080524/http://arche.bymedia.net/2006-9/navicyjan906.htm |date=13 сакавіка 2016 }} // ARCHE. — 2006. — № 9 (49). — С. 137—142. — Эл. версія на старонцы ARCHE. * ''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI — начале XIII в. // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. Вып. 5. — Минск: РИВШ, 2012. — 244 с. — С. 6-24; * ''Самонова М. Н.'' Рогволод и Рогнеда: скандинавские корни династии // Alba Ruscia: белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.) / Отв. ред. А. В. Мартынюк. — М.: Квадрига, 2015. — С. 8-26. * ''Самонова М. Н.'' Рагвалод, Торвальд, Эймунд: скандынаўскі след у гісторыі Полацкага княства // Беларускі гістарычны часопіс. — 2019. — № 3. — С. 3-11. * {{Кніга|ref=Франклин, Шепард|год=2009|аўтар=Франклин С., Шепард Д.|загаловак=Начало Руси. 750-1200|арыгінал=The Emergence of Rus: 750—1200 / Simon Franklin and Jonathan Shepard. — London; New York: Longman, 1996. — 450 p. (Longman History of Russia).|месца=СПб|адказны=Авторизованный перевод с английского: Д.М. Буланин, Н.Л. Лужецкая|выдавецтва=Дмитрий Буланин|isbn=0-582-49091-X|isbn2=978-5-86007-629-7|старонак=671}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рагвалод|Штыхаў Г.|43}} {{Полацкія князі}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] apuzgxnqeaulz0x5rs5j9af3za184dd 5198104 5198103 2026-09-13T06:28:28Z M.L.Bot 261 /* Імя */ 5198104 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Рагвалод | арыгінальнае імя = [[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]]: Рогъволодъ | партрэт = Rahvałod, Rahnieda (Połacak). Рагвалод, Рагнеда (Полацак).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Сваты ноўгарадскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] ў Рагвалода (з левага боку); Рагвалод і яго дачка [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда]] (з правага боку). Мініяцюра [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], XV ст. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[князь полацкі]] | парадак =<!--першы вядомы, але не першы наогул--> | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[945]]-[[947]] | перыядканец = 978 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = [[Ізяслаў Уладзіміравіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | месца смерці = [[Полацк]] | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = 2 сыны; дачка Рагнеда | гады службы = згадваецца ў 978 | род войскаў = | званне = | бітвы = | вядомы як = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = | Rodovid = 879 }} '''Рагвалод''' ([[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]] ''Рогъволодъ'', ''Роговолодъ''; ? — {{ДС|||978}}) — першы гістарычна вядомы [[Князі полацкія|князь полацкі]] (940-я — 978). Бацька [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]] і праз яе пачынальнік роду полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў]]. == Паходжанне == У артыкуле 980 года «[[Аповесць мінулых часоў]]» (XII ст.) паведамляе, што «Рагвалод прыйшоў з-за мора, і меў уладу сваю ў [[Полацк]]у» («Рогъволодъ перешелъ изъ заморья, имяше волость свою Полотьске»). Іншых звестак пра паходжанні Рагвалода ў крыніцах няма. У «Аповесці мінулых часоў» разам з Рагвалодам названы тураўскі князь [[Тур (князь)|Тур]], многія даследчыкі лічаць гэта не выпадковым і выказваюць думкі пра іх агульнае паходжанне. Ёсць думка, што на Русі было дзве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і [[Рагвалодавічы]]<ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>, пры тым, што [[па мячы]] пазнейшыя Рагвалодавічы толькі галіна Рурыкавічаў. Паводле [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсан|Адольфа Стэндэр-Пэтэрсана]], на Русі было дзве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародска-Кіеўская і Полацкая, ён спасылаецца на сведчанне «Аповесці мінулых часоў» пра княжанне Рагвалода ў Полацку і яго скандынаўскае імя. Паводле [[Амяльян Прыцак|Амяльяна Прыцака]], полацкая дынастыя была адзінай са старажытных скандынаўскіх дынастый, якая здолела захавацца ў барацьбе з Рурыкавічамі<ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015. С. 9.</ref>. == Імя == У 1879 годзе дацкі мовазнавец [[Вільгельм Томсен]] паказаў, што імёны ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' — [[Стараславянская мова|стараславянская]] [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыя]] распаўсюджаных [[Скандынавія|скандынаўскіх]] імёнаў ''Рагвалд'' ([[старажытнапаўночная мова|стар.-паўн.]] ''Ragnvald'') і ''Рагнейдзь'' (''Ragnheiðr'')<ref>Der Ursprung der russischen Staates. 14, 7.</ref>. Пераважная большасць даследчыкаў, у тым ліку А. А. Мельнікава, А. А. Рыдзеўская, Т. М. Джаксан і іншыя, трымаюцца такога меркавання. Да 2-й паловы XIX ст., пачаўшы ад [[М. І. Кастамараў|Мікалая Кастамарава]] выказвалася і меркаванне, што імёны ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' славянскага паходжання. Імя ''Рогволодъ'' прапаноўвалі выводзіць ад спалучэння фармантаў ''-рог'' і ''-валод'' (параўн.: ''валодаць'') і давалі тлумачэнне: «той, хто валодае рогам», у значэнні «той, хто валодае ўладай», — праводзячы паралель з імем ''Усевалад''. Да такога меркавання далучаліся гісторыкі П. В. Галубоўскі, М. І. Кастамараў, [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]] і інш. З сучасных даследчыкаў такую магчымасць не адмаўляе [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]], як не адмаўляе ён і скандынаўскага паходжання гэтых імён<ref>Алексеев, Л. В. Полоцкая земля в IX—XIII вв. : Очерки истории Северной Белоруссии / Л. В. Алексеев. — Москва : Наука, 1966. — С. 238.</ref>. Прыхільнікі гэтага меркавання ёсць і цяпер, у асноўным у ненавуковым асяродку. Каб зняць супярэчнасць з паведамленнем «Аповесці мінулых часоў», якое ўскосна ўказвае на скандынаўскае паходжанне Рагвалода, яны сцвярджаюць, што прыход з-за мора неабавязкова сведчыць пра скандынаўскае паходжанне. Славянскае паходжанне імён ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' лічыцца малаверагодным. Праблемай гіпотэзы славянскага паходжання імён з’яўляецца адсутнасць прамых славянскіх паралеляў, а таксама іншых славянскіх імён з фармантам ''-рог''. У свой час гісторык С. А. Гедэонаў прыводзіў [[Чэшская мова|чэшскую]] паралель ''Рагаўлад'' (''Rohovlad'')<ref>С. А. Гедэонаў спасылаецца на [http://books.google.by/books?id=WK8DAAAAYAAJ&pg=PA65&lpg=PA65&dq=Rohowlad+%C4%8Casopis+%C4%8Cesk%C3%A9ho+museum,&source=bl&ots=WSuA6xkClT&sig=Dk11-CfbcC-i057O2tFVgej1OwU&hl=ru&sa=X&ei=njAgVPbWEeWgyAOCtILYDA&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=Rohowlad%20%C4%8Casopis%20%C4%8Cesk%C3%A9ho%20museum%2C&f=false ''Časopis Českého museum'', т. VI, с. 65.]</ref>. Аднак ''Рагаўлад'' бытавала толькі ў межах аднаго шляхецкага роду [[Букуўкі з Букуўкі|Букувак]] і было не імем, а мянушкай, а пазней прозвішчам, і паходзіла ад рагоў, выяўленых на родавым гербе. Пазней імем ''Рагвалод'' названы старэйшы з унукаў полацкага князя Усяслава Брачыславіча — [[Рагвалод-Васіль Барысавіч]], а імем ''Рагнеда'' — [[Рагнеда Мсціслаўна]], пры гэтым вядомыя яе сёстры таксама названы скандынаўскімі імёнамі [[Мальмфрыда Мсціслаўна|Мальмфрыда]] і [[Інгеборга Кіеўская|Інгеборга]]. == Біяграфія == Паводле Маскоўскага зводу 1479 года, Рагвалод з’явіўся ў Полацку ў часы кіеўскага князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава Ігаравіча]] (945—972), чыя ўвага была адцягнутая далёкімі паўднёвымі паходамі{{Sfn|Заяц|2013|с=19}}. Напэўна, не пазней за лета 971 года, калі Святаслаў пасадзіў свайго сына [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]] ў [[Ноўгарад]]зе, бо ўжо тады «''Рагвалод трымае і ўладарыць, і княжыць у Полацкай зямлі''». Магчыма, і да 947 года, калі кіеўская княгіня [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга]], перамагла [[ятвягі|ятвягаў]], займалася справамі [[Пскоў|Пскова]], ставіла [[Пагост (тып паселішча)|пагосты]] па [[Мста|Мсце]] і [[Луга (рака)|Лузе]] і, паводле падання, пабудавала [[Віцебск]] — наведала землі вакол, але не Полацк, адзін з буйнейшых гарадоў у рэгіёне. Таму выказана думка, што Вольга тады ўжо не валодала Полацкай зямлёй, а ўмацоўвала межы з ёю. У 2-й палове 975 года ў канфлікце з князем кіеўскім [[Яраполк Святаславіч|Яраполкам Святаславічам]] загінуў яго брат, [[Оўруч|оўруцкі]] князь [[Алег Святаславіч]]. Другі Яраполкаў брат — Уладзімір Святаславіч, спалохаўся і ў канцы 975 года ўцёк з Ноўгарада «за мора». Яраполк паставіў у Ноўгарадзе свайго намесніка і пасаднікаў і ўладарыў [[Русь|Руссю]] адзін. Вясной 978 года Уладзімір з наёмнай [[дружына]]й вярнуўся з-за мора ў Ноўгарад, забіў намесніка і прагнаў пасаднікаў Яраполка, сказаўшы: ''«Ідзіце да майго брата і скажыце: Уладзімір ідзе на цябе, будзь гатовы з ім біцца»''. Абодва браты, відавочна, пачалі шукаць саюзнікаў, таму і Яраполк, і Уладзімір прыслалі сватоў у Полацк{{Sfn|Франклин, Шепард|2009|с=225-226}}. Рагвалод, відаць, палічыў такі саюз выгодным і прыняў яго. Паводле Тацішчава, Рагвалод пачаў ваяваць наўгародскія [[воласць|воласці]] — якія менавіта застаецца дыскусійным. Тым часам паміж Полацкай і [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]] былі вялікія нічыйныя абшары. Адзінае месца, дзе княствы, верагодна, межавалі — вярхоўі [[Ловаць|Ловаці]]. Таму, думаюць, на гэтыя землі і мог быць скіраваны напад Рагвалода. Яраполк паслаў на дапамогу Рагвалоду сваё войска, каб не даць Уладзіміру ваяваць «''[[Крывічы|Крыўскую]] зямлю''». Разам з ваяводамі адправіў і паслоў, каб схіліць брата да міру. Уладзімір таксама паслаў у Полацк сватоў, але Рагнеда была ўжо змоўлена за Яраполка. Паводле летапісу, Рагвалод запытаўся дачку: «''Ці хочаш за Уладзіміра?''», — а яна адказала: «''Не хачу разуць рабычыча, а хачу Яраполка''». Нават калі гэтыя абразлівыя словы і былі сказаныя 12-гадовай Рагнедай, наўрад ці яны належаць ёй самой, і наўрад ці менавіта яны былі прычынай для вайны. Рагвалод у барацьбе паміж Уладзімірам і Яраполкам стаў на бок апошняга, што немінуча вяло да вайны Ноўгарада з Полацкам, якая, магчыма фактычна ўжо і вялася Рагвалодам, а адказ Рагнеды быў толькі своеасаблівай дэкларацыяй намераў полацкага князя<ref>''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе… С. 6;</ref>. Праўда, нельга выключаць, словы прычыніліся да жорсткасці расправы з полацкай княжацкай сям’ёй. Уладзімір з войскам з [[варагі|варагаў]], наўгародцаў, [[чудзь|чудзі]] і крывічоў прыйшоў пад Полацк, калі Рагнеду ўжо сабралі да Яраполка. Рагвалод выйшаў супраць Уладзіміра, але быў разбіты і зачыніўся ў горадзе, мабыць, у спадзяванні дачакацца кіеўскіх войскаў. Уладзімір узяў Полацак, недзе ў маі 978 года, ''«і паланілі Рагвалода і сыноў яго, і жонку яго, і дачку. І зневажаў Дабрыня'' [дзядзька Уладзіміра] ''яго, і прыгадаў Рагнедзе, як назвала князя рабычычам, і загадаў Уладзіміру быць з ёю перад бацькам і маці. Пасля Уладзімір забіў бацьку, братоў і маці яе, а саму ўзяў у жонкі»''. Бой з войскам Рагвалода і ўзяцце горада, мусіць, дорага абышліся войску Уладзіміра. Паводле В. М. Тацішчава, які спасылаўся на [[Іаакімаўскі летапіс]], калі Уладзімір у Полацку даведаўся пра набліжэнне кіеўскіх войскаў, то спалохаўся і хацеў бегчы ў Ноўгарад. Дабрыня ж, ведаючы, што Яраполк не падабаецца паганцам, стрымаў пляменніка і паслаў да яраполкавых ваявод дары, прапануючы перайсці на свой бок. Ваяводы абяцалі перайсці і выканалі сваё абяцанне ў бітве пры «''рацэ Друці, у трох днях шляху ад Смаленска''». Яраполк застаўся без войска, якое часткай перайшло на бок Уладзіміра, а часткай было знішчанае. Такім чынам, ваяводы Яраполка спазняліся да Полацка, мусіць на 5—10 дзён. Пасля гэтага Уладзімір і Дабрыня з войскам пайшлі на Кіеў. Неўзабаве Яраполк быў здрадліва забіты. Уладзімір [[11 чэрвеня]] [[978]] года абвешчаны кіеўскім князям. == Спрэчныя пытанні == Прыхільнікі славянскай версіі паходжання Рагвалода і яго сям’і звяртаюць увагу на апісаны ў летапісе звычай разуваць жаніха — не скандынаўскі і агулам не [[германцы|германскі]] звычай, а таксама, што ў германцаў не было звычаю адвозу нявесты да жаніха. Ставіцца пад сумнеў, ці маглі Рагвалод і Рагнеда, калі былі скандынавамі, так хутка засвоіць [[славяне|славянскія]] звычаі. Аднак вядома, што скандынавы ў [[Нармандыя|Нармандыі]], [[Данелаг]]у і [[Сіцылія|Сіцыліі]] хутка пераймалі мясцовыя звычаі і мову — у другім і нават першым пакаленні. Выказваецца меркаванне, што Уладзімір не забіў Рагнеду разам з бацькамі і братамі, а ўзяў за жонку, толькі каб атрымаць за ёю спадчанныя правы на Полацк, што быццам сведчыць пра такія правы Рагвалода — князя мясцовага і славянскага паходжання. Таксама паўстае пытанне пра згаданага побач з Рагвалодам у летапісе Тура, князя тураўскага — некаторыя даследчыкі лічаць іх роднымі братамі і з гэтага выводзяць іх супольны радавод{{sfn|Коновалов|1995}}. Сляды Рагвалода і Тура знаходзяць нават у Францыі, дзе апошні нібыта заснаваў горад [[Тур (горад)|Тур]]. == Памяць == * Паштовая марка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод — князь полацкі» (1993). * Памятныя манеты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод Полацкі. Рагнеда» (з серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы»). Наміналы: 1 рубель (медна-нікелевая), 20 рублёў (срэбная); дызайн: С. Заскевіч (Беларусь); чаканка: ЗАТ «Літоўскі манетны двор», Вільнюс, Літва; выпуск у зварот: 9 лістапада 2006<ref>[http://www.nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=95 Памятныя манеты «Рагвалод Полацкі і Рагнеда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331082507/http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/CommCoin.asp?id=95 |date=31 сакавіка 2015 }} // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь.</ref>. <gallery> Выява:Rogvolod Post stamp.jpg|Паштовая марка Выява:Rahvałod Połacki i Rahnieda (silver coin, reverse).gif|Памятная манета, рэверс </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Butler F.'' The House of Rogvolod // Именослов. Историческая семантика имени. -- М., 2007. Вып. 2. -- С. 189—204. * ''[[Алег Латышонак|Łatyszonek, O.]]'', ''[[Алесь Белы|Bely, A.]]'' On the Scandinavian origin of Rahvalod // Annus Albaruthenicus — Год беларускі. — [http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=5815 2005. — № 6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602153752/http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=5815 |date=2 чэрвеня 2009 }}. * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества X — XIII вв. — Москва, 1975. * ''Ермаловіч М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / Мікола Ермаловіч; Прадм. М. А. Ткачова. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1990. — 365,[2] с.: іл. — С. 67—80. — ISBN 985-6026-01-6. * ''[[Э. М. Загарульскі|Загарульскі Э. М.]]'' Заходняя Русь: IX — XIII ст.: Вучэб. дапам. — Мінск, 1998. — 260 с. * {{h|Заяц|2013|''Заяц Ю. А.'' Полоцкий княжеский дом: правовой аспект взаимоотношений князей Полоцкого и Киевского домов (985—1129 гг.) // Матэрыялы па археалогіі Беларусі. Даследаванні сярэдневяковых старажытнасцей Цэнтральнай Беларусі (памяці Ю. А. Заяца) / Навук.рэд.: В. М. Ляўко. — Вып. 24. — Мінск: «Беларуская навука», 2013.}} * {{h|Коновалов|1995|''Коновалов Ю. В.'' [http://uiro.narod.ru/articles/art09.htm Русско-скандинавские связи середины IX — середины XI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080607024533/http://uiro.narod.ru/articles/art09.htm |date=7 чэрвеня 2008 }} // Историческая генеалогия. Вып. 5. — Екатеринбург — Париж, 1995. — С. 42—59.}} * ''[[Георгій Навіцыян|Навіцыян Г.]]'' [http://arche.bymedia.net/2006-9/navicyjan906.htm Князь, які «прішелъ и-заморья»: гіпотэза паходжаньня Рагвалода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160313080524/http://arche.bymedia.net/2006-9/navicyjan906.htm |date=13 сакавіка 2016 }} // ARCHE. — 2006. — № 9 (49). — С. 137—142. — Эл. версія на старонцы ARCHE. * ''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI — начале XIII в. // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. Вып. 5. — Минск: РИВШ, 2012. — 244 с. — С. 6-24; * ''Самонова М. Н.'' Рогволод и Рогнеда: скандинавские корни династии // Alba Ruscia: белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.) / Отв. ред. А. В. Мартынюк. — М.: Квадрига, 2015. — С. 8-26. * ''Самонова М. Н.'' Рагвалод, Торвальд, Эймунд: скандынаўскі след у гісторыі Полацкага княства // Беларускі гістарычны часопіс. — 2019. — № 3. — С. 3-11. * {{Кніга|ref=Франклин, Шепард|год=2009|аўтар=Франклин С., Шепард Д.|загаловак=Начало Руси. 750-1200|арыгінал=The Emergence of Rus: 750—1200 / Simon Franklin and Jonathan Shepard. — London; New York: Longman, 1996. — 450 p. (Longman History of Russia).|месца=СПб|адказны=Авторизованный перевод с английского: Д.М. Буланин, Н.Л. Лужецкая|выдавецтва=Дмитрий Буланин|isbn=0-582-49091-X|isbn2=978-5-86007-629-7|старонак=671}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рагвалод|Штыхаў Г.|43}} {{Полацкія князі}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] 7dxpl86yspm8du8j9r7cj9asoz6jfnd 5198105 5198104 2026-09-13T06:39:21Z M.L.Bot 261 /* Імя */ 5198105 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Рагвалод | арыгінальнае імя = [[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]]: Рогъволодъ | партрэт = Rahvałod, Rahnieda (Połacak). Рагвалод, Рагнеда (Полацак).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Сваты ноўгарадскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] ў Рагвалода (з левага боку); Рагвалод і яго дачка [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда]] (з правага боку). Мініяцюра [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], XV ст. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[князь полацкі]] | парадак =<!--першы вядомы, але не першы наогул--> | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[945]]-[[947]] | перыядканец = 978 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = [[Ізяслаў Уладзіміравіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | месца смерці = [[Полацк]] | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = 2 сыны; дачка Рагнеда | гады службы = згадваецца ў 978 | род войскаў = | званне = | бітвы = | вядомы як = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = | Rodovid = 879 }} '''Рагвалод''' ([[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]] ''Рогъволодъ'', ''Роговолодъ''; ? — {{ДС|||978}}) — першы гістарычна вядомы [[Князі полацкія|князь полацкі]] (940-я — 978). Бацька [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]] і праз яе пачынальнік роду полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў]]. == Паходжанне == У артыкуле 980 года «[[Аповесць мінулых часоў]]» (XII ст.) паведамляе, што «Рагвалод прыйшоў з-за мора, і меў уладу сваю ў [[Полацк]]у» («Рогъволодъ перешелъ изъ заморья, имяше волость свою Полотьске»). Іншых звестак пра паходжанні Рагвалода ў крыніцах няма. У «Аповесці мінулых часоў» разам з Рагвалодам названы тураўскі князь [[Тур (князь)|Тур]], многія даследчыкі лічаць гэта не выпадковым і выказваюць думкі пра іх агульнае паходжанне. Ёсць думка, што на Русі было дзве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і [[Рагвалодавічы]]<ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>, пры тым, што [[па мячы]] пазнейшыя Рагвалодавічы толькі галіна Рурыкавічаў. Паводле [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсан|Адольфа Стэндэр-Пэтэрсана]], на Русі было дзве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародска-Кіеўская і Полацкая, ён спасылаецца на сведчанне «Аповесці мінулых часоў» пра княжанне Рагвалода ў Полацку і яго скандынаўскае імя. Паводле [[Амяльян Прыцак|Амяльяна Прыцака]], полацкая дынастыя была адзінай са старажытных скандынаўскіх дынастый, якая здолела захавацца ў барацьбе з Рурыкавічамі<ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015. С. 9.</ref>. == Імя == У 1879 годзе дацкі мовазнавец [[Вільгельм Томсен]] паказаў, што імёны ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' — [[Стараславянская мова|стараславянская]] [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыя]] распаўсюджаных [[Скандынавія|скандынаўскіх]] імёнаў ''Рагвалд'' ([[старажытнапаўночная мова|стар.-паўн.]] ''Ragnvald'') і ''Рагнейдзь'' (''Ragnheiðr'')<ref>Der Ursprung der russischen Staates. 14, 7.</ref>. Пераважная большасць даследчыкаў, у тым ліку А. А. Мельнікава, А. А. Рыдзеўская, Т. М. Джаксан і іншыя, трымаюцца такога меркавання. Да 2-й паловы XIX ст., пачаўшы ад [[М. І. Кастамараў|Мікалая Кастамарава]] выказвалася і меркаванне, што імёны ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' славянскага паходжання. Імя ''Рогволодъ'' разглядалі як двухасноўнае -- ''рог-'' і ''-валод'' (параўн.: ''валодаць'') -- са значэннем «той, хто валодае рогам», у сэнсе «той, хто валодае ўладай», — праводзячы аналагам імя ''Усевалад''. Да такога меркавання далучаліся гісторыкі П. В. Галубоўскі, М. І. Кастамараў, [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]] і іншыя, такую магчымасць не адмаўляў [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]], як не адмаўляе і скандынаўскага паходжання гэтых імён<ref>Алексеев, Л. В. Полоцкая земля в IX—XIII вв. : Очерки истории Северной Белоруссии / Л. В. Алексеев. — Москва : Наука, 1966. — С. 238.</ref>. Прыхільнікі такого паходжання ёсць і цяпер, у асноўным у ненавуковым асяродку. Каб зняць супярэчнасць з паведамленнем «Аповесці мінулых часоў», якое ўскосна сведчыць пра скандынаўскае паходжанне Рагвалода, яны сцвярджаюць, што прыход з-за мора неабавязкова значыць скандынаўскае паходжанне. Славянскае паходжанне імён ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' лічаць неверагодным, бо ім няма прамых славянскіх паралеляў, таксама няма іншых славянскіх імён з фармантам ''-рог''. У свой час гісторык С. А. Гедэонаў даваў [[Чэшская мова|чэшскую]] паралель ''Рагаўлад'' (''Rohovlad'')<ref>С. А. Гедэонаў спасылаецца на [http://books.google.by/books?id=WK8DAAAAYAAJ&pg=PA65&lpg=PA65&dq=Rohowlad+%C4%8Casopis+%C4%8Cesk%C3%A9ho+museum,&source=bl&ots=WSuA6xkClT&sig=Dk11-CfbcC-i057O2tFVgej1OwU&hl=ru&sa=X&ei=njAgVPbWEeWgyAOCtILYDA&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=Rohowlad%20%C4%8Casopis%20%C4%8Cesk%C3%A9ho%20museum%2C&f=false ''Časopis Českého museum'', т. VI, с. 65.]</ref>. Аднак ''Рагаўлад'' бытавала толькі ў межах аднаго шляхецкага роду [[Букуўкі з Букуўкі|Букувак]] і было не імем, а мянушкай, а пазней прозвішчам, і паходзіла ад рагоў, выяўленых на родавым гербе. Пазней імем ''Рагвалод'' назвалі старэйшага з унукаў полацкага князя Усяслава Брачыславіча — [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода Барысавіча]], а імем ''Рагнеда'' — [[Рагнеда Мсціслаўна|Рагнеду Мсціслаўну]], але вядомы яе сёстры таксама названыя скандынаўскімі імёнамі [[Мальмфрыда Мсціслаўна|Мальмфрыда]] і [[Інгеборга Кіеўская|Інгеборга]]. == Біяграфія == Паводле Маскоўскага зводу 1479 года, Рагвалод з’явіўся ў Полацку ў часы кіеўскага князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава Ігаравіча]] (945—972), чыя ўвага была адцягнутая далёкімі паўднёвымі паходамі{{Sfn|Заяц|2013|с=19}}. Напэўна, не пазней за лета 971 года, калі Святаслаў пасадзіў свайго сына [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]] ў [[Ноўгарад]]зе, бо ўжо тады «''Рагвалод трымае і ўладарыць, і княжыць у Полацкай зямлі''». Магчыма, і да 947 года, калі кіеўская княгіня [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга]], перамагла [[ятвягі|ятвягаў]], займалася справамі [[Пскоў|Пскова]], ставіла [[Пагост (тып паселішча)|пагосты]] па [[Мста|Мсце]] і [[Луга (рака)|Лузе]] і, паводле падання, пабудавала [[Віцебск]] — наведала землі вакол, але не Полацк, адзін з буйнейшых гарадоў у рэгіёне. Таму выказана думка, што Вольга тады ўжо не валодала Полацкай зямлёй, а ўмацоўвала межы з ёю. У 2-й палове 975 года ў канфлікце з князем кіеўскім [[Яраполк Святаславіч|Яраполкам Святаславічам]] загінуў яго брат, [[Оўруч|оўруцкі]] князь [[Алег Святаславіч]]. Другі Яраполкаў брат — Уладзімір Святаславіч, спалохаўся і ў канцы 975 года ўцёк з Ноўгарада «за мора». Яраполк паставіў у Ноўгарадзе свайго намесніка і пасаднікаў і ўладарыў [[Русь|Руссю]] адзін. Вясной 978 года Уладзімір з наёмнай [[дружына]]й вярнуўся з-за мора ў Ноўгарад, забіў намесніка і прагнаў пасаднікаў Яраполка, сказаўшы: ''«Ідзіце да майго брата і скажыце: Уладзімір ідзе на цябе, будзь гатовы з ім біцца»''. Абодва браты, відавочна, пачалі шукаць саюзнікаў, таму і Яраполк, і Уладзімір прыслалі сватоў у Полацк{{Sfn|Франклин, Шепард|2009|с=225-226}}. Рагвалод, відаць, палічыў такі саюз выгодным і прыняў яго. Паводле Тацішчава, Рагвалод пачаў ваяваць наўгародскія [[воласць|воласці]] — якія менавіта застаецца дыскусійным. Тым часам паміж Полацкай і [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]] былі вялікія нічыйныя абшары. Адзінае месца, дзе княствы, верагодна, межавалі — вярхоўі [[Ловаць|Ловаці]]. Таму, думаюць, на гэтыя землі і мог быць скіраваны напад Рагвалода. Яраполк паслаў на дапамогу Рагвалоду сваё войска, каб не даць Уладзіміру ваяваць «''[[Крывічы|Крыўскую]] зямлю''». Разам з ваяводамі адправіў і паслоў, каб схіліць брата да міру. Уладзімір таксама паслаў у Полацк сватоў, але Рагнеда была ўжо змоўлена за Яраполка. Паводле летапісу, Рагвалод запытаўся дачку: «''Ці хочаш за Уладзіміра?''», — а яна адказала: «''Не хачу разуць рабычыча, а хачу Яраполка''». Нават калі гэтыя абразлівыя словы і былі сказаныя 12-гадовай Рагнедай, наўрад ці яны належаць ёй самой, і наўрад ці менавіта яны былі прычынай для вайны. Рагвалод у барацьбе паміж Уладзімірам і Яраполкам стаў на бок апошняга, што немінуча вяло да вайны Ноўгарада з Полацкам, якая, магчыма фактычна ўжо і вялася Рагвалодам, а адказ Рагнеды быў толькі своеасаблівай дэкларацыяй намераў полацкага князя<ref>''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе… С. 6;</ref>. Праўда, нельга выключаць, словы прычыніліся да жорсткасці расправы з полацкай княжацкай сям’ёй. Уладзімір з войскам з [[варагі|варагаў]], наўгародцаў, [[чудзь|чудзі]] і крывічоў прыйшоў пад Полацк, калі Рагнеду ўжо сабралі да Яраполка. Рагвалод выйшаў супраць Уладзіміра, але быў разбіты і зачыніўся ў горадзе, мабыць, у спадзяванні дачакацца кіеўскіх войскаў. Уладзімір узяў Полацак, недзе ў маі 978 года, ''«і паланілі Рагвалода і сыноў яго, і жонку яго, і дачку. І зневажаў Дабрыня'' [дзядзька Уладзіміра] ''яго, і прыгадаў Рагнедзе, як назвала князя рабычычам, і загадаў Уладзіміру быць з ёю перад бацькам і маці. Пасля Уладзімір забіў бацьку, братоў і маці яе, а саму ўзяў у жонкі»''. Бой з войскам Рагвалода і ўзяцце горада, мусіць, дорага абышліся войску Уладзіміра. Паводле В. М. Тацішчава, які спасылаўся на [[Іаакімаўскі летапіс]], калі Уладзімір у Полацку даведаўся пра набліжэнне кіеўскіх войскаў, то спалохаўся і хацеў бегчы ў Ноўгарад. Дабрыня ж, ведаючы, што Яраполк не падабаецца паганцам, стрымаў пляменніка і паслаў да яраполкавых ваявод дары, прапануючы перайсці на свой бок. Ваяводы абяцалі перайсці і выканалі сваё абяцанне ў бітве пры «''рацэ Друці, у трох днях шляху ад Смаленска''». Яраполк застаўся без войска, якое часткай перайшло на бок Уладзіміра, а часткай было знішчанае. Такім чынам, ваяводы Яраполка спазняліся да Полацка, мусіць на 5—10 дзён. Пасля гэтага Уладзімір і Дабрыня з войскам пайшлі на Кіеў. Неўзабаве Яраполк быў здрадліва забіты. Уладзімір [[11 чэрвеня]] [[978]] года абвешчаны кіеўскім князям. == Спрэчныя пытанні == Прыхільнікі славянскай версіі паходжання Рагвалода і яго сям’і звяртаюць увагу на апісаны ў летапісе звычай разуваць жаніха — не скандынаўскі і агулам не [[германцы|германскі]] звычай, а таксама, што ў германцаў не было звычаю адвозу нявесты да жаніха. Ставіцца пад сумнеў, ці маглі Рагвалод і Рагнеда, калі былі скандынавамі, так хутка засвоіць [[славяне|славянскія]] звычаі. Аднак вядома, што скандынавы ў [[Нармандыя|Нармандыі]], [[Данелаг]]у і [[Сіцылія|Сіцыліі]] хутка пераймалі мясцовыя звычаі і мову — у другім і нават першым пакаленні. Выказваецца меркаванне, што Уладзімір не забіў Рагнеду разам з бацькамі і братамі, а ўзяў за жонку, толькі каб атрымаць за ёю спадчанныя правы на Полацк, што быццам сведчыць пра такія правы Рагвалода — князя мясцовага і славянскага паходжання. Таксама паўстае пытанне пра згаданага побач з Рагвалодам у летапісе Тура, князя тураўскага — некаторыя даследчыкі лічаць іх роднымі братамі і з гэтага выводзяць іх супольны радавод{{sfn|Коновалов|1995}}. Сляды Рагвалода і Тура знаходзяць нават у Францыі, дзе апошні нібыта заснаваў горад [[Тур (горад)|Тур]]. == Памяць == * Паштовая марка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод — князь полацкі» (1993). * Памятныя манеты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод Полацкі. Рагнеда» (з серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы»). Наміналы: 1 рубель (медна-нікелевая), 20 рублёў (срэбная); дызайн: С. Заскевіч (Беларусь); чаканка: ЗАТ «Літоўскі манетны двор», Вільнюс, Літва; выпуск у зварот: 9 лістапада 2006<ref>[http://www.nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=95 Памятныя манеты «Рагвалод Полацкі і Рагнеда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331082507/http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/CommCoin.asp?id=95 |date=31 сакавіка 2015 }} // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь.</ref>. <gallery> Выява:Rogvolod Post stamp.jpg|Паштовая марка Выява:Rahvałod Połacki i Rahnieda (silver coin, reverse).gif|Памятная манета, рэверс </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Butler F.'' The House of Rogvolod // Именослов. Историческая семантика имени. -- М., 2007. Вып. 2. -- С. 189—204. * ''[[Алег Латышонак|Łatyszonek, O.]]'', ''[[Алесь Белы|Bely, A.]]'' On the Scandinavian origin of Rahvalod // Annus Albaruthenicus — Год беларускі. — [http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=5815 2005. — № 6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602153752/http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=5815 |date=2 чэрвеня 2009 }}. * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества X — XIII вв. — Москва, 1975. * ''Ермаловіч М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / Мікола Ермаловіч; Прадм. М. А. Ткачова. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1990. — 365,[2] с.: іл. — С. 67—80. — ISBN 985-6026-01-6. * ''[[Э. М. Загарульскі|Загарульскі Э. М.]]'' Заходняя Русь: IX — XIII ст.: Вучэб. дапам. — Мінск, 1998. — 260 с. * {{h|Заяц|2013|''Заяц Ю. А.'' Полоцкий княжеский дом: правовой аспект взаимоотношений князей Полоцкого и Киевского домов (985—1129 гг.) // Матэрыялы па археалогіі Беларусі. Даследаванні сярэдневяковых старажытнасцей Цэнтральнай Беларусі (памяці Ю. А. Заяца) / Навук.рэд.: В. М. Ляўко. — Вып. 24. — Мінск: «Беларуская навука», 2013.}} * {{h|Коновалов|1995|''Коновалов Ю. В.'' [http://uiro.narod.ru/articles/art09.htm Русско-скандинавские связи середины IX — середины XI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080607024533/http://uiro.narod.ru/articles/art09.htm |date=7 чэрвеня 2008 }} // Историческая генеалогия. Вып. 5. — Екатеринбург — Париж, 1995. — С. 42—59.}} * ''[[Георгій Навіцыян|Навіцыян Г.]]'' [http://arche.bymedia.net/2006-9/navicyjan906.htm Князь, які «прішелъ и-заморья»: гіпотэза паходжаньня Рагвалода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160313080524/http://arche.bymedia.net/2006-9/navicyjan906.htm |date=13 сакавіка 2016 }} // ARCHE. — 2006. — № 9 (49). — С. 137—142. — Эл. версія на старонцы ARCHE. * ''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI — начале XIII в. // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. Вып. 5. — Минск: РИВШ, 2012. — 244 с. — С. 6-24; * ''Самонова М. Н.'' Рогволод и Рогнеда: скандинавские корни династии // Alba Ruscia: белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.) / Отв. ред. А. В. Мартынюк. — М.: Квадрига, 2015. — С. 8-26. * ''Самонова М. Н.'' Рагвалод, Торвальд, Эймунд: скандынаўскі след у гісторыі Полацкага княства // Беларускі гістарычны часопіс. — 2019. — № 3. — С. 3-11. * {{Кніга|ref=Франклин, Шепард|год=2009|аўтар=Франклин С., Шепард Д.|загаловак=Начало Руси. 750-1200|арыгінал=The Emergence of Rus: 750—1200 / Simon Franklin and Jonathan Shepard. — London; New York: Longman, 1996. — 450 p. (Longman History of Russia).|месца=СПб|адказны=Авторизованный перевод с английского: Д.М. Буланин, Н.Л. Лужецкая|выдавецтва=Дмитрий Буланин|isbn=0-582-49091-X|isbn2=978-5-86007-629-7|старонак=671}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рагвалод|Штыхаў Г.|43}} {{Полацкія князі}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] jeyxj95xb8oqu5g8v3evrkkje249nok 5198106 5198105 2026-09-13T06:41:39Z M.L.Bot 261 5198106 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Рагвалод | арыгінальнае імя = [[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]]: Рогъволодъ | партрэт = Rahvałod, Rahnieda (Połacak). Рагвалод, Рагнеда (Полацак).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Сваты ноўгарадскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] ў Рагвалода (з левага боку); Рагвалод і яго дачка [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда]] (з правага боку). Мініяцюра [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], XV ст. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[князь полацкі]] | парадак =<!--першы вядомы, але не першы наогул--> | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[945]]-[[947]] | перыядканец = 978 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = [[Ізяслаў Уладзіміравіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | месца смерці = [[Полацк]] | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = 2 сыны; дачка Рагнеда | гады службы = згадваецца ў 978 | род войскаў = | званне = | бітвы = | вядомы як = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = | Rodovid = 879 }} '''Рагвалод''' ([[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]] ''Рогъволодъ'', ''Роговолодъ''; ? — {{ДС|||978}}) — першы гістарычны [[Князі полацкія|князь полацкі]] (940-я — 978). Бацька [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]] і праз яе родачынальнік полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў]]. == Паходжанне == У артыкуле 980 года «[[Аповесць мінулых часоў]]» (XII ст.) паведамляе, што «Рагвалод прыйшоў з-за мора, і меў уладу сваю ў [[Полацк]]у» («Рогъволодъ перешелъ изъ заморья, имяше волость свою Полотьске»). Іншых звестак пра паходжанні Рагвалода ў крыніцах няма. У «Аповесці мінулых часоў» разам з Рагвалодам названы тураўскі князь [[Тур (князь)|Тур]], многія даследчыкі лічаць гэта не выпадковым і выказваюць думкі пра іх агульнае паходжанне. Ёсць думка, што на Русі было дзве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і [[Рагвалодавічы]]<ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>, пры тым, што [[па мячы]] пазнейшыя Рагвалодавічы толькі галіна Рурыкавічаў. Паводле [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсан|Адольфа Стэндэр-Пэтэрсана]], на Русі было дзве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародска-Кіеўская і Полацкая, ён спасылаецца на сведчанне «Аповесці мінулых часоў» пра княжанне Рагвалода ў Полацку і яго скандынаўскае імя. Паводле [[Амяльян Прыцак|Амяльяна Прыцака]], полацкая дынастыя была адзінай са старажытных скандынаўскіх дынастый, якая здолела захавацца ў барацьбе з Рурыкавічамі<ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015. С. 9.</ref>. == Імя == У 1879 годзе дацкі мовазнавец [[Вільгельм Томсен]] паказаў, што імёны ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' — [[Стараславянская мова|стараславянская]] [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыя]] распаўсюджаных [[Скандынавія|скандынаўскіх]] імёнаў ''Рагвалд'' ([[старажытнапаўночная мова|стар.-паўн.]] ''Ragnvald'') і ''Рагнейдзь'' (''Ragnheiðr'')<ref>Der Ursprung der russischen Staates. 14, 7.</ref>. Пераважная большасць даследчыкаў, у тым ліку А. А. Мельнікава, А. А. Рыдзеўская, Т. М. Джаксан і іншыя, трымаюцца такога меркавання. Да 2-й паловы XIX ст., пачаўшы ад [[М. І. Кастамараў|Мікалая Кастамарава]] выказвалася і меркаванне, што імёны ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' славянскага паходжання. Імя ''Рогволодъ'' разглядалі як двухасноўнае -- ''рог-'' і ''-валод'' (параўн.: ''валодаць'') -- са значэннем «той, хто валодае рогам», у сэнсе «той, хто валодае ўладай», — праводзячы аналагам імя ''Усевалад''. Да такога меркавання далучаліся гісторыкі П. В. Галубоўскі, М. І. Кастамараў, [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]] і іншыя, такую магчымасць не адмаўляў [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]], як не адмаўляе і скандынаўскага паходжання гэтых імён<ref>Алексеев, Л. В. Полоцкая земля в IX—XIII вв. : Очерки истории Северной Белоруссии / Л. В. Алексеев. — Москва : Наука, 1966. — С. 238.</ref>. Прыхільнікі такого паходжання ёсць і цяпер, у асноўным у ненавуковым асяродку. Каб зняць супярэчнасць з паведамленнем «Аповесці мінулых часоў», якое ўскосна сведчыць пра скандынаўскае паходжанне Рагвалода, яны сцвярджаюць, што прыход з-за мора неабавязкова значыць скандынаўскае паходжанне. Славянскае паходжанне імён ''Рогволодъ'' і ''Рогнѣдь'' лічаць неверагодным, бо ім няма прамых славянскіх паралеляў, таксама няма іншых славянскіх імён з фармантам ''-рог''. У свой час гісторык С. А. Гедэонаў даваў [[Чэшская мова|чэшскую]] паралель ''Рагаўлад'' (''Rohovlad'')<ref>С. А. Гедэонаў спасылаецца на [http://books.google.by/books?id=WK8DAAAAYAAJ&pg=PA65&lpg=PA65&dq=Rohowlad+%C4%8Casopis+%C4%8Cesk%C3%A9ho+museum,&source=bl&ots=WSuA6xkClT&sig=Dk11-CfbcC-i057O2tFVgej1OwU&hl=ru&sa=X&ei=njAgVPbWEeWgyAOCtILYDA&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=Rohowlad%20%C4%8Casopis%20%C4%8Cesk%C3%A9ho%20museum%2C&f=false ''Časopis Českého museum'', т. VI, с. 65.]</ref>. Аднак ''Рагаўлад'' бытавала толькі ў межах аднаго шляхецкага роду [[Букуўкі з Букуўкі|Букувак]] і было не імем, а мянушкай, а пазней прозвішчам, і паходзіла ад рагоў, выяўленых на родавым гербе. Пазней імем ''Рагвалод'' назвалі старэйшага з унукаў полацкага князя Усяслава Брачыславіча — [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода Барысавіча]], а імем ''Рагнеда'' — [[Рагнеда Мсціслаўна|Рагнеду Мсціслаўну]], але вядомы яе сёстры таксама названыя скандынаўскімі імёнамі [[Мальмфрыда Мсціслаўна|Мальмфрыда]] і [[Інгеборга Кіеўская|Інгеборга]]. == Біяграфія == Паводле Маскоўскага зводу 1479 года, Рагвалод з’явіўся ў Полацку ў часы кіеўскага князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава Ігаравіча]] (945—972), чыя ўвага была адцягнутая далёкімі паўднёвымі паходамі{{Sfn|Заяц|2013|с=19}}. Напэўна, не пазней за лета 971 года, калі Святаслаў пасадзіў свайго сына [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]] ў [[Ноўгарад]]зе, бо ўжо тады «''Рагвалод трымае і ўладарыць, і княжыць у Полацкай зямлі''». Магчыма, і да 947 года, калі кіеўская княгіня [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга]], перамагла [[ятвягі|ятвягаў]], займалася справамі [[Пскоў|Пскова]], ставіла [[Пагост (тып паселішча)|пагосты]] па [[Мста|Мсце]] і [[Луга (рака)|Лузе]] і, паводле падання, пабудавала [[Віцебск]] — наведала землі вакол, але не Полацк, адзін з буйнейшых гарадоў у рэгіёне. Таму выказана думка, што Вольга тады ўжо не валодала Полацкай зямлёй, а ўмацоўвала межы з ёю. У 2-й палове 975 года ў канфлікце з князем кіеўскім [[Яраполк Святаславіч|Яраполкам Святаславічам]] загінуў яго брат, [[Оўруч|оўруцкі]] князь [[Алег Святаславіч]]. Другі Яраполкаў брат — Уладзімір Святаславіч, спалохаўся і ў канцы 975 года ўцёк з Ноўгарада «за мора». Яраполк паставіў у Ноўгарадзе свайго намесніка і пасаднікаў і ўладарыў [[Русь|Руссю]] адзін. Вясной 978 года Уладзімір з наёмнай [[дружына]]й вярнуўся з-за мора ў Ноўгарад, забіў намесніка і прагнаў пасаднікаў Яраполка, сказаўшы: ''«Ідзіце да майго брата і скажыце: Уладзімір ідзе на цябе, будзь гатовы з ім біцца»''. Абодва браты, відавочна, пачалі шукаць саюзнікаў, таму і Яраполк, і Уладзімір прыслалі сватоў у Полацк{{Sfn|Франклин, Шепард|2009|с=225-226}}. Рагвалод, відаць, палічыў такі саюз выгодным і прыняў яго. Паводле Тацішчава, Рагвалод пачаў ваяваць наўгародскія [[воласць|воласці]] — якія менавіта застаецца дыскусійным. Тым часам паміж Полацкай і [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]] былі вялікія нічыйныя абшары. Адзінае месца, дзе княствы, верагодна, межавалі — вярхоўі [[Ловаць|Ловаці]]. Таму, думаюць, на гэтыя землі і мог быць скіраваны напад Рагвалода. Яраполк паслаў на дапамогу Рагвалоду сваё войска, каб не даць Уладзіміру ваяваць «''[[Крывічы|Крыўскую]] зямлю''». Разам з ваяводамі адправіў і паслоў, каб схіліць брата да міру. Уладзімір таксама паслаў у Полацк сватоў, але Рагнеда была ўжо змоўлена за Яраполка. Паводле летапісу, Рагвалод запытаўся дачку: «''Ці хочаш за Уладзіміра?''», — а яна адказала: «''Не хачу разуць рабычыча, а хачу Яраполка''». Нават калі гэтыя абразлівыя словы і былі сказаныя 12-гадовай Рагнедай, наўрад ці яны належаць ёй самой, і наўрад ці менавіта яны былі прычынай для вайны. Рагвалод у барацьбе паміж Уладзімірам і Яраполкам стаў на бок апошняга, што немінуча вяло да вайны Ноўгарада з Полацкам, якая, магчыма фактычна ўжо і вялася Рагвалодам, а адказ Рагнеды быў толькі своеасаблівай дэкларацыяй намераў полацкага князя<ref>''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе… С. 6;</ref>. Праўда, нельга выключаць, словы прычыніліся да жорсткасці расправы з полацкай княжацкай сям’ёй. Уладзімір з войскам з [[варагі|варагаў]], наўгародцаў, [[чудзь|чудзі]] і крывічоў прыйшоў пад Полацк, калі Рагнеду ўжо сабралі да Яраполка. Рагвалод выйшаў супраць Уладзіміра, але быў разбіты і зачыніўся ў горадзе, мабыць, у спадзяванні дачакацца кіеўскіх войскаў. Уладзімір узяў Полацак, недзе ў маі 978 года, ''«і паланілі Рагвалода і сыноў яго, і жонку яго, і дачку. І зневажаў Дабрыня'' [дзядзька Уладзіміра] ''яго, і прыгадаў Рагнедзе, як назвала князя рабычычам, і загадаў Уладзіміру быць з ёю перад бацькам і маці. Пасля Уладзімір забіў бацьку, братоў і маці яе, а саму ўзяў у жонкі»''. Бой з войскам Рагвалода і ўзяцце горада, мусіць, дорага абышліся войску Уладзіміра. Паводле В. М. Тацішчава, які спасылаўся на [[Іаакімаўскі летапіс]], калі Уладзімір у Полацку даведаўся пра набліжэнне кіеўскіх войскаў, то спалохаўся і хацеў бегчы ў Ноўгарад. Дабрыня ж, ведаючы, што Яраполк не падабаецца паганцам, стрымаў пляменніка і паслаў да яраполкавых ваявод дары, прапануючы перайсці на свой бок. Ваяводы абяцалі перайсці і выканалі сваё абяцанне ў бітве пры «''рацэ Друці, у трох днях шляху ад Смаленска''». Яраполк застаўся без войска, якое часткай перайшло на бок Уладзіміра, а часткай было знішчанае. Такім чынам, ваяводы Яраполка спазняліся да Полацка, мусіць на 5—10 дзён. Пасля гэтага Уладзімір і Дабрыня з войскам пайшлі на Кіеў. Неўзабаве Яраполк быў здрадліва забіты. Уладзімір [[11 чэрвеня]] [[978]] года абвешчаны кіеўскім князям. == Спрэчныя пытанні == Прыхільнікі славянскай версіі паходжання Рагвалода і яго сям’і звяртаюць увагу на апісаны ў летапісе звычай разуваць жаніха — не скандынаўскі і агулам не [[германцы|германскі]] звычай, а таксама, што ў германцаў не было звычаю адвозу нявесты да жаніха. Ставіцца пад сумнеў, ці маглі Рагвалод і Рагнеда, калі былі скандынавамі, так хутка засвоіць [[славяне|славянскія]] звычаі. Аднак вядома, што скандынавы ў [[Нармандыя|Нармандыі]], [[Данелаг]]у і [[Сіцылія|Сіцыліі]] хутка пераймалі мясцовыя звычаі і мову — у другім і нават першым пакаленні. Выказваецца меркаванне, што Уладзімір не забіў Рагнеду разам з бацькамі і братамі, а ўзяў за жонку, толькі каб атрымаць за ёю спадчанныя правы на Полацк, што быццам сведчыць пра такія правы Рагвалода — князя мясцовага і славянскага паходжання. Таксама паўстае пытанне пра згаданага побач з Рагвалодам у летапісе Тура, князя тураўскага — некаторыя даследчыкі лічаць іх роднымі братамі і з гэтага выводзяць іх супольны радавод{{sfn|Коновалов|1995}}. Сляды Рагвалода і Тура знаходзяць нават у Францыі, дзе апошні нібыта заснаваў горад [[Тур (горад)|Тур]]. == Памяць == * Паштовая марка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод — князь полацкі» (1993). * Памятныя манеты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод Полацкі. Рагнеда» (з серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы»). Наміналы: 1 рубель (медна-нікелевая), 20 рублёў (срэбная); дызайн: С. Заскевіч (Беларусь); чаканка: ЗАТ «Літоўскі манетны двор», Вільнюс, Літва; выпуск у зварот: 9 лістапада 2006<ref>[http://www.nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=95 Памятныя манеты «Рагвалод Полацкі і Рагнеда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331082507/http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/CommCoin.asp?id=95 |date=31 сакавіка 2015 }} // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь.</ref>. <gallery> Выява:Rogvolod Post stamp.jpg|Паштовая марка Выява:Rahvałod Połacki i Rahnieda (silver coin, reverse).gif|Памятная манета, рэверс </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Butler F.'' The House of Rogvolod // Именослов. Историческая семантика имени. -- М., 2007. Вып. 2. -- С. 189—204. * ''[[Алег Латышонак|Łatyszonek, O.]]'', ''[[Алесь Белы|Bely, A.]]'' On the Scandinavian origin of Rahvalod // Annus Albaruthenicus — Год беларускі. — [http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=5815 2005. — № 6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602153752/http://kamunikat.org/czasopisy.html?pubid=5815 |date=2 чэрвеня 2009 }}. * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества X — XIII вв. — Москва, 1975. * ''Ермаловіч М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / Мікола Ермаловіч; Прадм. М. А. Ткачова. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1990. — 365,[2] с.: іл. — С. 67—80. — ISBN 985-6026-01-6. * ''[[Э. М. Загарульскі|Загарульскі Э. М.]]'' Заходняя Русь: IX — XIII ст.: Вучэб. дапам. — Мінск, 1998. — 260 с. * {{h|Заяц|2013|''Заяц Ю. А.'' Полоцкий княжеский дом: правовой аспект взаимоотношений князей Полоцкого и Киевского домов (985—1129 гг.) // Матэрыялы па археалогіі Беларусі. Даследаванні сярэдневяковых старажытнасцей Цэнтральнай Беларусі (памяці Ю. А. Заяца) / Навук.рэд.: В. М. Ляўко. — Вып. 24. — Мінск: «Беларуская навука», 2013.}} * {{h|Коновалов|1995|''Коновалов Ю. В.'' [http://uiro.narod.ru/articles/art09.htm Русско-скандинавские связи середины IX — середины XI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080607024533/http://uiro.narod.ru/articles/art09.htm |date=7 чэрвеня 2008 }} // Историческая генеалогия. Вып. 5. — Екатеринбург — Париж, 1995. — С. 42—59.}} * ''[[Георгій Навіцыян|Навіцыян Г.]]'' [http://arche.bymedia.net/2006-9/navicyjan906.htm Князь, які «прішелъ и-заморья»: гіпотэза паходжаньня Рагвалода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160313080524/http://arche.bymedia.net/2006-9/navicyjan906.htm |date=13 сакавіка 2016 }} // ARCHE. — 2006. — № 9 (49). — С. 137—142. — Эл. версія на старонцы ARCHE. * ''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI — начале XIII в. // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. Вып. 5. — Минск: РИВШ, 2012. — 244 с. — С. 6-24; * ''Самонова М. Н.'' Рогволод и Рогнеда: скандинавские корни династии // Alba Ruscia: белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.) / Отв. ред. А. В. Мартынюк. — М.: Квадрига, 2015. — С. 8-26. * ''Самонова М. Н.'' Рагвалод, Торвальд, Эймунд: скандынаўскі след у гісторыі Полацкага княства // Беларускі гістарычны часопіс. — 2019. — № 3. — С. 3-11. * {{Кніга|ref=Франклин, Шепард|год=2009|аўтар=Франклин С., Шепард Д.|загаловак=Начало Руси. 750-1200|арыгінал=The Emergence of Rus: 750—1200 / Simon Franklin and Jonathan Shepard. — London; New York: Longman, 1996. — 450 p. (Longman History of Russia).|месца=СПб|адказны=Авторизованный перевод с английского: Д.М. Буланин, Н.Л. Лужецкая|выдавецтва=Дмитрий Буланин|isbn=0-582-49091-X|isbn2=978-5-86007-629-7|старонак=671}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рагвалод|Штыхаў Г.|43}} {{Полацкія князі}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] nkmfvdvk840ip1gssnxbcyg96kqrryl 0 15352 5198111 5130693 2026-09-13T07:11:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ацэнкі */ 5198111 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Беларуская граматыка для школ}} {{Літаратурны твор|Выява={{здвоеная выява|права|Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|120|Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|120}} |Подпіс выявы=«Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча (1918) кірыліцай і лацінкай|Назва=Беларуская граматыка для школ}} '''«Беларуская граматыка для школ»''' ({{lang-be-lat|Biełaruskaja hramatyka dla škoł|1}}) — школьная [[граматыка]] [[Беларуская мова|беларускай мовы]], апрацаваная [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (1917—1918) і выдадзеная ў 1918 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] паралельна [[Кірыліца|кірыліцкімі]] і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскімі]] літарамі. Ёсць першай агульнапрынятай граматыкай беларускай мовы. Граматыка некалькі разоў перавыдавалася ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], ляжала ў аснове праграм выкладання беларускай мовы ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] да 1933 года. Стала асновай усіх далейшых ліній развіцця беларускай граматыкі. == Гісторыя стварэння == [[Янка Купала]] ад імя [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]] ў Вільні звярнуўся да Браніслава Тарашкевіча з прапановай стварыць граматыку беларускай мовы яшчэ ў 1913 годзе, калі Браніслаў быў студэнтам трэцяга курса [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Да напісання граматыкі, паводле слоў самога Тарашкевіча, заахвочваў яго акадэмік [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]]. Ён жа і кіраваў працай Тарашкевіча над граматыкай. Значную дапамогу аказаў яму і акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Сваім натхняльнікам у працы Тарашкевіч называў яшчэ нямецкага прафесара-[[Славістыка|славіста]] [[Рудольф Абіхт|Рудольфа Абіхта]], які крыху раней, але таксама ў 1918 годзе, выдаў на беларускай мове невялічкую брашуру «Pròsty spòsab stàcca ŭ karòtkim čàse hràmatnym»<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=«Беларуская граматыка для школ» Б. А. Тарашкевіча|старонкі=81—82}}</ref>. == Змест == У сваёй працы Тарашкевіч выйшаў за межы ўласна граматыкі ([[Марфалогія мовы|марфалогіі]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]]), як гэта было прынята ў тагачаснай лінгвістыцы. Яго праца складаецца з наступных раздзелаў: # Гукі (гэта значыць [[фанетыка]]). # Часціны мовы (разглядаюцца [[назоўнік]] — «імя», [[прыметнік]] — «прымета», [[лічэбнік]] — «чысло», [[займеннік]] — «займа», [[дзеяслоў]], [[прыслоўе]], [[прыназоўнік]] — «прыймя», [[злучнік]] — «злуч», [[выклічнік]] — «кліч»). # Падзел слова (гэта значыць яго [[Марфема|марфемная]] будова). # Правапіс. # Сказ (гэта значыць сінтаксіс). Такім чынам, апісваюцца ўсе ўзроўні моўнай сістэмы з пункту гледжання іх нарматыўнасці, правіл перадачы на пісьме. Гэта хоць і сціслы, але поўны падручнік беларускай мовы. Правілы ў іх сфармуляваны дакладна, даходліва, ілюструюцца прыкладамі. Для іх замацавання даюцца заданні («задачкі») з тэкстамі, узятымі з твораў беларускіх пісьменнікаў і [[фальклор]]у. У аснове граматыкі ляжалі фанетыка-граматычныя асаблівасці тагачасных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Улічваючы традыцыі беларускага кнігадрукавання, Тарашкевіч замацаваў фанетычны прынцып напісання [[Галосныя|галосных]] (перадачу на пісьме такіх рыс, як [[аканне]] і [[яканне]]), а для перадачы [[Зычныя|зычных]] — марфалагічны (''горад, падтрымаць, матцы''), з некаторымі адхіленнямі ў бок фанетычнага прынцыпу, каб адлюстраваць спецыфіку беларускай мовы ([[дзеканне]] і [[цеканне]], падаўжэнне зычных, змяненне '''в''' і '''л''' на '''ў''' у пэўных выпадках, зацвярдзенне шыпячых, [р] і этымалагічнага [ц], [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыю]] зычных па мяккасці тыпу ''аканьне, сьнег, цьвёрды, разьвівацца'')<ref name="Беларуская мова" />. Асобна быў распрацаваны правапіс [[Запазычаныя словы|запазычаных слоў]] у адпаведнасці з тым, наколькі яны асіміляваліся беларускай мовай. Тыя, што ўжываюцца ў ёй даўно, пішуцца, як вымаўляюцца (''літара, аканом, леварвэр''). Тыя, «што ўжываюцца ў кніжках і ў кніжнай мове і да народу не дайшлі або дайшлі нядаўна», захоўваюць на пісьме пэўныя адметнасці той мовы, з якой яны ўзяты (''літэратура, монолёг, інспэктар''). Фактычна было прынята пераважнае іх напісанне як у [[Польская мова|польскай мове]]<ref>Гапоненка І. А. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове пачатку XX ст. і асаблівасці іх фармальнай адаптацыі // Беларуская лінгвістыка. Вып. 49 / НАН Беларусі. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа; Рэдкал.: І. А. Падлужны (адк. рэд.) і інш. — Мн. : Беларуская навука, 2000. — 95 с. ISBN 985-08-0311-8.</ref>. Так, на гэтыя словы не былі распаўсюджаны правілы акання, дзекання і цекання, часта не змякчаліся зычныя перад галоснымі, перад ётаванымі галоснымі перадаваўся мяккі [л’]<ref name="Сучасная беларуская мова">Сучасная беларуская мова</ref>. == Ацэнкі == [[Файл:Branislau Taraskievic - Belarusian Grammar cover (Minsk, 1943).jpg|thumb|Вокладка шостага выдання кнігі Браніслава Тарашкевіча «Беларуская граматыка». Выдадзена ў Мінску падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1943 годзе са зменамі і дапаўненнямі (рэдактары [[А. Адамовіч]], [[А. Лёсік]], [[К. Шкуцька]])]] Вучэбны дапаможнік Браніслава Тарашкевіча ўлічваў тагачасныя дасягненні ў галіне беларускай філалогіі (Я. Карскі, А. Шахматаў і інш.), і быў станоўча прыняты грамадскасцю. Сфармуляваныя ў граматыцы правілы атрымалі ўсеагульнае прызнанне, многія замацаваліся ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|сучаснай беларускай літаратурнай мове]]. Аднак некаторыя з іх былі не зусім добра распрацаваны (перадача на пісьме '''е''' ў [[Націск|ненаціскным]] становішчы, напісанне запазычаных слоў). Збыткоўнымі аказаліся асобныя катэгорыі і паралельныя формы [[Скланенне|скланення]] і [[Спражэнне|спражэння]] ([[парны лік]] назоўнікаў тыпу ''дзьве хаце'', раўнапраўнасць такіх формаў, як ''касьцьмі'' і ''касьцьма'', ''дзьвюх'' і ''дзьвёх'', ''гэты'' і ''гэны'', ''крычым'' і ''крычом''), якія аўтар уводзіў, каб як мага шырэй адлюстраваць спецыфіку беларускай мовы або і з той прычыны, што некаторыя тыповыя рысы яе на тыя часы яшчэ выразна не вызначыліся<ref name="Беларуская мова" />. «Расійскі і польскі ўплывы» (адпаведна, у марфалогіі і [[Арфаграфія|арфаграфіі]])<ref>Адпаведнасць паводле тлумачэння ў: Сучасная беларуская мова</ref> адзначалі ў сваіх тагачасных публікацыях, напрыклад, [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і [[Ян Станкевіч]]. Шмат якія правілы ў граматыцы адсутнічалі або былі недапрацаванымі, напрыклад, нарматывы напісання [[Складанае слова|складаных слоў]], некаторых [[канчатак|канчаткаў]], прозвішчаў, імён, геаграфічных назваў<ref name="Сучасная беларуская мова"/>, і дапрацоўваліся іншымі аўтарамі ў практычных граматыках<ref>Некрашэвіч</ref>. На аснове граматыкі Тарашкевіча хутка сталі выходзіць падручнікі беларускай мовы іншых аўтараў (напрыклад, у 1921 годзе — «Практычная граматыка беларускай мовы» Язэпа Лёсіка). 3 выхадам граматыкі Тарашкевіча пачаўся працэс стабілізацыі нормаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы, быў створаны грунт для яе далейшай граматычнай распрацоўкі, удасканалення ўласцівых ёй структурных элементаў<ref name="Беларуская мова" />. Зважаючы на недахопы граматыкі Тарашкевіча, браты [[Антон Юр’евіч Лёсік|Антон]] і Язэп Лёсікі распрацавалі праект яе рэформы, які быў прадметам разгляду [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў 1926 годзе. == Гл. таксама == * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)]] * [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/сбмова}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://jivebelarus.net/language/ten-years-of-belarusian-grammar.html|title=Лёсік Я. «Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918—1928 г.)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714114630/http://jivebelarus.net/language/ten-years-of-belarusian-grammar.html|archive-date=2020-07-14}} {{Беларуская мова}} {{DEFAULTSORT:Тарашкевіч 1918}} [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] 6wos42aj84hs1uul1icwonpv8lc76sa 0 16473 5198032 4942351 2026-09-12T22:04:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198032 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Любіч}} {{ДД}} '''Васіль Любіч''', таксама '''Васка''', '''Васілец''' (зг. [[1448]] — пасля 7.8.{{ДС|||1481}} да 25.3.1496) — [[дзяк гаспадарскі]] за часам [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]]. Староста [[Мцэнск|мцэнскі]] і [[Любуцк|любуцкі]] (1477—1483). Пра бацьку пісара Васіля Любіча — Люба, вядома толькі, што пры [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонту Кейстутавічы]] трымаў, а мусіць і атрымаў, зямлю «Іванісаўскую» (або «Іванкаўшчыну») на поўнач ад [[Менск]]а паміж рэкамі Цной і Вячай — левымі прытокамі Свіслачы.<ref>''Груша А.'' Ваколіцы… С. 60.</ref> У літаратуры Ваську Любіча часта памылкова атаясняюць з пісарам [[Васіль Паўлавіч (пісар гаспадарскі)|Васькам Паўлавічам]] (1448) — бацькам пісара [[Васіль Васілевіч Нікольскі|Нікольскага Васілевіча]]. Найранейшая згадка «Васільца Меняніна Любіча» датавана 12 індыктам (верасень 1448 — жнівень 1449), тады ён названы дзякам, але ў астатніх дакументах выступае пісарам. Пэўна вядома 5 дакументаў падрыхтаваных Васілём, яны захаваліся як запісы ў [[Кніга данін Казіміра|Кнізе данін Казіміра]], ён падпісваўся «Васко» або «Васко, пис(арь)». Напэўна, падрыхтаваных ім дакументаў было болей. Восенню 1455 года быў пры вялікім князю Казіміры ў Познані. У верасні 1474 года быў пісарам вялікалітоўскага пасольства [[Багдан Андрэевіч Саковіч|Багдана Саковіча]] ў Маскву.<ref>''Груша А.'' Ваколіцы… С. 69.</ref> За службу атрымаў ад Казіміра шэраг уладанняў у Менскім, Ашмянскім і Клецкім паветах<ref>''Груша А.'' Ваколіцы… С. 69.</ref>. Большасць з іх напэўна давалася «да жывата» або «да волі гаспадарскай». Так у канцы 1440-х — 1450-х гадах Любіч атрымаў пад Менскам уладанні, якія перад тым трымалі пісар [[Іван Кушлейка]] і нейкі Сак. У 1473 годзе вялікі князь Казімір даў яму сяло і двух «людзей» у Менскім павеце, якіх раней трымаў памерлы князь Яўлашка Цяляціна<ref>''Wolff J.'' Kniaziowie… S. 157.</ref>. Таксама Васіль Любіч купляў маёнткі, у канцы 1450-х — 1470-х «зямліцу» пад Менскам ва ўдавы Івана Кушлейкі<ref>''Груша А.'' Ваколіцы… С. 61-62.</ref>, у 1477 годзе [[Тарасава (Мінскі раён)|Тарасаў]] пад Менскам у [[Іван Іллініч|Івана Іллініча]]<ref>''Насевіч В.'' Iллінічы…</ref>, у менскага баярына Станькі Біцэвіча ў 1478 (3 кастрычніка, індыкта 12) яго атчызную бортную зямлю за Менскам паміж Лагойскай і Камароўскай дарогамі і іншыя. У 1481 годзе (7 верасня, індыкта 15) адпісаў Васька Любіч перадаў вялікую бортную зямлю паблізу Менска, паміж Лагойскай і Камароўскай дарогамі ў раёне пазнейшага сяла [[Вялікая Слепня]], менскаму [[Свята-Узнясенскі манастыр (Мінск)|Узнясенскаму манастыру]].<ref>''Груша А.'' Ваколіцы… С. 65-66.</ref> Памёр паміж 7 верасня 1481 і 25 сакавіком 1496 года<ref>''Груша А.'' Ваколіцы… С. 69.</ref>. Пляменнік Васіля Любіча — Пятрашка Фамініч Любіч, па бяздзетнай смерці дзядзькі атрымаў «па блізкасці» яго купленыя маёнткі і пэўную частку трыманняў ад гаспадара<ref>''Груша А.'' Ваколіцы… С. 72.</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Wolff J.'' Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. — Warszawa, 1895.; * ''Груша А. I.'' Ваколіцы Менска і іх уладальнікі ў 30-х гадах XV — пачатку XVI ст. // Мінск і мінчане: дзесяць стагоддзяў гісторыі. Крыніцы па гісторыі горада. Сацыяльныя структуры і паўсядзённасць : (да 945-годдзя Мінска): зборнік навуковых артыкулаў / уклад. А. І. Груша. — Мінск, 2012. — С. 50-89. * ''Насевіч В.'' Iллінічы // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 666. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4 * ''[[А. М. Ясінскі|Ясінскі А. М.]]'' Пісар вялікага князя Казіміра Васіль Паўлавіч Любіч, як прадстаўнік буйнага земляўладаньня XV сталецьця: (Нарыс да гісторыі буйнае зямляўласнасьці на Беларусі) // Запіскі аддз. гуманітарн. навук. Кн. 8. Працы клясы гісторыі, Т. 3. — Менск: Беларуская акадэмія навук, 1929. (прадрукавана: Arche Пачатак № 7 (82), 2009. — С. 1068—1084). == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://vkl.by/articles/2272|title=Любіч Васька|author=Валерый Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае» — vkl.by|access-date=2025-02-26|archive-date=26 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250226144832/https://vkl.by/articles/2272|url-status=dead}} {{пісары літоўскія}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Любіч Васіль}} [[Катэгорыя:Дзякі гаспадарскія]] [[Катэгорыя:Старосты мцэнскія і любуцкія]] ambvbnxeedw992sucyzjbwxcosrldkk 0 17920 5198021 5156993 2026-09-12T20:53:20Z 5198021 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал | назва = Белсат | поўная назва = Тэлеканал «Белсат» | лагатып = Belsat (2022).svg | шырыня = 220px | краіна = {{Сцягафікацыя|Польшча}} | зона вяшчання = {{Сцягафікацыя|Зямля}} | час вяшчання = 07:00 — 02:30 | мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]], [[Украінская мова|украінская]] | цэнтр = | фармат = 16:9 | тэматыка = Серыялы, фільмы, дакументальныя фільмы, а таксама інфармацыйныя, пазнавальныя, эканамічныя і іншыя праграмы. | дата пачатку вяшчання = [[10 снежня]] [[2007]] года | аўдыторыя = | доля = | доля-дата = | доля-крыніца = | заснавальнік = | уладальнік = [[Польскае тэлебачанне]] | кіраўнікі = | раннія назвы = | роднасныя каналы = | папярэднікі = | голас канала = Юрый Салодкі (2016 — цяпер), [[Дзмітрый Гурневіч]] (2007—2016) | сеткавы партнёр = [[Польскае тэлебачанне]] | слоган = Белсат — нам блізкія вашыя справы | сайт = {{url|belsat.eu}} }} '''«Белсат»''' ({{lang-pl|Biełsat}}, {{lang-ru|Белсат}}, {{lang-en|Belsat}}) — першы незалежны спадарожнікавы тэлеканал, створаны для беларускіх гледачоў. З’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP S.A.). Канал фінансуецца пераважна Міністэрствам замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] пры падтрымцы міжнародных донараў<ref name="Le Monde">{{cite web|last=Iwaniuk|first=Jakub|date=2017-01-30|title=La télévision Bielsat s'inquiète pour son avenir|url=https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2017/01/30/incertitudes-autour-de-l-avenir-de-la-television-bielsat_5071413_3236.html|access-date=2018-01-29|publisher=[[Le Monde]]|pages=8|language=fr}}</ref>. == Гісторыя == Ініцыятыва стварэння спадарожнікавага тэлеканала для беларускіх гледачоў належыць журналістцы Агнешцы Рамашэўскай-Гузы. Канал быў адказам на выказаную ў беларускіх дэмакратычных колах патрэбу ў незалежнай ад уладаў Беларусі тэлестанцыі. Ідэю падтрымалі польскі ўрад і шырокі спектр палітычных сіл у парламенце. У выніку праект стаў адным з прыярытэтаў польскай палітыкі ў галіне міжнароднай супрацы дзеля дэмакратыі і развіцця грамадзянскай супольнасці. 20 чэрвеня 2006 года кіраўніцтва Польскага тэлебачання стварыла камісію для падрыхтоўцы беларускамоўнага канала, у склад якой увайшлі медыядзеячы з Польшчы і Беларусі. Пачаткова планавалася запусціць канал у студзені 2007 года. 23 красавіка 2007 года польскае грамадскае тэлебачанне падпісала дамову з Міністэрствам замежных спраў Польшчы аб стварэнні канала «ТВ Беларусь». 17 ліпеня 2007 года кіраўніцтва Польскага тэлебачання фармальна зацвердзіла новы канал у сваёй структуры і атрымала на яго стварэнне з дзяржаўнага бюджэту 16 млн злотых. Новы канал назвалі «Белсат». З самага пачатку ён фінансаваўся шэрагам міжнародных донараў, найважнейшыя з якіх — шведская «Sida», Савет міністраў паўночных краін, міністэрствы замежных спраў Нарвегіі, Нідэрландаў, Канады і Літвы, урады Вялікабрытаніі і Ірландыі, а таксама Дзяржаўны дэпартамент ЗША. «Белсат» пачаў трансляванне 10 снежня 2007 года, у Міжнародны дзень правоў чалавека. Дырэктарам канала стала аўтарка ідэі — Агнешка Рамашэўская-Гузы. У канцы 2008 года сфарміравалася грамадская Назіральная рада канала. У яе склад увайшлі такія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі, як [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|Валянцін Акудовіч]], [[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхаіл Анемпадыстаў]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], Анатоль Гуляеў, [[Святлана Калінкіна]], [[Уладзімір Георгіевіч Колас|Уладзімір Колас]] (старшыня), [[Алег Анатольевіч Трусаў|Алег Трусаў]], [[Юрый Хашчавацкі]]. У чэрвені 2008 года на канале было 100 супрацоўнікаў з Польшчы і Беларусі. На 2020 год каманда налічвае амаль 300 штатных і пазаштатных работнікаў з Польшчы, Беларусі, Расіі, Украіны, Казахстана і іншых краін. Канал мае два філіялы — у Мінску і Кіеве — і сетку карэспандэнтаў у Берліне, Бруселі, Вільнюсе, Празе і Ерэване. [[File:Mikhail Tumelya interview.jpg|thumb|260 px|Аляксандр Баразенка бярэ інтэрв’ю ў [[Міхаіл Тумеля|Міхаіла Тумелі]]. 24 верасня 2013 г.|alt=]] == Як глядзець == «Белсат» транслюе ў сярэднім 19 гадзінаў на дзень. Трансляцыя пачынаецца а 7:00 раніцы паводле мінскага часу ([[UTC+3]]) і канчаецца пасля 2:00 ночы, у залежнасці ад працягласці эфірных праграм. Праграмы канала транслююцца ў жывым эфіры на старонцы belsat.eu, на старонцы канала ў «YouTube», а таксама ў дадатку «''Belsat TV Live''» для тэлевізараў з аперацыйнай сістэмай «[[Android]]». Дадатак «''Belsat TV''» для таблетаў і смартфонаў з сістэмамі «Android» і iOS дазваляе прагляд праграм канала ў жывым эфіры і атрыманне апошніх навін разам з відэаматэрыяламі. Праграмы «Белсата» можна глядзець у інтэрнэце на старонцы belsat.eu і на [[YouTube|«YouTube»]]. Мае дзесяць тэматычных каналаў на платформе «YouTube»: ''«Белсат News»'', ''«Белсат Doc»'', ''«Белсат Now»'', ''«Белсат Life»,'' ''«Белсат Гісторыя»'', ''«Белсат Музыка»'', ''«Вот Так»'', ''«Жэстачайшый Мульт»'', ''«Belsat in English»'' і ''«Biełsat po Polsku»''. «Белсат» вядзе старонкі ў бальшыні сацыяльных сетак: «Facebook», «Twitter», «Instagram», «Telegram», «Аднакласнікі», «УКантакце», «TikTok» і «LinkedIn». Прымаць «Белсат» можна праз спадарожнік «{{нп3|Астра 4А|Астра 4А|uk|Astra 4A}}» (пазіцыя 5˚ E, палярызацыя H, частата 12 379,6&nbsp;MHz). Усе зацікаўленыя аператары кабельных сетак могуць трансляваць канал на ўмовах бясплатнай ліцэнзіі. «Белсат» можна слухаць на «SoundCloud»-канале «Belsat Music», дзе дасяжныя запісы твораў з музычных праграм канала. У мінулым здараліся выпадкі кароткатэрміновых скарачэнняў штодзённага эфірнага часу ў сувязі з фінансавым крызісам. == Структура і праекты == === Тэлевізійнае вяшчанне === «Белсат» транслюе ў сярэднім 19 гадзін на дзень. Эфір складаецца з інфармацыйных блокаў, аналітычных праграм, дакументалістыкі і забаўляльнага кантэнту. Прыём сігналу ажыццяўляецца праз спадарожнік «Astra 4A» (4.8°E), што дазваляе пакрываць усю тэрыторыю Беларусі і значную частку Еўропы. === Рускамоўны праект «Вот так» === {{Асноўны артыкул|Вот так (тэлеканал)}} У 2017 годзе быў запушчаны рускамоўны праект ''Вот Так'', які пазней вырас у асобны інфармацыйны брэнд і YouTube-канал. Яго афіцыйная мэта — прадастаўленне альтэрнатыўнай інфармацыі для жыхароў Расіі, Украіны і іншых краін былога СССР, процідзеянне крамлёўскай прапагандзе і асвятленне падзей у рэгіёне<ref>{{cite web|url=https://vot-tak.tv/o-nas|title=О нас|publisher=Vot-tak.tv|accessdate=2024-01-26|archive-date=18 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718121206/https://vot-tak.tv/o-nas|url-status=dead}}</ref>. Праект мае ўласную рэдакцыю і сетку карэспандэнтаў. === Лічбавыя платформы === Канал актыўна развівае прысутнасць у інтэрнэце. Сайт ''belsat.eu'' працуе на чатырох мовах (беларуская, руская, польская, англійская). «Белсат» мае разгалінаваную сістэму каналаў на [[YouTube]] («Белсат News», «Белсат Life», «Вот Так», «Белсат Гісторыя» і інш.), агульная колькасць падпісчыкаў якіх перавышае мільён чалавек. Таксама вядзецца актыўная праца ў сацыяльных сетках ([[Facebook]], [[Telegram]], [[Instagram]], [[TikTok]]). Ёсць мабільны дадатак ''Belsat TV'' (Android, iOS) і праграма для Smart TV, якія дазваляюць глядзець эфір у абыход блакіровак. == Праграмы == * '''«Аб’ектыў»''' — Галоўная інфармацыйная праграма «Белсата» ў жывым эфіры, якая выходзіць штодзённа з самага пачатку існавання канала. Падае матэрыялы пра галоўныя падзеі, пераважна з Беларусі ды краінаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы. * '''«Беларускі свет»''' — Праграма пра лёсы беларусаў, якія жывуць за мяжою, з асабліваю ўвагай да жыцця беларускай нацыянальнай меншасці з [[Падляшша]]. Праграма рыхтуецца рэдакцыяй «Белсат ТВ» у [[Беласток]]у. * '''«Вандроўкі па Гарадзеншчыне»''' — Разам з правадніком Аляксеем Шотам гледачы наведваюць малавядомыя гістарычныя мясціны Гарадзеншчыны — сядзібы мясцовай арыстакратыі ды шляхты, касцёлы і цэрквы, а таксама рэшткі габрэйскай культуры. * '''«Вечаровы шпіль» («{{lang-ru|Вечерний шпиль}}»)''' — Сатырычны агляд падзеяў тыдня, якія здарыліся ў краінах Садружнасці Незалежных Дзяржаваў. Вядоўца Алесь Карніенка выбірае найсмяшнейшыя і найбольш абсурдныя навіны, каб іх бязлітасна пракаментаваць. * '''«Вось так» («{{lang-ru|Вот так}}»)''' — Штодзённы інфармацыйны сэрвіс у жывым эфіры на рускай мове, скіраваны да жыхароў постсавецкай прасторы. Праграма мае сваю сетку карэспандэнтаў у Расійскай Федэрацыі, Украіне, Казахстане і Арменіі. * '''«Давайце разбірацца»''' — Праграма Станіслава Івашкевіча і [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускага расследавальніцкага цэнтра]], прысвечаная карупцыі ў Беларусі. Створаная ў супрацы з Міжнародным кансорцыумам журналісцкіх расследаванняў, на рахунку якога, напрыклад, выкрыццё аферы [[Панамскія дакументы|«Панамскія дакументы»]]. * '''«Даты праўды»''' — Цыкл праграмаў Вячаслава Ракіцкага, прысвечаных стагоддзю беларускай дзяржаўнасці, закладзенай у 1918 годзе стварэннем Беларускай Народнай Рэспублікі. У кожным эпізодзе дэманструюцца фота- і відэаматэрыялы з прыватных архіваў, якія не публікаваліся раней. * '''«Загадкі беларускай гісторыі»''' — Аўтар і вядоўца — гісторык [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] — папулярызуе сярод гледачоў гісторыю Беларусі. Ён падарожнічае па краіне і распавядае пра падзеі мінулага, якія застаюцца невядомыя шырокай грамадскасці ды наўмысна замоўчваюцца на занятках у беларускіх школах. * '''«Кожны з нас»''' — Галоўнае ток-шоу «Белсата». У кожным выданні запрошаныя ў студыю госці дыскутуюць на розныя тэмы, якія на гэты момант баламуцяць эмоцыі беларусаў. * '''«Лабірынты»''' — Цыкл гістарычных праграмаў, зрэалізаваных у стылі сюжэтна-дакументальных фільмаў. Кожная распавядае пра малавядомыя эпізоды з жыцця выбітных беларускіх літаратураў ды інтэлектуалаў, якія жылі ў першай палове мінулага стагоддзя. * '''«Маю права»''' — Штотыднёвая праграма, дзе журналісты разам з экспертамі з розных вобласцяў шукаюць развязання праблемаў, з якімі часам доўгімі гадамі безвынікова змагаюцца жыхары Беларусі. * '''«Мова нанова»''' — Тэлевізійная версія папулярных у Беларусі курсаў, што прасоўваюць беларускую мову сярод людзей, якія штодзень размаўляюць па-руску. У кожным эпізодзе падаецца лексіка на выбраную тэму. * '''«Над Нёмнам»''' — Адзіная польскамоўная праграма ў эфіры канала, выходзіць з беларускімі субтытрамі. Аўтары апавядаюць пра падзеі з жыцця польскай меншасці ў Беларусі і наведваюць месцы, звязаныя з польскай гісторыяй і культурай. Праграму выдае «TVP Polonia». * '''«ПраСвет»''' — Аналітычная праграма пад рэдакцыяй Аліны Коўшык і Сяргея Пелясы. Тэлерубрыкі разглядаюць найбольш важныя падзеі, якія адбыліся ў свеце за тыдзень, а прысутныя ў студыі эксперты абмяркоўваюць іх пад прызмаю інтарэсаў беларускай дзяржавы і народу. * '''«Размова»''' — Вечаровая публіцыстычная праграма, якая выходзіць з панядзелка да чацвярга. Вядоўцы — знаныя палітычныя аглядальнікі [[Святлана Калінкіна]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]] і [[Віталь Аляксеевіч Цыганкоў|Віталь Цыганкоў]] — абмяркоўваюць са сваймі гасцьмі самыя істотныя ды актуальныя беларускія падзеі. * '''«Сведкі»''' — Цыкл дакументальных фільмаў Вячаслава Ракіцкага, прысвечаных барацьбе за незалежнасць Беларусі ў 1980-2000-ых. Пра гістарычныя падзеі распавядаюць грамадскія і палітычныя дзеячы, якія бралі ў іх удзел. * '''«Студыя Белсат»''' — Інфармацыйны блок, які выходзіць у жывым эфіры з панядзелка да пятніцы. У яго ўваходзяць сталыя рубрыкі, такія, як навіны, прагноз надвор’я, спартовыя навіны, агляд беларускіх медыяў, прэзентацыя культурніцкіх падзеяў і абмеркаванне найноўшых тэхналогіяў. * '''«Тыдзень»''' — Выніковая інфармацыйная праграма з [[Сяргей Аляксандравіч Падсасонны|Сяргеем Падсасонным]] і Ігарам Кулеем. * '''«Тэрыторыя праўды» (рас. «Территория правды»)''' — Два цыклы міжнародных дэбатаў з удзелам экспертаў. Першы цыкл быў прысвечаны прэзідэнцкім выбарам у Расеі ў 2018 годзе, другі — дваццатай гадавіне пашырэння [[НАТА|NATO]] на краіны Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. * '''«Хай так TV»''' — Сатырычная праграма аб працы фікцыйнага падпольнага тэлеканала. Тройка вядоўцаў каментуюць сённяшнія падзеі ды запрашаюць у студыю вядомых беларусаў, каб паразмаўляць з імі на нетыповыя тэмы. * '''«Эксперт. Міністэрства праўды»''' — Анімаваны сатырычны серыял Юрыя Хашчавацкага, праз крывое люстра якога паказваецца функцыянаванне беларускай дзяржавы і дачыненні адміністрацыі Аляксандра Лукашэнкі з суседнімі краінамі. * '''«Я не буду гэтага есці» (рас. «Я не буду это есть»)''' — Папулярныя шэф-кухары Вольга Прігарова і Аляксандр Чыкілеўскі выкарыстоўваюць свае прафесійныя навыкі напоўніцу, каб дапамагчы гасцям — знаным персонам з беларускага шоу-бізнесу — перамагчы кулінарныя траўмы дзяцінства. * '''«[[Belsat Music Live]]»''' — Агляд найцікавейшых выканаўцаў сучаснай беларускай музычнай сцэны. Папулярныя журналісты Міра Шульц і [[Сяргей Будкін]] размаўляюць з музыкамі пра іхную творчасць ды разам з запрошанымі ў студыю гледачамі слухаюць іхныя творы, граныя ўжывую. * '''«Intermarium»''' — Аўтарская праграма Паўла Мажэйкі. Запрошаныя ім гісторыкі ды публіцысты дыскутуюць на найскладанейшыя тэмы супольнай гісторыі краінаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы і абмяркоўваюць, які гэта мае ўплыў на сучасныя міжнародныя стасункі. * '''«Welcome ў Беларусь»''' — Праграма, што выходзіць у летні перыяд, — пра замежнікаў, якія з розных прычынаў апынуліся ў Беларусі і адкрываюць для сябе гэтую краіну, параўноўваючы свае папярэднія веды пра яе са сваймі адкрыццямі. == Фінансаванне == У 2009 годзе польскі ўрад вылучыў тэлеканалу 5655 тыс. долараў з мэтавага рэзервовага фонда, прызначанага для падтрымкі дэмакратыі і грамадзянскага грамадства за мяжой. У 2010 годзе [[Еўрапейская камісія]] вылучыла каля 10 млн. [[еўра]]<ref>[http://www.tvr.by/bel/newsprint.asp?id=59055 Туркоў, Р. Тое, з чым зараз сутыкнулася Расія, даўно выкарыстоўваецца ў Беларусі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2011 годзе бюджэт склаў 9 млн долараў, зь якіх 6 выдаткавала [[Міністэрства замежных спраў Польшчы|МЗС Польшчы]], рэшту — [[урад Швецыі]]<ref>[http://www.tvr.by/bel/newsprint.asp?id=47235 Крывашэеў, А. Пасланне Прэзідэнта беларускаму народу і парламенту — адна з тэм, якая найбольш абмяркоўваецца ў Інтэрнэце]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2017 годзе польскі МЗС, па прычыне павелічэння выдаткаў на польскія консульскія службы і падтрымку {{нп3|Бежанцы Грамадзянскай вайны ў Сірыі|сірыйскіх бежанцаў|en|Refugees of the Syrian Civil War}}, вырашыў на дзве траціны скараціць фінансавую падтрымку тэлеканала у 2018 годзе. У пачатку снежня стала вядома, што фінансавая камісія [[Сенат Польшчы|сената Польшчы]] ўхваліла папраўкі, якія дазволяць {{нп3|Міністэрства фінансаў Польшчы|Міністэрству фінансаў Польшчы|pl|Ministerstwo Skarbu}} выдзеліць для «Белсата» сродкі на наступны год<ref name="Коровенкова">[http://naviny.by/article/20171224/1514103459-belsat-perestal-byt-kanalom-tolko-dlya-belorusskoy-oppozicii Коровенкова, Т. «Белсат» перестал быть каналом только для белорусской оппозиции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201106134109/https://naviny.by/article/20171224/1514103459-belsat-perestal-byt-kanalom-tolko-dlya-belorusskoy-oppozicii |date=6 лістапада 2020 }}</ref>. Акрамя таго, «Белсат» атрымае дадатковае фінансаванне ў рамках сумеснай праграмы Польшчы і Вялікабрытаніі па супрацьдзеянні расійскай дэзынфармацыі ў рэгіёне<ref>{{cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=202133|title=Грошы на «Белсат» выдзеліць Вялікабрытанія|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. З самага пачатку быў супольна фінансаваны праз Міністэрства замежных справаў Польшчы ды міжнародных донараў, найважнейшыя з якіх — «Sida» (Швецыя), Рада міністраў паўночных краінаў, міністэрствы замежных справаў Нарвегіі, Нідэрландаў і Канады, урады Брытаніі ды Ірландыі, а таксама Дзяржаўны дэпартамент ЗША. == Адносіны з дзяржаўнымі ўладамі == === Дачыненні з беларускімі ўладамі === У 2007 годзе прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што праект трансляцыі незалежнага беларускага канала з Польшчы — «глупы, бязглузды і нетаварыскі»<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/86821.html|title=Лукашэнка: Незалежны тэлеканал — «глупы, бязглузды і нетаварыскі» праект|work=[[TUT.BY]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080421035450/http://news.tut.by/86821.html|archivedate=21 красавіка 2008|language=ru|url-status=dead}}</ref>. Канал неаднаразова звяртаўся па акрэдытацыю сваіх карэспандэнтаў на Беларусі, але атрымліваў адмовы. Праз адсутнасць акрэдытацыі карэспандэнтам «Белсата» перыядычна прысуджаюць у Беларусі штрафы за «незаконны выраб і пашырэнне прадукцыі СМІ». Некаторым выпісваюць па дзесяць штрафаў на год, але яны надалей працуюць<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29875446.html|title=Сьледчы камітэт вярнуў тэхніку «Белсату» і папрасіў прабачэньня|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Тэлеканал востра адрэагаваў на [[Плошча 2010|падзеі 19 снежня 2010 года]], у дзень абвешчэння вынікаў галасавання на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах]]. «Белсат» вёў наўпроставую трансляцыю. Спачатку супрацоўнікаў тэлеканала не штрафавалі на тэрыторыі краіны, а толькі выносілі папярэджанні за працу без акрэдытацыі. Але з красавіка 2016 года к журналістам пачалі ўжываць ч. 2 арт. 22.9 КаАП (незаконны выраб прадукцыі СМІ), штрафы па якой вар’іруюцца ад 20 да 50 базавых велічынь<ref name="Коровенкова" />. За 2017 год беларускія суды выносілі 70 рашэнняў супраць журналістаў, якія супрацоўнічалі з тэлеканалам «Белсат» — сума штрафаў перавысіла 50 тысяч беларускіх рублёў<ref>{{cite web|url=http://belsat.eu/in-focus/nyaprosty-god-belsatu-sadzhali-u-turmy-adbirali-dzyatsej/|title=Няпросты год «Белсату»: саджалі ў турмы, адбіралі дзяцей|work=Белсат}}</ref>. У сакавіку 2017 года ў мінскім офісе тэлеканала прайшоў ператрус, была канфіскаваная тэхніка на 20 тысяч еўра<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28401623.html|title=Забралі ўсё: у мінскіх офісах тэлеканала «Белсат» прайшлі ператрусы|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Супрацоўнікаў тэлеканала штрафавалі за тое, што «трымаў мікрафон»<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28888209.html|title=«Трымаў мікрафон». Суд аштрафаваў журналіста-фрылансэра за сюжэт для «Белсату»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>, нібыта «за нецэнзурную лаянку»<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28393593.html Журналісту «Белсату» Алесю Баразенку прысудзілі 15 сутак // РАдыё Свабода}}</ref>, за «парушэнне аўтарскага права на гандлёвы знак „Белсат“»<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28784631.html|title=Суд пастанавіў аштрафаваць журналіста Алеся Баразенку і канфіскаваць абсталяваньне тэлеканалу «Белсат»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref> і інш. Канал асвятляў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты ў Беларусі 2020—2021 гадоў]], за гэта шмат хто з журналістаў быў асуджаны і арыштаваны. У 2020 годзе журналістаў «Белсата» затрымлівалі 162 разы, вельмі часта з канфіскацыяй тэхнікі<ref>{{Cite web|language=en|url=https://polandin.com/52206486/trial-of-belarusian-journalists-underway|title=Trial of Belarusian journalists underway|first=Telewizja Polska|last=S.A|publisher=polandin.com|access-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423210835/https://polandin.com/52206486/trial-of-belarusian-journalists-underway|archive-date=23 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. Са жніўня 2020 года сайт тэлеканалу заблакаваны ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|title=В Беларуси заблокирован ряд сайтов. В том числе и СМИ|first=Виталий|language=ru|last=Олехнович|publisher=[[Onliner.by]]|date=2020-08-22|access-date=2020-12-23|archive-date=23 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123024511/https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=2020-08-22|title=В Белоруссии заблокировали несколько десятков информационных сайтов. Среди них — "Радио Свобода" и "Медиазона"|url=https://meduza.io/news/2020/08/22/v-belorussii-zablokirovali-neskolko-desyatkov-informatsionnyh-saytov-sredi-nih-radio-svoboda-i-mediazona|access-date=2020-08-24|publisher=[[Meduza]]|language=ru}}</ref>. З мая 2021 года беларускія ўлады блакіруюць і люстэрка асноўнага сайта<ref>{{Cite web|date=2021-05-07|title=Мининформ заблокировал сайт blstv.eu телеканала «Белсат»|url=https://mediazona.by/news/2021/05/07/belsat|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508060746/https://mediazona.by/news/2021/05/07/belsat|archive-date=2021-05-08|access-date=2021-05-08|publisher=[[Медиазона]]|language=ru}}</ref>. 15 лістапада 2020 года за трансляцыю мірнай акцыі ў памяць [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] з «[[Плошча Перамен|Плошчы Пераменаў]]» журналісткі тэлеканала [[Кацярына Андрэева (беларуская журналістка)|Кацярына Андрэева]] і [[Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова|Дар’я Чульцова]] былі арыштаваны, а ў лютым 2021 года атрымалі па два гады пазбаўлення волі<ref name="svaboda-6623">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31109394.html|title=Польскі прэзыдэнт заклікаў улады Беларусі амніставаць асуджаных журналістак «Белсату»|language=be|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|date=2021-02-18|access-date=2021-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315234050/https://www.svaboda.org/a/31109394.html|archive-date=2021-03-15}}</ref><ref name="svaboda-2750">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31107508.html|title=Журналістак «Белсату» Андрэеву і Чульцову пакаралі 2 гадамі турмы за стрым з «плошчы Перамен». ФОТА і ВІДЭА|language=be|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|date=2021-02-18|access-date=2021-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315233207/https://www.svaboda.org/a/31107508.html|archive-date=2021-03-15}}</ref>. 27 ліпеня 2021 года інфармацыйныя рэсурсы «Белсата» прызнаны ў Беларусі экстрэмісцкімі, распаўсюджанне інфармацыі з іх цягне адміністрацыйную адказнасць<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/sajt-i-use-sacyjalnyja-setki-belsata-pryznali-ek|title=Сайт і ўсе сацыяльныя сеткі «Белсата» прызналі экстрэмісцкімі|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-07-27|access-date=2022-01-12}}</ref>. 3 лістапада таго ж года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] прызнала інтэрнэт-рэсурсы рэсурсы «Белсата» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]] (за стварэнне такога фарміравання і членства ў ім прадугледжана крымінальная адказнасць)<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=280035|title=«Белсат» — экстрэмісцкае фарміраванне. Што гэта значыць для іх аўдыторыі?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-03|access-date=2022-01-12}}</ref>. У студзені 2023 года Дар’ю Лосік, жонку [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігара Лосіка]], за інтэрв’ю каналу прысудзілі да двух гадоў калоніі па крымінальным артыкуле аб садзейнічанні экстрэмісцкай дзейнасці<ref>{{cite web|title=В Беларуси суд приговорил к двум годам колонии Дарью Лосик|url=https://www.currenttime.tv/a/daryu-losik-prigovorili-k-2-godam-kolonii/32230394.html|website=[[Настоящее Время]]|date=2023-01-19|access-date=2023-03-24|language=ru}}</ref>. Увосень 2022 года крымінальную справу за інтэрв’ю каналу завялі супраць Наталлі Суславай, маці загінулага ва Украіне беларускага добраахвотніка Паўла «Волата» Суслава<ref>{{cite web|title=В Беларуси против матери погибшего в Украине белорусского добровольца завели уголовное дело|url=https://www.currenttime.tv/a/32148685.html|website=[[Настоящее Время]]|date=2022-11-25|access-date=2023-03-24|language=ru}}</ref>. === Дачыненні з уладамі Расіі === Восенню 2024 года расійскія ўлады абвясцілі «Белсат» непажаданай арганізацыяй у Расіі<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/news/2024/09/13/genprokuratura-ob-yavila-nezhelatelnym-v-rossii-telekanal-belsat|title=Генпрокуратура объявила «нежелательным» в России телеканал Belsat|work=[[Meduza]]|date=2024-09-13|language=ru}}</ref>. === Дачыненні з Еўрасаюзам і ЗША === [[Еўрапейскі парламент]] заклікаў [[Еўрасаюз]] падтрымаць «Белсат» у чатырох асобных рэзалюцыях. 20 студзеня 2011 года асаблівая ўвага была прысвечаная падтрыманню незалежных беларускіх медыяў, у тым ліку «Белсат ТВ». Еўрадэпутаты заклікалі [[Еўрапейская камісія|Еўрапейскую камісію]] «падтрымаць фінансавымі і палітычнымі сродкамі намаганні беларускай грамадзянскай супольнасці і няўрадавых арганізацый у Беларусі, якія папулярызуюць дэмакратыю і супрацьстаяць рэжыму». Рэзалюцыя таксама заклікала Еўрапейскую камісію прыпыніць супрацу з беларускімі дзяржаўнымі медыямі і дапамогу ім. У студзені 2012 года [[Прэзідэнт ЗША]] [[Барак Абама]] падпісаў «Акт аб дэмакратыі і правах чалавека ў Беларусі» (Belarus Democracy and Human Rights Act). Дакумент вызначае прыярытэты амерыканскай палітыкі ў дачыненні Беларусі, а таксама выказвае падтрымку незалежным медыям, у тым ліку тэлеканалу «Белсат». У красавіку 2019 года [[АБСЕ]] асудзіла правядзенне ператрусаў у мінскіх офісах «Белсата». У маі 2019 года Арлем Дэзір, прадстаўнік АБСЕ ў пытаннях свабоды медыяў, выказаў расчараванне і заклапочанасць адносна практыкі пераследу журналістаў, якія працуюць у Беларусі без акрэдытацыі. Гэта было рэакцыяй на прысуджэнне вялікіх штрафаў шасці журналістам «Белсата». == Міжнародная падтрымка і партнёры == «Белсат ТВ» — структурная частка Польскага тэлебачання, якая фінансуе канал разам з Міністэрствам замежных справаў і забяспечвае яго інфраструктурную базу. З самага пачатку «Белсат» карыстаўся фінансавым падтрыманнем шэрагу інстытуцыяў, між іншым, «Swedish International Development Cooperation Agency» («SIDA»), Рады міністраў паўночных краінаў, Міністэрстваў замежных справаў Нарвегіі, Нідэрландаў, Канады і Літвы, урадаў Вялікай Брытаніі ды Ірландыі, а таксама Дзяржаўнага дэпартаменту ЗША. Медыйныя арганізацыі, такія, як «Radio Free Europe» / «Radio Liberty» (якое працуе на беларускім рынку пад назваю «Свабода») і «Нямецкая хваля» бязвыплатна давалі «Белсату» ліцэнзіі на выбраныя праграмы. Стратэгічныя партнёры «Белсата»: * амбасада Каралеўства Нідэрландаў у Варшаве, якая падтрымлівае, між іншым, навучанне працаўнікоў «Белсата» і даследаванні аглядальнасці канала; * [[BBC|«British Broadcasting Corporation»]], якая бязвыплатна дае «Белсату» сваю тэлевізійную прадукцыю — мастацкія і адукацыйныя серыялы, стварае эксклюзіўная матэрыялы для рускамоўнага сэрвісу «Белсата» «Вось так», а таксама праводзіць трэнінгі для працаўнікоў і кіроўнага персаналу «Белсата»; * «European Endowmend for Democracy» фінансуе вытворчасць некаторых праграм «Белсата»; * «National Democratic Institute for International Affairs» (NDI), які суфінансаваў цыкл дэбатаў «Тэрыторыя праўды»; * «Organized Crime and Corruption Reporting Project» — асацыяцыя следчых журналістаў, якая супрацуе з аўтарамі праграмы «Давайце разбірацца»; * «Thomson Reuters», які падтрымаў структурную рэформу «Белсат ТВ» і трэнінгі для працаўнікоў канала, а таксама суфінансаваў праграмы «Тэрыторыя праўды» і спецвыданні «ПраСвет». У межах грамадскай кампаніі для прасоўвання беларускае мовы «Беларускамоўны» «Белсат» супрацуе з такімі арганізацыямі, як культурніцкая пляцоўка [[Арт Сядзіба|«Арт Сядзіба»]], Беларускі ПЭН-Цэнтр (чалец міжнароднага ПЭН-клубу) і [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]. == Узнагароды == * У 2013 годзе еўрапейскае выданне міжнароднага часопісу «Reader’s Digest» назвала [[Агнешка Рамашэўска-Гузы|Агнешку Рамашэўска-Гузы]] «Еўрапеец года-2013». * У 2010 годзе [[Агнешка Рамашэўска-Гузы]] і каманда тэлеканала «Белсат» уганараваныя прэміяй імя [[Ежы Гедройц]]а. * «Найвышэйшая мера», рэж. Сяргей Ісакаў, Юлія Хлашчанкова: узнагарода ў конкурсе «Рэпарцёры для рэпарцёраў» для журналістаў з дзяржаў «Усходняга партнёрства» (Варшава, Польшча, 2012). * «Архімандрыт», рэж. Юрый Каліна: узнагарода «за аператарскае майстэрства» — XI міжнародны фестываль дакументальных фільмаў «Кінолітопис» (Кіеў, Украіна, 2012); узнагарода журы — VIII міжнародны каталіцкі фестываль хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Магніфікат» (Мінск, 2012); 1-ае месца ў намінацыі «дакументальнае кіно» — Х міжнародны фестываль праваслаўнага кіно «Покров» (Кіеў, Украіна, 2012); узнагарода «Залаты мельхіёр» — VIII агульнапольскі конкурс рэпарцёраў польскага радыё «Melchiory» (Польшча, 2012); узнагарода «Бронзавы турань» — Міжнародны фестываль «Этнафільм» (Чадца, Славакія, 2012); 1-ая ўзнагарода ў намінацыі «дакументальны фільм» — Міжнародны дабрачынны фестываль «Светлы ангел» (Масква, Расія, 2012). * «Даволі! Да Волі…», рэж. Вячаслаў Ракіцкі і Андрэй Куціла: узнагарода публікі за найлепшы дакументальны фільм — кінафестываль «Off» (Опузен, Харватыя, 2012). * «[[Зямля (фільм)|Зямля]]», рэж. [[Віктар Аслюк]]: першая ўзнагарода ў катэгорыі замежных кароткаметражных дакументальных фільмаў — Міжнародны фестываль дакументальнага кіно «Cinema du Reel» (Парыж, Францыя, 2012). * «Рэаліці-шоу: выбары», рэж. Мікалай Ваўранюк: галоўная ўзнагарода — агульнапольскі конкурс Міжнароднага фестывалю мастацтва рэпартажу «Camera Obscura» (Быдгашч, Польшча, 2011). * «Лобатамія», рэж. Юрый Хашчавацкі: узнагароды на XXI міжнародным кінафестывалі «Arsenals» за найлепшы балтыйскі фільм і адмысловая ўзнагарода фірмы «Nikon» (Рыга, Латвія, 2011); прыз глядацкіх сімпатыяў і адмысловы прыз журы за «экспрэсіўнасць аўтара і яго грамадзянскае сумленне» — IX міжнародны фестываль дакументальных фільмаў «Хранограф» (Кішынёў, Малдова, 2011). * «Тры кіламетры да неба», рэж. [[Вольга Дашук]]: узнагарода за найлепшую рэжысуру — VII міжнародны каталіцкі фестываль хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Магніфікат» (Глыбокае-Мінск, 2011). * «Дзеці ксяндза Шаплевіча», рэж. Зоя Катовіч і Алена Антанішына: прыз старшыні польскага [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытута нацыянальнай памяці]] (IPN) у намінацыі «за ўвасабленне сапраўднага вобразу пастыра ў беларускім кінематографе» — VII міжнародны каталіцкі фестываль хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Магніфікат» (Глыбокае-Мінск, 2011). * «Сальда», аўт. Аляксей Мінчонак і Пётр Дзякоўскі: прэмія ў катэгорыі «эканамічны бюлетэнь» за «прафесіяналізм у скрайне цяжкіх умовах вытворчасці» — XIV агульнапольскі агляд дакументальных формаў «Базар» (Познань, Польшча, 2009). * «Галерэя Ады», рэж. [[Уладзімір Георгіевіч Колас|Уладзімір Колас]]: галоўная ўзнагарода — VIII міжнародны фестываль крэатыўных дакументальных фільмаў «Escales Documentaire» (Ля-Рашэль, Францыя, 2008); прыз «Залатая багіня» ў намінацыі «Нацыянальны характар» — Міжнародны фестываль тэлевізійных праграм і фільмаў «Залаты бубен» (Ханты-Мансійск, Расія, 2008). * «Сэрца за кратамі», рэж. Вольга Нікалайчык: прыз «Залатая багіня» ў намінацыі «Публіцыстыка» — Міжнародны фестываль тэлевізійных праграм і фільмаў «Залаты бубен» (Ханты-Мансійск, Расія, 2008). * «[[Днюка]]», дак. фільм, рэж. [[Андрэй Куціла]] і Аляксандр Налівайка: першая ўзнагарода — IV міжнародны фестываль дакументальных фільмаў «Транзіт» (Познань, Польшча, 2011); узнагарода за найлепшы дакументальны фільм — V міжнародны фестываль незалежнага кіно (Львоў, Украіна, 2010); галоўная ўзнагарода «Залаты жабрак» для найлепшага рэгіянальнага тэлеканала «за спосаб рэпрэзентацыі часам жудаснай рэчаіснасці штодзённага жыцця ў Беларусі і за выдатны выбар герояў і здымкі» — XVI міжнародны фестываль рэгіянальных тэлевізіяў (Кошыцэ, Славакія, 2010). * Творчы конкурс [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]] «[[Вольнае слова]]»: 2025 — [[Аляксандр Баразенка]], «Вот так TV» — у намінацыі «Аналітычныя жанры» ("Відэа") за цыкл «Грузія. Супрацьстаянне»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}</ref>. == Крытыка == У верасні 2018 года з тэлеканала быў звольнены былы актывіст [[Іван Шыла]] пасля таго, як апублікаваў у сваім профілі на [[Facebook]] пратакольны фотаздымак з сустрэчы прэзідэнта Польшчы [[Анджэй Дуда|Анджэя Дуды]] і прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. Фотаздымак суправаджаўся крытычным каментарыям, што прадстаўнікі кіраўніцтва тэлеканала і асабіста [[Агнешка Рамашэўска-Гузы]] ў дыскусіі пад допісам ахарактарызавалі як праяву нелаяльнасці да «Белсата»<ref name=nshyla2018nn/>. На наступны пасля гэтага дзень Шыла быў выключаны з рабочай перапіскі і атрымаў паведамленне аб звальненні<ref name=nshyla2018nn/>. Сітуацыя выклікала скандал і атрымала асвятленне ў беларускіх і буйных замежных СМІ<ref name=nshyla2018nn>[https://www.washingtonpost.com/world/europe/polish-leader-resists-view-that-he-was-disrespected-by-trump/2018/09/21/d0a3e498-bd7a-11e8-8243-f3ae9c99658a_story.html?noredirect=on&utm_term=.9d2a4e012b46 Polish leader resists view that he was disrespected by Trump] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180921111722/https://www.washingtonpost.com/world/europe/polish-leader-resists-view-that-he-was-disrespected-by-trump/2018/09/21/d0a3e498-bd7a-11e8-8243-f3ae9c99658a_story.html |date=21 верасня 2018 }} // [[Washington Post]], 23 верасня 2018 г.</ref><ref>{{cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=216293|title=Івана Шылу звольнілі з Белсата за жарт з прэзідэнта Польшчы ў фэйсбуку|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=20 верасня 2018}}</ref><ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114881,23949145,pracownik-bielsatu-zwolniony-po-tym-jak-pokazal-zdjecie-dudy.html Pracownik Biełsatu zwolniony po tym, jak pokazał zdjęcie Dudy przy biurku Trumpa] // [[Gazeta Wyborcza]], 21 верасня 2018 г.</ref>. == Супрацоўнікі == * [[Аліна Коўшык]] — з 3 снежня 2024 года стала галоўнай рэдактаркай «Белсата». * [[Аляксей Дзікавіцкі]] — кіраўнік Рэдакцыі інфармацыйных праграм (з 2007), дырэктар канала (2025). * [[Сяргей Аляксандравіч Падсасонны|Сяргей Падсасонны]] — галоўны рэдактар інфармацыйнага блоку і вядучы праграмы ''Студыя «Белсат»''. * [[Зміцер Саўка]] — кіраўнік моўнай службы (2006—2016). == Гл. таксама == * [[Польскае тэлебачанне]] * [[Тэлебачанне ў Польшчы]] * [[Польскае радыё]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Цэнзура ў Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.facebook.com/pages/Belsat_TV/132311930129239 Facebook] * [http://twitter.com/Belsat_TV Twitter] * [http://www.youtube.com/user/ibelsat YouTube] * [http://belsat-eu.livejournal.com Livejournal] * [http://vkontakte.ru/id86657993 VKontakte] * [http://www.odnoklassniki.ru/group/53990714703879 Одноклассники] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Польшчы]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Белсат| ]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Расіі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] dtsb9t8wfcjk99glmxsaxs4gis4m6nb 0 18717 5197911 4753744 2026-09-12T15:41:41Z Siliyiw 169172 5197911 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Глушкавічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Глушкавічы. Царква (01).jpg |подпіс = [[Свята-Троіцкая царква (Глушкавічы)|Царква]] ў Глушкавічах |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 34|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 46|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BY |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет = Глушкавіцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1545 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 2101<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |accessdate=12 жніўня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |archivedate=11 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = 1 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 3 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hluškavičy |сайт = |OpenStreetMap = 243013536 }} '''Глу́шкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hluškavičy}}, {{lang-ru|Глушковичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027338&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 22-10 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Глушкавіцкі сельсавет|Глушкавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Глушкавічы размешчаны за 50 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка [[Лельчыцы]], за 257 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 110 км ад чыгуначнай станцыі [[Жыткавічы (станцыя)|Жыткавічы]]<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|5к}}</ref>, ля мяжы з [[Украіна]]й. Аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|36}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref> звязвае Глушкавічы з раённым цэнтрам Лельчыцы. Паблізу аграгарадка пралягае Прыкардонная канава<ref name="atl" />. [[Файл:Глушкавічы. Гранітны кар'ер (02).jpg|left|thumb|Глушкавіцкі кар'ер]] Каля Глушкавіч на дзённую паверхню выходзяць [[пратэразой]]скія пароды. Вядзецца здабыча будаўнічага і абліцовачнага каменю, які прадстаўлены [[мігматыт]]амі гранітнага і гранітадыярытавага, радзей дыярытавага складаў, а таксама [[амфібаліт]]амі. Рыхлая ўскрыша прадстаўлена карой выветрывання, кайназойскімі пяскамі і алеўрытамі. == Насельніцтва == * [[1996]] год — 2367 жыхароў, 715 двароў<ref name="bel5" />. == Памятныя мясціны == * [[Свята-Троіцкая царква (Глушкавічы)|Свята-Троіцкая царква]] * Магіла ахвяр фашызму<ref name="bel5" />. == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Андрэй Іванавіч Швед]] (нар. 1973) — генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь (з 2020). * [[Аўгустын (Маркевіч)]] (нар. 1952) — мітрапаліт. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} — С. 305. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=30|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hluškavičy}} [[Катэгорыя:Глушкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Глушкавічы| ]] iobq32c84iks1ajdrp9atbm3ov4devh 0 18939 5198019 5127927 2026-09-12T20:51:46Z 5198019 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Радыё Рацыя | поўнае_назва = Беларускае Радыё Рацыя | лагатып = [[Выява:Radio Racyja 8.jpg|230px]] | горад = [[Беласток]] | краіна = [[Польшча]] | слоган = | фармат = Навінова-музычны | музфармат = Беларускамоўны | частата = 98,1 FM ([[Гродна]]), 99,2 FM ([[Брэст]]) | шчогла = | магутнасць = | час_вяшчання = кругласутачна | зона_вяшчання = Захад Беларусі | створаны = | зачынены = | замяніў = | заменены = | доля = | каардынаты = | заснавальнік = | уладальнік = | кіраўнікі = | сайт = [http://www.racyja.com www.racyja.com] | on-line_трансляцыя = https://www.racyja.com/player/online.php }} '''Беларускае Радыё Рацыя''' — радыёстанцыя, якая вяшчае на [[беларуская мова|беларускай мове]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літвы]]. Фінансуецца Міністэрствам замежных спраў Рэспублікі [[Польшча]]. Вячшчае цягам сутак. У кірунку [[Беласток]] — [[Гродна]] на хвалі 98,1 FM, у кірунку [[Беласток]] — [[Брэст]] 99,2 FM. З верасня 2021 года доступ на сайт радыё у Беларусі заблакаваны<ref>{{Cite web|date=2021-09-06|title=У Беларусі заблакавалі сайт «Радыё Рацыя»|url=https://budzma.by/news/u-belarusi-zablakavali-sayt-radyye-ratsyya.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906213122/https://budzma.by/news/u-belarusi-zablakavali-sayt-radyye-ratsyya.html|archive-date=2021-09-06|access-date=2021-09-06|language=be|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]}}</ref>. == Пра Радыё Рацыя == [[Файл:Radio Racyja 2.JPG|thumb|230px|Сядзіба Радыё Рацыя]] === Радыё Рацыя 1999—2002 === Праца па стварэнні радыё для [[Беларусь|Беларусі]] пачалася ў [[Польшча|Польшчы]] ў 1997 годзе. У стварэнні радыёстанцыі ўдзельнічаў [[Беларускі саюз у Польшчы]] і [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] з [[Беларусь|Беларусі]]. Назва ''Радыё «Рацыя»'' (выкарыстоўваецца як брэнд) прыдумана камандай зачыненага беларускімі ўладамі [[Радыё 101,2]], ядро якога складала былая «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]». У аснове быў жарт-байка, што людзі апасліва азіраліся, калі чулі выраз ''«ён мае рацыю»'', бо ўспрымалі яго не як ''«слушна»'', а як наяўнасць побач кагосьці з міліцэйскай рацыяй, т.б. небяспечную сітуацыю ва ўмовах апазіцыйных акцый канца 1990-х — пачатку 2000-х гадоў у Беларусі. Радыё «Рацыя» выйшла ў эфір 3 кастрычніка 1999 года на кароткіх хвалях з праграмай, запісанай у мінскай студыі. Вяшчанне на FM-хвалях з беластоцкай студыі ў 1999—2002 гадах ажыццяўляла асобная рэдакцыя, якая складалася з грамадзян Польшчы, менавіта імі было зарэгістравана радыё беларускай меншасці ў Польшчы з назвай ''Радыё «Рацыя»''. Вяшчанне Радыё «Рацыя» на Беларусь вялося з Польшчы. Першыя перадачы, запісаныя ў тэхнічна вельмі складаных умовах мінскай студыі, перавозілі ў Варшаву на дысках. Праз некалькі месяцаў была абсталяваная студыя ў Варшаве, куды вядучыя праграм і гукарэжысёры ездзілі па чарзе на дзяжурства з Мінска. Радыё «Рацыя» штодзённа забяспечвала 5 гадзін арыгінальнага эфіру. Перадачы складаліся з навін і сюжэтаў на актуальныя тэмы грамадска-палітычнага жыцця Беларусі, інтэрв’ю, рэпартажаў, а таксама аўтарскіх праграм. На FM-хвалях беластоцкая рэдакцыя «Рацыі» трансліравала музыку, навіны і рэтрансліравала перадачы, падрыхтаваныя мінска-варшаўскай рэдакцыяй для вяшчання на Беларусь. На кароткіх хвалях Радыё «Рацыя» трансліравалася на Беларусь з перадатчыка пад [[Варшава]]й. На кароткіх хвалях сігнал трансліраваўся на частаце 105,5 FM з перадатчыка ў [[Беласток]]у на горад і бліжэйшыя ваколіцы. Перадачы Радыё «Рацыя» таксама рэтрансліраваліся на сярэдніх хвалях (з 2001), на «Балтыйскіх хвалях», а таксама — часткова — уключаліся ў праграмы Беларускай рэдакцыі Польскага радыё. Рэдакцыя радыё «Рацыя», якая рыхтавала перадачы на Беларусь: [[Жанна Мікалаеўна Літвіна|Жанна Літвіна]], [[Зміцер Новікаў]], [[Юрась Карманаў]], [[Іна Студзінская]], [[Галіна Абакунчык]], [[Вольга Бабак]], [[Алена Белапольская]], [[Юрась Бушлякоў]], [[Алесь Дашчынскі]], [[Галіна Жарко]], [[Гена Кеснер]], [[Севярын Квяткоўскі]], [[Юлія Шарова]], [[Алесь Хмяльніцкі]], [[Зміцер Васількоў]], [[Анатоль Додзь]], [[Юрась Трашчынскі]], [[Уладзя Сакульскі]], [[Павел Курза]]. Аўтарскія праграмы: «Квадракола» ([[Лявон Вольскі]]), «Бабілонская Бібліятэка» (Юрась Бушлякоў), «Галерэя Кліо» ([[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]), «Прарок» ([[Кася Камоцкая]]), «Бумеранг. Гісторыя антысавецкага супраціву» ([[Алена Арэшка]]), «Кантэкст. Рэфлексіі з нагоды мінулага тыдня» ([[Паўлюк Быкоўскі]]). Апошняя праграма прагучала 31 мая 2002 года ў сувязі фінансавым становішчам кампаніі ''Racja Sp. z o.o.'' і банкруцтвам яе восенню гэтага ж года<ref>{{Cite web|url=http://www.evrel.ewf.uni-erlangen.de/pesc/peaceradio-BLR.html|title=Radio for Peace, Democracy and Human Rights|last=Biener|first=Hansjörg|year=2009|publisher=[[Універсітэт Эрлангена — Нюрнберга]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909103534/http://www.evrel.ewf.uni-erlangen.de/pesc/peaceradio-BLR.html|archive-date=9 верасня 2017|access-date=2020-04-03|url-status=dead}}</ref>. Інтэрнэт старонка Радыё «Рацыя» абнаўлялася да канца 2002 года. === Радыё Рацыя 2006—2008 === [[15 лютага]] [[2006]] быў створаны [[Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку]], які стварыў новую радыёстанцыю пад брэндам ''Радыё «Рацыя»''. [[22 лютага]] ў эфір выйшаў першы двухгадзінны інфармацыйна-публіцыстычны блок на сярэдняй хвалі з перадатчыка вялікай магутнасці пад Катавіцамі. ''«Вы слухаеце Радыё „Рацыя“ — голас свабоднай Беларусі, радыё, якое для беларусаў робяць беларусы ў вольным свеце»'', — менавіта гэтымі словамі пачаўся абноўлены эфір. З [[27 красавіка]] 2006 на FM-частаце выходзіць у эфір кругласутачная праграма з перадатчыка ў Беластоку. З 1 чэрвеня Радыё Рацыя выпускае сваю праграму на сярэдняй хвалі з перадатчыкаў у [[Вільнюс|Вільні]], а з [[1 жніўня]] — у [[Каўнас]]е. У эфірнай сетцы пераважаюць інфармацыйна-публіцыстычнай праграмы, штодзённа трансліруюцца карэспандэнцыі з Беларусі, якія змяшчаюць шырокі спектр палітычнай, гаспадарчай, грамадскай і культурнай інфармацыі. У ліпені [[2006]] г. Беларускае Радыё Рацыя пачало кругласутачнае вяшчанне ў Інтэрнэце. Летам [[2007]] года рашэннем нацыянальнай Рады па тэлебачанні і радыёвяшчанні Польшчы частата 105,1 FM станцыі, якая ахоплівала толькі Беласток, была замененая на частату 98,1 FM (з перадатчыка ў Крыніцай пад Беластокам у магутнасцю 35&nbsp;kW) якая зараз ахоплівае значную частку Гарадзеншчыны: [[Гродна]], [[Шчучын]], [[Ваўкавыск]], [[Масты]], [[Бераставіца]], а таксама частку Берасцейшчыны. На той жа частоце 98,1 FM ахоплена таксама ўся тая частка Беласточчыны на якой пражывае беларуская нацыянальная меншасць. У лістападзе 2009 года Беларускае Радыё Рацыя распачало вяшчаць на частоце 99,2 FM з Белай-Падляшскай (ахапіўшы [[Брэст]] і памежную тэрыторыю) у кірунку Высокага — [[Маларыта|Маларыты]]. Такім чынам Беларускае Радыё Рацыя з’яўляецца першым незалежным трансгранічным беларускім радыё ў абсягу якога знаходзіцца ўся Польска-Беларуская мяжа. Беларускае Радыё Рацыя з’яўляецца першым кругласутачным незалежным вяшчаннем якое дае магчымасць слухаць радыё звыш 1,5 млн слухачоў па абодвух баказ мяжы. Слухачамі Радыё Рацыя з’яўляюцца таксама турысты, кіроўцы аўтамабіляў з усёй Беларусі перасякаючыя польска-беларускую мяжу на пераходах: Кузніца-Брузгі, Баброўнікі-Бераставіца, Палоўцы-Пяшчатка, [[Цярэспаль]]-[[Брэст]]. У гадах 1998—2002 у склад кіраўніцтва Радыё Рацыі ўваходзілі: [[Яўген Вапа]] (старшыня ўправы), ([[Жана Літвіна]] і [[Віктар Стахвюк]] намеснікі старшыні ўправы). Прадстаўнікамі ўласніцкай структуры з’яўляліся: [[Алег Латышонак]] (як прадстаўнік Беларускага саюза ў Польшчы) і [[Зміцер Новікаў]] (як прадстаўнік журналісцкага асяроддзя Беларусі). У 2006 годзе ў выглядзе Беларускага інфармацыйнага цэнтра было абноўлена Беларускае Радыё Рацыя, якое ўзначаліў [[Яўген Вапа]]. З восені 2006 года да канца сакавіка 2008 года Радыё Рацыя кіраваў [[Віктар Стахвюк]]. З мая 2008 года пасаду праграмнага дырэктара Радыё Рацыя заняў радыёжурналіст [[Яраслаў Іванюк]]. === Радыё Рацыя сёння === [[Файл:Radio Racyja 3.JPG|thumb|230px|Сядзіба Радыё Рацыя]] [[2008]] год для Рацыі пачаўся з сур’ёзных праблем — ціск з боку [[КДБ]] на журналістаў, правакацыі. У сакавіку 2008 года цягам некалькі дзён журналісты Рацыі былі пад моцным ціскам з боку ўладаў. Адбыўся разгром студыі Радыё Рацыі ў Мінску. Летам [[2008]] года некалькі журналістаў Рацыі звальняюцца, заяўляючы аб немагчымасці працы на радыё. Пасля ўсіх гэтых падзеяў на Рацыі пачынаецца стабілізацыя творчай і адміністрацыйнай дзейнасці. За ўвесь час сваёй працы журналістам Радыё Рацыя МЗС Беларусі адмаўляе ў акрэдытацыі, што выклікае папярэджанні адміністрацыйнага характару з боку пракуратуры і КДБ. У 2009 годзе пачынаецца вяшчанне на [[Брэст]] на хвалі 99,2 FM. У 2010 годзе калектыў радыё папаўняецца новымі асобамі: Яўген Івін, Улад Грынеўскі, Мікола Бянько, Генадзь Барбарыч, Юлія Сівец. У 2021 годзе станцыя правяла вялікую мадэрнізацыю абсталявання, дазволіўшы значна падвысіць тэхнічную якасць вяшчання. ==== Пераслед ==== У лютым 2022 года беларуская Генеральная пракуратура абвясціла матэрыялы сайта «Радыё „Рацыя“» экстрэмісцкімі<ref>{{cite web| date =2022-02-25| url = https://novychas.online/hramadstva/sajty-radyjo-racyja-hartyi-97-i-prafsajuza-r| title =Сайты «Радыё «Рацыя», «Хартыі-97» і прафсаюза РЭП прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2022-06-26}}</ref>. У кастрычніку 2023 года экстрэмісцкімі прызналі Telegram-канал радыё і яго старонку на Facebook, а таксама іх лагатыпы<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/329363|title=Тэлеграм-канал Хадановіча прызналі экстрэмісцкім|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-10-31}}</ref>. У студзені 2024 года КДБ абвясціў радыё [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/334657|title=«Радыё Рацыя» прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-23}}</ref>. За стварэнне такога фарміравання і членства ў ім прадугледжана крымінальная адказнасць<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=280035|title=«Белсат» — экстрэмісцкае фарміраванне. Што гэта значыць для іх аўдыторыі?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-03|access-date=2022-01-12}}</ref>. 2 сакавіка 2026 года [[Алег Хаменка|Алега Хаменку]] прыгаварылі да трох гадоў калоніі і буйнога штрафу за супрацоўніцтва з Радыё Рацыя<ref>{{cite web|url=https://reform.news/muzykanta-i-radiovedushhego-olega-homenko-prigovorili-k-3-godam-kolonii|title=Музыканта и радиоведущего Олега Хоменко приговорили к 3 годам колонии|work=[[Reform.news]]|lang=ru}}</ref>. === Імёны Рацыі === [[Файл:Radio Racyja 4.JPG|thumb|230px|Студыя Радыё Рацыя]] ''Адміністрыцыя:'' * [[Яўген Вапа]] — старшыня ўправы суполкі, галоўны рэдактар. * Юрка Ляшчынскі — праграмны дырэктар. * Віктар Разін — кіруючы па справах тэхнічна-вяшчальных. * Марцін Рэмбач — дырэктар па справах прамоцыі і развіцця радыё. * Віктар Сазонаў — прамоцыя радыё. * Арнольд Точыскі — прамоцыя радыё. * Пётр Янкоўскі — намеснік старшыні суполкі ўправы па эканамічна-адміністрацыйных справах. ''Журналісты і аўтары:'' * [[Міхал Андрасюк]] — звольніўся ў снежні 2010 года. Працаваў у якасці — журналіста, ді-джэя, аўтара перадачы «Ці можна жыць без?», вядучы «Падляскага канцэрта па жаданнях». * Васіль Кроква — аўтар праграмы «Жыццё з літаратурай». * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] — аўтар праграмы «Адкуль наш род». * Кастусь Бандарук — аўтар праграмы «Крыначка» і «Каментара». * Генадзь Барбарыч — журналіст. * Аляксандр Каверкаў і Таццяна Парашунтава — аўтары праграмы «Пункціры». * Эля Бура — аўтар праграмы «Казкі малышам». * Мікола Бянько — журналіст. * Ганна Васілевіч — журналістка. * Мілана Вераснёва — аўтар праграмы «Музычны веер», «Таямніцы імёнаў», ді-джэй. * [[Зміцер Вайцюшкевіч]] і [[Максім Расціслававіч Жбанкоў|Максім Жбанкоў]] — аўтары праграмы «Мачо-клуб». * Барыс Гарэцкі — журналіст, суаўтар праграмы з Наталляй Якавенка «Палітыка дэ-факта» * [[Наталля Герасімюк]] — аўтар праграмы «Культурнае бязмежжа…», журналістка, штодня вядзе культурную афішу. * Яўген Івін — журналіст, вядучы праграмы «Аўта-топ», агляд спартыўных навін. * Алесь Зайцаў — журналіст. * Таццяна Заміроўская — аўтар праграмы «Ад джаза да Баха». * Яна Запольская — аўтар праграмы «Шчыра за гарбатаю», «Агляд беларускага інтэрнэта», вядзе «Акно ў Еўропу» журналістка. * Элона Карпюк — аўтар праграмы «Словы з музыкай», ді-джэй. * [[Алесь Краўцэвіч]] — аўтар праграм «Спакон вякоў», «Дэмакратыя без рэтушы». * Зміцер Косцін — журналіст, аўтар праграм «Акно ў Еўропу», «З Бацькаўшчынай у сэрцы», вядучы «Падляшскага канцэрта пажаданняў» * Віктар Парфёненка — журналіст. * Улад Грынеўскі — журналіст. * Валя Лаеўская — журналістка. * Кірыл Смяглікаў — аўтар праграмы «Кіна прэм’ера», «Інтэлектуальная сфера», ді-джэй. * Сяргей Сыс і Алена Лапцёнак — аўтары праваабарончай праграмы «Людзьмі звацца». * [[Алег Хаменка]] — вядучы праграм «Радыё Тузін хітоў», «Фолк-брама». * Уладзімір Хільмановіч — аўтар праграмы «Краязнаўчыя кропкі», «Імёны Гародні» у суаўтарстве з [[Андрэям Чарнякевічам]], агляд спартыўных навін. * Ганна Шайкоўская — журналістка, вядучая «Падляшскага канцэрта пажаданняў». * dj zona — аўтар праграмы «Сусветны хіт», «Басовішча на заўсёды». ''Супрацоўнікі:'' * Галіна Беденічук — сакратар. * Альжбэта Тышук — бухгалтэр. * Кшыштаф Ангельчык — тэхнічная база, * dj zona — тэхнічная база, гукач. * Яўген Маліноўскі — тэхнічная база, * Стэфан Свярубскі — тэхнічная база. * [[Віктар Стахвюк]] — вяшчальна-тэхнічны кансультант управы. === Памяць Рацыі === [[Файл:Radio Racyja 5.JPG|thumb|230px|Студыя Радыё Рацыя]] 1 кастрычніка 2009 года ў Беластоку ў свае 40 год памірае [[Альгерд Невяроўскі]]. Працаваў журналістам у Беластоку, выпускаў навіны, рыхтаваў матэрыялы і вёў аўта-перадачу. Да працы на Радыё Рацыя працаваў доўгі час на Радыё Свабода, супрацоўнічаў з СМІ Расіі і Польшчы. Пахаваны ў Мінску. === Госці Радыё Рацыя === Гасцямі Радыё Рацыя ад моманту яе абнаўлення [[2006]] год былі дзесяткі, калі не сотні вядомых асоб, пачынаючы ад дзяржаўных дзеячаў [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]] і канчаючы прадстаўнікамі грамады Беларусі. Штодня на хвалях Рацыі можна пачуць міністраў, дэпутатаў, юрыстаў, праваабаронцаў, сенатараў і проста выбітных людзей. Дзякуючы Рацыі можна адсочваць важнейшыя падзеі разам з каментарамі і прадамі ад [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]], [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]], [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]], [[Анатоль Лябедзька|Анатоля Лябедзькі]], [[Аляксандр Казулін|Аляксандра Казуліна]], [[Сяргей Калякін|Сяргея Калякіна]], так і дзяржаўных асоб [[Беларусь|Беларусі]] [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]], [[Віктар Анатольевіч Гайсёнак|Віктара Гайсёнка]] і інш. У Рацыі ёсць і «сябры», якіх можна пачуць часцей іншых, якія даюць свае прагнозы, каментары ў асноўным, гэта палітолагі, якія гатовыя прадставіць слухачам радыё аб’ектыўную інфармацыю. === Перадачы Радыё Рацыя === '''Музыка тыдня''' ''Аўтар: [[Сяргей Будкін]]'' Цягам гадзіны ў праграме — самыя гарачыя навіны беларускай музычнай сцэны, апошнія айчынныя рэлізы і лідары продажаў, музычныя рарытэты і хіты на ўсе часы. Перадача разбітая на некалькі рубрыкаў — «Канцэрт тыдня», «Песьня тыдня», «Альбом тыдня», «Скандал тыдня», «Імяніннік тыдня» і інш. Будзьце ў курсе і слухайце беларускае! '''Жывая чытанка''' ''Аўтар: [[Сяргей Будкін]]'' «Жывая чытанка» — літаратурна-музычны праект Радыё Рацыя. З навінкамі беларускай літаратуры слухачоў знаёмяць самі аўтары твораў — паэты, пісьменнікі, публіцысты. Героі «Жывой чытанкі» самі абіраюць месца чытання і самі замаўляюць музыку. У «Жывой чытанцы» свае творы агучылі Уладзімір Арлоў і Святлана Аляксіевіч, Андрэй Хадановіч і Наталка Бабіна, Леанід Дранько-Майсюк і Павел Севярынец… '''Краязнаўчыя кропкі''' ''Аўтар: [[Уладзімір Хільмановіч]]'' Калі вам хочацца адчуць старасвецкі дух ранейшай Беларусі, той Беларусі, якая напэўна ўжо адышла ў нябыт, вам варта наведаць мястэчка Гальшаны. Ад самой назвы ўжо нібы патыхае сівой даўніной. І сапраўды пачаткі Гальшанаў сягаюць у тыя часы, калі на нашай зямлі валадарылі напаўлегендарныя князі, што закладалі падмуркі ВКЛ. '''Басовішча назаўсёды!''' ''Аўтар: [[DJ Zona]]'' Фестываль Музыкі Маладой Беларусі БАСОВІШЧА адбыўаецца адзін раз у год. Незабыўная атмасфера і добрая музыка. Як змагацца з чаканнем наступнага канцэрта? Найлепш уключыць Радыё Рацья ў пятніцу а поўначы — тады якраз зможаце пачуць рэтрансляцыю канцэртаў якія ўдалося нам запісаць падчас фестывалю БАСОВІШЧА. DJ Zona запрашае выслухаць размовы з музыкамі — іх выступы, а таксама архіўныя канцэрты з мінулых гадоў. '''Культурнае бязмежжа…''' ''Аўтар: [[Наталля Герасімюк]]'' Межы бываюць розныя — дзяржаўныя, палітычныя, фізічныя і віртуальныя. Межам падапарадкоўваецца амаль усё. Амаль, бо не ўсё можна абмежаваць, закрыць, уціснуць у пэўны абшар. Музыка, літаратура, мастацтва і наогул культура межам не падпарадкоўваюцца — тут проста бязмежжа. Культурнае бязмежжа — безкрэс, воля, свабода і поўная неабмежаванасць. Гутаркі пра культуру памежжа-бязмежжа ў аўтарскай праграме Наталлі Герасімюк — «Культурнае бязмежжа». Культурнае Бязмежжа на Радыё Рацыя ў пятніцу а 15:10 і ў суботу а 08:10. '''Жыццё з літаратурай''' ''Аўтар: Васіль Кроква'' Калі вы хочаце адрозніваць Алеся Адамовіча ад Андрэя Адамовіча, калі хочаце ведаць чаму Альгерд Бахарэвіч друкуе кнігі выключна ў выдавецтве Логвінава і чаму нельга атрымаць два разы літаратурную прэмію Гліняны Вялес… Калі вам не пашанцавала і вы яшчэ не купілі аўдыёкнігу Уладзіміра Арлова, калі вы не патрапілі на вечарыну Андрэя Хадановіча, калі не здолелі расшукаць апошні нумар часопіса «Дзеяслоў», не трэба ачайвацца — слухайце аўтарскую перадачу Васіля Кроквы «Жыццё з літаратурай» і вы будзе ў курсе ўсіх беларускіх літаратурных падзеяў. Жыць без літаратуры можна… Але ці варта? Кожны чацвер а 15:05 і а 00:05 '''Словы з музыкай''' ''Аўтар: [[Ілёна Карпюк]]'' Жыццё складаецца з двох пластаў: слоў і музыкі. Шум дрэў гэта ўжо музыка, размова гэта вынік абмену слоў. Бывае, што адно з другім зыходзіцца, калі адмыслова — паўстае песня. Песні, песенькі, прыпевы, кампазіцыі — усе формы можна сустрэць у праграме «Словы з музыкай». Няма тут ніякіх межаў, ні стылістычных, ні фармальных. Хаця асновай заўсёды будзе аўтарская песня як першапачатковая, асноўная, самая простая ў форме, але не па змесце, то побач яе можна пачуць соўл, джаз, рок, блюз і іх усялякія варыянты. Не забываем пра актуальныя падзеі ў канцэртным і фестывальным жыцці, рэляцыі, размовы, каментары, жывы кантакт са словам і музыкай. З асаблівай уважлівасцю сочым таксама за беларускім словам у музыцы. Усё пад лозунгам настрою і людской камунікацыі, бо чым з’яўляецца песня без слухачоў. «Словы з музыкай» чакаюць Вас кожную пятніцу, 19.05 па польскім часе і 20.05 па беларускім, а я чакаю Вашых галасоў у сваёй музычнай вёсцы па адрасе: ilovillage@gmail.com і на Skype па логіне: basovka10 '''Пункціры''' ''Аўтар: [[Таццяна Парашутава]], [[Аляксандр Каверкаў]]'' «Пункціры» — штотыднёвая паліфалагічна-сатырыстычная праграма ў стылі «інфармацыйны арт». Асновай выпускаў «Пункціраў» з’яўляюцца найбольш рэзанансныя падзеі тыдня з пункта гледжання харызматычных вядучых Аляксандра Каверкава і Таццяны Парашунтавай. Ацэнка персаналіяў і з’яў адбываецца з пазіцыі посткаланіяльнага сцёбу і публіцыстычнага экстрэмізму. У кожным выпуску «Пункціраў» аўтары разважаюць наконт бягучай сацыяльна-палітычнай сітуацыі ў краіне, а таксама займаюцца вельмі няўдзячнай справай — прагназаваннем. Праўда, футуралагічныя высновы робяцца вельмі асцярожна, таму што беларуская палітыка — з’ява малапрадказальная, бо матывацыя яе асноўных актараў цяжка ўпісваецца ў рацыянальныя тлумачальныя схемы і ўцямныя канцэпцыі. Героі праграмы не маюць дачынення да сапраўдных асоб, усе супадзенні маюць выпадковы характар. '''З Бацькаўшчынай у сэрцы''' ''Аўтар: [[Зміцер Косцін]]'' З Бацькаўшчынай у сэрцы — сумесны праект Радыё Рацыі і Грамадcкага Абяднання Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына. Гэта спроба аднавіць повязь раскіданых па свеце сыноў і дачок. З Бацькаўшчынай у сэрцы — гэта магчымасць даведацца пра беларускае жыццё і беларусаў, якія апынуліся па-за межамі Радзімы і не згубілі з ёй сувязь. Слухайце штосуботы ў 16.30 і штонядзелі 12.30 па беларускім часе. '''Імёны Еўропы''' ''Аўтар: [[Уладзімір Давыдоўскі]]'' Гістарычная перадача на Радыё Рацыя. Заўсёды ў суботу а 14:30 і ў нядзелю а 23:30 па беларускім часе. Ян Сабескі, Мікола Гусоўскі, Канстанцін Астрожскі і Мікалай Крыштаф Радзівіл — постаці нашага слаўнага мінулага. Іх імёны гэтак жа значныя для кожнага еўрапейца як і еўрапейскія хрысціянскія каштоўнасці для беларусаў. Нашыя продкі выступілі на іх абарону ў сярэднявечнай бітве за Вену. А потым не аднойчы ахвяравалі сабой за ідэалы свабоды, незалежнасці і дэмакратыі. За ідэалы сучаснай Еўропы. Пра людзей і справы, якія нас аб’ядноўваюць, — кожную суботу ў праграме «Імёны Еўропы». '''Вынікі тыдня''' ''Аўтар: [[Сяргей Скулавец]]'' Якімі падзеямі мінулымі тыдзень увойдзе ў гісторыю? Усё пра найбольш важнае, актуальнае і значанае. Разважанні аналітыкаў і паведамленні з вуснаў відавочцаў і ўдзельнікаў. Абмеркаванне з экспертамі і высвятленне матываў і непасрэдных прычын падзеяў. Палітыка, эканоміка, грамадства, культура: у аснове ўсе аспекты грамдаскага жыцця. Вынікі тыдня: для ўсіх, хто жадае не толькі ведаць, але і разумець сутнасць падзеяў! '''Радыё Тузін''' ''Аўтар: [[Алег Хаменка]]'' Радыё Тузін"- радыёверсія галоўнага беларускага музычнага гіт-параду. Радыё Тузін — порцыя самай свежай і актуальнай беларускай музыкі. Вядучы — Алег Хаменка. Самыя папулярныя беларускія песні тыдня слухаем разам з Алегам Хаменкам. '''Падляшскі тыдзень''' ''Аўтар: [[Міхась Сцепанюк]]'' У праграме асвятляюцца падзеі, якія адбыліся на Падляшшы цягам тыдня, галоўным чынам гэта грамадска-культурныя тэмы. Падзеі, якія датычаць нацыянальных меншасцей, што пражываюць на Падляшшы, а таксама ўсё, што з імі звязана. Вядучымі тэмамі праграмы з’яўляюцца тыя падзеі, якія непасрэдна датычаць жыхароў рэгіёну. Шматбакова асвятляюцца культурныя і адукацыйныя мерапрыемствы, інвестыцыйныя планы мясцовых уладаў, важнейшыя змены ў органах улады, а таксам клопаты грамадзян і іх патрэбы. '''Шчыра за гарбатай альбо з Рацыяй у гасцях''' ''Аўтар: [[Яна Запольская]]'' Цікавыя асобы, іх творчы шлях, жыццёвыя прынцыпы і стаўленне да людзей, мары і першае каханне. Пра ўсё гэта пагутарым шчыра, седзячы на канапе з кубачкам гарбаты ў руках. Нязмушаная хатняя абстаноўка і ціхая музыка… Што можа быць лепш для шчырай размовы на самыя розныя тэмы? Адпачніце ад хатніх спраў і жыццёвых праблем. Кожную суботу ў 8.10 і кожную нядзелю ў 13.10 па беларускім часе запрашаем у госці да вядомых асоб і цікавых суразмоўцаў. '''Казкі Малышам''' ''Аўтар: [[Эля Бура]]'' Дзіцячая перадача на Радыё Рацыя '''PRESS-EXPRESS''' ''Аўтар: [[Сяргей Скулавец]]'' Наша жыццё на старонках выданняў Беларусі, якім чынам журналісты асвятляюць тыя ці іншыя падзеі і якія меркаванні выданняў найбольш цікавыя і грунтоўныя. Галоўныя артыкулы і асноўныя меркаванні ў дзяржаўных і недзяржаўных выданнях. Параўненне па зместу і знешняму выгляду беларускіх газет. Пра ўсё гэта ў супольным праекце Радыё Рацыя і тэлеканала Белсат «Прэс-Экспрэс» '''Крыначка''' ''Аўтар: [[Кастусь Бандарук]]'' Духоўная перадача Крыначка кранае тэмы праваслаўя ў Польшчы, Беларусі і за мяжой. На хвалях Радыё Рацья выходзіць раз у тыдзень, у нядзелю. У перадачы кожны тыдзень — кароткія навіны з жыцця царквы. За імі каляндар святаў на надыходзячы тыдзень. == Радыё Рацыя ў Літве == З 1 верасня 2009 года пачалася трансляцыя інфармацыйна-публіцыстычнай праграмы з 21.30 па 22.00 гадзіны (мінскі час) на хвалі Радыё з-над Віліі 103,8 ФМ. Штодзённа на працягу паловы гадзіны навіны і абмеркаванне асноўных падзей дня, якія асвятляюць журналісты Радыё Рацыя. Перадачы «Рацыя» у літоўскім FM-этэры можна чуць у Лідзе, Паставах, Ашмянах штодзённа. == Радыё Рацыя ў рэгіёнах == Рацыя мае свае прадстаўніцтва ў [[Брэст|Брэсце]], [[Бяроза|Бярозе]] (Ганна Васілевіч), [[Гродна]] (Ян Роман), [[Мінск]]у (Барыс Гарэцкі, Генадзь Барбарыч), [[Гомель|Гомелі]] (Мікола Бянько, Юлія Савец). == Радыё Рацыя ў эфіры == [[Файл:Radio Racyja 7.JPG|thumb|230px|Студыя Радыё Рацыя]] На сённяшні дзень Рацыю можна пачуць на памежным регіёне (Брэст, Гродна) на хвалі 98,1 FM. Эфір радыё крыгласутачны. Навіны Радыё Рацыя кожную гадзіну: ад 07:00 да 00:00 у будзённыя дні і ад 09:00 да 23:00 па суботах і нядзелях. Эфір прадстаўляюць [[Улад Грынеўскі]]. Навіны слухачы чуюць голасам [[Валя Лаеўская|Валі Лаеўскай]], [[Яна Запольская|Яны Запольскай]], [[Ганна Шайкоўская|Ганны Шайкоўскай]]. Эфір беларускамоўны, з боку вяшчання, а з боку музыкі, то беларускамоўнай музыкі 85 %. == Радыё Рацыя ў Сеціве == Радыё Рацыя магчыма чуць кругласутачна і праз Сеціва, для гэтага трэба завітаць на афіцыйную старонку радыё (www.racyja.com) і выбраць адпаведныя функцыі. Сайт абнаўляецца: ад 08:00 да 23:00 у будні і ад 11:00 да 18:00 у выходныя. Мабільны дадатак з’явіўся ў 2015 годзе<ref>{{Cite web|url=https://tuzin.by/zhamerun/2533/radyjo-tuzin-ciapier-mozna-sluchac-z-dapamohaj.html|title=«Радыё Тузін» цяпер можна слухаць з дапамогай мабільнага дадатку (спампаваць)|last=Tuzin.fm|date=2015-10-30|language=be|publisher=[[Тузін Гітоў]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405065036/https://tuzin.by/zhamerun/2533/radyjo-tuzin-ciapier-mozna-sluchac-z-dapamohaj.html|archive-date=2020-04-05|access-date=2020-04-05}}</ref>. [https://air.racyja.com/racja128 Адрас] для праслухоўвання ў Сеціве — [https://air.racyja.com/racja128.m3u https://air.racyja.com/racja128] == Моўнае пытанне Рацыі == У [[2007]] годзе было вырашына, што Радыё Рацыя карыстаецца наркамаўкай. Тады, гэта выклікала пэўнае непаразуменне з боку грамады, але як паказаў час, то гэта быў правільны выбар. == Радыё Рацыя: спонсар і партнёр == З самога пачатку Радыё Рацыя выступіла як інфармацыйны спонсар і партнёр. Але толькі ў часы вяртання (з 2006) Рацыя больш пашырыла сваю спонсарскую падтрымку. Як інфармацыйны партнёр Беларускае Радыё Рацыя патрымлівае: грамадскую кампанію «[[Будзьма беларусамі!]]», штогод сумесна з [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў|Беларускім аб’яднаннем студэнтаў]] (БАС) ладзіць маладзёжны фестываль «[[Басовішча]]», падтрымлівае інфармацыйна шматлікія грамадска-асветніцкія акцыі Маладога Фронту і іншых грамадскіх аб’яднанняў і партый. Падрымлівае розные канцэрты, у гэтым годзе ў прамым вяшчані выпускала «Амбасовішча», «Басовішча» і інш. Вялікі ўнёс Рацыі сумесна з тыднёвікам беларусаў у Польшчы «Ніва» у развіццё выдавецтва кніг пра малавядомыя падзеі, успаміны розных дзеячаў і інш. Акрамя гэтага, сотні іншых, больш малых праектаў. == Задачы і мэты Рацыі == Галоўнай мэтай Беларускага Радыё Рацыя з’яўляецца стварэнне грамадзянам Беларусі доступу да незалежнай інфармацыі аб падзеях і развіцці сітуацыі ў Беларусі, Польшчы, Еўропе і свеце. Інфармацыя, якую транслюе Беларускае Радые Рацыя, заўсёды аператыўная, правераная і на беларускай мове. Радыё імкнецца да таго, каб яно было чутна па ўсёй тэрыторыі Беларусі, каб кожны грамадзянін гэтай краіны меў магчымасць атрымаць незалежную інфармацыю. == Кантакт == 15-472 Беласток, вул. Цепла 1/7. Skype: racyja. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Літвы]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ]] pfs7cd3ktz7k4zgt2z8pw602h0ao5ud 0 18941 5198018 5088707 2026-09-12T20:51:14Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198018 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Беларуская служба Польскага радыё''' (польск.: Redakcja Białoruska Polskiego Radia) — структурнае падраздзяленне [[Польскае Радыё|польскай дзяржаўнай радыёкампаніі]] (уваходзіць у склад ''Polskie Radio dla Zagranicy'' / ''Radio Poland''), якое вядзе вяшчанне на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Служба з’яўляецца адным з найстарэйшых замежных медыя, якія вяшчаюць на Беларусь. Яе місія — інфармаванне беларусаў пра падзеі ў [[Польшча|Польшчы]], Еўропе і свеце, а таксама падтрымка беларускай культуры і дэмакратычных каштоўнасцей. == Гісторыя == === Заснаванне === Стварэнне беларускай рэдакцыі адбывалася на фоне геапалітычных змен у Еўропе: распаду [[СССР]] і абвяшчэння незалежнасці [[Беларусь|Беларусі]]. Першая перадача на беларускай мове на Польскім радыё выйшла ў эфір [[15 снежня]] [[1991]] года. Афіцыйнай датай заснавання Беларускай службы лічыцца [[13 студзеня]] [[1992]] года. Гэта адбылося ў часы, калі служба замежнага вяшчання насіла назву «Радыё Палонія» (Radio Polonia)<ref>{{cite web|url=https://baj.media/be/redakcyya-yakaya-naradzilasya-na-hvali-belaruskaga-adradzhennya-belaruskay-sluzhbe-polskaga/|title=Рэдакцыя, якая нарадзілася на хвалі беларускага адраджэння. Беларускай службе Польскага радыё — 30 гадоў|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|date=2022-01-14|access-date=2024-05-01}}</ref>. === Развіццё === Першапачаткова эфірны час складаў 25 хвілін на суткі. Паступова аб’ём вяшчання павялічваўся да 2,5 гадзін. У розныя гады перадачы трансляваліся на кароткіх хвалях, праз спадарожнік і рэтрансляваліся партнёрскімі радыёстанцыямі ў [[Літва|Літве]] ([[Radio Znad Wilii]]) і [[Украіна|Украіне]]. З 2007 года замежная служба Польскага радыё змяніла брэнд на «Radio Poland» (Радыё Польшча). Беларуская служба захавала сваю аўтаномію і моўную спецыфіку, актыўна асвятляючы складаныя этапы беларуска-польскіх адносін і ўнутрыпалітычную сітуацыю ў Беларусі ў часы кіравання [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Місія і змест == У першы перыяд дзейнасці рэдакцыя канцэнтравалася на інфармаванні слухачоў пра трансфармацыю польскай дзяржавы і станаўленне рынкавай эканомікі, што было важным прыкладам для постсавецкіх краін. Асноўныя тэматычныя кірункі сёння: * '''Навіны Польшчы''': Палітыка, эканоміка, грамадства. * '''Беларуска-польскія адносіны''': Асвятленне двухбаковых кантактаў, візавыя пытанні, жыццё беларускай меншасці ў Польшчы (Падляшша) і польскай меншасці ў Беларусі. * '''Сітуацыя ў Беларусі''': Наданне аб’ектыўнай інфармацыі ва ўмовах цэнзуры ўнутры краіны, інтэрв’ю з прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці і апазіцыі. * '''Культура і гісторыя''': Перадачы пра супольную гістарычную спадчыну ([[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Рэч Паспалітая]]), урокі польскай мовы, літаратурныя чытанні. == Супрацоўніцтва == Беларуская служба актыўна супрацоўнічае з іншымі медыя: * Польскія рэгіянальныя СМІ: Супольная праца з Рэдакцыяй нацыянальных меншасцяў «Радыё Беласток» (Polskie Radio Białystok). * Беларускія незалежныя медыя: У розныя часы ажыццяўляліся праекты з [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службай Радыё «Свабода»]], радыёстанцыяй «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]», «[[Радыё 101,2]]», [[Радыё «Сталіца»]] (да ўзмацнення цэнзуры). * Дыяспара: Частка эфіру прысвячаецца жыццю беларусаў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. == Фарматы і платформы == У адказ на змены ў медыяспажыванні служба развівае мультымедыйны кірунак: * Інтэрнэт-партал: Навіны і архіў перадач даступныя на сайце [https://www.polskieradio.pl/396 polskieradio.pl/396]. * Падкасты: Аўдыяпраграмы даступны на папулярных стрымінгавых платформах<ref>[https://www.polskieradio.pl/podcasty/obcojezyczne Падкасты замежнай службы Польскага радыё].</ref>. * Сацыяльныя сеткі: Рэдакцыя вядзе актыўную дзейнасць на [https://www.facebook.com/radyjo сваёй старонцы на Facebook], [https://www.instagram.com/bypolskieradio/ акаўнце ў Instagram] і [https://t.me/byplradio канале ў Telegram], публікуючы кароткія навіны і відэакантэнт. * Радыёхвалі: Традыцыйнае вяшчанне на кароткіх хвалях (КХ) паступова скарачаецца на карысць лічбавых каналаў, аднак застаецца важным рэзервовым сродкам доступу да інфармацыі. == Кіраўніцтва і супрацоўнікі == Значны ўклад у развіццё службы ўнесла доктар філалагічных навук [[Ніна Баршчэўская]], якая кіравала рэдакцыяй на працягу многіх гадоў. У склад рэдакцыі ў розныя гады ўваходзілі: Ганна Задрожна, Валер Саўко, Яланта Смялоўская, Тамаш Саевіч, Эльвіра Богдан-Сянкевіч, Наталля Грышкевіч-Шымковяк, [[Дзмітрый Гурневіч]], Алена Пытэль і іншыя. Польскае Радыё мае карэспандэнтаў у [[Вільнюс]]е і іншых еўрапейскіх гарадах. == Узнагароды == * У студзені 2024 года [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] ўзнагародзіў былога дырэктара Беларускай службы Польскага радыё [[Ніна Баршчэўская|Ніну Баршчэўскую]] медалём [[Крыж Добрасуседства]] за выбітны ўклад у развіццё беларуска-польскіх адносін і шматгадовую працу на карысць свабоднага слова<ref>{{cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3338576|title=Кабінет Ціханоўскай узнагародзіў былую галоўную рэдактарку Беларускай службы Польскага радыё|publisher=[[Польскае Радыё]]|date=2024-01-22|access-date=2024-05-01}}</ref>. == Літаратура == * ''[[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Н.]]'' Удзел Беларускай рэдакцыі Польскага радыё ў працэсе будаваньня новых польска-беларускіх адносінаў // Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнацыян., міжрэлігійн. і міжкультур. ўзаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 2. Мн., 1997. == Глядзі таксама == * [[Польскае Радыё]] * [[Ніна Баршчэўская]] * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.polskieradio.pl/396 Афіцыйная старонка Беларускай службы Польскага радыё] * {{Facebook|radyjo|Беларускай службы Польскага радыё}} * {{Instagram|bypolskieradio|Беларуская служба Польскага радыё}} * [https://t.me/byplradio Тэлеграм-канал Беларускай службы Польскага радыё] * [http://www.kamunikat.net.iig.pl «Камунікат»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090107032203/http://kamunikat.net.iig.pl/ |date=7 студзеня 2009 }} — архіў бюлетэня службы. {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Польшчы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны]] [[Катэгорыя:Польскае Радыё]] smgi023p7juowwgzqzttx5ww2x8vhtc 0 18943 5198015 5125528 2026-09-12T20:50:03Z 5198015 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | лагатып = Свабода (эмблема).jpeg | размяшчэнне = * {{Сцягафікацыя|Чэхія}}: [[Прага]] (штаб-кватэра) * {{Сцягафікацыя|Літва}}: [[Вільня]] (бюро) }} '''Беларуская служба Радыё «Свабода»''' ({{lang-en|Radio Free Europe/Radio Liberty, Belarus Service}}) — міжнародны медыяпраект і падраздзяленне медыякарпарацыі [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]], якое вяшчае на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Першапачаткова створаная як класічная радыёстанцыя для вядзення прапаганды дэмакратычных каштоўнасцей у часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]], у XXI стагоддзі служба трансфармавалася ў мультымедыйную платформу. Сёння яна распаўсюджвае інфармацыю праз інтэрнэт-сайт, сацыяльныя сеткі, відэахостынгі і падкасты, а таксама займаецца кнігавыдавецкай дзейнасцю. Традыцыйнае радыёвяшчанне на кароткіх хвалях было спынена ў 2019 годзе. Арганізацыя фінансуецца [[Кангрэс ЗША|Кангрэсам ЗША]], аднак дэкларуе рэдакцыйную незалежнасць. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), з 2023 года дзейнічае офіс у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]). У [[Беларусь|Беларусі]] дзейнасць рэсурсу фактычна забаронена, ён прызнаны ўладамі «экстрэмісцкім фарміраваннем». == Гісторыя == === Мюнхенскі перыяд (1954—1995) === Беларуская служба была заснавана ў [[Мюнхен]]е ([[ФРГ]]) у складзе амерыканскага радыё «Вызваленне» (пазней перайменаванага ў «Свабода»). Першая перадача выйшла ў эфір 20 мая 1954 года. У склад першай рэдакцыі ўвайшлі вядомыя дзеячы беларускай эміграцыі: [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (першы кіраўнік), [[Пётр Сыч|Пётра Сыч]], [[Янка Ліманоўскі]], [[Сымон Кандыбовіч|Сымон Кабыш]], [[Лявон Карась]]. Напачатку вяшчанне складала 15 хвілін 24 разы на суткі. Кожная перадача пачыналася словамі: ''«Тут Радыё „Вызваленне“. Вы слухаеце голас сваіх суродзічаў-Беларусаў з вольнага свету…»''<ref>[http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=26400 Беларускай рэдакцыі «Радыё Свабода» — 55 гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603151622/http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=26400 |date=3 чэрвеня 2009 }}// [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. 20 мая [[2009]]</ref>. З сакавіка 1956 года праграмы былі падоўжаныя да 20 хвілін. У 1959 годзе радыёстанцыя змяніла назву на «Радыё Свабода». Асноўнымі тэмамі былі крытыка савецкага ладу, асвятленне парушэнняў правоў чалавека, гісторыя [[БНР]], публікацыя забароненых у [[СССР]] літаратурных твораў. Савецкія ўлады актыўна глушылі сігнал радыёстанцыі аж да канца 1980-х гадоў. === Пражскі перыяд і праца ў Беларусі (1995—2020) === Пасля распаду СССР і заканчэння [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] фінансаванне радыёстанцыі было скарочана, аднак яна працягнула працу. У 1995 годзе штаб-кватэра пераехала з Мюнхена ў Прагу (у будынак былога Федэральнага сходу Чэхаславакіі, а пазней — у новы офіс у раёне Гагібар). Змены ў геапалітычнай сітуацыі дазволілі адкрыць карэспандэнцкае бюро ў [[Мінск]]у. Штат рэдакцыі пашырыўся за кошт журналістаў з Беларусі. У гэты перыяд «Свабода» становіцца адным з вядучых незалежных медыя краіны, актыўна асвятляючы палітычныя падзеі, выбары і пратэсты. === Эра мультымедыя і спыненне радыёвяшчання === З 10 снежня 1998 года «Свабода» пачала працу ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]]. Сайт першапачаткова выкарыстоўваў [[тарашкевіца|тарашкевіцу]]. У XXI стагоддзі служба пачала паступова адыходзіць ад радыёфармату. З 2002 года пачаў працу выдавецкі праект «Бібліятэка Свабоды», у межах якога выдаюцца кнігі на грамадска-палітычныя і гістарычныя тэмы. 30 красавіка 2019 года Беларуская служба Радыё «Свабода» спыніла вяшчанне на кароткіх хвалях. Гэта стала завяршэннем амаль 65-гадовай гісторыі класічнага радыёэфіру. Служба цалкам перайшла на лічбавыя платформы: сайт, сацыяльныя сеткі, [[YouTube]] і падкасты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/p/7152.html|title=Разьвітаньне з радыёхвалямі|website=Радыё Свабода|access-date=2024-01-06}}</ref>. === Рэпрэсіі і эміграцыя (з 2020) === Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і пачатку масавых пратэстаў у Беларусі ціск на журналістаў «Свабоды» ўзмацніўся. У ліпені 2021 года ў мінскім офісе прайшоў вобыск, сілавікі ўзламалі дзверы і канфіскавалі тэхніку. Некалькі журналістаў былі затрыманы. У сувязі з немагчымасцю легальнай працы ў Мінску, рэдакцыя была вымушана закрыць бюро і рэлакаваць супрацоўнікаў. У сакавіку 2023 года ў Вільні (Літва) быў афіцыйна адкрыты новы офіс Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода, дзе цяпер базіруецца частка каманды Беларускай службы. == Фарматы і праекты == Станам на 2026 год, Беларуская служба Радыё «Свабода» — гэта мультымедыйны праект, які ўключае: * Інтэрнэт-партал (svaboda.org) — аператыўныя навіны і аналітыка. * Відэапрадакшн — стрымы, рэпартажы, дакументальныя фільмы і інтэрв’ю на YouTube-канале. * Сацыяльныя сеткі — вядзенне каналаў у [[Telegram]], [[Instagram]], [[TikTok]] і інш. * Падкасты — тэматычныя аўдыёпраграмы. * Бібліятэка Свабоды — серыя кніг, заснаваная ў 2002 годзе. Уключае творы Васіля Быкава, Рыгора Барадуліна, Святланы Алексіевіч, турэмную літаратуру, пераклады і зборнікі інтэрв’ю. Выдадзена больш за 80 кніг. == Цэнзура і пераслед == Доўгі час радыёперадачы глушыліся савецкімі сродкамі РЭБ. У незалежнай Беларусі пераслед аднавіўся ў 2020 годзе. Са жніўня 2020 года па рашэнні [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] доступ да сайта svaboda.org у краіне заблакаваны. 3 снежня 2021 года суд Цэнтральнага раёна Мінска прызнаў «экстрэмісцкімі матэрыяламі» інфармацыйную прадукцыю тэлеграм-канала «Радыё Свабода-Беларусь» і аналагі ў сацсетках. 23 снежня 2021 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] прызнала інтэрнэт-рэсурсы Беларускай службы Радыё «Свабода» «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=282086|title=«Радыё Свабода» прызналі экстрэмісцкім фармаваннем|date=2021-12-23|accessdate=2021-12-30|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Гэта крыміналізавала супрацоўніцтва з рэдакцыяй і нават падпіску на яе рэсурсы для грамадзян, якія знаходзяцца ў Беларусі. Журналіст-кансультант «Свабоды» [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігар Лосік]] быў арыштаваны ў чэрвені 2020 года і асуджаны да 15 гадоў зняволення. Фрылансер [[Андрэй Кузнечык]] быў затрыманы ў лістападзе 2021 года і пазней асуджаны да 6 гадоў калоніі па абвінавачванні ў стварэнні экстрэмісцкага фарміравання. == Кіраўнікі == # [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1953—1956) # [[Уладзімір Дудзіцкі]] (1956—1962) # [[Уладзімір Цвірка]] (1962—1968) # [[Майсей Сяднёў]] (1968—1983) # [[Юры Сянькоўскі]] (1983—1991) # [[Вячка Станкевіч]] (1991—1998) # [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Аляксандр Лукашук]] (1998 — кастрычнік 2007) # [[Ян Максімюк]] (кастрычнік 2007—2008) # [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Аляксандр Лукашук]] (2008—2023) # З 2023 года кіраўніцтва ажыццяўляецца цэнтралізавана структурамі RFE/RL пры ўдзеле рэдакцыйных менеджараў. == Вядомыя супрацоўнікі == У розныя гады ў беларускай рэдакцыі працавалі: * [[Наталля Арсеннева]] * [[Янка Запруднік]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] * [[Данчык]] (Багдан Андрусішын) * [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Сяргей Навумчык]] * [[Юры Дракахруст]] * [[Валянцін Жданко]] * [[Алена Радкевіч]] == Узнагароды == Рэдакцыя і асобныя журналісты шматразова адзначаліся прафесійнымі ўзнагародамі. * У 2006 годзе Беларуская служба атрымала галоўны прыз сярод усіх 20 рэдакцый RFE/RL за найлепшае асвятленне гарачых навін. * Штогадовыя прэміі конкурсу [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]] «[[Вольнае слова]]» (напрыклад, у 2025 годзе ўзнагароды атрымалі праекты [[Віталь Аляксеевіч Цыганкоў|Віталя Цыганкова]] і падкаст «Архіпелаг БЕЛАГ»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}</ref>). == Гл. таксама == * [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org Афіцыйны сайт] (даступны праз VPN) * [https://www.youtube.com/user/svaboda Відэаканал на YouTube] {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Культура Прагі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыё «Свабода»]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] cmk7d37ljrxul17kouoezl5pundtwne 0 18957 5198058 5197722 2026-09-12T23:43:00Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198058 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Беларуская служба Радыё Швецыі | лагатып = | горад = [[Стакгольм]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Швецыя}} | зона_вяшчання = [[Беларусь]], [[Еўропа]] (праз КХ і Інтэрнэт) | заснавана = [[7 лістапада]] [[2004]] | спынена = [[1 верасня]] [[2009]] | уладальнік = [[Sveriges Radio]] (SR International) | сайт = }} '''Беларуская служба Радыё Швецыі''' (шведск.: Radio Sweden på belarusiska) — служба іншамоўнага вяшчання дзяржаўнай шведскай радыёкампаніі [[Радыё Швецыі]] на [[беларуская мова|беларускай мове]], якая існавала з 2004 па 2009 год. Уваходзіла ў структуру міжнароднага канала «Radio Sweden» (SR International). == Гісторыя стварэння == Шведскае радыё распачало вяшчанне на замежжа яшчэ ў 1938 годзе (першыя праграмы былі на шведскай мове). Уласна канал замежнага вяшчання «Radio Sweden» існуе з 1939 года, калі ў эфір выйшлі перадачы на англійскай мове. Беларуская рэдакцыя была створана значна пазней, у пачатку XXI стагоддзя. Першая праграма на беларускай мове выйшла ў эфір [[7 лістапада]] [[2004]] года. Запуск вяшчання адбываўся ў кантэксце пашырэння еўрапейскай інфармацыйнай падтрымкі дэмакратычных працэсаў у Беларусі. Як адзначаюць аглядальнікі, «Радыё Швецыя» стала адным з шэрагу замежных вяшчальнікаў (разам з [[Deutsche Welle]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]], [[Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]), якія пачалі або актывізавалі працу на беларускім напрамку ў гэты перыяд<ref name="digest">{{cite web|title=Broadcasting Democracy to Belarus|url=http://belarusdigest.com/story/broadcasting-democracy-belarus-7248|work=Belarus Digest|date=2012-05-02|access-date=2015-05-15|language=en|archive-date=5 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205113902/http://belarusdigest.com/story/broadcasting-democracy-belarus-7248|url-status=dead}}</ref>. Праект фінансаваўся пры падтрымцы [[SIDA]] (Шведскае агенцтва па міжнародным супрацоўніцтве ў галіне развіцця) у рамках стратэгіі садзейнічання развіццю дэмакратыі і правоў чалавека. == Фармат і змест == Беларуская служба «Радыё Швецыя» выходзіла ў эфір 4 разы на тыдзень. Трансляцыя вялася на кароткіх хвалях (КХ), што дазваляла пакрываць тэрыторыю Беларусі. Адпаведныя праграмы можна было слухаць таксама праз інтэрнэт (у фармаце струменевага аўдыё і падкастаў). Супрацоўнікі службы (сярод якіх быў вядомы літаратар і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]]) у сваіх нарысах і рэпартажах асвятлялі: * бягучыя падзеі ў [[Швецыя|Швецыі]]; * беларуска-шведскія дачыненні ў галіне культуры і палітыкі; * шведскі вопыт пабудовы дэмакратычнага грамадства. == Закрыццё == У чэрвені 2009 года новы кіраўнік міжнароднага канала «Радыё Швецыя» Інгемар Лёфгрэн (шведск.: Ingemar Löfgren) абвясціў пра намер спыніць вяшчанне беларускай перадачы<ref>{{Спасылка|аўтар = Martin Uggla|год = 29 чэрвеня 2009|url = http://vitryssland.wordpress.com/2009/06/29/sveriges-radio-bryr-sig-inte-langre-om-demokrati/|загаловак = Sveriges Radio bryr sig inte längre om demokrati|выданне = Belarusbloggen om Vitryssland|выдавецтва = [[WordPress]]|дата = 22 снежня 2012|мова = sv}}</ref>. Афіцыйнай прычынай сталі змены ў стратэгіі вяшчання і пераразмеркаванне рэсурсаў. Гэтае рашэнне было негатыўна ўспрынятае беларускай дыяспарай, а таксама слухачамі ў Беларусі<ref name="tut">{{Спасылка|аўтар = Кастусь Лашкевіч|год = 12 жніўня 2009|url = http://news.tut.by/society/144850.html|загаловак = Чаму беларусы змагаюцца за шведскае радыё?|выданне = Грамадства|выдавецтва = [[TUT.BY]]|дата = 22 снежня 2012|access-date = 22 снежня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305023057/http://news.tut.by/society/144850.html|archive-date = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. З крытыкай закрыцця выступілі: * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]; * [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]]<ref name="ne">{{Спасылка|аўтар = Алена Данейка|год = верасень 2009|url = http://www.pdf.by/article/neurope/2012/05/radyyo-shvecyya-spynila-vyashchanne-pa-belarusku|загаловак = «Радыё Швецыя» спыніла вяшчанне па-беларуску|выданне = pdf.by|выдавецтва = Новая Европа №9|дата = 22 снежня 2012|access-date = 22 снежня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305092258/http://www.pdf.by/article/neurope/2012/05/radyyo-shvecyya-spynila-vyashchanne-pa-belarusku|archive-date = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>; * Прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці Швецыі (шведскія студэнты стварылі сайт па зборы подпісаў супраць закрыцця службы)<ref name="tut" /><ref>{{Спасылка|url = http://www.namninsamling.com/site/list.asp?id=3651|загаловак = Rädda demokratisk radio!, Underskrifter|выданне = namninsamling|дата = 22 снежня 2012|мова = sv|access-date = 22 снежня 2012|archive-date = 24 кастрычніка 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20171024221955/http://www.namninsamling.com/site/list.asp?id=3651|url-status = dead}}</ref>. Нягледзячы на пратэсты, [[1 верасня]] [[2009]] года Беларуская служба «Радыё Швецыя» спыніла сваё існаванне. == Гл. таксама == * [[Радыё Швецыі]] * [[Беларуска-шведскія адносіны]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] {{зноскі}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Швецыі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] d72xe3ojcil08u94yvo3z7bz71ggtxp 0 19015 5198016 5129823 2026-09-12T20:50:33Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198016 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} [[Файл:2022-09-01 Palazzo Pio by Benoit Soubeyran 11.jpg|міні|Палац Сан-Пій X (Палац Пія) у [[Рым]]е — сядзіба Ватыканскага радыё і шэрагу моўных рэдакцый.]] '''Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё''' (таксама '''Беларуская служба ''Vatican News''''') — беларускамоўная моўная служба медыясістэмы [[Святы Пасад|Святога Пасада]], якая рыхтуе навіны і аўдыёматэрыялы пра дзейнасць [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]], [[Святы Пасад|Святога Пасада]] і [[Каталіцкі Касцёл|Каталіцкага Касцёла]] для беларускамоўнай аўдыторыі.<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/706-100-pytannyau-100-adkazau-yak-vatykanskae-radyjo-zagavaryla-pa-belarusku|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як Ватыканскае радыё загаварыла па-беларуску?|publisher=Catholic.by|date=2014-03-11|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> У сучасным выглядзе рэдакцыя працуе як мультымедыйная служба партала [[Vatican News]] і выпускае аўдыёверсію праграмы, падкасты і матэрыялы для сайта.<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Vatican News па-беларуску|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> == Гісторыя == === Перадумовы і першыя беларускамоўныя эфіры (1949—1950) === Стварэнне беларускамоўнай службы было звязана з пасляваеннымі ўмовамі ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і пашырэннем сеткі моўных рэдакцый Ватыканскага радыё, прызначаных для аўдыторыі па-за межамі [[Італія|Італіі]].<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/706-100-pytannyau-100-adkazau-yak-vatykanskae-radyjo-zagavaryla-pa-belarusku|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як Ватыканскае радыё загаварыла па-белarusku?|publisher=Catholic.by|date=2014-03-11|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Упершыню беларуская мова прагучала на хвалях Ватыканскага радыё [[24 снежня]] [[1949]] года: было перададзена каляднае пасланне [[Пій XII|Пія XII]] (пераклад падрыхтаваў беларускі святар [[Пётр Татарыновіч]]).<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/706-100-pytannyau-100-adkazau-yak-vatykanskae-radyjo-zagavaryla-pa-belarusku|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як Ватыканскае радыё загаварыла па-беларуску?|publisher=Catholic.by|date=2014-03-11|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Рэгулярнае вяшчанне па-беларуску пачалося [[6 студзеня]] [[1950]] года; першапачаткова праграмы выходзілі раз на тыдзень і мелі кароткі (каля 10 хвілін) фармат агляду ватыканскіх падзей і перакладаў папскіх зваротаў.<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/706-100-pytannyau-100-adkazau-yak-vatykanskae-radyjo-zagavaryla-pa-belarusku|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як Ватыканскае радыё загаварыла па-беларуску?|publisher=Catholic.by|date=2014-03-11|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> === Кіраўніцтва Пятра Татарыновіча і фарміраванне каманды (1950—1970) === Першым кіраўніком Беларускай рэдакцыі быў [[Пётр Татарыновіч]] (1950—1970), які рыхтаваў навіны, перакладаў прамовы Папы і матэрыялы пра жыццё беларускай эміграцыі.<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Паводле Catholic.by, у [[Рым]] ён прыбыў восенню 1945 года і вучыўся ў [[Папскі ўсходні інстытут|Папскім усходнім інстытуце]], дзе абараніў доктарскую дысертацыю пра духоўнае навучанне [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]].<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> У 1950—1975 гадах пад рэдакцыяй Татарыновіча ў Рыме выходзіў беларускамоўны часопіс ''«Źnič»'' (120 нумароў), што адлюстроўвала сувязі рэдакцыі з асяроддзем беларускай каталіцкай эміграцыі.<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> У той жа перыяд Татарыновіч займаўся перакладамі і перавыданнямі рэлігійнай літаратуры на беларускай мове.<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> У 1962 годзе ў рэдакцыю прыйшоў айцец [[Кастусь Маскалік]], які працаваў на Ватыканскім радыё да 1985 года і доўгі час быў дыктарскім голасам беларускамоўных навін.<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Catholic.by таксама паведамляе пра ўдзел Маскаліка ў [[Армія Андэрса|польскай арміі генерала Андэрса]] і [[Бітва за Монтэ-Касіна|бітве за Монтэ-Касіна]], а таксама пра яго наступнае святарскае пасвячэнне ў Рыме (1955).<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> У 1960-я гады з рэдакцыяй супрацоўнічаў таксама айцец [[Тамаш Падзява]], марыянін і місіянер, які пасля вызвалення з лагераў і кароткага перыяду ў Рыме працягваў дасылаць матэрыялы для эфіру з [[Лондан]]а.<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> === Пашырэнне і тэматычнае развіццё (1970—1977) === У 1970—1977 гадах кіраўніком Беларускай рэдакцыі быў грэка-каталіцкі святар, марыянін [[Леў Гарошка]].<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Паводле Catholic.by, у гэты перыяд у беларускамоўным эфіры, апроч навін і прамоў Папы, часцей з’яўляліся матэрыялы пра хрысціянскія элементы беларускай культуры, гісторыю і катэхетычныя рубрыкі; у краінах сацыялістычнага лагеру трансляцыі Ватыканскага радыё маглі падвяргацца глушэнню.<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> === Перыяд Роберта Тамушанскага (1977—1996) === Пасля смерці Гарошкі ў 1977 годзе рэдакцыю ўзначаліў айцец [[Роберт Тамушанскі]]; у гэты час у працы службы пачалі ўдзельнічаць не толькі святары, але і свецкія супрацоўнікі.<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Паводле вашага зыходнага тэксту, у 1980 годзе рэдакцыю наведаў [[Ян Павел II|Ян Павел II]], а ў 1988—1993 гадах выдаваўся інфармацыйны бюлетэнь, які распаўсюджваўся поштай.<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> === Эпоха інтэрнэту (1996—2010) === У 1996 годзе Беларускую рэдакцыю ўзначаліў бельгійскі езуіт айцец Клод Робінэ; у гэты час умацоўваліся кантакты з Касцёлам у Беларусі і пашыралася сетка супрацоўнікаў і карэспандэнтаў.<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> У гэты перыяд быў запушчаны адзін з першых сайтаў службы, што стала крокам да лічбавай трансфармацыі.<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Vatican News па-беларуску|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> === Сучасны этап і ''Vatican News'' (з 2010) === З 2010 года Беларускай рэдакцыяй кіруе кс. [[Аляксандр Амяльчэня]].<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2021-06/belaruskaja-versija-vatykanskaha-internet-radyjo-u-efiry2.html|title=Беларуская версія Ватыканскага інтэрнэт-радыё ўжо ў эфіры|publisher=Vatican News|date=2021-06-01|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> У рамках рэарганізацыі ватыканскіх медыя беларуская моўная служба развівае сайт і аўдыёпрадукты пад брэндам ''Vatican News''.<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Vatican News па-беларуску|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> == Месцазнаходжанне і арганізацыя працы == Беларуская рэдакцыя працуе ў штаб-кватэры Ватыканскага радыё — у пяціпавярховым палацы XIX стагоддзя каля [[Сабор Святога Пятра|базылікі св. Пятра]] ў Рыме, які мае экстэрытарыяльны статус (юрысдыкцыйна адносіцца да тэрыторыі [[Ватыкан]]а).<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> У гэтым жа будынку на другім паверсе размешчаны шэраг усходнееўрапейскіх моўных рэдакцый; для большасці з іх, у тым ліку беларускай, характэрны невялікі штат (звычайна 2—4 супрацоўнікі).<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Паводле [[Catholic.by]], супрацоўнікі беларускай службы выконваюць функцыі журналістаў, рэдактараў, дыктараў і тэхнічных манцёраў: атрымліваюць расклад мерапрыемстваў Пантыфіка і матэрыялы (пераважна на італьянскай мове), апрацоўваюць іх і рыхтуюць для сайта і аўдыёэфіру.<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Адрас рэдакцыі фігуруе як Piazza Pia, 3, 00120, Città del Vaticano (паштовы адрас у экстэрытарыяльнай зоне).<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> == Праграмы і фарматы == Асноўны аўдыёпрадукт рэдакцыі — штодзённая беларускамоўная праграма працягласцю каля 19 хвілін, якая ўключае блок навін і тэматычныя рубрыкі.<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Тэматычныя матэрыялы могуць рыхтавацца як супрацоўнікамі рэдакцыі, так і аўтарамі-супрацоўнікамі (у тым ліку святарамі з Беларусі).<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Паводле Catholic.by (2014), праграмы былі даступныя на кароткіх хвалях, у FM-дыяпазоне ў Рыме і ваколіцах, а таксама праз інтэрнэт (сайт і сацыяльныя сеткі).<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/706-100-pytannyau-100-adkazau-yak-vatykanskae-radyjo-zagavaryla-pa-belarusku|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як Ватыканскае радыё загаварыла па-беларуску?|publisher=Catholic.by|date=2014-03-11|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Той жа матэрыял паведамляе пра рэтрансляцыю кароткага агляду падзей тыдня на [[Беларускае радыё|Першым канале Беларускага радыё]] па нядзелях (фармат каля 5 хвілін).<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/706-100-pytannyau-100-adkazau-yak-vatykanskae-radyjo-zagavaryla-pa-belarusku|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як Ватыканскае радыё загаварыла па-беларуску?|publisher=Catholic.by|date=2014-03-11|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> == Vatican Web Radio і падкасты == 1 чэрвеня 2021 года пачала дзейнічаць беларуская версія Vatican Web Radio (Ватыканскага інтэрнэт-радыё), даступная на сайце ''Vatican News'' і ў мабільных прыкладаннях ''Radio Vaticana''.<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2021-06/belaruskaja-versija-vatykanskaha-internet-radyjo-u-efiry2.html|title=Беларуская версія Ватыканскага інтэрнэт-радыё ўжо ў эфіры|publisher=Vatican News|date=2021-06-01|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> Паводле ''Vatican News'', у межах інтэрнэт-радыё, апроч беларускамоўных навін і рубрык, прадугледжаны таксама блокі музыкі і лацінамоўныя літургічныя трансляцыі.<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2021-06/belaruskaja-versija-vatykanskaha-internet-radyjo-u-efiry2.html|title=Беларуская версія Ватыканскага інтэрнэт-радыё ўжо ў эфіры|publisher=Vatican News|date=2021-06-01|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> На партале ''Vatican News'' функцыянуе раздзел падкастаў на беларускай мове, у якім прадстаўлены, у тым ліку, серыі «Старонкі гісторыі», «У люстэрку вечнасці», «Эфата», «Філасофскія нататкі», а таксама «Ватыканскае радыё па-беларуску» (аўдыяархіў праграм).<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be/podcast.html|title=Падкасты (канал: Belarusian)|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> == Кіраўнікі == * кс. [[Пётр Татарыновіч]] (1950—1970)<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> * а. [[Леў Гарошка]] (1970—1977)<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican/121355-postaci.html|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Якія выдатныя постаці звязаны з гісторыяй Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by (архіў)|date=2014-03-19|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> * а. [[Роберт Тамушанскі]] (1977—1996)<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> * а. Клод Рабінэ (1996—2010)<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/actual/49-pub/auth/709-100-pytannyau-100-adkazau-yak-prakhodzits-dzen-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo|title=«100 пытанняў – 100 адказаў». Як праходзіць дзень Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё?|publisher=Catholic.by|date=2014-04-08|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> * кс. [[Аляксандр Амяльчэня]] (з 2010)<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2021-06/belaruskaja-versija-vatykanskaha-internet-radyjo-u-efiry2.html|title=Беларуская версія Ватыканскага інтэрнэт-радыё ўжо ў эфіры|publisher=Vatican News|date=2021-06-01|access-date=2026-01-24|language=be}}</ref> == Гл. таксама == * [[Ватыканскае радыё]] * [[Vatican News]] * [[Каталіцтва ў Беларусі]] * [[Святы Прастол]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Радыё Марыя]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.vaticannews.va/be.html Афіцыйная беларуская старонка ''Vatican News''] * [https://www.vaticannews.va/be/podcast.html Падкасты на беларускай мове] на ''Vatican News'' * [https://catholic.by/3/tags/vatykanskae-radyjo Матэрыялы пра Ватыканскае радыё] на Catholic.by {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё}} [[Катэгорыя:Ватыкан]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]] 7nni9w1kecdt4icqjkgz19k9eoegfs2 0 19328 5198150 4410972 2026-09-13T08:55:50Z Pansosh 97167 /* Дзейнасць */ 5198150 wikitext text/x-wiki '''Асобны беларускі збор''' — спецыяльныя курсы падрыхтоўкі арганізатараў партызанскага руху для дзеяння на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Створаны паводле рашэння [[ЦК КП(б)Б]]. Дзейнічаў у красавіку—лістападзе 1942 года. == Структура == Размяшчаліся курсы каля г. [[Мурам]] [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]]. Адборам асабовага складу, фарміраваннем груп і атрадаў, займаўся ЦК КП(б)Б. Загадам [[Народны камісарыят абароны СССР|Народнага камісарыята абароны СССР]] (НКА СССР) ад [[14 красавіка]] [[1942]] года камандаванню [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]], [[Прыволжская ваенная акруга|Прыволжскай ваеннай акругі]] і [[Уральская ваенная акруга|Уральскай ваеннай акругі]] была дана дырэктыва аб адкамандзіраванні ў распараджэнне ЦК КП(б)Б 2500 ваеннаслужачых-беларусаў. Збор праводзіўся ў 99-м запасным палку. На зборы прайшлі навучанне сярэдняга камскладу 432 чал., малодшага — 515, радавых — 1666, з іх членаў партыі — 316, камсамольцаў — 640, беспартыйных — 1657<ref>Партыйны архіў ЦК КПБ. — Ф. 74. — Воп. 33а. — Спр. 412. — Арк. 46.</ref>. Акрамя таго, [[Галоўнае палітычнае ўпраўленне Савецкай арміі і Ваенна-марскога флоту СССР|Галоўнае палітычнае ўпраўленне РСЧА]] адкамандзіравала ў распараджэнне ЦК КП(б)Б 60 партыйных і савецкіх работнікаў. == Вучэбная праграма == Праграма навучання распрацавана ў ЦК КП(б)Б і зацверджана Наркаматам абароны СССР. Уся праграма навучання была разлічана на 200 гадзін пры ўмове праходжання яе за 20 дзён. Да [[20 мая]] [[1942]] года першы выпуск вялікай групы, якая скончыла навучанне, были сфармаваны першыя 12 партызанскіх атрадаў, а пазней было сфарміравана яшчэ 2 атрады. Усе атрады мелі агульную сістэму арганізацыі па 50 чалавек на чале з камандзірам, камісарам і начальнікам штаба, аднолькавая колькасць ўзбраення, боепрыпасаў, рыштунку. [[27 мая]] на пасяджэнні [[Бюро ЦК КП(б)Б]] былі зацверджаны назва, раён дзеяння, камандны і асабісты склад, партарг кожнага партызанскага атрада. Былі вызначаны і баявыя заданні атрадаў. Асабліва ставілася задача сістэматычна інфармаваць ЦК КП(б)Б як пра сваё баявое жыццё і працу, так і аб дзейнасці ўсіх выяўленых партызанскіх атрадаў і падпольных арганізацый на месцах. Кожнаму атраду надавалася партатыўная радыёстанцыя «[[Поўнач (радыёстанцыя)|Поўнач]]». == Дзейнасць == У пачатку ліпеня 1942 года ўсе атрады праз «[[Віцебскія вароты]]» перапраўлены на акупіраваную тэрыторыю Беларусі. Атрады «Бясстрашны», «Быстры», «Навальніца», «Мсцівец» накіраваны ў [[Віцебская вобласць|Віцебскую вобласць]]; атрады [[Партызанская група «Бура»|«Бура»]], «Гвардзеец», «Знішчальнік», «Смерць фашызму» — у [[Мінская вобласць|Мінскую]], «Бальшавік», [[122-і партызанскі полк «За Радзіму»|«За Радзіму»]], «Перамога» — у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], атрад «Меч» — у [[Гомельская вобласць|Гомельскую]]<ref>Партыйны архіў ЦК КПБ. — Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 302. — Арк. 5—6.</ref>. Падрыхтаваных на зборы арганізатараў партызанскага руху перапраўлялі ў тыл ворага разам з дыверсійнымі групамі. Атрады і групы, забяспечаныя рацыямі, наладжвалі сувязь з партызанскімі атрадамі і падпольнымі арганізацыямі. За час існавання Асобага беларускага збору падрыхтавана 2865 чалавек. З іх сфарміраваны і накіраваны ў тыл ворага 15 атрадаў і 100 арганізатарскіх груп агульнай колькасцю асабовага складу ў 2378 чалавек; у тым ліку 60 інструктараў мінна-падрыўной справы і 2318 падрыўнікоў<ref>Партыйны архіў ЦК КПБ. — Ф. 4. — Воп. 29. — Спр. 27. — Арк. 90.</ref>. Многія атрады выраслі ў [[Партызанская брыгада (СССР, 1941—1944)|партызанскія брыгады]]. У кастрычніку [[1942]] года Ассобы беларускі збор быў рэарганізаваны ў спецыяльную школу ЦК КП(б)Б з задачай далейшай падрыхтоўкі партыйных і камсамольскіх працаўнікоў для падполля. Спецшкола была перадыслацыравана на станцыю Сходня каля [[Масква|Масквы]]<ref>Партыйны архіў ЦК КПБ. — Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 524. — Арк. 50.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Старинов, И. Вопросы подготовки кадров к ведению партизанской войны / Илья Старинов // Дюков, А. Кто командовал советскими партизанами: организованный хаос / Александр Дюков. — Москва: Вече, 2012. — 301, [2] с., [4] л. ил. — С. 253—254. — (1418 дней Великой войны). — ISBN 978-5-9533-6308-2. [[Катэгорыя:Партызанскі рух падчас Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Камуністычная партыя Беларусі]] jag4leu65pw1cf35e8fpu3ao0fduys9 0 21557 5198102 4990547 2026-09-13T06:23:50Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5198102 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Рагнеда Рагвалодаўна | арыгінальнае імя = {{lang-orv|{{Script/Slavonic|Рогнѣдь}}}} | выява = | шырыня партрэта = | апісанне выявы = | тытул = | парадак-жан = | пад імем = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | наследнік = | манарх = | каментар = | тытул_2 = | парадак-жан_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | пад імем_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | манарх_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | дзеці = [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]]<!--астатнія спрэчна, гл. артыкул--> | вядомы як = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = | Rodovid = 878 | сайт = }} '''Рагнеда Рагвалодаўна''', '''Гарыслава''' ({{lang-orv|{{Script/Slavonic|Рогнѣдь}}}}<ref>Лаўр., 56;</ref><ref>Іпац., 53;</ref> ад {{lang-non|Ragnheiðr}}<ref>''Рыдзевская Е. А.'' Древняя Русь и Скандинавия IX—XIV вв. / Отв. ред. И. П. Шаскольский // Древнейшие государства на территории СССР. Материалы и исследования. 1978 г. — М.: Наука, 1978. — 240 с.</ref><ref>''Джаксон Т. Н.'' Глава 8. «Palteskja ok þat ríki allt, er þar liggr til» // Austr í Görðum: древнерусские топонимы в древнескандинавских источниках. — М.: Языки русской культуры, 2001.</ref><ref>''Duczko W.'' Ruś Wikingów. Historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej. — Warszawa, 2007. — S. 108.</ref><ref>Рогнедь // Этимологический словарь русского языка / М. Р. Фасмер. — М.: Прогресс, 1964—1973.</ref><ref>''Михеев С. М.'' Легенда о Владимире и Рогнеде и скандинавская традиция (к параллели с легендой о сыновьях Хейдрека) // Именослов. История языка. История культуры. — СПб., 2010. (Труды Центра славяно-германских исследований. I.) — С. 169—179.</ref>, каля {{ДН|||966}} — {{ДС|||1000}}) — княжна полацкая, дачка першага вядомага полацкага князя [[Рагвалод]]а, адна з жонак кіеўскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]]<ref name="БЭ-13с200">БЭ у 18 т. Т. 13. — С. 200.</ref>. == Біяграфія == Дачка полацкага князя [[Рагвалод]]а, да саюза з якім імкнуліся браты — кіеўскі князь [[Яраполк Святаславіч|Яраполк]] і наўгародскі князь Уладзімір. Паводле летапісу, калі ў канцы 977 года Уладзімір сватаўся да Рагнеды, яна ўжо была прасватана за Яраполка. Калі ў [[Полацк]] прыехалі і ўладзіміравы сваты, Рагвалод спытаўся дачку ці хоча яна замуж за Уладзіміра, а Рагнеда адмовілася<ref name="БЭ-13с200"/>: «''Не хочю розути робичича, но Ярополка хочю''», — назвала Уладзіміра сынам рабыні (яго маці была палоннай і ключніцай княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]). Калі адказ Рагнеды сваты паведамілі [[Дабрыня|Дабрыні]], дзядзьку Уладзіміра, яны з войскам з [[варагі|варагаў]], наўгародцаў, [[чудзь|чудзі]] і [[крывічы|крывічоў]] прыйшлі да Полацка. Рагнеду тым часам ужо сабраліся везці да Яраполка. Рагвалод выйшаў супраць, але пацярпеў паразу і зачыніўся ў горадзе. Полацк быў узяты на пачатку 978 года, а Рагвалод з сынамі, жонкай і Рагнедай палонены. Дабрыня зневажаў Рагвалода і Рагнеду, нагадаў ёй словы пра рабыніча і загадаў Уладзіміру згвалціць яе на вачах бацькі і маці. Пасля Рагвалода з жонкай і сынамі забілі.<ref>Іпац. 63-64: «''Рогъволодъ же вбеже в городъ; и приступивъше к городу, и взяша город и самого яша и жену его, и дщерь его; и Добрына поноси ему и дщери его, нарекъ ей робичица, и повеле Володимеру быти с нею пред отцемь ея и матерью; потом отца ея оуби, а саму поя жене, и нарекоша ей имя Горислава''».</ref><ref>''Карпов А. Ю.'' Владимир Святой. — М.: Молод. гвардия, 2004. — С. 92—93.</ref><ref name="БЭ-13с201">БЭ у 18 т. Т. 13. — С. 201.</ref> На думку даследчыкаў, абразлівыя Уладзіміру і Дабрыні словы не належалі самой Рагнедзе і не былі прычынай вайны, важней быў удзел Рагвалода ў барацьбе Яраполка і Уладзіміра на баку аднаго з іх, а адказ Рагнеды сведчыў пра выбар Рагвалода на карысць [[Кіеў|Кіева]], што немінуча вяло да вайны з [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадам]].<ref>Литвина, Успенский… С. 335—357.</ref><ref>''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе… С. 6;</ref> Неўзабаве, 11 чэрвеня 978 года Уладзімір стаў вялікім князем кіеўскім і забіў свайго брата Яраполка. У Кіеве было спраўлена вяселле Уладзіміра з Рагнедай, дзе ён даў ужо другой сваёй жонцы імя ''Гарыслава''. Рагнеду-Гарыславу пасялілі ў сяльцы на [[Лыбідзь (прыток Дняпра)|Лыбедзі]] пад Кіевам (пазней сяло вядома як Прадславіна, ад імя ўладзіміравай дачкі Прадславы, якая жыла там пасля Рагнеды, цяпер мясцовасць у межах Кіева). Перад 986 годам, плануючы ажаніцца з візантыйскай прынцэсай Ганнай, а для гэтага ахрысціцца, Уладзімір мусіў развесціся з ранейшымі жонкамі, у т.л. і Рагнедай. Напэўна, да гэтага часу (985—986) трэба аднесці і замах Рагнеды на Уладзіміра<ref name="БЭ-13с201"/>. Паводле падання, Рагнеда помсціла Уладзіміру і няўдала замахнулася на яго, калі ён спаў. Уладзімір цудам прачнуўся і думаў забіць яе, але за маці заступіўся малалетні [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]]. Пасля рады з баярамі Уладзімір вярнуў Рагнедзе «отчыну», такім чынам развёўся з ёю, а таксама пабудаваў для сына Ізяслава горад Ізяслаўль (цяпер гарадзішча [[Замэчак]] у [[Заслаўе|Заслаўі]]). Асоба Рагнеды прыцягвае ўвагу даследчыкаў, што ў значнай ступені тлумачыцца міфалагізацыяй, якая выяўляецца ў спрэчных пытаннях. Адзначалася, у прыватнасці, падабенства лёсу Рагнеды з персанажамі скандынаўскіх саг. Аднак многія дэталі, як адмова жаніху праз яго нізкае паходжанне або заступніцтва малалетняга сына, ці заступніцтва баяраў і іншае, сведчаць, што апавяданне мела пэўныя гістарычныя вытокі і не цалкам было летапісным паданнем<ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Старажытна Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыды. Мн., 1990. С. 77-78</ref>. == Спрэчныя пытанні == === Замах на Уладзіміра === Паводле «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», Уладзімір прыехаў ў сяльцо на Лыбедзі, дзе жыла Рагнеда і яна ўначы хацела забіць яго, але князь прачнуўся і адвёў удар. Спроба Рагнеды забіць мужа разглядаецца некаторымі даследчыкамі як праява рэўнасці, а некаторымі як помста за свой род. Уладзімір хацеў пакараць Рагнеду смерцю, загадаў апрануць княжацкі ўбор і чакаць, аднак, навучаны маці [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]] з [[меч]]ам у руках выступіў у яе абарону. Заступніцтва Ізяслава ўразіла Уладзіміра, ён звярнуўся па раду сваіх [[баяры|баяр]], якія параілі не забіваць Рагнеду, а аднавіць яе «отчыну» і даць ёй з сынам: «Оуже не оубии ея дѣтяти дѣля сего, но въздвигни отчину ея, и даи еи с сыном своимъ» ([[Лаўрэнцьеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскі]] (XIV ст.) і [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскі]] (XV ст.) летапісы). Уладзімір так і зрабіў, аддаў былой жонцы і сыну [[Полацк]], а таксама заснаваў для сына горад [[Заслаўе|Ізяслаўль]]. <gallery> Файл:Rahnieda, Volodymyr. Рагнеда, Уладзімер.jpg|Замах Рагнеды на Уладзіміра (мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.) Файл:Iziasłaŭ, Rahnieda, Volodymyr. Ізяслаў, Рагнеда, Володимир.jpg|Уладзімір хоча пакараць Рагнеду, на яе абарону выступае Ізяслаў (мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.) Файл:Radzivill chronicle 325.jpg|Аркуш Радзівілаўскага летапісу з артыкулам пра раду ўладзіміравых баяр. </gallery> === Прыняцце пострыгу === У Цвярскім летапісе (1534) змешчана паданне як перад уласным хрышчэннем Уладзімір Святаславіч прапанаваў сваёй жонцы — маці Яраслава — развод і шлюб з любым са сваіх баяраў. Аднак маці Яраслава адмовілася, бо «''царыцай была, а рабыняй быць не хачу''» і пажадала прыняць [[пострыг]], што і зрабіла пад імем Анастасія. Учынак маці быццам настолькі ўразіў Яраслава, які быў пры размове, што ён адужаў ад [[параліч]]у ног. Складальнік Цвярскога летапісу, які ведаў паданне пра маці Яраслава, але не ведаў яе імя, гледзячы на адрэдагаваныя ў XII ст. летапісныя спісы жонак і сыноў Уладзіміра ўпісаў у паданне Рагнеду{{sfn|Заяц|1995|с=112}}. Адтуль пайшлі і пазнейшыя паданні, што Рагнеда пад імем Анастасія жыла ў Ізяслаўлі дзе нібыта ёю заснаваны манастыр, але гэтыя звесткі не пацвярджаюцца крыніцамі. Некаторыя даследчыкі ўсё ж звязваюць два паданні (пра замах і пострыг) і лічаць, што непасрэдна пасля адмовы выйсці замуж за баярына маці Яраслава (паводле іх Рагнеда) і замахнулася на Уладзіміра, праўда, у такім выпадку яе дзеянні выглядаюць непаслядоўнымі. Пагатоў, Рагнеда наўрад ці лічыла сябе «''царыцай''», гэты статус хутчэй пасуе першай жонцы Уладзіміра — Алаве (паводле саг Алогіі). === Колькасць дзяцей === Паводле адных спісаў «Аповесці мінулых часоў» у Рагнеды і Уладзіміра было 4 сыны і 2 дачкі — [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]], Мсціслаў{{efn|У пераліках уладзіміравых сыноў два Мсціславы, першы прыпісваецца Рагнедзе і, калі быў, а не памылкай перапісчыкаў, памёр у маленстве. Другі [[Мсціслаў Уладзіміравіч|Мсціслаў]] — сын іншай уладзіміравай жонкі, наімаверней Адэльі.}}, [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслаў]], [[Усевалад Уладзіміравіч|Усевалад]], [[Прадслава Уладзіміраўна|Прадслава]] і [[Праміслава Уладзіміраўна|Праміслава]]. Паводле другіх — [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскага]] і {{нп5|Маскоўскі вялікакняскі звод 1479 года|Маскоўскага зводу|ru|Московский великокняжеский свод 1479 года}} — толькі адзін сын, Ізяслаў<ref name="РукавішЧаму-105">Рукавишников А. В. Почему полоцкие… С. 105.</ref>. Да гэтага дадаецца летапісны антаганізм «Рагваложых унукаў» з «Яраслаўлімі ўнукамі», які не меў бы сэнсу, бо ўнукі Яраслава як Рагнедзіна сына былі б і Рагваложымі<ref name="РукавішЧаму-105"/>. Праз гэта, а таксама супярэчнасці паміж спісамі ўладзіміравых жонак, шлюб працягласцю не болей за 7 гадоў (пачатак 978 — да 986), аддаленасць ад двара, пазнейшыя шлюбы Уладзіміра, некаторыя даследчыкі сумняюцца ў пэўнасці звестак летапісаў і падазраюць іх пазнейшае рэдагаванне{{sfn|Заяц|1995|с=112}}. Асабліва супярэчлівае прылічэнне да сыноў Рагнеды Яраслава, які нарадзіўся ў 978 годзе і паводле летапісаў быў маладзейшы за Ізяслава, каб зняць гэтую супярэчнасць некаторыя даследчыкі прапануюць унесці змены ў храналогію падзей на Русі ў 970-х гадах і змясціць узяцце Полацка пад 975 або 976 годам. Магчыма, прылічэнне Яраслава, а таксама яго братоў і сёстраў да сыноў Рагнеды адбылося ў часы Уладзіміра Усеваладавіча або яго сына Мсціслава, якія імкнуліся да падпарадкавання [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. У іх час летапісанне перададзена з Кіева-Пячэрскага ў Выдубіцкі манастыр і запісы перапрацаваны, прылічэнне свайго продка да сыноў Рагнеды давала Уладзіміру і Мсціславу нейкія правы на Полацк. Імаверна, Ізяслаў быў адзіным дзіцём Рагнеды{{sfn|Заяц|1995|с=112}}. Гэта пацвярджаецца як словамі самой Рагнеды да Уладзіміра: «''Ты бацьку майго забіў і зямлю яго паланіў дзеля мяне, а цяпер не любіш мяне з гэтым '''дзіцём'''''», так і словамі Уладзіміравых баяр: «''Не забівай яе дзеля гэтага '''дзіцяці''', а аднаві яе отчыну і дай ёй са сваім сынам''». У некаторых спісах Ізяслаў названы не дзіцём, а «''младзенцам''», то бок узростам не болей за 7 гадоў{{sfn|Заяц|1995|с=112}} — такім чынам, калі падзеі адбываліся перад 986 годам, што праўдападобна, нарадзіцца ён мог не раней за 979 год. Яраслаў, які нарадзіўся не пазней за 978 год, не мог быць малодшым братам Ізяслава і сынам Рагнеды, а толькі сынам першай жонкі Уладзіміра — [[Алогія|Алавы]], то бок другім яго сынам пасля [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслава]]. Алава вядома з скандынаўскіх сагаў як '''Алогія''', выступае там уплывовай на Русі жанчынай, якая жыла ў сталіцы і ўдзельнічала ў палітыцы, прымала да двара скандынаваў, мела значныя грашовыя сродкі і ўласную [[дружына|дружыну]]. Падобны статус болей адпавядае статусу «царыцы», як паводле падання назвала сябе маці Яраслава, за статус Рагнеды — жыхаркі прыгараднага сяла. == Памяць == * [[Помнік Рагнедзе і Ізяславу]] ў Заслаўі (1993, Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (1998) калектыву аўтараў). * Паштовая марка Рэспублікі Беларусь «Рагнеда — князёўна Полацкая», 1993. * Памятныя манеты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь «Рагвалод Полацкі. Рагнеда» (з серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы»). Наміналы: 1 рубель (медна-нікелевая), 20 рублёў (срэбная); дызайн С. Заскевіча (Беларусь); чаканка ЗАТ «Літоўскі манетны двор» (Вільнюс, Літва); выпушчана ў зварот 9.11.2006<ref>[http://www.nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=95 Памятныя манеты «Рагвалод Полацкі і Рагнеда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331082507/http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/CommCoin.asp?id=95 |date=31 сакавіка 2015 }} // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь.</ref>. * Вуліца Рагнідыньска ({{lang-ua|Рогнідинська}}), з [[1869]], у Пячэрскім раёне Кіева. <gallery> Файл:Zasłaŭje. Заслаўе (5.07.2007).jpg|Помнік 1000-годдзю хрысціянства ў Беларусі на гарадзішчы [[Гарадзішча Замэчак|Замэчак]]. Файл:Помнік Рагнедзе і Ізяславу.jpg|[[Помнік Рагнедзе і Ізяславу]] ў Заслаўі Файл:Rogneda Post stamp.jpg|Паштовая марка Рэспублікі Беларусь, 1993 Файл:Rahvałod Połacki i Rahnieda (silver coin, reverse).gif|Манета Рэспублікі Беларусь, 2006 Файл:Tulipa 'Rogneda'.jpg|Цюльпан сорту «Рагнеда» у Мінскім батанічным садзе. Файл:Kyiv, Rohnidynska str.jpg|Вуліца Рагнідыньска ў Кіеве </gallery> == Вобраз у культуры == === У літаратуры === Рагнедзе прысвечаны шэраг паэтычных і празаічных твораў, у тым ліку [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і іншых аўтараў. * ''[[Таіса Бондар|Бондар, Т.]]'' Рагнеда: паэма // Чырвоны месяц года. — Мінск, 1985. — С.84—125. * ''[[Артур Вольскі|Вольскі, А. В.]]'' Выгнанне Рагнеды: паэма // Наваселле дрэў. — Мінск, 1990. — С. 99—123. * ''[[В. Іпатава|Іпатава, В.]]'' Рагнеда: верш // Крыніца. — 1997. — № 9. — С. 22—23. * ''[[Пятро Крачэўскі|Крэчэўскі, П.]]'' Рагнеда: гістарычная драма Х ст. у 4 актах з пралогам // Спадчына. — 1993. — № 3. — С. 16—30. * ''[[Кандрат Фёдаравіч Рылееў|Рылеев, К. Ф.]]'' Рогнеда: поэма // Полоцкій летописец. — 1992. — № 1. — С. 87—89. * ''[[Лявон Случанін|Случанін, Л.]]'' Рагнеда: паэма. — Вільня, 1944; Сідней, 1958; Спадчына, 1991, № 1. * ''[[Кастусь Тарасаў|Тарасаў, К.]]'' Тры жыцці княгіні Рагнеды: аповесць. * ''[[А. А. Дудараў|Дудараў, А.]]'' Палачанка: вершаваная драма. — 1998. === У выяўленчым мастацтве === * мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст. (імаверна, копіі з ранейшых, якія ўзыходзяць, магчыма, да ХІ ст.); * палатно «[[Уладзімір і Рагнеда (Ласенка)|Уладзімір і Рагнеда]]» або «Уладзімір перад Рагнедай», [[Антон Паўлавіч Ласенка|Антон Ласенка]] (1770); * палатно «Рэўнасць Рагнеды», С. Грыбкоў * гравюра «Замах Рагнеды на Уладзіміра», Б. А. Чорыкаў (1836); * палатно «Уладзімір і Рагнеда», А. І. Транкоўскі (XIX ст.); * палатно-трыпціх «Лёс Рагнеды, або Сцяна памяці», [[Фелікс Язэпавіч Янушкевіч|Фелікс Янушкевіч]] (1986). === У тэатры === Кампазітар А. Сяроў напісаў оперу «Рагнеда», прэм’ера з вялікім поспехам адбылася ў Марыінскім тэатры ў 1865 годзе. * балет «Страсці (Рагнеда)», [[Валянцін Елізар’еў|В. Елізар’еў]], [[Андрэй Мдзівані|А. Мдзівані]] (1993, Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь 1996 года). === У кіно === * «Рагнеда» (1911, Расія, рэжысёр Уладзімір Крыўцоў, паводле п’есы А. Амфітэатрава, страчаны), у ролі Рагнеды — Алена Уварава. * «[[Яраслаў Мудры, фільм|Яраслаў Мудры]]» (1981, СССР, рэж. [[Рыгор Кохан|Р. Кохан]]), Рагнеда — [[Раіса Сцяпанаўна Недашкоўская|Р. Недашкоўская]]. * «[[Уладзімір Святы, фільм|Уладзімір Святы]]» (1993, Расія, рэж. [[Юрый Тамашэўскі|Ю. Тамашэўскі]]), Рагнеда — [[Наталля Юр'еўна Данілава|Н. Данілава]]. * «[[Вікінг (фільм, 2016)|Вікінг]]» (2016, Расія, рэж. [[Андрэй Юр'евіч Краўчук|А. Краўчук]]), Рагнеда — [[Аляксандра Мікалаеўна Борціч|А. Борціч]]. <gallery> Файл:Anton Losenko. Vladimir and Rogneda.jpg|[[Уладзімір і Рагнеда]] ([[Алейны жывапіс|алей]], А. П. Ласенка, 1770; Дзяржаўны рускі музей, Санкт-Пецярбург) Файл:Volodymyr, Rahnieda. Володимир, Рагнеда.jpg|Замах Рагнеды на Уладзіміра ([[гравюра]], Б. А. Чорыкаў, 1836) Файл:Аляксандра Борціч у фільме «Вікінг», 2016.jpeg|А. Борціч у ролі Рагнеды, кадр з фільма «Вікінг». </gallery> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Butler F.'' The House of Rogvolod // Именослов. Историческая семантика имени. -- М., 2007. Вып. 2. -- С. 189—204. * Бацькаўшчына: Зб. гіст. літ.: (Зб. прысвечаны Рагнедзе, дачцэ першага полац. князя Рагвалода). — Мн.: Юнацтва, 1999. — 367 с.: іл. * {{h|Заяц|1995| ''Заяц Ю. А.'' Заславль в эпоху феодализма. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-01350-3}} * {{h|Заяц|2013| ''Заяц Ю. А.'' Полоцкий княжеский дом: правовой аспект взаимоотношений князей Полоцкого и Киевского домов (985—1129 гг.) // Матэрыялы па археалогіі Беларусі. Даследаванні сярэдневяковых старажытнасцей Цэнтральнай Беларусі (памяці Ю. А. Заяца) / Навук.рэд.: В. М. Ляўко. — Вып. 24. — Мінск: «Беларуская навука», 2013.}} * ''Литвина А. Ф.'', ''Успенский Ф. Б.'' Выбор имени у русских князей в X—XVI вв. Династическая история сквозь призму антропонимики. — М.: «Индрик», 2006. — 904 с. — 1000 экз. — ISBN 5-85759-339-5 * Рагнеда Рагвалодаўна // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. даведнік. — Мн., 2001. — С. 337—338. * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рагнеда Рагвалодаўна||200—201}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Рагнеда Рагвалодаўна|613—614}} * Рагнеда Рагвалодаўна // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Полацка. — Мн., 2002. — С. 101. * ''Рукавишников А. В.'' Почему полоцкие князья были сосланы в Византию: Свидетельства источников // Древняя Русь: Вопросы медиевистики. 2003. № 2 (12). С. 99-111. * ''Самонова М. Н.'' Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI — начале XIII в. // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. Вып. 5. — Минск: РИВШ, 2012. — 244 с. — С. 6-24; * ''Самонова М. Н.'' Рогволод и Рогнеда: скандинавские корни династии // Alba Ruscia: белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.) / Отв. ред. А. В. Мартынюк. — М.: Квадрига, 2015. — С. 8-26. * ''Успенский Ф.'' [https://www.academia.edu/6406011/ Казус с Рогнедой: Сватовство Владимира в свете дохристианской правовой традиции Скандинавии] // Древнейшие государства Восточной Европы. 2011 год: Устная традиция в письменном тексте. — М.: Русский Фонд содействия образованию и науке, 2013. * ''Фількова А.'' Дачка я волі…: (Вобраз Рагнеды ў бел. літ.) // Першацвет. − 1995. № 1. — С.111-120. * ''Чамярыцкі В.'' Летапісныя рэдакцыі падання пра Рагнеду // Беларусіка — Albaruthenica. Кн. 9. 480 год беларускага кнігадрукавання: Матэрыялы Трэціх Скарынаўскіх чытанняў / Гал. рэд. А. Мальдзіс і інш. Мн., 1998. С. 163—169. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рагнеда Рагвалодаўна|[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхаў, Г.]]|44}} {{нашчадкі}} {{Ізяславічы Полацкія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жонкі рускіх князёў]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Рагнеда| ]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] fgirrsjlif8s89t7ttfsoa7zhhbbmag 0 23425 5198020 5184147 2026-09-12T20:52:23Z 5198020 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | лагатып = Лягатып Еўрарадыё.svg }} '''Еўрапе́йскае ра́дыё для Белару́сі''' або '''Еўрарадыё''', '''ЕРБ''' — міжнародная [[радыёстанцыя]] з сядзібай у [[Варшава|Варшаве]], выпускае [[навіны]], інфармацыйныя і забаўляльныя перадачы з 26 лютага 2006 года<ref>{{Cite web|url=http://www.evrel.ewf.uni-erlangen.de/pesc/peaceradio-BLR.html|title=Radio for Peace, Democracy and Human Rights|last=Biener|first=Hansjörg|year=2009|publisher=[[Універсітэт Эрлангена — Нюрнберга]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909103534/http://www.evrel.ewf.uni-erlangen.de/pesc/peaceradio-BLR.html|archive-date=9 верасня 2017|access-date=2020-04-03|url-status=dead}}</ref>. Працуе на ўльтракароткіх хвалях і ў [[FM]]-дыяпазоне, а таксама праз [[Штучны спадарожнік Землі|спадарожнік]] і [[Інтэрнэт]]. Дэклараванай мэтай радыёстанцыі з’яўляецца распаўсюджванне сярод беларускіх слухачоў актуальнай, сучаснай, незалежнай і сапраўднай інфармацыі, а таксама еўрапейскіх дэмакратычных каштоўнасцей. Акрамя таго, праект скіраваны на развіццё новага пакалення [[журналіст]]аў, якія будуць здольныя да прафесійнай працы на [[Беларусь|Беларусі]] падчас пераходнага перыяду да [[дэмакратыя|дэмакратыі]] і свабоднага рынку. З пачатку 2007 года і да лютага 2011 года галоўнай рэдактаркай Еўрапейскага Радыё для Беларусі была [[Юлія Вітальеўна Слуцкая|Юлія Слуцкая]]. У 2011—2017 гадах галоўным рэдактарам Еўрарадыё быў Віталь Зыблюк, у 2017—2018 — Віктар Малішэўскі. Станам на травень 2026 года галоўны рэдактар Еўрарадыё — [[Яўген Казарцаў]]. == Структура ЕРБ == Еўрапейскае Радыё для Беларусі — [[некамерцыйная арганізацыя]], заснаваная ў верасні 2005 года ў [[Варшава|Варшаве]]. Удзельнікамі сталі беларускія журналісты і [[няўрадавая арганізацыя|няўрадавыя арганізацыі]] з [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]] і [[Чэхія|Чэхіі]]. Члены [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ) актыўна спрыялі з’яўленню радыёстанцыі. Праграмы рыхтуюцца камандай беларускіх журналістаў у Варшаве, а да ліпеня 2021 года і ў [[Мінск]]у з сеткай рэпарцёраў у абласцях [[Беларусь|Беларусі]]. Ядром каманды сталі былыя супрацоўнікі іншых радыёстанцый, напрыклад, закрытай беларускімі ўладамі ў 1996 годзе [[Радыё 101,2|Радыё 101,2 FM]], а таксама [[Радыё Свабодная Еўропа]], [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]], [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]. == Фармат радыё == Еўрарадыё — забаўляльна-інфармацыйная радыёстанцыя. Мэтавая аўдыторыя ў першую чаргу [[моладзь]] узростам 18-35 гадоў. Радыё працуе 24 гадзіны на дзень. Кожная гадзіна пачынаецца з выпуску навін працягласцю каля 3 хвілін, а таксама кожныя паўгадзіны выходзіць кароткі агляд апошніх навін. Да таго ж, у эфіры гучаць эканамічныя, культурныя, спартыўныя праграмы, каментарыі экспертаў па шырокім коле разнастайных пытанняў. Госці і ўдзельнікі перадач на ЕРБ з’яўляюцца вядомымі палітыкамі, пазнавальнымі грамадскімі асобамі, прадстаўнікамі незалежных маладзёжных груп і арганізацый. ЕРБ таксама прэзентуе экстранныя выпускі навін пры патрэбе. Значную частку эфіру займае сусветная і беларуская [[музыка]]. ЕРБ рэалізоўвала шэраг праектаў падтрымкі беларускіх музыкантаў, напрыклад, штогод ладзіць фестывалі «[[Даём рады]]»<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/344164.html|title=Отчего в Беларуси нет своей "Грэмми"?|last=Прокопович|first=Виктория|date=2013-04-16|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004163343/https://news.tut.by/culture/344164.html|archive-date=2019-10-04|access-date=2019-10-04|work=Завтра твоей страны}}</ref>, [[Be Free|«Права быць вольным» / «Be Free»]] ва [[Украіна|Украіне]], сумесна з грамадскай кампаніяй «[[Будзьма беларусамі!]]» у 2009 годзе выдала складанку «[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New]]», на якую трапілі ў тым ліку пераможцы адбору на фестываль<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2010/02/09/ic_news_117_325686|title=Кампанія «Будзьма» разаслала па FM-станцыям складанкі з сучаснай беларускай музыкай|date=2010-02-09|publisher=[[naviny.by]]|language=be|trans-title=The company «Budźma» sent to FM-stations the compilations of modern Belarusian music|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710192533/https://naviny.by/rubrics/culture/2010/02/09/ic_news_117_325686|archive-date=10 ліпеня 2019|access-date=2019-07-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belaruspartisan.by/life/145186/|title=Чем молодые группы удивят на Be Free?|date=2009-08-18|publisher=[[Белорусский партизан]]|language=ru|trans-title=What young bands will surprise at Be Free with?|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526195454/https://belaruspartisan.by/life/145186/|archive-date=26 мая 2019|access-date=2019-05-26|work=Еўрапейскае радыё для Беларусі|url-status=live}}</ref>. ЕРБ выпускае штодзённую інфармацыйную праграму «[[ЕўраZOOM]]», скіраваную на [[моладзь]], з ідэяй прысутнасці [[Беларусь|Беларусі]] ў палітычнай і культурнай прасторы [[Еўропа|Еўропы]]. == Забароны == Са жніўня 2020 года загадам [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] доступ на сайт радыё http://euroradio.fm у краіне абмежаваны за асвятленне рэсурсам [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|title=В Беларуси заблокирован ряд сайтов. В том числе и СМИ|first=Виталий|language=ru|last=Олехнович|publisher=[[Onliner.by]]|date=2020-08-22|access-date=2020-12-23|archive-date=23 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123024511/https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=2020-08-22|title=В Белоруссии заблокировали несколько десятков информационных сайтов. Среди них — "Радио Свобода" и "Медиазона"|url=https://meduza.io/news/2020/08/22/v-belorussii-zablokirovali-neskolko-desyatkov-informatsionnyh-saytov-sredi-nih-radio-svoboda-i-mediazona|access-date=2020-08-24|publisher=[[Meduza]]|language=ru}}</ref>. З ліпеня 2021 года [[рэжым Лукашэнкі]] блакіруе доступ і да люстэркаў сайта<ref name="Massive">{{Cite web|date=2021-07-08|title=Massive crackdown on independent media throughout Belarus|url=https://belsat.eu/en/news/08-07-2021-massive-crackdown-on-independent-media-in-belarus/|url-status=live|access-date=2021-07-08|publisher=[[Белсат]]|language=en}}</ref>. 5 ліпеня 2021 года пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] закрыты і карэспандэнцкі пункт радыё ў [[Мінск]]у<ref>{{Cite journal|last=Салаўёў|first=Сяргей|date=2021-07-09|title=Барацьба за ўвагу|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|volume=26 (734)|pages=3}}</ref>. У 2021—2022 гадах Telegram, YouTube, Instagram і лагатып ЕРБ прызнаны экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>[https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html Республиканский список экстремистских материалов]</ref>, а ў ліпені 2022 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] абвясціла СМІ [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{Cite web|date=2022-07-20|url=https://novychas.online/hramadstva/euraradyjo-pryznali-ekstremisckim-farmavannem|title=«Еўрарадыё» прызналі экстрэмісцкім фармаваннем (абноўлена)|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. == Дзе слухаць == '''На хвалях FM''' у [[Брэст|Брэсце]] і на захадзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]: * на хвалях польскай радыёстанцыі «{{нп3|Radio dla Ciebie|Radio dla Ciebie|pl|Radio dla Ciebie}}» (103.4 FM) * Працоўныя дні: 5:00 — 6:45; 7:00 — 7:15; 15:50 — 16:00; 22:00 — 23:00 * Выходныя: 6:00 — 9:00 у [[Лідскі раён|Лідскім]] і [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]] раёнах: * на хвалях літоўскай [[радыёстанцыя|радыёстанцыі]] «[[Radio Znad Wilii]]» (103.8 FM) * Штодзённа 22:00 — 23:00 ў [[Пінскі раён|Пінскім]] і [[Столінскі раён|Столінскім]] раёнах: * на хвалях украінскай радыёстанцыі «Перац ФМ» (107,5 FM) * Працоўныя дні: 7:00 — 9:00, 18:00 — 19:00 * Выходныя: 8:00 — 10:00, 18:00 — 19:00 '''На ўльтракароткіх хвалях''' на беларуска-літоўскім памежжы * 68.24 FM (УКВ) ([[Вісагінас]]) * 24 гадзіны на дзень '''Праз спадарожнік (24 гадзіны на дзень)''' * ''HOTBIRD 6'', 13° East, част. 11013&nbsp;MHz (11013&nbsp;MHz/H/27500) * ''SIRIUS 4'', 5° East, част. 12379.62&nbsp;MHz (12379.62&nbsp;MHz/H/27500), '''Праз Інтэрнэт (24 гадзіны на дзень):''' * [http://stream.euroradio.fm:8000/euroradio1 www.euroradio.fm] Інтэрнэт-старонка пашырае і паглыбляе змест радыёэфіру, а таксама змяшчае арыгінальную інфармацыю, якая выходзіць па-за межы эфіру. Апошнія навіны, спецыяльныя справаздачы, музычныя праграмы, інтэрв’ю, фотагалерэі, музычныя чарты, [[Падкастынг|падкасты]] і іншае можна знайсці анлайн. Уся інфармацыя пададзена на [[беларуская мова|беларускай]], рускай і англійскай мовах. == Узнагароды == * Ганаровы дыплом [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] за выбітную працу журналіста [[Зміцер Лукашук|Змітра Лукашука]] (цыкл відэапраграм «Ідэя Х») (2019)<ref>{{Cite web|last=Заміроўскі|first=Вадзім|date=2019-09-12|title=У Мінску назвалі пераможцаў журналісцкага конкурсу “Вольнае слова” ФОТА|url=https://baj.by/be/content/u-minsku-nazvali-peramozhcau-zhurnalisckaga-konkursu-volnae-slova-fota|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115081223/https://baj.by/be/content/u-minsku-nazvali-peramozhcau-zhurnalisckaga-konkursu-volnae-slova-fota|archive-date=2020-11-15|access-date=2021-04-17|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|language=be}}</ref> * Творчы конкурс [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]] «[[Вольнае слова]]»: 2025 — першае месца ў намінацыі «Мастацка-публіцыстычныя жанры» за артыкул «”Як ты?” Добраахвотнік паказвае свае перапіскі з бацькамі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://euroradio.pl/ Люстэрка сайта] {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] nq9thvz7obx4cfesbrlssaq2zt3brk5 0 25520 5198180 4092322 2026-09-13T10:16:38Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Адметнасці і факты аб дарозе */ 5198180 wikitext text/x-wiki {{Дарога Беларусі|М|9}} [[Image:Map_of_Automobile_Roads_in_Belarus_M9.png|right|200px|thumb|Схема магістралі М9]] '''Мінская кальцавая аўтамабільная дарога''' ('''МКАД''', магістраль '''М9''') — кальцавая аўтамабільная дарога ў [[Мінск]]у, праходзіць прыблізна па адміністрацыйнай мяжы горада. Дарога мае па тры паласы руху у кожным кірунку. Працягласць трасы складае 56,2 кіламетраў. Абмежаванне хуткасці на дарозе складае 90 км/г. Праектная хуткасць на дарозе — 120 км/г. == Адметнасці і факты аб дарозе == Мікрараёны [[Жылы раён Уручча|Уручча]] і [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] выходзяць за межы МКАД. Таксама за межамі дарогі ў 2003 годзе з'явілася метрадэпо, якое абслугоўвае рухомы састаў другой лініі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. У 2009 годзе за межы кальцавой дарогі выйшаў метрапалітэн у напрамку мікрараёна Уручча. Абрэвіятура «МКАД» супадае з аналагічнымі літарамі для Маскоўскай кальцавой аўтадарогі. ==Гл. таксама== * [[Магістраль М14|Друга́я Мі́нская кальцава́я аўтамабі́льная даро́га]] {{Дарогі Беларусі}} [[Катэгорыя:Аўтамагістралі]] [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Дарогі Беларусі|М09]] [[Катэгорыя:Кальцавыя аўтамабільныя дарогі]] e6mllm67h6bptt2dkjp3ujullbpkrn0 0 25763 5197931 4806331 2026-09-12T16:48:18Z M.L.Bot 261 5197931 wikitext text/x-wiki ­­{{Не блытаць|Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімірам|полацкім князем у 1184—1216 гадах}} {{ДД}} '''Уладзімір Валадаравіч''' (? — люты 1153, [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]]) — князь галіцкі (1141—1144, 1145—1153). == Біяграфія == З дынастыі Рурыкавічаў, сын [[Валадар Расціславіч|Валадара Расціславіча]], бацька [[Яраслаў Асмамысл|Яраслава Уладзіміравіча Асмамысла]]. Пасля смерці бацькі (1125) атрымаў гарады [[Звэныгарад (Львоўскі раён)|Звянігарад]] і [[Белз]] з воласцямі. У 1125-26 паспяхова вытрымаў барацьбу з братам — перамышльскім князем [[Расціслаў Валадаравіч|Расціславам Валадаравічам]], які спрабаваў пазбавіць яго ўладанняў. Пасля смерці брата далучыў да сваіх уладанняў [[Пшэмысль|Пярэмышль]], перадаўшы пляменніку — Івану Расціславічу Берладніку Звянігарад. У 1130-я гады аказваў падтрымку венгерскаму каралю [[Бела II]] ў барацьбе з польскімі князямі. У 1139 падтрымаў [[Усевалад Ольгавіч|Усевалада Ольгавіча]], які стаў кіеўскім князем і здзейсніў разам са стрыечным братам Іванам Васількавічам няўдалы паход супраць уладзіміра-валынскага князя [[Ізяслаў Мсціславіч|Ізяслава Мсціславіча]]. Пасля смерці Івана Васількавіча (1141) далучыў яго ўладанні да сваіх, зрабіў сваёй сталіцай [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]]. Неўзабаве ўскладніліся адносіны Уладзіміра Валадаравіча з кіеўскім князем Усеваладам Ольгавічам, што стала вынікам укняжання ва [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]] у канцы 1142 года сына кіеўскага князя — [[Святаслаў Усеваладавіч|Святаслава Усеваладавіча]]. Уладзімір Валадаравіч баяўся, што ўкняжанне Святаслава перашкодзіць планам пашырэння яго ўплыву на паўднёвым захадзе Русі. У 1144 супраць Уладзіміра выступіла магутная княжая кааліцыя на чале з Усеваладам Ольгавічам. Не маючы магчымасці супрацьстаяць гэтым сілам, Уладзімір звярнуўся да Ігара з просьбай прымірыць яго з братам у абмен на будучую падтрымку прэтэнзій апошняга на кіеўскі сталец. У выніку быў заключаны мір, Уладзімір Валадаравіч заплаціў кіеўскаму князю 1200 (па іншых дадзеных — 1400) грыўняў срэбра, а Усевалад Ольгавіч вярнуў яму два гарады — Ушыцу і Мікулін, захопленыя ўдзельнікам паходу князем [[Ізяслаў Давыдавіч|Ізяславам Давыдавічам]]. У ходзе гэтай кампаніі Уладзімір Валадаравіч страціў Галіч, дзе па запрашэнні мясцовых баяраў укняжыўся яго пляменнік — звенігародскі князь Іван Берладнік. Аднак ужо ў лютым 1145 года Уладзімір Валадаравіч вярнуў сабе Галіч. У 1146 ён захапіў памежны горад Кіеўскага княства Прылукі. У адказ кіеўскі князь распачаў няўдалы паход на Галіч. У ходзе супрацьстаяння Ізяслава Мсціславіча і [[Юрый Далгарукі|Юрыя Уладзіміравіча Далгарукага]] ў барацьбе за Кіеў Уладзімір Валадаравіч з 1150 г. выступаў на баку апошняга. У лютым 1150 г. стаў пасрэднікам на іх перамовах, а неўзабаве ажаніў сына Яраслава на дачцэ Юрыя Далгарукага Вользе. Пасля захопу Кіева Ізяславам Мсціславічам у жніўні 1150 года падыход войск Уладзіміра Валадаравіча прымусіў яго пакінуць горад. У канцы жніўня ці пачатку верасня, пасля новага ўступлення ў [[Кіеў]] Юрыя Далгарукага, у [[Кіева-Пячэрскі манастыр|Кіева-Пячэрскім манастыры]] Уладзімір Валадаравіч і Юрый Далгарукі аформілі дагаворам ваенны саюз. Вяртаючыся ў Галіч, Уладзімір Валадаравіч выбіў з Пагарыння Мсціслава Ізяславіча і беспаспяхова спрабаваў захапіць [[Луцк]]. Восенню 1150 г. па просьбе Ізяслава Мсціславіча венгерскія войскі атакавалі Галіцкае княства, узялі горад [[Санак]] і спустошылі наваколлі Пярэмышлі. У лютым — сакавіку 1151 г. Уладзімір Валадаравіч здзейсніў паход на Кіеў, беспаспяхова спрабуючы прадухіліць ўкняжанне там Ізяслава Мсціславіча. На зваротным шляху перабіў каля г. Сапогынь венг. «дапамагчы», якую вёў бацьку Мсціслаў Ізяславіч. Верагодна, тады ж Уладзімір Валадаравіч здолеў захапіць горад Бужск на Валыні, а таксама гарады [[Шумск (Украіна)|Шумск]], Ціхомль, Выгашаў і Гнайніцу ў Пагарынні. У 1152 супраць яго здзейсніў паход Ізяслаў Мсціславіч пры актыўнай падтрымцы венгерскага караля Гейзы II. Пасля паразы пад Пярэмышлі, зразумеўшы бескарыснасць супраціву і прыкінуўшыся цяжкапараненым, Уладзімір прасіў венгерскага караля спыніць ваенныя дзеянні, падмацоўваючы просьбы каштоўнымі падарункамі арцыбіскупу і асяроддзю караля. У выніку быў заключаны мір пры ўмове вяртання Уладзімірам захопленых гарадоў кіеўскаму князю, аднак спроба Ізяслава Мсціславіча пасадзіць там сваіх пасаднікаў скончылася няўдачай. Увосень 1152 Уладзімір Валадаравіч спрабаваў прыйсці на дапамогу саюзнікам — Юрыю Далгарукаму і ноўгарад-северскаму князю [[Святаслаў Ольгавіч|Святаславу Ольгавічу]], якія аблажылі [[Чарнігаў]], аднак гэтая спроба была спынена кіеўскім князем. У пачатку 1153 года Уладзімір Валадаравіч фактычна выгнаў з Галіча пасла кіеўскага князя баярына Пятра Барыславіча, адпраўленага да яго з патрабаваннем вярнуць незаконна занятыя ім гарады, пасля чаго раптоўна памёр. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Расціславічы Галіцкія}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі галіцкія]] [[Катэгорыя:Расціславічы Галіцкія]] 8vpk4cse8f6jq49fuovtk37gnjrkv8x 0 25990 5198158 4441281 2026-09-13T09:05:21Z Ciepiersia 162280 афармленне 5198158 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальная самасвядомасць''' — сукупнасць уяўленняў, пачуццяў і ведаў [[чалавек]]а аб сваёй прыналежнасці да пэўнай [[нацыя|нацыі]], а таксама аб сваім месцы і ролі ў жыцці роднага [[народ]]а. == Асноўныя рысы і гісторыя фарміравання == Першасныя элементы нацыянальнай самасвядомасці пачынаюць складвацца яшчэ ў першабытным грамадстве, калі людзі праяўляюць схільнасць мысліць у катэгорыях супрацьпастаўлення «мы» — «яны». Звычайна прадстаўнікі сваёй этнічнай супольнасці («мы») па шэрагу [[Антрапалогія|антрапалагічных]], [[Псіхалогія|псіхалагічных]], [[Культура|культурных]], [[Мова|моўных]] прыкмет ацэньваюцца адназначна пазітыўна, а члены іншаэтнічных груп, наадварот, найчасцей яўна негатыўна. Канчатковае фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці адбываецца ў працэсе ўтварэння нацыі на аснове ўсведамлення людзьмі свайго агульнага паходжання і непарыўнай звязанасці з роднай зямлёй, адчування самабытнасці сваёй культуры, мовы, нацыянальнага [[характар]]у, [[менталітэт]]у, пачуцця агульнанацыянальнай салідарнасці. У структуры нацыянальнай самасвядомасці арганічна ўзаемазвязаны рацыянальныя, ідэалагічныя, эмацыянальна-пачуццёвыя і нават ірацыянальна-містычныя элементы. Нацыянальная самасвядомасць большасці народаў свету аформілася на працягу [[18 ст.|18]]—[[20 ст.]], калі на розных [[кантынент]]ах у выніку ўзмацнення кансалідацыі этнасацыяльных супольнасцей, актывізацыі нацыянальна-вызваленчых рухаў сфармаваліся нацыі сучаснага тыпу (напр., [[Англія|англійская]], [[Германія|нямецкая]], [[Францыя|французская]], [[Японія|японская]], [[ЗША|амерыканская]]). Нацыянальная самасвядомасць знаходзіцца ў аснове пачуцця агульнадзяржаўнага [[патрыятызм]]у, нацыянальнага гонару, любові да роднага народа, культуры, мовы, да сваёй Радзімы. == Нацыянальная самасвядомасць беларусаў == Нацыянальная самасвядомасць беларусаў аформілася адносна позна, прыблізна ў сярэдзіне 19-пачатку 20 ст., што было абумоўлена ўзмацненнем нацыянальна-вызваленчага руху, актывізацыяй нацыянальна-культурнага жыцця і пачаткам утварэння [[Беларуская нацыя|беларускай нацыі]]. Спачатку больш высокі ўзровень нацыянальнай самасвядомасці быў уласцівы прадстаўнікам творчай інтэлігенцыі, шляхце, частцы сялянства. Аднак у [[1920-я]] гады нацыянальная самасвядомасць даволі прыкметна вырасла сярод прадстаўнікоў усіх сацыяльных катэгорый насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]], што было звязана з ажыццяўленнем палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]], спробамі гарманізацыі міжнацыянальных адносін. У наступныя дзесяцігоддзі развіццё нацыянальнай самасвядомасці было запаволена ў выніку ўзмацнення працэсаў [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і дэнацыяналізацыі беларускага грамадства. У сучасны перыяд паглыбленне нацыянальнай самасвядомасці з’яўляецца важным сродкам самазахавання беларускай нацыі і раскрыцця яе творчых магчымасцей у справе пабудовы свабоднага, [[Дэмакратыя|дэмакратычнага]] і незалежнага грамадства. == Гл. таксама == * [[Этнічная самасвядомасць]] == Літаратура == * Культуралогія: Энцыкл. давед./ Э. С. Дубянецкі; Маст. А. А. Глекаў. — Мн.: БелЭн, 2003. —384 с.:іл ISBN 985-11-0277-6 {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Нацыянальнасць]] 97tp8q92e3u7jnfcl74x0jdvrr650sx 0 27496 5198170 5157858 2026-09-13T09:35:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198170 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Вялікдзень |тып(колер) = хрысціянскі |пашыраны тып = [[хрысціянства|хрысціянскае]], у шэрагу краін — дзяржаўнае |інакш = Светлае Хрыстова Уваскрэсенне |усталявана = у гонар [[уваскрэсенне Ісуса Хрыста|уваскрэсення Ісуса Хрыста]] ў [[I]] стагоддзі |адзначаецца = хрысціянамі |дата = першая нядзеля пасля веснавога [[раўнадзенства]] [[21 сакавіка]] і [[Поўня (фаза Месяца)|поўні]] |дата2015 = [[5 красавіка]]<br />(каталікі, [[Армянская апостальская царква|ААЦ]]<ref name="ААЦпасха">[http://www.armenianprelacy.org/2009-05-01-15-20-15/2015-feasts-a-fasts Каляндар свят і пастоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160321140409/http://armenianprelacy.org/2009-05-01-15-20-15/2015-feasts-a-fasts |date=21 сакавіка 2016 }} Армянскай апостальскай царквы ў 2015 годзе</ref>)<br />[[12 красавіка]]<br />(праваслаўныя цэрквы<ref name=sopost /><ref name="azb">[http://azbyka.ru/days/2015-04-12 Старый стиль, 30 марта, Новый стиль 12 апреля, воскресенье] // Православный церковный календарь</ref><ref name="prav_mir">[http://calendar.pravmir.ru/2015/4/12 12 апреля 2015 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629060204/http://calendar.pravmir.ru/2015/4/12 |date=29 чэрвеня 2017 }} // [[Православие и мир]], православный календарь, 2015 г.</ref>, акрамя [[Праваслаўная царква Фінляндыі|Фінляндскай]]<ref name=vsepravosl_kongr />) |дата2016 = [[27 сакавіка]]<br />(каталікі<ref name=sopost>[http://space.kursknet.ru/astron/russian/calendar/easters.sht Супастаўленне дат Праваслаўнага і Каталіцкага Вялікадня (1918-2049)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160328181402/http://space.kursknet.ru/astron/russian/calendar/easters.sht |date=28 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://catholicism.about.com/od/2016-Calendar/f/When-Is-Easter-2016.htm When Is Easter 2016?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160411062114/http://catholicism.about.com/od/2016-Calendar/f/When-Is-Easter-2016.htm |date=11 красавіка 2016 }} // About.com? Updated November 23, 2015.</ref>, [[Армянская апостальская царква|ААЦ]]<ref name="ААЦ2016">[http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=3&nid=3120&y=2016&m=2&d=18&lng=en Mother See Announces Holy Week Schedule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160404032834/http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=3&nid=3120&y=2016&m=2&d=18&lng=en |date=4 красавіка 2016 }}, Mother See of Holy Etchmiadzin, Information Services, 18 March, 2016</ref>), <br />[[1 мая]]<br />(праваслаўныя цэрквы<ref name=sopost /><ref name="azb16">[http://azbyka.ru/days/2016-05-01 Старый стиль, 18 апреля, Новый стиль 1 мая] // Православный церковный календарь</ref><ref name="prav_mir16">[http://calendar.pravmir.ru/2015/4/12 1 мая 2016 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629060204/http://calendar.pravmir.ru/2015/4/12 |date=29 чэрвеня 2017 }} // [[Православие и мир]], православный календарь, 2016 г.</ref>, акрамя [[Праваслаўная царква Фінляндыі|Фінляндскай]]<ref name=vsepravosl_kongr/>) |дата2017 = [[16 красавіка]]<br />(каталікі<ref name=sopost/> і праваслаўныя цэрквы<ref name=sopost/>) |святкаванне = уначы або рана раніцай [[Велікоднае богаслужэнне|богаслужэнні]] ў цэрквах, сямейныя застоллі, [[Вялікдзень у народнай традыцыі|народныя гулянні]] |традыцыі = Усходнія — асвячэнне [[велікоднае яйка|пафарбаваных яйкаў]] і [[куліч]]оў, вітальнае цалаванне, [[валачобны абрад]], на Захадзе — падарункі, пошук яйкаў дзецьмі, у абодвух выпадках — [[хрыстосаванне]] |звязана з = [[Мясапуст]], [[Масленіца]], [[Дараваная нядзеля]], [[Вялікі пост]], [[Вербніца]], [[Перадвелікодны тыдзень]], [[Светлы тыдзень]], [[Узнясенне Гасподняе]], [[Дзень Святой Тройцы]], [[Пятроў пост]] }} '''Вялі́кдзень'''<ref name="БЭ"/>, '''Па́сха''' ({{lang-el|πάσχα}}, {{lang-lat|Pascha}}, {{lang-he|פסח}} {{IPA|[Pesaḥ]}}), '''Уваскрэсенне Хрысто́ва''' ({{lang-el|Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ}}), '''Светлае Хрыстова Уваскрэсенне''' — галоўная падзея царкоўнага календара, найстаражытнейшае і найважнейшае [[Хрысціянскія святы|хрысціянскае свята]]<ref name=trawicky />, якое адзначалася яшчэ ў часы апосталаў<ref name="esbe">{{ВТ-ЭСБЕ+|Пасха, христианский праздник|[[Мікалай Іванавіч Барсаў|Барсов Н. И.]]}}</ref> і было ўсталявана ў гонар [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|Уваскрэсення Ісуса Хрыста]]<ref name="trawicky">''Bernard Trawicky, Ruth Wilhelme Gregory''. [http://books.google.com/books?id=gDbKexa1jfcC&pg=PA224&dq=easter+central+feast&hl=en&sa=X&ei=ZwaAT7q9H8nf0QHw35T_Bw&ved=0CE0Q6AEwBDgK#v=onepage&q=easter%20central%20feast&f=false Anniversaries and Holidays]. — [[Амерыканская бібліятэчная асацыяцыя|American Library Association]], p. 224, 2000.</ref> — цэнтра ўсёй біблейскай гісторыі і асновы ўсяго хрысціянскага вучэння<ref name="nsad">[http://www.nsad.ru/articles/pasha-hristova-smysl-i-istoriya-prazdnika Пасха Христова: смысл и история праздника] // [[Нескучный сад, часопіс|Нескучный сад]], 04.05.13.</ref>{{efn|Паводле апостала Паўла, {{пачатак цытаты}}а калі Хрыстос не ўваскрэс, дык і пропаведзь нашая марная, марная і вера ваша.{{канец цытаты|крыніца={{Біблія|1Кар|15:14}}}}}}. У дзень Вялікадня вернікі адзначаюць уваскрэсенне Хрыста з мёртвых і перамогу жыцця над смерцю і злымі сіламі. Паводле [[Біблія|Бібліі]], Ісус паўстаў з труны на трэці дзень святкавання юдэйскай Пасхі. У праваслаўі статус Вялікадня як галоўнага свята адлюстроўваюць словы «''свят свята і ўрачыстасць з урачыстасцей''»<ref name="rybko">[http://azbyka.ru/paskha/pasha_svetloe_hristovo_voskresenie_05-all.shtml На Пасху все кругом ликует и играет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150413182215/http://azbyka.ru/paskha/pasha_svetloe_hristovo_voskresenie_05-all.shtml |date=13 красавіка 2015 }} // «Азбука веры».</ref>. У наш час дата Вялікадня ў кожны год [[пасхалія|разлічваецца]] паводле [[Месяцава-сонечны каляндар|месяцава-сонечнага календара]], што робіць Вялікдзень [[пераходныя святы|пераходным святам]]. [[Іўрыт|Яўрэйскае]] слова ''[[Песах|Пе́сах]]'' абазначае іўдзейскую Пасху<ref>''Norman Davies''. [https://books.google.ru/books?id=jrVW9W9eiYMC&pg=PA201&lpg=PA201&dq=„In+most+European+languages+Easter+is+called+by+some+variant+of+the+late+Latin+word+Pascha,+which+in+turn+derives+from+the+Hebrew+pesach,+passover.“&source=bl&ots=NACwwrNWGy&sig=T5tkGFi0tGh4IEx23_Kg8aajPQE&hl=ru&sa=X&ei=fTwkVff9AYefsAGy-4HICQ&ved=0CDAQ6AEwAg#v=onepage&q=%E2%80%9EIn%20most%20European%20languages%20Easter%20is%20called%20by%20some%20variant%20of%20the%20late%20Latin%20word%20Pascha%2C%20which%20in%20turn%20derives%20from%20the%20Hebrew%20pesach%2C%20passover.%E2%80%9C&f=false Europe: A History]. — [[Oxford University Press]], p. 201, 1996.</ref>. Яно звязана са словам ''паса́х'' ({{lang-he|פסח}} — праходзіць міма<ref name="БЭ"/>), якое нагадвае пра тое, што Усявышні абмінуў яўрэйскія дамы, знішчаючы першынцаў Егіпта<ref name=pesah /> (часам саму назва свята тлумачаць як «мінуў, абыйшоў»). [[Арамейская мова|Арамейская]] назва свята, якая гучыць як ''пісха''<ref name=pesah />, увайшла ў грэчаскую мову, затым перайшла ў лацінскую і ў далей распаўсюдзілася ў мовах Еўропы: ''pâques'' (фр.), ''pascuas'' (ісп.), ''пасха'' (рус.) і гэтак далей<ref>[http://www.economist.com/blogs/prospero/2015/04/johnson-word-origins «The weirdness of Holy Week»] // [[The Economist]], Apr 2nd 2015).</ref>. Звычай святкавання Пасхі, які існаваў у старажытных [[семіцкія плямёны|семіцкіх плямён]]<ref name="БЭ"/>, першапачаткова быў звязаны з [[жывёлагадоўля]]й, а пазней з [[земляробства]]м<ref>{{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article087366.html|Пасха}}</ref><ref>{{Праваслаўная энцыклапедыя|158292|Ветхозаветное богослужение|8|59—66}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Audirsch J. G. |загаловак=The Legislative Themes of Centralization: From Mandate to Demise |арыгінал= |спасылка=https://books.google.it/books?id=yQaQBAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва={{нп3|Wipf and Stock Publishers|Wipf and Stock Publishers||Wipf and Stock}} |год=2014 |volume= |pages=108 |columns= |allpages=224 |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}</ref>, пачаткам [[жніво|жніва]]<ref name="БЭ">Вялікдзень. {{крыніцы/БЭ|4}}</ref>. З развіццём культу бога [[Яхве]] Пасха святкавалася ў гонар [[выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэйскага народа з егіпецкага палону]]<ref name=nsad /><ref name=pesah />, потым яе сталі звязваць з чаканнем «нябеснага збавіцеля» — [[месія|месіі]]<ref name="БЭ"/>. У хрысціян назва свята набыла іншае тлумачэнне — «''пераход ад смерці да жыцця, ад зямлі да неба''»<ref name="prav_ru">[http://days.pravoslavie.ru/rubrics/canon416.htm Пасха. История праздника] // Православный календарь, [[Православие.Ru]].</ref>. Царкоўнае святкаванне Вялікадня доўжыцца 40 дзён<ref name="esbe" />. == Гісторыя і дата Вялікадня == === Старазапаветная Пасха === Старазапаветная Пасха, як і цяперашняе свята ''[[Песах|Пе́сах]]'' (яўрэйская Пасха), святкавалася ў гонар [[выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]]{{efn|{{СЗ2|Сачы за месяцам Авіў і ўчыняй Пасху Госпаду, Богу твайму, бо ў месяцы Авіве вывеў цябе Гасподзь, Бог твой, з Егіпта ўначы.|Друг|16:1}}}}, гэта значыць вызвалення яўрэяў ад рабства. Назва «Пе́сах» ({{lang-he|פסח}}) азначае «праходзіць міма»<ref name="БЭ"/>. Яна звязана з апавяданнем пра ''[[дзесяць караў егіпецкіх]]''. Адно бедства («кара») змянялася іншым, і нарэшце за адмову [[фараон]]а адпусціць ізраільскі народ Бог «пакараў Егіпет страшнай карай», забіўшы ўсіх ''першынцаў''<ref name="nsad" />{{efn|{{СЗ2|Апоўначы Гасподзь пабіў усіх першынцаў у зямлі Егіпецкай, ад першынца фараона, які сядзеў на троне сваім, да першынца вязьня, які быў у цямніцы, і ўсё першароднае з жывёлы. І ўстаў фараон уначы сам і ўсе рабы ягоныя і ўвесь Егіпет; і пачаўся вялікі енк у зямлі Егіпецкай, бо не было дома, дзе не было б мёртвага.|Зых|12:29|-30}}}}, гэта значыць усіх першых па старшынстве нашчадкаў мужчынскага полу — і ў людзей, і ў [[скаціна|быдла]]<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/biblerus/71094/первенец Первенец] // Библия. Ветхий и Новый заветы. Синодальный перевод. [[Біблейская энцыклапедыя архімандрыта Нікіфара|Библейская энциклопедия архимандрита Никифора]]. 1891.</ref>. Кара абмінула толькі першынцаў іўдзеяў, жытлы якіх Бог адрозніў па ўмоўным знаку (крыві ''ягня'' на вушаках дзвярэй) і прайшоў міма: {{цытата| А Я гэтай самай ночы прайду па зямлі Егіпецкай, і паб'ю кожнага першынца ў зямлі Егіпецкай, ад чалавека да быдла, і над усімі божышчамі Егіпецкімі ўчыню суд. Я Гасподзь. І будзе ў вас кроў знакам на дамах, дзе вы знаходзіцеся, і ўбачу кроў і прайду міма вас, і не будзе сярод вас пошасці згубнай, калі буду караць зямлю Егіпецкую. І хай будзе вам дзень гэты незабыўны, і святкуйце яго як сьвята Госпаду ва ўсе роды вашыя; як устанаўленне вечнае святкуйце яго. {{Біблія|Зых|12:12|-14}} }} Пасля апошняй кары фараон адпусціў яўрэйскі народ разам з яго статкамі, а напалоханыя егіпцяне пануквалі яўрэяў, каб тыя хутчэй пакінулі Егіпет ({{Біблія|Зых|12:31|-33}}). ==== [[Пасхальнае ягня]] ==== У памяць пра гэту падзею «ўсяму супольству Ізраілеваму» прадпісвалася ўвечар 14-га ''[[нісан]]а'' (першага месяца яўрэйскага календара) прыносіць у ахвяру ''ягня'' — аднагодку мужчынскага полу, без хібы, узятага ад авечак альбо ад коз, якога сям’і трэба было спячы на агні і з’есці цалкам, не зламаўшы касцей, з [[праснакі|прэсным хлебам]] (г.зн. мацой) і горкай травой у [[Седэр|пасхальную ноч]] ({{Біблія|Зых|12:1|-10}}, {{Біблія|Лік|9:1|-14}}). Апраснак у культавым рытуале яўрэяў азначаў спешнасць выхаду з Егіпта, калі цеста не паспявала скіснуць. Смакаванне пасхальнай вячэры выступала як «сведчанне галоўнай падзеі ўсёй старазапаветнай гісторыі» — [[выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]]<ref name="agn" />. [[Пасхальнае ягня]] таксама звалася «пасхай» («песахам»)<ref name=pesah />{{efn|{{пачатак цытаты}} А ежце яго так: хай будзе паясніца ваша перапяразана, абутак ваш на нагах вашых і кіі вашыя ў руках вашых, і ежце яго паспешліва: гэта — Пасха Гасподняя.{{канец цытаты|крыніца={{Біблія|Зых|12:11}}}}{{пачатак цытаты}}І склікаў [[Майсей]] усіх старэйшынаў Ізраілевых і казаў ім: выберыце і вазьмеце сабе ягнят па сем’ях вашых і закалеце паску…{{канец цытаты|крыніца={{Біблія|Зых|12:21}}}}}}. Такое ўжыванне слова можна знайсці, у прыватнасці, у апавяданнях евангелістаў пра ''[[Тайная вячэра|Тайную Вячэру]]'' ({{Біблія|Мф|26:17|-19}}, {{Біблія|Мк|14:12|-16}}, {{Біблія|Лк|22:8|-15}}). ==== Вялікдзень у Новым Запавеце ==== Вялікдзень неаднаразова згадваецца ў Евангеллях, але асаблівае месца займае ў іх апавяданні пра [[Тайная вячэра|Тайную Вячэру]], якая ў [[Апостал Матфей|Матфея]], [[Евангеліст Марк|Марка]] і [[Евангеліст Лука|Лукі]] апісана як святочная пасхальная трапеза ({{Біблія|Мф|26:17|-19}}, {{Біблія|Мк|14:12|-16}}, {{Біблія|Лк|22:8|-15}}), і пра наступнае [[распяцце Ісуса Хрыста]]. Менавіта падчас Тайнай Вячэры [[Ісус Хрыстос]] прамовіў словы і здзейсніў дзеянні, якія змянілі сэнс свята. Ісус замяніў Сабой месца пасхальнай ахвяры, і ў выніку «старая Пасха становіцца Пасхай новага Ягня, ахвяраванага дзеля ачышчэння людзей раз і назаўжды», а новай пасхальнай трапезай становіцца [[Еўхарыстыя]]<ref name=azb_paskha>[http://azbyka.ru/paskha/ ПАСХА или ХРИСТОВО ВОСКРЕСЕНИЕ?] // «Азбука веры».</ref>. Паколькі пакаранне адбылося ў пятніцу, «'' дык Іўзеі, каб не пакінуць целаў на крыжы ў суботу, бо тая субота была дзень вялікі, прасілі Пілата, каб перабіць у іх галені і зняць іх''» ({{Біблія|Ін|19:31}}), і воіны перабілі галені раскрыжаваным разбойнікам, аднак жа, «''падышоўшы да Ісуса, як убачылі Яго ўжо мёртвага, не перабілі ў яго галені''» ({{Біблія|Ін|19:32|-32}}). [[Іаан Багаслоў]], які распавядае пра гэтыя падзеі, знаходзіць у іх выкананне слоў Свяшчэннага Пісання: «''бо гэта сталася, хай збудзецца Пісанне: „косць Ягоная хай не будзе зламана“''» ({{Біблія|Ін|19:36}}). Новае разуменне пасхальнай ахвяры добра адлюстроўваюць словы апостала Паўла ({{Біблія|1Кар|5:7}}): {{цытата|… Пасха наша Хрыстос, ахвяраваны за нас..}} ==== Спыненне старазапаветных ахвяр ==== Пасля разбурэння ў [[70]] годзе [[Іерусалімскі храм|Іерусалімскага храма]] рытуальнае ахвяраванне пасхальнага ягня больш не праводзілася<ref name=pesah>{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/13202|title=Песах|publisher=[[Электронная еврейская энциклопедия]]|accessdate=2013-04-29|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GFOop3FO?url=http://www.eleven.co.il/article/13202|archivedate=29 красавіка 2013|url-status=live}}</ref><ref name="agn">''Гриц И. Я.'' [http://www.pravenc.ru/text/63320.html Агнец пасхальный] // [[Православная энциклопедия]], т. 1, с. 257—258.</ref>, і ў сучасным рытуале адпраўлення Песаха пра яго нагадвае прадпісанне «з’есці невялікі кавалачак спечанага мяса» падчас начной трапезы<ref name="agn" />.</small> === Ранняе хрысціянства === [[Файл:Anastasis Pio Christiano Inv31525.jpg|thumb|240px|Уваскрэсенне. Сімвалічная выява. Века [[саркафаг]]а. [[Музей Піа-Крысціяна]], [[Ватыкан]]]] Пасля [[Дзень Святой Тройцы|Сёмухі]] хрысціяне пачалі праводзіць першыя богаслужэнні [[Еўхарыстыя|Еўхарыстыі]], прысвечаныя ўспаміну смерці Ісуса Хрыста. [[Літургія|Літургіі]] праходзіла як [[Тайная вячэра|Тайная Вячэра]] — Пасха мукаў, звязаная з [[Распяцце Хрыстова|Хроснай смерцю]]. Такім чынам, Вялікдзень стаў першым і галоўным хрысціянскім святам, якое абумовіла як [[богаслужэбны ўстаў]] Царквы, так і [[веравучэнне|веравучыцельны]] бок [[хрысціянства]]{{няма АК|30|03|2015}}. У некаторых ранніх крыніцах гаворыцца пра штотыднёвыя святкаванні: [[пятніца]] была днём [[пост, рэлігія|посту]] і смутку ва ўспаміне мукаў Хрыста («[[Пастыр Ермы]]», III,V:1), а нядзеля — днём радасці ([[Тэртуліян]], «De corona mil.», гл. 3). Гэтыя святкаванні станавіліся больш урачыстымі ў перыяд яўрэйскага Песаха — угодкаў смерці Хрыста{{няма АК|30|03|2015}}. У [[Малая Азія|малаазійскіх]] цэрквах, асабліва [[іўдзеахрысціянства|іўдзеахрысціянамі]], у [[I]] стагоддзі [[н.э.]] свята штогод адзначалася разам з іўдзейскім Песахам — 14 [[нісан]]а, таму што і іўдзеі і хрысціяне чакалі ў гэты дзень прышэсце [[Месія|Месіі]] (Блаж. Еранім, Тлум. на Мф. 25,6 — PL 26,192). Некаторыя цэрквы пераносілі святкаванне на першую нядзелю пасля іўдзейскага Песаха, таму што [[Ісус Хрыстос]] быў пакараны смерцю ў дзень Песаха і ўваскрэс паводле Евангеллях у дзень пасля суботы — гэта значыць у [[нядзеля|нядзелю]]. Ужо ў [[II стагоддзе|II]] стагоддзі свята прымае характар штогадовага ва ўсіх Цэрквах. У сачыненнях ранніх хрысціянскіх пісьменнікаў — у пасланні [[Ірыней Ліёнскі|Св. Ірынея Ліёнскага]] біскупу Рымскаму [[Віктар I (Папа Рымскі)|Віктару]], «Пасхальная гамілія» {{нп3|Мелітон Сардыйскі|Мелітона Сардыйскага|ru|Мелитон Сардийский}}<ref>[http://www.orthlib.ru/Meliton/paskha.html Святитель Мелитон Сардийский. О Пасхе]</ref>, у творах [[Апалінарый Іерапольскі|Апалінарыя Іерапольскага]], [[Клімент Александрыйскі|Клімента Александрыйскага]], Св. [[святы Іпаліт Рымскі|Іпаліта Рымскага]] — ёсць звесткі і пра святкаванне штогадовага дня смерці на крыжы і Уваскрэсення Хрыстова. З іх сачыненняў вынікае, што першапачаткова асобым постам адзначаліся пакуты і смерць Хрыста як «Пасха Пакут», ці «Пасха Крыжовая»<ref name="Летка">[http://old2.zviazda.by/second.html?r=24&p=9&archiv=30042005 Пасха. Вялікдзень. Светлае Хрыстова Уваскрэсенне. Аляксандр ЛЕТКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210121142518/http://old2.zviazda.by/second.html?r=24&p=9&archiv=30042005 |date=21 студзеня 2021 }}</ref> — πάσχα σταυρόσιμον, pascha crucificationis, якая супадала з яўрэйскім Песахам, пост працягваўся да нядзельнай ночы. Пасля яе адзначалася ўласна Уваскрэсенне Хрыстова як Пасха радасці, ці «Пасха Уваскрэсення»<ref name="Летка"/> — πάσχα άναστάσιμον, pascha resurrectionis. У сучасным [[богаслужэбны ўстаў|богаслужэбным уставе]] захаваліся сляды гэтых старажытных свят.<ref>иер. А. Сложеникин. [http://www.liturgica.ru/bibliot/pash_slozh.html Празднование Святой Пасхи. Историко-литургическая справка]</ref> Асабліва гэта прыкметна ў святочных элементах службаў Вялікіх Чацвярга, Пятніцы і Суботы і ў структуры начной службы ў Велікодную нядзелю, якая складаецца з мінорнай велікоднай паўночніцы з канонам Вялікай Суботы, і з урачыста-радаснай велікоднай ютрані. Таксама на Уставе адбілася і старажытная традыцыя святкавання Пасхі Уваскрэсення аж да [[Ушэсце|Ушэсця]]. У хуткім часе стала прыкметным адрозненне традыцый [[Памесная царква|Памесных цэркваў]]. Узнікла т.зв. «[[Велікодная спрэчка другога стагоддзя|велікодная спрэчка]]» паміж [[Рым]]ам і цэрквамі Малой Азіі. Хрысціяне Малой Азіі, названыя [[чатырынадзясятнікі|чатырынадзясятнікамі]] ці квартадэцыманамі (ад '''14''' дня месяца нісана), строга прытрымліваліся звычаю святкаваць Вялікдзень (Пасху) 14 нісана, абапіраючыся на аўтарытэт [[апостал|Ап.]] [[Іаан Багаслоў|Іаана Багаслова]]. У іх жа назва яўрэйскай Пасхі перайшла на назву хрысціянскай і пасля распаўсюдзілася.<ref>{{cite web|url=http://www.alexandermen.ru/books/tso/tso_prl7.html|author=[[Аляксандр Уладзіміравіч Мень|Мень А. В]]|title=О дне празднования Пасхи // Православное богослужение. Таинство, слово и образ|publisher=Наследие протоиерея Александра Меня|accessdate=2013-05-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GqJGecjR?url=http://www.alexandermen.ru/books/tso/tso_prl7.html|archivedate=24 мая 2013|url-status=dead}}</ref> Тады як на [[Захад]]зе, які не зведаў уплыву [[іўдзеахрысціянства]], склалася практыка святкавання Вялікадня ў першую нядзелю пасля яўрэйскай Пасхі, пры гэтым разлічваючы апошнюю як [[Поўня (фаза Месяца)|поўня]] пасля [[вясновае раўнадзенства|дня раўнадзенства]]. У [[155]] годзе [[Палікарп Смірнскі|Палікарп]], [[біскуп]] [[Смірна|Смірны]], наведаў рымскага біскупа [[Анікет, Папа Рымскі|Анікета]], каб дамовіцца пра агульнае святкаванне Вялікадня, але пагаднення дасягнута не было. Пазней, у 190—192 гг., рымскі біскуп [[Віктар I (Папа Рымскі)|Віктар]] на [[Усяленскія саборы|саборах]] у [[Палесціна|Палесціне]], [[Понт|Понце]], [[Галія|Галіі]], [[Александрыя|Александрыі]], [[Карынф]]е, настойваў, каб малаазійскія хрысціяне адмовіліся ад свайго звычаю, і патрабаваў ад іншых цэркваў разарваць зносіны з імі. [[святы|Св.]] [[Ірыней Ліёнскі]], выступіў супраць адлучэння малаазійцаў, адзначаючы, што разыходжанні па фармальных прычынах не павінны ставіць пад пагрозу адзінства Царквы<ref>[https://web.archive.org/web/20060621070935/http://www.mystudies.narod.ru/topics/debates/easter.htm Спрэчкі аб святкаванні Вялікадня]</ref>. Многія абшчыны арыентаваліся на прынятыя ў [[іўдаізм|іўдзеяў]] разлікі пасхальнага месяца. У той час ужо не прытрымліваліся сувязі паміж раўнадзенствам і месяцам нісанам, і ў некаторыя гады гэта прыводзіла да святкавання Вялікадня да дня веснавога раўнадзенства (гэта значыць, да надыходу новага астранамічнага года). Гэта практыка не прымалася іншымі абшчынамі{{няма АК|30|03|2015}}. === Першы Усяленскі сабор === Пытанне адзінага дня святкавання Вялікадня для ўсёй хрысціянскай [[айкумена|айкумены]] разглядалася на скліканым у [[325]] годзе саборы епіскапаў у [[Нікея|Нікеі]], пасля названым [[Першы Нікейскі сабор|Першым Усяленскім]]<ref>[http://www.biblicalstudies.ru/Lib/Father4/Konstantin.html Ліст імператара Канстанціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928154652/http://www.biblicalstudies.ru/Lib/Father4/Konstantin.html |date=28 верасня 2007 }}</ref>. На саборы было прынята рашэнне ўзгадняць дзень святкавання Вялікадня паміж абшчынамі, і асуджана практыка арыентацыі на яўрэйскую дату, якая выпадала да раўнадзенства<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/433638.html Феадарыт Кірскі. Гісторыя Царквы. Кніга 1, глава 10]</ref> : {{цытата|Калі разглядалася пытанне наконт найсвяцейшага Вялікадня, пры ўсеагульнай згодзе было прызнана мэтазгодным, каб свята гэта адзначалася ўсімі ў адзін і той жа дзень паўсюдна… Сапраўды, перш за ўсё, усім здалася надзвычай абразлівай тая акалічнасць, што ў святкаванні гэтай найсвяцейшай урачыстасці мы павінны прытрымлівацца звычаю іўдзеяў…}} Як паведамляе гісторык, епіскап і ўдзельнік сабору [[Еўсевій Кесарыйскі]] ў кнізе «Пра жыццё блажэннага васілеўса Канстанціна», на Першым Усяленскім усе епіскапы не толькі прынялі Сімвал веры, але і падпісаліся, каб святкаваць Вялікдзень усім у адзін час<ref>''Еўсевій Кесарыйскі''. Жыццё Канстанціна, [http://khazarzar.skeptik.net/books/eusebius/vc/03.html кніга 3], глава 14.</ref>. Еўсевій Кесарыйскі, пераказваючы словы імператара Канстанціна, прыводзіць і аргументы, якімі кіраваліся айцы Першага Усяленскага сабору для такога рашэння<ref>''Еўсевій Кесарыйскі''. Жыццё Канстанціна, [http://khazarzar.skeptik.net/books/eusebius/vc/03.html кніга 3], глава 18.</ref>. Днём Вялікадня была выбрана першая нядзеля пасля поўні, якая з’явіцца не раней за веснавое раўнадзенства. Александрыйскі епіскам павінен быў разлічваць гэты дзень і загадзя паведамляць яго ў Рым, каб забяспечыць адзіны дзень святкавання. Аднак праз нейкі час такія паведамленні спынілася. Усход і Рым пачалі святкаваць Вялікдзень кожны паводле сваіх разлікаў, часта ў розныя дні. У Александрыі былі створаны велікодныя табліцы — [[Пасхалія|пасхаліі]], якія дазваляюць вызначыць дату Вялікадня на шмат гадоў наверад. У іх аснову быў пакладзены 19-гадовы месяцава-сонечны цыкл, а за дату веснавога раўнадзенства прынята 21 сакавіка. У VI—VIII стст. гэта Пасхалія была прынята заходняй царквой{{няма АК|30|03|2015}}. Першапачатковае вызначэнне Першага Усяленскага сабору наконт Вялікадня лягло ў аснову царкоўнага статута. Памесны [[Антыяхійскі сабор, 341|Антыяхійскі сабор]] [[341]] года ў сваім першым правіле патрабуе строга прытрымлівацца рашэнняў Першага Усяленскага сабору наконт дня святкавання Вялікадня пад страхам адлучэння ад Царквы і пазбаўлення сану<ref>[http://www.agioskanon.ru/sobor/011.htm Правілы Апосталаў, Сусветных і Памесных сабораў і святых айцоў, Першае правіла Антыяхійскага сабору] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190628143732/http://agioskanon.ru/sobor/011.htm |date=28 чэрвеня 2019 }}</ref>. Сведчанні [[IV]] стагоддзі гавораць, што Пасха Крыжовая і Уваскрэсення ў той час ужо былі аб’яднаны як на Захадзе, так і на Усходзе. Святкаванне Пасхі Крыжовай папярэднічала святкаванню Пасхі Уваскрэсення, кожная доўжылася [[тыдзень]] да і пасля Велікоднай нядзелі. Толькі ў [[V]] стагоддзі назва Пасха стала агульнапрынятай для абазначэння ўласна свята Уваскрэсення Хрыстова. Пазней Вялікдзень стаў вылучацца ў богаслужэнні ўсё выразней, за што атрымаў назву «цара дзён»{{няма АК|30|03|2015}}. === Сярэднявечча і Новы час === У [[VI]] стагоддзі Рымская царква прыняла ўсходнюю пасхалію. Але на працягу амаль 500 гадоў пасля Нікейскага сабору Вялікдзень святкаваўся па розных пасхаліях<ref>В. Ф. Хулап. [http://www.pagez.ru/jc/033.php Рэформа календара і пасхаліі: гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061008214503/http://www.pagez.ru/jc/033.php |date=8 кастрычніка 2006 }}</ref>. Александрыйская Пасхалія выкарыстоўвалася ва ўсім хрысціянскім свеце да канца XVI стагоддзя, больш 800 гадоў. Усходняя ці Александрыйская пасхалія пабудавана на чатырох абмежаваннях, выкладзеных Матфеем Уластарам<ref name="syntagma">{{cite web|author=Матфей Властарь|title=Алфавитная Синтагма, буква «П». Глава 7-я - о Св. Пасхе|url=http://www.agioskanon.ru/sintagma/016.htm#p7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130811161145/http://www.agioskanon.ru/sintagma/016.htm#p7|archivedate=11 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>: {{цытата|Чатыры абмежаванні пакладзены для нашага Вялікадня, якія патрабуюцца неабходна. Два з іх узаконьваюць Апостальскае правіла (7-е) і два атрымалі пачатак з ненапісанага падання. Першае — мы павінны святкаваць Вялікдзень пасля веснавога раўнадзенства; другое — святкаваць не ў адзін дзень з іўдзеямі; трэцяе — не проста пасля раўнадзенства, але пасля першай поўні, якая з'явіцца пасля раўнадзенства; чацвёртае — і пасля поўні няйначай, як у першы дзень тыдня па іўдзейскім ліку. Таму, каб гэтыя чатыры абмежаванні выконваліся роўна мудрымі і простымі, і каб хрысціяне па ўсім сусвеце святкавалі Вялікдзень у адзін час, не маючы прытым нідзе патрэбы ў асаблівых астранамічных разліках, — айцы склалі канон і перадалі Царкве, без парушэння названых абмежаванняў.}} У [[1582]] годзе ў [[Рымска-каталіцкая Царква|Рымска-каталіцкай царкве]] Папа [[Грыгорый XIII]] увёў новую Пасхалію, названую грыгарыянскай. З-за змянення Пасхаліі змяніўся і ўвесь [[каляндар]]. У тым жа годзе Папа Рымскі Грыгорый накіраваў паслоў да патрыярха Ераміі з прапановай прыняцця новага грыгарыянскага календара і новай грыгарыянскай пасхаліі. У [[1583]] годзе патрыярх Ерамія склікаў вялікі памесны сабор, запрасіўшы ўсходніх патрыярхаў, на якім аддалі анафеме не толькі тых, хто прыняў грыгарыянскую пасхалію, але і грыгарыянскі каляндар<ref>[http://www.blagogon.ru/biblio/148/ Правіла] Вялікага Канстанцінопальскага Сабора 1583 года пра Пасхалія і пра новы каляндар</ref><ref>[http://apologet.spb.ru/ru/465.html Анафема] Вялікага Сабора 1583 года на паслядоўнікаў «новага» (грыгарыянскага) календара [каноны]</ref>. У выніку рэформы пасхаліі каталіцкі Вялікдзень часта святкуецца раней за іўдзейскі або ў адзін дзень і апярэджвае праваслаўны Вялікдзень у некаторыя гады больш як на месяц. === Сучаснасць === [[Файл:Chora Anastasis2.jpg|thumb|240px|[[Сашэсце ў пекла]] (фрэска [[Манастыр Хора|манастыра Хора]], XIV стагоддзе)]] У 1923 годзе [[Канстанцінопальскі патрыярх]] [[Мялецій Метаксакіс|Мялецій IV (Метаксакіс)]] правёў т.зв. [[Усеправаслаўны кангрэс 1923 года ў Канстанцінопалі|«Усеправаслаўную» нараду]] з удзелам прадстаўнікоў [[Эладская праваслаўная царква|Эладскай]], [[Румынская праваслаўная царква|Румынскай]] і [[Сербская праваслаўная царква|Сербскай]] [[Праваслаўныя цэрквы|праваслаўных цэркваў]], на якой быў прыняты [[новаюліянскі каляндар]], яшчэ больш дакладны за[[грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскі]], з якім ён супадае да [[2800]] года. Усходнія цэрквы асудзілі гэта рашэнне, а [[Александрыйская праваслаўная царква|Александрыйская]] правяла [[Памесны сабор]], пастанавіўшы, што ва ўвядзенні новага календара няма ніякай неабходнасці. У Рускай і Сербскай цэрквах пасля спробы змяніць календар пакінулі ранейшы з-за магчымай смуты ў народзе.<ref>[http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=218&did=1873 Мелетий Метаксакис: митрополит, архиепископ, Папа и Патриарх]</ref><ref>[http://portal-credo.ru/site/index.php?act=lib&id=618 ''Епископ Фотий Триадицкий.'' Роковой шаг по пути к отступлению. О «Всеправославном конгрессе» в Константинополе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930013206/http://portal-credo.ru/site/index.php?act=lib&id=618 |date=30 верасня 2007 }}</ref> У сакавіку 1924 года на новы стыль перайшлі [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальская]] (ужо пры [[Канстанцінопальскія патрыярхі|Грыгорыі VII]]) і Эладская цэрквы. Румынская царква прыняла «новаюліянскі» каляндар 1 кастрычніка 1924 года. Абурэнне духавенства і народа новаўвядзеннямі Мялеція вымусілі яго сысці ў адстаўку 20 верасня 1923 года. 20 мая 1926 года Мялецій становіцца Папам і патрыярхам Александрыйскай царквы, дзе, насуперак раней прынятаму саборнаму рашэнню, уводзіць новы каляндар. У грэчаскіх цэрквах адбыўся маштабны царкоўны раскол, не ўрэгуляваны дагэтуль. Утварылася некалькі самастойных старакаляндарных грэчаскіх Сінодаў. На [[Усеправаслаўная нарада, 1948|Усеправаслаўнай нарадзе]] 1948 года ў Маскве было вырашана, што Вялікдзень і ўсе [[пераходныя святы]] святкуюцца ўсімі Праваслаўнымі цэрквамі па Александрыйскай пасхаліі і юліянскім календары, а [[непераходныя святы]] па тым, па якім жыве кожная з Цэркваў. У тым жа годзе на новаюліянскі каляндар перайшла [[Антыяхійская праваслаўная царква]]. Сёння [[юліянскі каляндар|юліянскім календаром]] цалкам карыстаюцца толькі [[Руская праваслаўная царква|Руская]], [[Іерусалімская праваслаўная царква|Іерусалімская]], [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінская]] і [[Сербская праваслаўная царква|Сербская]]<ref name="kalendar">[http://www.pravenc.ru/text/1319949.html Календарь] // Православная энциклопедия, т. 29, с. 440—464.</ref> [[праваслаўныя цэрквы]], а таксама [[Афон]]. [[Праваслаўная царква Фінляндыі|Фінляндская праваслаўная царква]] цалкам перайшла на [[грыгарыянскі каляндар]]<ref name=vsepravosl_kongr>{{Праваслаўная энцыклапедыя|155528|«Всеправославный конгресс»|9|680-683|И. З. Якимчук}}</ref>. Астатнія Памесныя Праваслаўныя цэрквы святкуюць Вялікдзень і іншыя [[пераходныя святы]] па [[юліянскі каляндар|юліянскім календары]], а [[Раство]] і іншыя [[непераходныя святы]] — па [[грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім]]. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] «Велікодны акт» 1928 года ўсталяваў дату Вялікадня на першую нядзелю пасля другой суботы красавіка<ref>[http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?activeTextDocId=1080813 Easter Act 1928] Афіцыйны тэкст «Велікоднага акту 1928 года».</ref>; аднак гэта пастанова не набыла моц. У 1997 годзе на саміце ў [[Халеб]]е ([[Сірыя]]) [[Сусветны савет цэркваў]] прапанаваў зафіксаваць дзень Вялікадні ў сонечным календары (таксама другое ўваскрэсенне красавіка) або зацвердзіць адзіную Пасхалію для ўсяго хрысціянскага свету, зыходзячы з астранамічных патрабаванняў. Рэформа была прызначана на 2001 год, але не была прынята ўсімі членамі Савета. == Разлік даты Вялікадня == {{Main|Пасхалія|Спрэчкі наконт даты Вялікадня}} {|cellspacing="0" cellpadding="5" style="border:thick solid;text-align:center" border="1" !colspan="3"| Даты Велікоднай нядзелі,<br />[[2001]]—[[2026]] |- ! год !! Грыгарыянская пасхалія <br /> (заходняя традыцыя) !! Александрыйская пасхалія <br /> (усходняя традыцыя) |- |'''[[2001]]''' || colspan="2" | [[15 красавіка]] |- |'''[[2002]]''' || [[31 сакавіка]] || [[5 мая]] |- |'''[[2003]]''' || [[20 красавіка]] || [[27 красавіка]] |- |'''[[2004]]''' || colspan="2" | [[11 красавіка]] |- |'''[[2005]]''' || [[27 сакавіка]] || [[1 мая]] |- |'''[[2006]]''' || [[16 красавіка]] || [[23 красавіка]] |- |'''[[2007]]''' || colspan="2" | [[8 красавіка]] |- |'''[[2008]]''' || [[23 сакавіка]] || [[27 красавіка]] |- |'''[[2009]]''' || [[12 красавіка]] || [[19 красавіка]] |- |'''[[2010]]''' || colspan="2" | [[4 красавіка]] |- |'''[[2011]]''' || colspan="2" | [[24 красавіка]] |- |'''[[2012]]''' || [[8 красавіка]] || [[15 красавіка]] |- |'''[[2013]]''' || [[31 сакавіка]] || [[5 мая]] |- |'''[[2014]]''' || colspan="2" | [[20 красавіка]] |- |'''[[2015]]''' || [[5 красавіка]] || [[12 красавіка]] |- |'''[[2016]]''' || [[27 сакавіка]] || [[1 мая]] |- |'''[[2017]]''' || colspan="2" | [[16 красавіка]] |- |'''[[2018]]''' || [[1 красавіка]] || [[8 красавіка]] |- |'''[[2019]]''' || [[21 красавіка]] || [[28 красавіка]] |- |'''[[2020]]''' || [[12 красавіка]] || [[19 красавіка]] |- |'''[[2021]]''' || [[4 красавіка]] || [[2 мая]] |- |'''[[2022]]''' || [[17 красавіка]] || [[24 красавіка]] |- |'''[[2023]]''' || [[9 красавіка]] || [[16 красавіка]] |- |'''[[2024]]''' || [[31 сакавіка]] || [[5 мая]] |- |'''[[2025]]''' || colspan="2" | [[20 красавіка]] |- |'''[[2026]]''' || [[5 красавіка]] || [[12 красавіка]] |} Агульнае правіла для разліку даты Вялікадня: : «Вялікдзень святкуецца ў першую [[нядзеля|нядзелю]] пасля веснавой [[Поўня (фаза Месяца)|поўні]]». Веснавая поўня — першая поўня пасля веснавога [[раўнадзенства]]. Абедзве [[Пасхалія|пасхаліі]] — александрыйская і грыгарыянская — грунтуюцца на гэтым прынцыпе. Дата Вялікадні вызначаецца з суадносін месяцавага і сонечнага календароў ([[месяцава-сонечны каляндар]])<ref name="syntagma"/>. Складанасць разліку абумоўлена змяшэннем незалежных астранамічных цыклаў і шэрагу патрабаванняў: * абарот [[планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] (дата веснавога [[раўнадзенства]]); * абарот [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] вакол [[Зямля (планета)|Зямлі]] ([[Поўня (фаза Месяца)|поўня]]); * усталяваны дзень святкавання — [[нядзеля]]. Для разліку даты поўні ў год ''Y'' патрабуецца знайсці залаты лік ''G'' — парадак года ў 19-гадовым цыкле поўняў (гл. [[метанаў цыкл]]). У [[1]] год [[Наша эра|н.э.]] залаты лік ''G'' быў роўны 2. Адпаведна ў год ''Y'' ад [[Наша эра|н.э.]] (ці ад [[Р.Х.]] — [[Раство Хрыстова|Раства Хрыстова]]) залаты лік ''G'' роўны: : ''G'' = ([[астача ад дзялення]] ''Y''/'''19''') + 1. [[Заснаванне Месяца]] — лік, які паказвае «ўзрост» месяца на [[1 сакавіка]], гэта значыць колькасць дзён, што мінулі да [[1 сакавіка]] ад папярэдняй [[Фазы Месяца|месяцавай фазы]]. Розніца паміж заснаваннямі наступных гадоў роўная 11. Колькасць дзён {{нп5|Месяц, месяцавы каляндар|месяцавага месяца||Lunar month}} роўная 30. : ''Заснаванне_Месяца'' = [[астача ад дзялення]] ('''11''' · '''G''')/'''30'''. : ''[[Маладзік]]'' = '''30''' — ''Заснаванне_Месяца''. : ''[[Поўня (фаза Месяца)|Поўня]]'' = ''Маладзік'' + '''14'''. Калі [[Поўня (фаза Месяца)|поўня]] раней за [[21 сакавіка]], то велікодным лічыцца наступная поўня (гэта значыць, да атрыманага ліку [[Складанне|дадаецца]] 30 дзён). Калі велікодная поўня выпадае на [[нядзеля|нядзелю]], то Вялікдзень святкуецца ў наступную нядзелю (гэта значыць, да атрыманага ліку [[Складанне|дадаецца]] 7 дзён). З-за таго, што ўсходнія (праваслаўныя, грэка-католікі і вернікі старажытнаўсходніх цэркваў) і заходнія (католікі лацінскага абраду і пратэстанты) хрысціяне выкарыстоўваюць розныя [[Пасхалія|пасхаліі]], разлічаныя па аднолькавых правілах, даты атрымліваюцца рознымі. Паводле ўсходняй традыцыі, Вялікдзень разлічваецца па александрыйскай пасхаліі; дата першага дня Вялікадня (Велікодная нядзеля) выпадае на адзін з 35 дзён у перыяд з 22 сакавіка па 25 красавіка па [[юліянскі каляндар|юліянскім календары]] (што ў XX—XXI стст. адпавядае перыяду з 4 красавіка па 8 мая па [[грыгарыянскі каляндар|н. ст.]]). Калі Вялікдзень супадае са святам [[Дабравешчанне Прасвятой Багародзіцы|Дабравешчання]], якое адзначаюць {{СС|7|красавіка||25|сакавіка}}, то ён называецца [[Кірыяпасха]] (Гасподняя Пасха). У Рымска-каталіцкай і пратэстанцкіх цэрквах дата Вялікадня разлічваецца па грыгарыянскай [[Пасхалія|пасхаліі]]. У [[XVI]] стагоддзі [[Рымска-каталіцкая Царква|Рымска-каталіцкая царква]] правяла каляндарную рэформу, мэтай якой было прывядзенне даты Вялікадня ў адпаведнасць з назіранымі з’явамі на небе (да гэтага часу старая [[пасхалія]] ўжо давала даты [[Поўня (фаза Месяца)|поўняў]] і [[раўнадзенства]]ў, якія не адпавядалі рэальнаму становішчу [[свяціла]]ў). Новая [[пасхалія]] была складзена неапалітанскім [[астраном]]ам [[Алаізій Лілей|Алаізіем Ліліем]] і нямецкім манахам-езуітам [[Крыстафер Клавій|Крыстаферам Клавіем]]. Разыходжанне паміж датамі Вялікадня ва ўсходніх і заходніх цэрквах выклікана адрозненнем у даце царкоўных [[Поўня (фаза Месяца)|поўняў]] і розніцай паміж [[Сонечны каляндар|сонечнымі календарамі]] (13 дзён у [[XXI]] стагоддзі). Заходні Вялікдзень у 30 % выпадкаў супадае з усходнім, у 45 % выпадкаў апярэджвае яе на тыдзень, у 5 % — на 4 тыдні і ў 20 % — на 5 тыдняў; розніцы ў 2 і ў 3 тыдні не бывае.{{citation needed|date=March 2016}} [[Файл:Påsktavla ur Liljegrens Runlära (ur Sverige Runinskrifter).png|thumb|240px|[[Вечны каляндар]] з [[Швецыя|Швецыі]], прызначаны для разліку Вялікадня ў перыяд 1140—1671 па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]]. Кожная руна адпавядае пэўнаму нумару тыдня, на які будзе прыпадаць свята]] У [[аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэмах]], [[UNIX-падобная аперацыйная сістэма|падобных да UNIX]], разлічыць дзень Вялікадня можа [[Камп’ютарная праграма|праграма]] <code>[[ncal]]</code><ref>[https://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=ncal&sektion=1&manpath=FreeBSD+5.4-RELEASE ncal(1)] — старонка даведкі <code>[[man]]</code> для [[Аперацыйная сістэма|АС]] [[FreeBSD]].</ref>. Алгарытм разліку даты Вялікадня можна паглядзець у [[Зыходны код|зыходным кодзе]] праграмы<ref>[https://svnweb.freebsd.org/base/head/usr.bin/ncal/ Зыходны код <code>ncal</code>] // [[FreeBSD]].</ref>. Прыклад: <syntaxhighlight lang="bash"> # разлічыць і вывесці # дату заходняга Вялікадня # у пазначаны год ncal -e 2016 # разлічыць і вывесці # дату ўсходняга Вялікадня # у пазначаны год ncal -o 2016 </syntaxhighlight> Калі год не пазначаны, праграма разлічыць дату Вялікадня для бягучага года. == Вялікдзень у царкоўным годзе == Да Вялікадня прывязаны найважнейшыя [[пераходныя святы]], якія адзначаюцца ў паслядоўнасці евангельскіх падзей: * [[Лазарава субота]]; * [[Уваход Гасподні ў Іерусалім]] — за тыдзень да Вялікадня<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак=О богослужении Православной церкви |частка=О таинствах и службах повременных, о праздниках и воскресных днях, о совершителях богослужения, о храме и священных сосудах |адказны= |спасылка= http://dlib.rsl.ru/viewer/01002714041#?page=163|месца=СПб |выдавецтва= |год=1857 |том=2 |старонак= |старонкі=62 |isbn=}}</ref>: :: Народ, ведаючы пра цудоўнае [[Лазарава субота|уваскрэшанне]] [[Лазар з Віфаніі|Лазара]], урачыста [[Уваход Гасподні ў Іерусалім|сустракае Ісуса як будучага Цара]] ({{Біблія|Ін|12:12}}); * [[Перадвелікодны тыдзень]] — тыдзень перад святам Вялікадня: ** [[Вялікі чацвер]] — Хрыстос усталёўвае [[Таінства]] [[Еўхарыстыя|Еўхарыстыі]] ў [[Сіёнская святліца|Сіёнскай святліцы]] ў [[Іерусалім]]е. [[Сінаптычныя Евангеллі]] апісваюць гэты дзень як дзень [[праснакі|прэсных хлябоў]], гэта значыць [[Песах|іўдзейскую Пасху(Песах)]]. [[Евангелле паводле Іаана]] і далейшыя падзеі іншых Евангелляў паказваюць, што [[іўдзей|іўдзеі]] [[Іерусалім]]а святкавалі Вялікдзень пасля дня [[распяцце Хрыстова|распяцця Хрыста]], гэта значыць праз два дні. Паводле аднаго з тлумачэнняў, таксама з улікам [[Скруткі Мёртвага мора|кумранскіх знаходак]], [[каляндар]] [[Галілея|Галілеі]] адставаў на два дні ад іерусалімскага. Такім чынам, на [[Тайная вячэра|Тайнай Вячэры]] [[Стары Запавет|старазапаветны]] Песах — ягня, віно і праснакі містычна звязваецца з [[Новы Запавет|новазапаветнай]] Пасхай — Хрыстом, Яго [[Святыя Дары|Целам і Крывёй]]<ref>проф. ЛДА Успенский Н. Тайная Вечеря и Трапеза Господня. Журнал Московской Патриархии, 1967, № 3</ref>; ** [[Вялікая пятніца|Страсная пятніца]] — паводле традыцыі, перад святам Песах [[Понцій Пілат]] хацеў адпусціць аднаго вязня, у надзеі што народ будзе прасіць за [[Ісус]]а. Аднак, падбухтораны [[першасвятар]]амі, народ патрабуе адпусціць [[Варава|Вараву]]. [[Евангелле паводле Іаана|Іаан]] падкрэслівае, што распяцце адбываецца ў дзень Вялікадня, таму што ахвяраванне пасхальнага ягня ў старазапаветную Пасху (Песах) з’яўляецца [[правобраз]]ам Пасхі новазапаветнай — [[Збавіцельная ахвяра|ахвяравання]] Хрыста як [[Ягня Божы|Ягня Божага]] за грахі свету. Як косці пасхальнага ягня (першанароджанага і без хібы) не павінны быць зламаны, так і Хрысту не перабіваюць галені, у адрозненне ад іншых укрыжаваных. [[Іосіф Арымафейскі]] і [[Нікадзім]], папрасіўшы ў Пілата пахаваць цела Ісуса, угарнулі яго ў [[Турынская плашчаніца|плашчаніцу]], прамочаную [[духмяныя рэчывы|духмянымі рэчывамі]], і кладуць у бліжэйшую [[Труна Гасподняя|магільню]] да надыходу суботняга спакою. Пры [[Пахаванне Хрыста|пахаванні]] прысутнічаюць [[Марыя Магдаліна]] і «іншая Марыя»; ** [[Вялікая субота]] — [[першасвятар]]ы, успомніўшы, што Хрыстос казаў пра сваё ўваскрэсенне на трэці дзень, нягледзячы на свята і суботу, звяртаюцца да Пілата паставіць варту на тры дні, каб вучні не выкралі цела, падстроіўшы тым самым «уваскрэсенне» настаўніка з мёртвых; [[Файл:Andrei Bogolyubsky's armilla (Louvre) by shakko.JPG|thumb|240px|Эмалевая мініяцюра «Уваскрэсенне Хрыстова» ([[наплечнікі Андрэя Багалюбскага|наплечнік Андрэя Багалюбскага]], каля 1170—1180-х гг.)]] * Вялікдзень — Светлае Хрыстова Уваскрэсенне: :: [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|Уваскрэсенне Хрыстова]] (першы дзень пасля суботы) — пасля суботняга спакою да труны ідуць [[Жонкі-міраносіцы]]. Перад імі да [[Труна Гасподні|труны]] сыходзіць [[Анёл]] і адвальвае ад яе камень, адбываецца [[землетрасенне]], а [[Варта каля труны|вартаўнікоў]] ахоплівае страх. Анёл кажа жонкам, што Хрыстос уваскрос, і сустрэне іх у Галілеі. З’яўленне Хрыста вучням; * [[Антыпасха]] ў праваслаўі, [[Актава Вялікадня]] ў каталіцтве — з’яўленне ўваскрэслага Хрыста вучням на 8-ы дзень Вялікадня і запэўненне Фамы: :: Праз 8 дзён ([[Антыпасха]], Фаміна Нядзеля) Хрыстос ізноў з’яўляецца вучням, сярод якіх [[Апостал Фама|Фама]], праз зачыненыя дзверы. Ісус кажа Фаме, каб той уклаў пальцы ў раны, каб пераканацца ў рэальнасці ўваскрэслага цела. Фама ўсклікае «Гасподзь мой і Бог мой!». :: <small>Хрыстос працягвае з’яўляцца вучням на працягу сарака дзён пасля свайго Уваскрэсення, у прыватнасці, на [[Тыверыядскае возера|Тыверыядскім моры]] (у Галілеі) пры лоўлі рыбы (пра што паведамляе [[Іаан Багаслоў]]), а таксама прынамсі пяці сотням сведак ({{Біблія|1Кар|15:6}})</small>; * [[Узнясенне Гасподняе]] — саракавы дзень пасля Вялікадня: :: На саракавы дзень пасля Уваскрэсення Ісус [[Узнясенне Гасподняе|узносіцца]] на неба, бласлаўляючы апосталаў; * [[Дзень Святой Тройцы|Сёмуха]] — пяцідзесяты дзень пасля Вялікадня (у праваслаўі супадае з Днём Святой Тройцы)<ref>[http://www.alexandermen.ru/books/tso/tso_5.html «Православное богослужение. Таинство, слово и образ» А. Мень. Таинство, слово и образ. Гл. V ПАСХАЛЬНЫЙ ЦИКЛ («переходящие праздники»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714202340/http://www.alexandermen.ru/books/tso/tso_5.html |date=14 ліпеня 2014 }}</ref>: :: На [[Дзень Святой Тройцы|пяцідзесяты дзень пасля Уваскрэсення]] апосталы па абяцанні Бога атрымліваюць дары [[Святы Дух|Святога Духу]]. == Велікодныя традыцыі == {{main|Вялікдзень, народная традыцыя}} Практычна ўсе велікодныя традыцыі ўзніклі ў богаслужэнні. Нават размах велікодных народных гулянняў звязаны з разгавеннем пасля [[Вялікі пост|Вялікага посту]] — часу ўстрымання, калі ўсе святы, сямейныя ў тым ліку, пераносіліся на святкаванне Вялікадня. Сімваламі Вялікадня становіцца ўсё, што сімвалізуе Абнаўленне (Велікодныя ручаі), Святло (Велікодны агонь), Жыццё (Велікодныя кулічы, яйкі і зайцы). === Велікоднае богаслужэнне === {{main|Велікоднае богаслужэнне}} У Вялікдзень, як у найважнейшае свята царкоўнага года, праводзіцца асабліва ўрачыстае [[богаслужэнне]]. Яно фарміравалася ў першыя стагоддзі хрысціянства як хрысцільнае. Большасць [[аглашэнныя|аглашэнных]] пасля падрыхтоўчага посту прымалі [[хрышчэнне]] ў гэты асаблівы дзень. У [[Хрысціянская царква|Царкве]] са старажытных часоў склалася традыцыя правядзення Велікоднага богаслужэння ўначы; або ў некаторых краінах (напрыклад, Сербіі) ранняй раніцай — на світанні. === Велікоднае прывітанне === {{main|Велікоднае прывітанне}} Пачынаючы з велікоднай ночы і наступныя сорак дзён прынята «хрыстосавацца», гэта значыць вітаць адзін аднаго словамі: «Хрыстос уваскрос!» — «Сапраўды ўваскрос!»<ref name="Летка"/>, пры гэтым цалуючыся тры разы. Гэты звычай паходзіць з апостальскіх часоў: {{НЗ2|Вітайце адзін аднаго з цалаваннем святым|Рым|16:16}}, таксама {{Біблія|1Пётр|5:14}}, {{Біблія|1Кар|16:20}}. [[Файл:VolynPysanky.jpg|thumb|220px|[[Велікоднае яйка|Велікодныя яйкі]]]] [[Файл:Vialikdzen (silver coin)r.gif|thumb|Памятная манета Нацыянальнага банка Беларусі (2005)]] === Народная традыцыя === У старажытных славян першапачаткова так называлася веснавое свята ў гонар сонца, абуджэння прыроды і надыходу «вялікіх дзён» палявых работ. Адсюль і назва. Падобнае свята пачатку жніва было і ў старажытных семіцкіх плямёнаў, называлася яно «Пасха» (грэч. πάσχα, ад іўр. פסח песах — «праходзіць міма»). Старажытныя яўрэі святкавалі Пасху ў гонар іх зыходу з [[Егіпет|Егіпта]]. У дахрысціянскія часы ў Беларусі на Вялікдзень адбываліся магічныя абрады з мэтай забеспячэння плоднасці жывёлы, урадлівасці зямлі, засцеражэння ад нягод. 3 прыняццем хрысціянства гэта свята атрымала духоўны сэнс і ачышчальную моц, з’яўляецца выключна радасным і ўрачыстым у шэрагу ўсіх хрысціянскіх святаў. Падрыхтаваўшы сябе духоўна [[Вялікі пост|Вялікім сямітыднёвым постам]], на [[Тыдзень пакут Гасподніх|перадвелікодным Белым тыдні]] пачынаюць рыхтавацца да правядзення святочных дзён. У [[Чысты чацвер]] чысцяць і прыбіраюць хату і двор. У [[Вялікая субота|Вялікую суботу]], напярэдадні Вялікадня, гатуецца, варыцца, смажыцца мноства розных страваў. Пякуцца пірагі, фарбуюцца ў розныя колеры і распісваюцца ўзорамі [[Велікоднае яйка|курыныя яйкі (пісанкі)]]. Увечары гэтага ж дня прыбіраюцца ў святочную вопратку, бяруць з сабой падрыхтаваную для асвячэння «пасху», ідуць у царкву на ўсяночную службу. Пасля літургіі святкаванне працягваецца дома. Разгаўляюцца асвячоным яйкам, потым іншай асвячонай ежай. Любімая гульня ў моладзі — біткі. Стукаюцца велікоднымі яйкамі, і пераможцам аказваецца той, у каго яно застаецца цэлае («мацак»). У першы велікодны вечар на Беларусі былі пашыраны валачобныя абыходы, падчас якіх групы [[валачобнікі|валачобнікаў]] хадзілі па хатах і выконвалі валачобныя песні з пажаданнем селяніну плёну на ніве, прыплоду ў статку, добрага здароўя, шчаслівае долі, велічалі гаспадароў і руплівую працу: У велікодны абрадавы комплекс уваходзілі рытуальныя трапезы, карагоды і памінанне памерлых родзічаў — веснавыя дзяды [[Радаўніца]]. Паколькі адным з сімвалаў свята з’яўляецца яйка, у некаторых краінах у велікодную нядзелю дарослыя хаваюць ад дзяцей шакаладныя яйкі па ўсім доме, а калі надвор’е дазваляе, то і ў двары. Традыцыйна яны вырабляліся так: шакалад заліваўся ў полую яечную шкарлупіну. Зараз папулярныя таксама фабрычныя і самаробныя рознакаляровыя яйкі з сюрпрызам унутры. У падарунак сваякам і сябрам дзеці часта і самі размалёўваюць яйкі. Дамы ўпрыгожваюцца велікоднымі яйкамі і збанкамі з прарослай травой. Традыцыйнай фінскай пасхальнай ежай з’яўляецца звараная з жытняй мукі карычневая салодкая каша мямі. Раней мямі ўяўляла сабой халодную страву, якую рыхтавалі ў Вялікую пятніцу, калі нельга было разводзіць агонь. У якасці асноўнай стравы звычайна падаюць бараніну. == Гл. таксама == * [[Вербніца]] * [[Exsultet]] * [[Палівальны панядзелак]] * [[Народны каляндар]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|164}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://sppsobor.by/bractva/vilna/publish/belcalendar/9608 Светлае Хрыстова Уваскрасенне — Пасха (Вялікдзень) 8 красавіка (дата рухомая)] {{Славянскія святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Святы]] [[Катэгорыя:Славянскія святы]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Вялікдзень| ]] cdcpdjljmbzdcihbhdz8opglpmmib7s 0 28241 5197991 4840948 2026-09-12T19:31:39Z Rotondus 11765 /* Вядомыя асобы */ абнаўленне звестак 5197991 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Дзямідаў}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дзямідаў |арыгінальная назва = {{lang-ru|Демидов}} |падначаленне = |краіна = Расія |рэгіён = Смаленская вобласць |першае згадванне = 1499 |ранейшыя імёны = |статус з = 1776 }} '''Дзямідаў''' ({{lang-ru|Демидов}}), да [[1918]] года называўся '''Парэчча''' ({{lang-ru|Поречье}}) — горад (з [[1776]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Дзямідаўскі раён (Смаленская вобласць)|Дзямідаўскага раёна]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. Насельніцтва 8,09 тыс. чалавек ([[2005]]). Заснаваны ў [[1499]] годзе. Размешчаны на рацэ [[Каспля]] (басейн [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]), каля яе ўпадзення ў раку [[Габза]], за 92 км на ад [[Смаленск]]а. == Гісторыя == * [[1499]]: першы пісьмовы ўспамін пра Парэчча, цэнтр воласці ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. * [[1514]]: горад захоплены [[Масковія]]й. * [[1611]]: вярнуўся ў склад Вялікага Княства Літоўскага, у [[Смаленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Смаленскім павеце]] [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]]. * [[1654]]: Парэчча зноў трапіла пад уладу Маскоўскай дзяржавы. * [[1776]]: горад, цэнтр павета [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. * [[1918]]: горад увайшоў ў склад абвешчанай [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. ** [[Лістапад]]: у Парэччы адбылося антыбальшавіцкае паўстанне, у выніку чаго горад на адзін дзень вызвалілі з-пад савецкай улады.<ref name="jv">[http://jivebelarus.net/history/new-history/anticom-resist-and-partisans-at-belarus.html?page=2 Парэцкае (Дзямідаўскае) паўстаньне. Жыгалаўшчына] // Віцьбіч, Ю. Антыбальшавіцкія паўстанні і партызанская барацьба на Беларусі / Юрка Віцьбіч. — Вільня: Gudas, 2007. — 308 с.</ref> ** [[20 снежня]]: бальшавікі перайменавалі Парэчча ў гонар забітага паўстанцамі старшыні павятовага камітэта РКП(б) Якава Дзямідава. * [[1919]]: ** [[1 студзеня]]: адпаведна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі — у складзе [[БССР|Беларускай ССР]], цэнтр Парэцкага павета Смаленскага раёна.<ref name="at">[[Алег Трусаў|А. Трусаў]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/Невядомыя_беларускія_дзяржавы.html Вялікае Княства Смаленскае] // «Наша Слова» № 34 (822) 5 верасня 2007</ref> ** [[16 студзеня]]: бальшавікі адабралі горад разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. * [[1921]]: у горадзе быў расстраляны шавец Ігнат Курмель за заяву, што ён спадзяецца дажыць да таго часу, калі яго родны горад Парэчча скіне з сябе чужацкую назву — Дзямідаў.<ref name="jv"/> * [[13 ліпеня]] [[1941]] — [[22 верасня]] [[1943]]: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Ільнозавод, прадпрыемствы харчовай прамысловасці. == Славутасці == * Царква Дабравешчання Прасв. Багародзіцы. * Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы. * Успенская царква. == Вядомыя асобы == * [[Лізавета Мікалаеўна Вадавозава]] — расійская дзіцячая пісьменніца. * [[Юрый Уладзіміравіч Нікулін|Юрый Нікулін]] (1921—1997) — савецкі акцёр цырка і кіно. * [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (1940—2026) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Уладзіслаў Пятровіч Уласаў]] (1929—2020) — беларускі акцёр тэатра лялек. * [[Валянцін Дзмітрыевіч Цімашынін]] (1922—1993) — беларускі спецыяліст у галіне раслінаводства. [[Кандыдат сельскагаспадарчых навук]] (1952), [[Дацэнт|дацэнт]] (1954). == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзямідаўскі раён}} {{Смаленская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзямідаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Дзямідаў (горад)| ]] q6q9e8ghzr0whnc5nbuc7szzcmylz32 0 31944 5198028 4425810 2026-09-12T21:45:15Z Spokiyny 153126 /* */ 5198028 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Жэрдзеўка |арыгінальная назва = {{lang-ru|Жердевка}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Жердевка на въезде со стороны Сукмановки 08.JPG |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 50|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 41|lon_min = 28|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(16100)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Тамбоўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1954 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 15 271<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 47535 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 68 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Zherdevka |сайт = |мова сайта = }} '''Жэрдзеўка'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15}} — карта Тамбоўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Жердевка}}) — горад (з [[1954]]) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Жэрдзеўскі раён|Жэрдзеўскага раён]] [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]]. Насельніцтва 13,3 тыс. чал. Заснаваны ў [[1954]] годзе з прыстанцыйнага пасёлка, пры цукровым заводзе (пабудаваны ў [[1937]]) і сяла Чыбізаўка. Горад размешчаны на мяжы з [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласцю]], на рацэ Савале (прыток [[Хапёр|Хапра]], басейн [[Дон|Дона]]), за 128 км ад [[Тамбоў|Тамбова]]. Заводы: цукровы, малочны, маслабойны, масларобны, агароднінакансервавы, механічны, цагляны і інш. Мясаптушкакамбінат, элеватар. Чыгуначная станцыя на лініі [[Гразі (горад)|Гразі]]—[[Паворына]] [[Паўднёва-Усходняя чыгунка|Паўднёва-Усходняй чыгункі]]. {{зноскі}} {{Гарады Тамбоўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Тамбоўскай вобласці]] rbkmnoj8ajmtz25my0amoid5gmolsqq 5198145 5198028 2026-09-13T08:41:15Z M.L.Bot 261 без даты лічба не мае значэння 5198145 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Жэрдзеўка |арыгінальная назва = {{lang-ru|Жердевка}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Жердевка на въезде со стороны Сукмановки 08.JPG |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 50|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 41|lon_min = 28|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(16100)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Тамбоўская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1954 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 15 271<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 47535 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 68 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Zherdevka |сайт = |мова сайта = }} '''Жэрдзеўка'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15}} — карта Тамбоўскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Жердевка}}) — горад (з [[1954]]) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Жэрдзеўскі раён|Жэрдзеўскага раён]] [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]]. Заснаваны ў 1954 годзе з прыстанцыйнага пасёлка, пры цукровым заводзе (пабудаваны ў 1937) і сяла Чыбізаўка. Горад размешчаны на мяжы з [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласцю]], на рацэ Савале (прыток [[Хапёр|Хапра]], басейн [[Дон]]а), за 128 км ад [[Тамбоў|Тамбова]]. Заводы: цукровы, малочны, маслабойны, масларобны, агароднінакансервавы, механічны, цагляны і інш. Мясаптушкакамбінат, элеватар. Чыгуначная станцыя на лініі [[Гразі (горад)|Гразі]]—[[Паворына]] [[Паўднёва-Усходняя чыгунка|Паўднёва-Усходняй чыгункі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Тамбоўскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Тамбоўскай вобласці]] i2pshql04vjoc0xwt8d02kzty5tf987 0 43081 5197885 5007453 2026-09-12T12:57:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197885 wikitext text/x-wiki '''Біяло́гія''' (ад грэчаскага βιολογία — βίος, біас, «жыццё»; -λογία, -логія, «навука») — [[навука]] пра жыццё, адна з прыродазнаўчых навук, прадметам якой з’яўляюцца жывыя істоты і іх узаемадзеянне з навакольным асяроддзем. Біялогія вывучае ўсе аспекты жыцця, у прыватнасці, структуру, функцыянаванне, рост, паходжанне, эвалюцыю і размеркаванне жывых арганізмаў на Зямлі. Класіфікуе і апісвае жывыя істоты, паходжанне іх тыпаў, узаемадзеянне паміж сабою і з навакольным асяроддзем. Прадметам біялогіі з’яўляюцца ўсе праявы жыцця, як будова і функцыі жывых істот і іх прыродных супольнасцей, распаўсюджанне, вытокі і развіццё, сувязі паміж сабой і нежывой [[прырода]]й. Мэты біялогіі — вывучэнне заканамернасцей гэтых праяўленняў, раскрыццё сутнасці жыцця, сістэматызацыя жывых істот. Як асобная [[навука]] біялогія вылучылася з прыродазнаўчых навук у XIX ст., калі навукоўцы выявілі, што жывыя арганізмы валодаюць некаторымі агульнымі для ўсіх характарыстыкамі. У падмурку сучаснай біялогіі ляжаць пяць фундаментальных прынцыпаў: клетачная тэорыя, эвалюцыя, генетыка, гамеастаз і энергія<ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18">{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: investigating life on earth |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil/page/11 11-18] |isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate= |url=https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil/page/11 }}</ref><ref>{{cite book | last = Campbell | first = Neil A. | authorlink = | last2 = Williamson | first2 = Brad | last3 = Heyden | first3 = Robin J. | title = Biology: Exploring Life | publisher = Pearson Prentice Hall | date = 2006 | location = Boston, Massachusetts | pages = | url = http://www.phschool.com/el_marketing.html | doi = | id = | isbn = 0-13-250882-6 | access-date = 29 сакавіка 2009 | archive-date = 2 лістапада 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html | url-status = dead }}</ref>. У наш час біялогія — стандартны прадмет у сярэдніх і вышэйшых вучэбных установах усяго свету. Штогод публікуецца больш за мільён артыкулаў і кніг па біялогіі і медыцыне <ref>{{cite book|title=Biology: A Functional Approach|author=King, TJ & Roberts, MBV|publisher=Thomas Nelson and Sons|date=1986|isbn=978-0174480358}}</ref>. У біялогіі вылучаюць наступныя ўзроўні арганізацыі: * ''Клетачны'', ''субклетачны'' і ''малекулярны ўзровень'': [[клеткі]] маюць унутрыклетачныя структуры, якія будуюцца з [[малекула|малекул]]. * ''Арганізмавы'' і ''органна-тканкавы ўзровень'': у шматклетачных арганізмаў клеткі складаюць [[Тканка|тканкі]] і [[Орган (біялогія)|органы]]. Органы ж у сваю чаргу ўзаемадзейнічаюць у рамках цэлага [[арганізм]]а. * ''Папуляцыйны ўзровень'': асобіны аднаго і таго ж тыпу, што жывуць на частцы арэалу, утвараюць [[папуляцыя|папуляцыю]]. * ''Тыпавы ўзровень'': вольна спароўваныя адзін з адным асобіны, якія валодаюць марфалагічным, фізіялагічным, біяхімічным падабенствам і займаюць вызначаны арэал (раён распаўсюджвання) фармуюць [[тып]]. * ''Біягеацэнатычны і біясферны ўзровень'': на аднастайным кавалку зямной паверхні ствараюцца [[біягеацэноз]]ы, якія, у сваю чаргу, утвараюць, [[біясфера|біясферу]]. Большасць біялагічных навук з’яўляецца ''дысцыплінамі'' з вузейшай спецыялізацыяй. Традыцыйна яны групуюцца па тыпах даследчых арганізмаў: [[батаніка]] вывучае расліны, [[заалогія]] — жывёл, [[мікрабіялогія]] — аднаклетачныя мікраарганізмы. Далей галіны ў біялогіі падзяляюцца альбо па маштабах даследавання, альбо па ўжываных метадах: [[біяхімія]] вывучае хімічны падмурак жыцця, [[малекулярная біялогія]] — складаныя ўзаемадзеянні паміж біялагічнымі малекуламі, [[клетачная біялогія]] і [[цыталогія]] — асноўныя будаўнічыя блокі шматклетачных арганізмаў, клеткі, [[гісталогія]] і [[анатомія]] — будову тканак і арганізма з асобных органаў і тканак, [[фізіялогія]] — фізічныя і хімічныя функцыі органаў і тканак, [[эталогія]] — паводзіны жывых істот, [[экалогія]] — узаемазалежнасць розных арганізмаў і іх асяроддзі. Перадачу спадчыннай інфармацыі вывучае [[генетыка]]. Развіццё арганізма ў антагенезе вывучаецца [[біялогія развіцця|біялогіяй развіцця]]. Зараджэнне і гістарычнае развіццё жывой прыроды — [[палеанталогія|палеабіялогія]] і [[эвалюцыйнае вучэнне|эвалюцыйная біялогія]]. На межах з сумежнымі навукамі ўзнікаюць: [[біяфізіка]] (вывучэнне жывых аб’ектаў фізічнымі метадамі), [[біяметрыя]] і г.д. У сувязі з практычнымі запатрабаваннямі [[чалавек]]а ўзнікаюць такія кірункі як [[касмічная біялогія]], [[сацыябіялогія]], [[фізіялогія працы]], [[біёніка]]. == Біёлагі == === Біялагічныя суполкі === === Біялагічныя арганізацыі === Традыцыйна навуковымі даследаваннямі ў вобласці біялогіі займаюцца ўніверсітэты, хоць не заўсёды адпаведныя факультэты завуцца біялагічнымі. Напрыклад, у [[МДУ|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя М. В. Ламаносава]] акрамя [http://www.msu.ru/resources/msu-ws1.html#biol біялагічнага факультэта] ёсць таксама [http://www.fbb.msu.ru/modules/news/ факультэт біяінжынерыі і біяінфарматыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090306211654/http://www.fbb.msu.ru/modules/news/ |date=6 сакавіка 2009 }}, [http://www.fbm.msu.ru/ факультэт фундаментальнай медыцыны] і [http://www.genebee.msu.su/ НДІ фізіка-хімічнай біялогіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100820100055/http://www.genebee.msu.su/ |date=20 жніўня 2010 }}. Акрамя ўніверсітэтаў навуковыя даследаванні робяць дзяржаўныя і прыватныя інстытуты, якія ў Расіі пераважна належаць сістэме [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (гл. [[Інстытуты РАН|спіс інстытутаў]]), [[Расійская акадэмія сельскагаспадарчых навук|Расійскай акадэміі сельскагаспадарчых навук]] ці [[Расійская акадэмія медыцынскіх навук|Расійскай акадэміі медыцынскіх навук]]. === Біёлагі === == Біялагічны метад == == Гісторыя біялогіі == {{main|Гісторыя біялогіі}} Хоць канцэпцыя біялогіі як асобнай прыродазнаўчай навукі ўзнікла ў XIX ст., біялагічныя дысцыпліны зарадзіліся раней у [[гісторыя медыцыны|медыцыне]] і [[прыродазнаўчая гісторыя|прыродазнаўчай гісторыі]]. Звычайна іх традыцыю вядуць ад такіх антычных вучоных як [[Арыстоцель]] і [[Гален]] праз арабскіх медыкаў [[аль-Джахіз]]а <ref>Conway Zirkle (1941), Natural Selection before the «Origin of Species», ''Proceedings of the American Philosophical Society'' '''84''' (1): 71-123.</ref>, [[Авіцэна|ібн-Сіну]]<ref name=Brater-449>D. Craig Brater and Walter J. Daly (2000), «Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century», ''Clinical Pharmacology & Therapeutics'' '''67''' (5), p. 447—450 [449].</ref>, [[Авензаар|ібн-Зухра]]<ref name=Hutchinson>[http://encyclopedia.farlex.com/Islamic+medicine Islamic medicine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120208031923/http://encyclopedia.farlex.com/Islamic+medicine |date=8 лютага 2012 }}, ''Hutchinson Encyclopedia''.</ref> і [[ібн-аль-Нафіз]]а<ref name=Dabbagh>S. A. Al-Dabbagh (1978). «Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation», ''The Lancet'' '''1''', p. 1148.</ref>. У эпоху [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]] біялагічная думка ў Еўропе была рэвалюцыянізавана дзякуючы вынаходству кнігадрукавання і распаўсюджванню друкаваных прац, цікавасці да эксперыментальных даследаванняў і адкрыццю мноства новых тыпаў жывёл і раслін у эпоху [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. У той час працавалі выбітныя розумы [[Андрэй Везалій]] і [[Уільям Гарвей]], якія заклалі падмурак сучаснай [[анатомія|анатоміі]] і [[фізіялогія|фізіялогіі]]. Крыху пазней [[Ліней]] і [[Бюфон]] здзейснілі велізарную працу па класіфікацыі формаў жывых і выкапнёвых істот. [[Мікраскапія]] адкрыла для назірання раней невядомы свет мікраарганізмаў, заклаўшы падмурак для развіцця [[клетачная тэорыя|клетачнай тэорыі]]. Развіццё прыродазнаўства, збольшага дзякуючы з’яўленню [[гісторыя філасофіі|механістычнай філасофіі]], спрыяла развіццю прыродазнаўчай гісторыі<ref name ="Mayr">{{cite book|author=Mayr, E.|title=The Growth of Biological Thought|date=1985|publisher=Belknap Press|isbn=978-0674364462}}</ref><ref>{{cite book|author=Magner, LN|title=A History of the Life Sciences|url=https://archive.org/details/historyoflifesci0000magn_n3c5|publisher=TF-CRC|isbn=978-0824708245|date=2002}}</ref>. Да пачатку XIX стагоддзя некаторыя сучасныя біялагічныя дысцыпліны, такія як [[батаніка]] і [[заалогія]], дасягнулі прафесійнага ўзроўня. [[Лавуазье]] і іншыя хімікі і фізікі пачалі збліжэнне ўяўленняў пра жывую і нежывую прыроду. Натуралісты, такія як [[Аляксандр Гумбальт]] даследавалі ўзаемадзеянне арганізмаў з навакольным асяроддзем і яго залежнасць ад геаграфіі, закладваючы падмурак [[біягеаграфія|біягеаграфіі]], [[экалогія|экалогіі]] і [[эталогія|эталогіі]]. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] развіццё вучэння пра [[эвалюцыя|эвалюцыю]] паступова пацягнула разуменне ролі вымірання і зменлівасці [[тып]]аў, а [[клетачная тэорыя]] паказала ў новым святле будову жывога рэчыва. У спалучэнні з дадзенымі [[эмбрыялогія|эмбрыялогіі]] і [[палеанталогія|палеанталогіі]] гэтыя дасягненні дазволілі [[Чарлз Дарвін|Чарлзу Дарвіну]] стварыць цэласную тэорыю [[эвалюцыя|эвалюцыі]] шляхам [[натуральны адбор|натуральнага адбору]]. Да канца XIX стагоддзя ідэі самазараджэння канчаткова саступілі месца тэорыі інфекцыйнага агента як узбуджальніка захворванняў. Але механізм успадкоўвання бацькоўскіх прыкмет усё яшчэ заставаўся таямніцай<ref name ="Mayr"/><ref name="Futuyma">{{cite book|author=Futuyma, DJ|title=Evolution|date=2005|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0878931873|url-access=registration|url=https://archive.org/details/evolution0000futu}}</ref><ref>{{cite book|author=Coleman, W|title=Biology in the Nineteenth Century: Problems of Form, Function and Transformation|url=https://archive.org/details/biologyinninetee0000cole_k5j8|date=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521292931}}</ref>. Напачатку XX стагоддзя [[Томас Морган]] і яго вучні зноўку адкрылі законы, даследаваныя яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя [[Грэгар Мендэль|Грэгарам Мендэлем]], пасля чаго пачала хутка развівацца [[генетыка]]. Да 1930-х гадоў спалучэнне [[папуляцыйная генетыка|папуляцыйнай генетыкі]] і тэорыі [[натуральны адбор|натуральнага адбору]] спарадзіла [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сучасную эвалюцыйную тэорыю]] ці неадарвінізм. Дзякуючы развіццю [[біяхімія|біяхіміі]] былі адкрыты [[ферменты]] і пачалася грандыёзная праца па апісанні ўсіх працэсаў [[метабалізм]]у. Раскрыццё структуры [[ДНК]] [[Джэймс Уотсан|Уотсанам]] і [[Фрэнсіс Крык|Крыкам]] дало магутны штуршок для развіцця [[малекулярная біялогія|малекулярнай біялогіі]]. За ёй рушыла ўслед пастуляванне цэнтральнай догмы, расшыфроўка [[ген]]этычнага коду, а пад канец XX стагоддзя — і поўная расшыфроўка генетычнага кода чалавека і яшчэ некалькіх арганізмаў, найбольш важных для медыцыны і сельскай гаспадаркі. Дзякуючы гэтаму з’явіліся новыя дысцыпліны [[геноміка]] і [[пратэёміка]]. Хоць павелічэнне колькасці дысцыплін і надзвычайная складанасць прадмета біялогіі спарадзілі і працягваюць спараджаць сярод біёлагаў усё вузейшую спецыялізацыю, біялогія працягвае заставацца адзінай навукай, і дадзеныя з кожнай біялагічнай дысцыпліны, асабліва з геномікі, ужываюцца ва ўсіх астатніх <ref>{{cite book|author=Allen, GE|title=Life Science in the Twentieth Century|date=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521292962|url-access=registration|url=https://archive.org/details/lifescienceintwe00alle}}</ref><ref>{{cite book|author=Fruton, JS|title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology|url=https://archive.org/details/proteinsenzymesg0000frut|publisher=Yale University Press|date=1999|isbn=978-0300076080}}</ref><ref>{{cite book|author=Morange, M & Cobb, M|title=A History of Molecular Biology|date=2000|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674001695}}</ref><ref>{{cite book|author=Smocovitis, VB|title=Unifying Biology|date=1996|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691033433}}</ref> == Біялагічная карціна свету == Існуе пяць прынцыпаў, што аб’ядноўваюць усе біялагічныя дысцыпліны ў адзіную навуку пра жывую матэрыю<ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18"/>: * [[Клетачная тэорыя]]. Клетачная тэорыя — вучэнне пра ўсё, што тычыцца [[клеткі|клетак]]. Усе жывыя арганізмы складаюцца, прынамсі, з адной клеткі, асноўнай функцыянальнай адзінкі кожнага арганізма. Базавыя механізмы і хімія ўсіх клетак ва ўсіх зямных арганізмах падобныя; клеткі паходзяць толькі ад раней існавалых клетак, якія множацца шляхам клетачнага падзелу. Клетачная тэорыя апісвае будову клетак, іх падзел, узаемадзеянне з навакольным асяроддзем, склад унутранага асяроддзя і клетачнай абалонкі, механізм дзеяння асобных частак клеткі і іх узаемадзеянні паміж сабою. * [[Эвалюцыя]]. Праз [[натуральны адбор]] і [[генетычны дрэйф]] спадчынныя прыкметы папуляцыі змяняюцца з пакалення ў пакаленне. * [[Ген|Тэорыя гена]]. Прыкметы жывых арганізмаў перадаюцца з пакалення ў пакаленне разам з [[ген]]амі, закадаванымі ў [[ДНК]]. Інфармацыя пра будову жывых істот ці [[генатып]] выкарыстоўваецца клеткамі для стварэння [[фенатып]]у, назіраных фізічных ці біяхімічных характарыстак арганізма. Хоць фенатып, які выяўляецца за конт экспрэсіі генаў, можа падрыхтаваць арганізм да жыцця ў яго навакольным асяроддзі, інфармацыя пра асяроддзе не перадаецца назад у гены. Гены могуць змяняцца ў адказ на ўздзеянні асяроддзя толькі пасродкам эвалюцыйнага працэсу. * [[Гамеастаз]]. Фізіялагічныя працэсы, якія дазваляюць арганізму падтрымліваць нязменнасць свайго ўнутранага асяроддзя незалежна ад змен у навакольным асяроддзі. * [[Энергія]]. Атрыбут любога жывога арганізма, істотны для яго стану. === Клетачная тэорыя === {{Main|Клетачная тэорыя}} Клетка — базавая адзінка жыцця. Паводле клетачнай тэорыі, усё жывое рэчыва складаецца з адной ці больш клетак, або з прадуктаў [[сакрэцыя|сакрэцыі]] гэтых клетак. Напрыклад, ракавіны, косці, скура, сліна, [[страўнікавы сок]], [[ДНК]], [[вірусы]]. Усе клеткі паходзяць з іншых клетак шляхам клетачнага падзелу, і ўсе клеткі шматклетачнага арганізма паходзяць з адной аплодненай яйкаклеткі. Нават праходжанне паталагічных працэсаў, такіх як бактэрыяльная ці вірусная інфекцыя, залежыць ад клетак, якія з’яўляюцца іх фундаментальнай часткай <ref>{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13-E15|date=1999|doi=10.1038/8964| issn = 1465-7392}}</ref>. === Эвалюцыя === {{Main|Эвалюцыя}} Цэнтральная падмуркавая канцэпцыя ў біялогіі складаецца з таго, што жыццё з часам змяняецца і развіваецца пасродкам [[эвалюцыя|эвалюцыі]], і што ўсе вядомыя формы жыцця на Зямлі маюць агульнае паходжанне. Гэта абумовіла падабенства асноўных адзінак і працэсаў жыццядзейнасці, якія згадваліся вышэй. Тэрмін эвалюцыя быў уведзены ў навуковы лексікон [[Жан-Батыст Ламарк|Жанам-Батыстам Ламаркам]] у 1809 г.. [[Чарлз Дарвін]] праз пяцьдзясят гадоў выявіў, што яе рухальнай сілай з’яўляецца [[натуральны адбор]], гэтак жа як [[штучны адбор]] свядома ўжываецца чалавекам для стварэння новых парод жывёл і гатункаў раслін <ref>Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray</ref>. Пазней у [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі]] дадатковым механізмам эвалюцыйных змен быў пастуляваны [[генетычны дрэйф]]. Эвалюцыйная гісторыя [[тып]]аў, якая апісвае іх змены і генеалагічныя стасункі паміж сабою, завецца [[філагенез]]. Інфармацыя пра філагенез назапашваецца з розных крыніц, у прыватнасці, шляхам параўнання паслядоўнасцей [[ДНК]] ці выкапнёвых рэштак і слядоў старажытных арганізмаў. Да XIX стагоддзя лічылася, што ў вызначаных умовах жыццё можа самазараджацца. Гэтай канцэпцыі процістаялі паслядоўнікі прынцыпу, сфармуляванага [[Уільям Гарвей|Уільямам Гарвеем]] : «усё з яйка» («Omne vivum ex ovo», лат), асноватворнага ў сучаснай біялогіі. У прыватнасці, гэта азначае, што існуе бесперапынная лінія жыцця, якая злучае момант першапачатковага яе ўзнікнення з цяперашнім часам. Любая група арганізмаў мае агульнае паходжанне, калі ў яе ёсць агульны продак. Усе жывыя істоты на Зямлі, якія жывуць сёння, і вымерлыя, паходзяць ад агульнага продка ці агульнай сукупнасці [[ген]]аў. Агульны продак усіх жывых істот з’явіўся на Зямлі каля 3,5 млрд гадоў назад. Галоўным доказам тэорыі агульнага продка лічыцца ўніверсальнасць [[генетычны код|генетычнага кода]] (гл. [[паходжанне жыцця]]). === Тэорыя гена === [[Файл:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Схематычны выгляд [[ДНК]], першаснага [[ген]]этычнага матэрыялу]] {{main|Ген}} Форма і функцыі біялагічных аб’ектаў узнаўляюцца з пакалення ў пакаленне [[ген]]амі, якія з’яўляюцца элементарнымі адзінкамі спадчыннасці. Фізіялагічная адаптацыя да навакольнага асяроддзя не можа быць закадавана ў генах і быць успадкаванай у нашчадстве (гл. [[Ламаркізм]]). Характэрна, што ўсе існыя формы зямнога жыцця, у тым ліку, бактэрыі, расліны, жывёлы і грыбы, маюць адны і тыя ж асноўныя механізмы, прызначаныя для капіравання [[ДНК]] і сінтэзу бялку. Напрыклад, бактэрыі, у якія ўводзяць [[ДНК]] чалавека, здольныя сінтэзаваць чалавечыя бялкі. Сукупнасць [[ген]]аў арганізма ці клеткі завецца [[геном]]. Ён захоўваецца ў адной ці некалькіх [[храмасома]]х. Храмасома — доўгі ланцужок [[ДНК]], на якой можа быць мноства [[ген]]аў. Калі [[ген]] актыўны, то паслядоўнасць яго [[ДНК]] капіюецца ў паслядоўнасці [[РНК]] пасродкам [[Транскрыпцыя (біялогія)|транскрыпцыі]]. Затым [[рыбасома]] можа выкарыстоўваць [[РНК]], каб сінтэзаваць паслядоўнасць [[бялок|бялку]], адпаведную коду [[РНК]], у працэсе, названым [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыя]]. Бялкі могуць выконваць як структурныя, гэтак і каталітычныя функцыі (гл. [[фермент]]). === Гамеастаз === {{main|Гамеастаз}} Гамеастаз — здольнасць адкрытых сістэм рэгуляваць сваё ўнутранае асяроддзе так, каб падтрымліваць яго сталасць пасродкам мноства карэктавальных уздзеянняў, што кіруюцца рэгулятарнымі механізмамі. Усе жывыя істоты, як шматклетачныя, гэтак і аднаклетачныя, здольныя падтрымліваць гамеастаз. На клетачным узроўні, напрыклад, падтрымліваецца сталая кіслотнасць унутранага асяроддзя ([[pH]]). На ўзроўні арганізма ў цеплакроўных жывёл падтрымліваецца сталая тэмпература цела. У асацыяцыі з тэрмінам [[экасістэма]] пад гамеастазам разумеюць, у прыватнасці, падтрыманне раслінамі сталай канцэнтрацыі атмасфернага двухвокісу вуглярода на Зямлі. === Энергія === {{main|Біяэнергетыка}} Выжыванне любога арганізма залежыць ад няспыннага прытоку энергіі. Энергія чэрпаецца з рэчываў, якія служаць ежай, і пасродкам адмысловых хімічных рэакцый выкарыстоўваецца для пабудовы і падтрымання структуры і функцый клетак. У гэтым працэсе малекулы ежы выкарыстоўваюцца як для вымання энергіі, гэтак і для сінтэзу біялагічных малекул уласнага арганізма. Першаснай крыніцай энергіі для ўсіх зямных істот з’яўляецца Сонца. Светлавая энергія ператвараецца раслінамі ў хімічную (арганічныя [[малекулы]]) у прысутнасці вады і некаторых мінералаў. Частка атрыманай энергіі выдаткоўваецца на нарошчванне біямасы і падтрыманне жыцця, іншая частка — губляецца ў выглядзе цеплыні і адыходаў жыццядзейнасці. Агульныя механізмы ператварэння хімічнай энергіі ў карысную для падтрымання жыцця завуцца [[дыханне]] і [[метабалізм]]. == Узроўні арганізацыі жывога == {{main|Узроўні арганізацыі жывога}} == Даследаванне == === Структурнае === [[Файл:Biological cell.svg|thumb|Схема тыповай клеткі жывёл, дзе маюцца розныя [[арганела|арганелы]] і структуры.]] [[Малекулярная біялогія]] з’яўляецца навукай вывучэння прадметаў біялогіі на [[малекула|малекулярным]] узроўні<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Molecular_biology Molecular Biology]. Апісанне на сайце biology-online.org</ref>. Гэтае поле даслядванняў перасякаецца з іншымі абласцямі біялогіі, асабліва [[генетыка]]й і [[біяхімія]]й. Малекулярная біялогія галоўным чынам даследуе ўзаемадзеянні паміж рознымі сістэмамі [[клетка|клеткі]], у тым ліку ўзаемасувязь [[ДНК]], [[РНК]] і [[сінтэз бялку|сінтэзу бялку]] і вывучае, як гэтыя ўзаемадзеянні рэгулююцца. [[Клетачная біялогія]] вывучае структурныя і фізіялагічныя ўласцівасці клетак, у тым ліку іх паводзіны, узаемадзеянні паміж сабой і навакольным асяроддзем. Гэта робіцца як на мікраскапічным і малекулярным узроўнях, для аднаклетачных арганізмаў, як [[бактэрыя|бактэрыі]], гэтак і на ўзроўні спецыялізаваных клетак шматклетачных арганізмаў, як [[чалавек|людзей]] і [[жывёла|жывёл]]. Разуменне структуры і функцый клетак ляжыць у аснове ўсіх біялагічных навук. Падабенства і адрозненні паміж тыпамі клетак маюць непасрэднае дачыненне да малекулярнай біялогіі. [[Анатомія]] разглядае формы макраскапічных структур, як органы і сістэмы органаў<ref>[http://www.bartleby.com/107/1.html «Anatomy of the Human Body»]. 20th edition. 1918. Henry Gray.</ref>. Генетыка — гэта навука аб генах, спадчыннасці і зменлівасці арганізмаў<ref>Anthony J. F. Griffiths…. (2000). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60 «Genetics and the Organism: Introduction»]. In Griffiths, William M.; Miller, Jeffrey H.; Suzuki, David T. et al.. An Introduction to Genetic Analysis (7th ed.). New York: W. H. Freeman. ISBN 0-7167-3520-2.</ref>. Гены кадуюць інфармацыю, неабходную для сінтэзу бялкоў, якія, у сваю чаргу, гуляюць вялікую ролю ў аказанні ўплыву (хоць, у многіх выпадках, не цалкам вызначэнага) канчатковага фенатыпу арганізма. У сучасных даследаваннях, генетыка з’яўляецца важным інструментам у даследаванні функцый пэўнага гена або генетычнага аналізу хімічных і фізічных узаемадзеянняў. У арганізмах генетычная інфармацыя, як правіла, захоўваецца ў [[храмасома]]х, дзе яна прадстаўлена хімічнай структурай малекул ДНК. === Фізіялагічнае === {{Асноўны артыкул|Фізіялогія}} [[Фізіялогія]] вывучае механічныя, фізічныя і біяхімічныя працэсы жывых арганізмаў, спрабуючы зразумець, як усе структуры працуюць у цэлым. Тэма «структуры да функцыі» займае цэнтральнае месца ў біялогіі. Фізіялагічныя даследаванні былі традыцыйна падзелены на [[фізіялогія раслін|фізіялогію раслін]] і [[фізіялогія жывёл і чалавека|жывёл]], але некаторыя прынцыпы фізіялогіі з’яўляюцца ўніверсальнымі, незалежна ад таго, якія асаблівасці арганізма вывучаюцца. Напрыклад, тое, што вядома пра фізіялогію клетак [[дрожджы|дрожджаў]] можа таксама прымяняцца да клетак чалавека. Вобласці фізіялогіі жывёл пашыраюць інструменты і метады вывучэння фізіялогіі чалавека і нечалавечых відаў. Фізіялогія раслін запазычвае метады з абедзвюх абласцеў даследаванняў. Фізіялогія вывучае [[нервовая сістэма|нервовую]], [[імунная сістэма|імунную]], [[эндакрынная сістэма|эндакрынную]], [[дыхальная сістэма|дыхальную]] і [[крывяносная сістэма|крывяносную сістэмы]], іх функцыі і ўзаемадзеянні. Даследаванне гэтых сістэм сумесна звязана з медыцынска арыентаванымі дысцыплінамі, як [[нейралогія]] і [[імуналогія]]. === Эвалюцыйнае === Эвалюцыйныя даследаванні накіраваны на даследаванне паходжання [[Біялагічны від|відаў]], а таксама іх змяненне з цягам часу, і ўключае ў сябе вучоных з многіх таксанамічных арыентаваных дысцыплінаў, гэта значыць даследчыкаў, якія маюць адмысловую падрыхтоўку, у прыватнасці такіх дысцыплінаў, як [[тэрыялогія]], [[арніталогія]], [[батаніка]] і [[герпэталогія]], але якія выкарыстоўваць гэтыя арганізмы як сістэмы, каб адказаць на агульныя пытанні аб эвалюцыі. Эвалюцыйная біялогія часткова заснавана на [[палеанталогія|палеанталогіі]], якая выкарыстоўвае [[акамянеласць|акамянеласці]], каб адказаць на пытанні аб тэмпе і шляху [[эвалюцыя|эвалюцыі]]<ref>Jablonski D (1999). «The future of the fossil record». Science 284 (5423): 2114-16.</ref>, і часткова на дасягненнях у такіх галінах, як [[генетыка папуляцый]]<ref>John H. Gillespie. «Population Genetics: A Concise Guide», Johns Hopkins Press, 1998. ISBN 0-8018-5755-4.</ref> і [[эвалюцыйная тэорыя]]. У [[1980-я|1980-х]] гадах, [[біялогія развіцця]] ізноў увайшла да эвалюцыйнай біялогіі ад свайго першапачатковага выключэння з [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі]] на аснове вывучэння эвалюцыйнай біялогіі развіцця<ref>Smocovitis, VB. «Unifiying Biology: the evolutionary synthesis and evolutionary biology» ISBN 0-691-03343-9.</ref>. [[Філагенетыка]], [[сістэматыка]] і [[таксаномія]] часцяком разглядаюцца як частка эвалюцыйнай біялогіі. === Экалагічнае === [[Файл:Common clownfish.jpg|thumb|220px|Узаемны [[сімбіёз]] паміж [[рыба-клоўн|рыбай-клоўнам]] роду ''[[Amphiprion]]'' і [[трапічная актыныя]]й. Рыба-клоўн абараняе актынію ад рыб, якія кормяцца актыніяй, а актынія ў сваю чаргу мае пякучыя шчупальцы, якія абараняюць рыбу-клоўна ад драпежнікаў.]] {{Асноўны артыкул|Экалогія}} [[Экалогія]] даследуе размеркавання і колькасць жывых [[арганізм]]аў, а таксама ўзаемадзеянні паміж арганізмамі і навакольным асяроддзем<ref>Begon, M.; Townsend, C. R., Harper, J. L. (2006). «Ecology: From individuals to ecosystems». (4th ed.). Blackwell. ISBN 1405111178.</ref>. [[Арэал]] арганізма можа быць апісана як мясцовымі [[абіятычны фактар|абіятычнымі фактарамі]], гэтак [[клімат]]ычнымі і экалагічнымі фактарамі, у дадатак да фактараў уздзеяння іншых арганізмаў і [[біятычны фактар|біятычнымі фактарамі]]<ref>[http://books.google.com/?id=U-_mlcy8rGgC&pg=PA238 «Habitats of the world»]. New York: Marshall Cavendish. 2004. p. 238. ISBN 978-0-7614-7523-1.</ref>. Адна з прычын таго, што біялагічныя сістэмы могуць быць цяжкім для вывучэння з’яўляецца тое, што існуе шмат розных узаемадзеянняў з іншымі арганізмамі і навакольным асяроддзем, нават на малых маштабах. Мікраскапічныя [[бактэрыі]] рэагуюць на навакольнае асяроддзе, гэтак жа разнастайна, як і [[леў]] у пошуках ежы ў афрыканскай [[саванна|саванне]]. Для любога віду паводзіны могуць быць [[кааперацыя|кааператыўнымі]], [[агрэсія|агрэсіўнымі]], [[паразітызм|паразітычнымі]] або [[сімбіёз]]нымі. Вывучэнне робіцца ўсё больш складаным, калі два або больш відаў маюць узаемадзеянне ў [[экасістэма|экасістэме]]. Экалагічныя сістэмы вывучаюцца на розных узроўнях, ад асобных арганізмаў і груп да экасістэм і [[біясфера|біясферы]]. Тэрмін [[біялогія папуляцыяў]] часцяком выкарыстоўваецца нароўні з [[папуляцыйная экалогія|папуляцыйнай экалогіяй]], не зважаючы на тое, што папуляцыйная біялогія часцей выкарыстоўваецца пры вывучэнні [[хвароба|хвароб]], [[Вірусы|вірусаў]] і [[мікроб]]аў, у той час як папуляцыйнай экалогія часцей выкарыстоўваецца пры вывучэнні [[расліна|раслін]] і [[жывёла|жывёл]]. Экалогія абапіраецца на шматлікія субдысцыпліны. [[Эталогія]] даследуе паводзіны жывёл, у прыватнасці, грамадскіх жывёл, як [[прыматы]] і [[сабака|сабакі]], і часам разглядаецца як галіна [[заалогія|заалогіі]]. Эталогія былі асабліва звязана з эвалюцыяй паводзінаў і разуменнем паводзінаў з пункту гледжання тэорыі [[натуральны адбор|натуральнага адбору]]. З аднаго боку, першым сучасным этолагам быў [[Чарлз Дарвін]], чыя кніга «Выраз эмоцый у чалавека і жывёл», зрабіла велізарны ўплыў на эталогію ў будучыні<ref>Black, J (Jun 2002). [http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 «Darwin in the world of emotions»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160810043441/http://jrsm.rsmjournals.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 |date=10 жніўня 2016 }} (Free full text). Journal of the Royal Society of Medicine 95 (6): 311—313.</ref>. [[Біягеаграфія]] вывучае прасторавае размеркаванне арганізмаў на [[планета Зямля|Зямлі]], упорам на такія тэмы, як [[тэктоніка пліт]], змены клімату, распаўсюджванне і [[міграцыя]], а таксама [[кладыстыка]]. == Біялагічныя навукі == {{Falseredirect|Біялагічныя навукі}} Большасць біялагічных навук з’яўляецца ''дысцыплінамі'' з вузейшай спецыялізацыяй. Традыцыйна яны групуюцца па тыпах арганізмаў, якія даследуюцца: * [[батаніка]] вывучае [[расліны]], * [[заалогія]] — [[Жывёлы|жывёл]], * [[мікрабіялогія]] — [[Аднаклетачныя арганізмы|аднаклетачныя мікраарганізмы]]. Вобласці ўнутры біялогіі далей падзяляюцца або па маштабах даследавання, або па метадах, якія ўжываюцца: * [[біяхімія]] вывучае [[Хімія|хімічныя]] асновы жыцця, * [[малекулярная біялогія]] — складаныя ўзаемадзеянні паміж біялагічнымі малекуламі, * [[клетачная біялогія]] і [[цыталогія]] — асноўныя будаўнічыя блокі шматклетачных арганізмаў, клеткі, * [[гісталогія]] і [[анатомія]] — будову тканак і арганізма з асобных органаў і тканак, * [[фізіялогія]] — фізічныя і хімічныя функцыі органаў і тканак, * [[эталогія]] — [[паводзіны]] жывых істот, * [[экалогія]] — узаемазалежнасць розных арганізмаў і іх асяроддзя, * [[генетыка]] — перадачу [[Спадчыннасць|спадчыннай]] інфармацыі, * [[біялогія развіцця]] — развіццё арганізма ў [[антагенез]]е, * [[палеанталогія|палеабіялогія]] і [[эвалюцыйная біялогія]] — зараджэнне і гістарычнае развіццё жывой прыроды. На межах з сумежнымі навукамі ўзнікаюць: [[біямедыцына]], [[біяфізіка]] (вывучэнне жывых аб’ектаў фізічнымі метадамі), [[біяметрыя]] і г.д. У сувязі з практычнымі патрэбнасцямі [[чалавек]]а ўзнікаюць такія кірункі, як [[касмічная біялогія]], [[сацыябіялогія]], [[фізіялогія працы]], [[біёніка]]. [[Біялагічныя навукі]] выкарыстоўваюць [[Навуковы метад|метады]] назірання, мадэлявання (у тым ліку [[Камп'ютарнае мадэляванне|камп’ютарнага]]), апісання, параўнання, эксперыментаў (вопыту) і гістарычнага параўнання. === Біялагічныя дысцыпліны === [[Анатомія]] — [[Альгалогія]] — [[Антрапалогія]] — [[Бактэрыялогія]] — [[Біягеаграфія]] — [[Біягеацэналогія]] — [[Бія]] [[інжынерыя]] — [[Біяінфарматыка]] — [[Біялогія акіяна]] — [[Біялогія развіцця]] — [[Біяметрыя]] — [[Біёніка]] — [[Біясеміётыка]] — [[Біяспелеалогія]] — [[Біяфізіка]] — [[Біяхімія]] — [[Батаніка]] — [[Біямеханіка]] — [[Біяцэналогія]] — [[Брыялогія]] — [[Вірусалогія]] — [[Генетыка]] — [[Геабатаніка]] — [[Гідрабіялогія]] — [[Гісталогія]] — [[Дэндралогія]] — [[Заалогія]] — [[Імуналогія]] — [[Іхтыялогія]] — [[Касмічная біялогія]] — [[Ксенабіялогія]] — [[Мікалогія]] — [[Мікрабіялогія]] — [[Малекулярная біялогія]] — [[Марфалогія, біялогія|Марфалогія]] — [[Нейрабіялогія]] — [[Палеанталогія]] — [[Сістэматыка]] — [[Таксанамія]] — [[Тэарэтычная біялогія]] — [[Таксікалогія]] — [[Феналогія]] — [[Фізіялогія]] — [[Фізіялогія ВНД]] — [[Фізіялогія жывёл і чалавека]] — [[Фізіялогія раслін]] — [[Цыталогія]] — [[Эвалюцыйнае вучэнне]] — [[Эмбрыялогія]] — [[Эндакрыналогія]] — [[Энтамалогія]] — [[Эталогія]] == Біялагічная літаратура == Першакрыніцамі інфармацыі па біялогіі з’яўляюцца навуковыя часопісы, спісы якіх падае шэраг устаноў, як беларускіх, гэтак і замежных: * [[Спіс навуковых часопісаў ВАК|Вышэйшая атэстацыйная камісія Расіі]]; * [http://www.genebee.msu.su/journals/rus-jrnl.html Факультэт біяінжынерыі і біяінфарматыкі МДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418060234/http://www.genebee.msu.su/journals/rus-jrnl.html |date=18 красавіка 2009 }}; * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/citmatch_help.html#JournalLists Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі ЗША] і інш. Дадзеныя першакрыніц абагульняюць аўтары аглядных публікацый, якія могуць уяўляць сабою як часопісныя артыкулы, гэтак і манаграфіі. На наступным узроўні абагульнення стаяць падручнікі і даведкавыя дапаможнікі. == Папулярызацыя біялогіі == == Біялогія і [[Псеўданавука|псеўдабіялогія]] == У [[СССР]] у сярэдзіне XX стагоддзя і іншых краінах постсавецкай прасторы распаўсюдзілася [[Трафім Дзянісавіч Лысенка|лысенкаўшчына]], была характэрна падмена навукі палітычнымі і ідэалагічнымі спекуляцыямі, навуковай дыскусіі — палітычнымі пераследамі. (Гл. таксама пра ганенні ў СССР на [[Генетыка|генетыку]], [[Кібернетыка|кібернетыку]].) == Біялагічная бяспека == {{main|Біялагічная бяспека}} == Ілюстрацыі == <gallery> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus File:Zboże.jpg|Planta - Triticum File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage </gallery> == Гл. таксама == * [[Чалавек]] * [[Жывёлы]] * [[Расліны]] * [[Грыбы]] * [[Жыццё]] * [[Размнажэнне]] * [[Біямеханіка]] * [[Біягеацэналогія]] * [[Атавізм]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Биологический энциклопедический словарь. М.: Сов. энциклопедия, 1986, С. 66. == Спасылкі == {{Партал|Біялогія}} === Парталы === * [http://sbio.info Партал «Уся біялогія»] * [http://molbiol.ru Класічная і малекулярная біялогія] Метады, інфармацыя і праграмы для малекулярных біёлагаў. * [http://biologia-rus.com Біялогія на аснове поліцэнтрызму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090227081526/http://biologia-rus.com/ |date=27 лютага 2009 }} === Каталогі, спісы спасылак === * [http://djvu-inf.narod.ru/nblib.htm Спіс спасылак на электронныя бібліятэкі з кнігамі па біялогіі] === Базы даных === * [http://obi.img.ras.ru/humbio/default.htm Матэрыялы Расійскай Акадэміі Навук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070227190203/http://obi.img.ras.ru/humbio/default.htm |date=27 лютага 2007 }} === Падручнікі === * [http://www.ebio.ru Падручнік па біялогіі] === Перыядычныя выданні === * [http://www.molecbio.com Часопіс «Малекулярная біялогія»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060202013609/http://www.molecbio.com/ |date=2 лютага 2006 }} * [http://www.maik.ru/cgi-perl/journal.pl?lang=rus&name=genrus Часопіс «Генетыка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304173715/http://maik.ru/cgi-perl/journal.pl?lang=rus&name=genrus |date=4 сакавіка 2016 }} === Артыкулы === * [http://sir35.ru/Sapunov/N_710.htm В. Б. Сапуноў. Экалагічны дэпазіт як механізм устойлівасці біясферы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101223152339/http://sir35.ru/Sapunov/N_710.htm |date=23 снежня 2010 }} === Іншае === * [http://wildlife-photo.org Фатаграфіі прыроды] * [http://www.scorcher.ru/neuro/neuro_sys/neuro_sys.php Пра сістэмную нейрафізіялогію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130312055028/http://www.scorcher.ru/neuro/neuro_sys/neuro_sys.php |date=12 сакавіка 2013 }} * [http://www.zoometod.narod.ru Электронная бібліятэка біялагічнай літаратуры] {{Прыродазнаўства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Біялогія| ]] [[Катэгорыя:Прыродазнаўчыя навукі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] lasrrp8e4vlp772pslshiof5lfdcn1t 0 46078 5197988 5171327 2026-09-12T19:26:28Z ZolaSukhar 169411 Аднаўленне 5197988 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. [[Файл:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У 2020-я гады, акрамя папяровых коміксаў, з’явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. == Гісторыя == Першыя коміксы з’явіліся ў канцы ХІХ стагоддзя ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне ХХ стагоддзя яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн]]а (''Superman''), якія пачалі выдавацца з 1938 года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. == Беларускія коміксы<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/325382|title=«Шукаю на барахолках, аўкцыёнах, у бібліятэцы». Як чалавек збірае калекцыю беларускіх коміксаў 90-х гадоў і колькі на гэта траціць|website=Наша ніва}}</ref> == * Коміксы, апублікаваныя ў часопісе «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» (1990—1996). * «Дзікае паляванне»<ref>{{Cite web|url=https://knihi-online.com/dzikaje-palavannie-adam-hlobus-uladzimir-sciapan.html|title=Дзікае паляванне|author=Адам Глобус, Уладзімір Сцяпан}}</ref> (1991) паводле аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Аўтары: [[Адам Глобус]], [[Уладзімір Сцяпан]]. * «Дзе жылі бурсонікі»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Kanstancin_Hardziejeu/Dzie_zyli_bursoniki.html|title=Дзе жылі бурсонікі|author=Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч}}</ref> (1992). Аўтары: Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч. * «Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Uladzimir_Lipski/Klaksa-Vaksa_i_Janka_z_Dziunahorska.html|title=Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска|author=Уладзімір Ліпскі, Ігар Ліпскі}}</ref> (1994). Аўтары: [[Уладзімір Ліпскі]], Ігар Ліпскі. * «Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў сьвет»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Marcin_Lutar_Calaviek,_jaki_zmianiu_sviet.html|title=Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў сьвет}}</ref> (2017). == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 9bt3ponwfaanx5hpzne2vviz2l41ars 5197989 5197988 2026-09-12T19:30:53Z ZolaSukhar 169411 5197989 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. [[Файл:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У 2020-я гады, акрамя папяровых коміксаў, з’явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. == Гісторыя == Першыя коміксы з’явіліся ў канцы ХІХ стагоддзя ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне ХХ стагоддзя яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн]]а (''Superman''), якія пачалі выдавацца з 1938 года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. == Беларускія коміксы<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/325382|title=«Шукаю на барахолках, аўкцыёнах, у бібліятэцы». Як чалавек збірае калекцыю беларускіх коміксаў 90-х гадоў і колькі на гэта траціць|website=Наша ніва}}</ref> == * Коміксы, апублікаваныя ў часопісе «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Komiksy_z_Biarozki,_1990-1996.html|title=Коміксы з Бярозкі}}</ref> (1990—1996). * «Дзікае паляванне»<ref>{{Cite web|url=https://knihi-online.com/dzikaje-palavannie-adam-hlobus-uladzimir-sciapan.html|title=Дзікае паляванне|author=Адам Глобус, Уладзімір Сцяпан}}</ref> (1991) паводле аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Аўтары: [[Адам Глобус]], [[Уладзімір Сцяпан]]. * «Дзе жылі бурсонікі»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Kanstancin_Hardziejeu/Dzie_zyli_bursoniki.html|title=Дзе жылі бурсонікі|author=Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч}}</ref> (1992). Аўтары: Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч. * «Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Uladzimir_Lipski/Klaksa-Vaksa_i_Janka_z_Dziunahorska.html|title=Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска|author=Уладзімір Ліпскі, Ігар Ліпскі}}</ref> (1994). Аўтары: [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]], Ігар Ліпскі. * «Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў сьвет»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Marcin_Lutar_Calaviek,_jaki_zmianiu_sviet.html|title=Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў сьвет}}</ref> (2017). == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] j1hg2i1kbg2s8u8cjjyzxuloz75nqc8 5198149 5197989 2026-09-13T08:52:41Z M.L.Bot 261 афармленне, зноска ў целе загалоўка з тэхнічнага п.гл. не пажада 5198149 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. [[Файл:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У 2020-я гады, акрамя папяровых коміксаў, з’явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. == Гісторыя == Першыя коміксы з’явіліся ў канцы ХІХ стагоддзя ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне ХХ стагоддзя яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн]]а (''Superman''), якія пачалі выдавацца з 1938 года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. == Беларускія коміксы == Беларускія коміксы выходзілі ў 1989—1990 гадах у часопісе «Бярозка», а першым асобным выданнем, магчыма, быў цыкл з 6-ці выпускаў пра Тарзана.<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/325382|title=«Шукаю на барахолках, аўкцыёнах, у бібліятэцы». Як чалавек збірае калекцыю беларускіх коміксаў 90-х гадоў і колькі на гэта траціць|website=Наша ніва}}</ref> * Коміксы, апублікаваныя ў часопісе «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Komiksy_z_Biarozki,_1990-1996.html|title=Коміксы з Бярозкі}}</ref> (1990—1996). * «Дзікае паляванне»<ref>{{Cite web|url=https://knihi-online.com/dzikaje-palavannie-adam-hlobus-uladzimir-sciapan.html|title=Дзікае паляванне|author=Адам Глобус, Уладзімір Сцяпан}}</ref> (1991) паводле аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Аўтары: [[Адам Глобус]], [[Уладзімір Сцяпан]]. * «Дзе жылі бурсонікі»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Kanstancin_Hardziejeu/Dzie_zyli_bursoniki.html|title=Дзе жылі бурсонікі|author=Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч}}</ref> (1992). Аўтары: Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч. * «Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Uladzimir_Lipski/Klaksa-Vaksa_i_Janka_z_Dziunahorska.html|title=Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска|author=Уладзімір Ліпскі, Ігар Ліпскі}}</ref> (1994). Аўтары: [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]], Ігар Ліпскі. * «Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў свет»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Marcin_Lutar_Calaviek,_jaki_zmianiu_sviet.html|title=Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў сьвет}}</ref> (2017). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] k2l5a9i8nzmajykwkbn2f60so5hg9ok 0 57014 5198155 4813863 2026-09-13T09:03:41Z Ciepiersia 162280 афармленне 5198155 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{distinguish|нацызм|нацызмам}} {{значэнні}} [[Файл:Awakening of Wales.jpg|thumb|''Абуджэнне Уэльса'', Крыстафер Уільямс, 1911. Вобраз [[Венера (багіня)|Венеры]] як алегорыя нараджэння нацыі.]] '''Нацыяналізм''' ({{lang-fr|nationalisme}}) — [[ідэалогія]] і кірунак [[палітыка|палітыкі]], якія заснаваны на пераканні ў каштоўнасці [[нацыя|нацыі]] як вышэйшай формы грамадскага адзінства, яе першаснасці ў [[дзяржава]]ўтваральным працэсе. Як палітычны рух нацыяналізм імкнецца да абароны інтарэсаў пэўнай нацыянальнай супольнасці ў адносінах з [[Улада (дзяржава)|дзяржаўнай уладай]]. У сваім грунце нацыяналізм навучае пэўнасці і адданасці сваёй нацыі, палітычнай незалежнасці і працы на карысць уласнага [[народ]]а, культурны і духоўны рост, з’яднанне нацыянальнай самасвядомасці для практычнай абароны ўмоў жыцця нацыі, яе [[тэрыторыя|тэрыторыі]], [[Фактары вытворчасці|эканамічных рэсурсаў]] і духоўных каштоўнасцей. Нацыяналізм абапіраецца на нацыянальнае пачуццё роднаснае [[патрыятызм]]у. Гэта ідэалогія імкнецца да аб’яднання розных слаёў грамадства, нягледзячы на ​​супрацьлеглыя [[Сацыяльны клас|класавыя]] інтарэсы. Нацыяналізм аказаўся здольны забяспечыць мабілізацыю насельніцтва дзеля агульных палітычных мэт у перыяд пераходу да [[капіталізм|капіталістычнай]] эканомікі. Праз тое, што многія сучасныя [[радыкалізм|радыкальныя]] рухі падкрэсліваюць сваю нацыяналістычную афарбоўку, нацыяналізм часта ''асацыюецца'' з этнічнай, культурнай і [[Рэлігійная нецярпімасць|рэлігійнай нецярпімасцю]] (або ''кожнай'' '''іншай''' непрыязнасцю да этнічна «іншых»). Такая нецярпімасць асуджаецца прыхільнікамі нацыяналізму. [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] «нацыяналізмам» часта называюць этнанацыяналізм, асабліва яго крайнія формы ([[шавінізм]], [[ксенафобія]] і інш.), якія акцэнтуюць перавагу адной [[Нацыянальнасць|нацыянальнасці]] над астатнімі. Многія праявы крайняга этнанацыяналізму, уключаючы распальванне міжнацыянальнай варожасці і этнічную [[дыскрымінацыя|дыскрымінацыю]], адносяцца да міжнародных [[Парушэнне права|парушэнняў права]]. == Вызначэнне == Паняцце «нацыяналізм» прапанавана [[Іаган Готфрыд Гердэр|Іаганам Готфрыдам Гердэрам]] у канцы 1770-х гадоў<ref>T. C. W. Blanning (2003). [http://books.google.com/?id=3qCIzooCRlwC&pg=PA260&dq=nationalism+pejorative#v=onepage&q=nationalism%20pejorative The Culture of Power and the Power of Culture: Old Regime Europe 1660—1789], ''Oxford University Press'', ст. 259—260, ISBN 978-0-19-926561-9.</ref>. Развіццё нацыяналізму цесна звязана з распадам саслоўнага падзелу грамадства, які існаваў у гістарычную эпоху паміж раннім [[феадалізм]]ам і [[індустрыялізацыя]]й. Нацыяналісты лічаць, што кожная краіна павінна кіраваць сабой, без умяшання звонку ([[самавызначэнне]]), што нацыя з’яўляецца натуральнай і ідэальнай асновай для дзяржаўнага ладу<ref name="Finlayson">{{кніга|частка=5. Nationalism|спасылка частка=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA99|загаловак=Political Ideologies: An Introduction|спасылка=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ|год=2014|выдавецтва=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-80433-8|старонкі=[https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA100 100—102]|ref=Finlayson|аўтар=Finlayson, Alan|адказны=Geoghegan, Vincent; Wilford, Rick}}</ref> і што [[Суверэнітэт|народ з’яўляецца адзінай законнай крыніцай палітычнай улады]]<ref name="Smith1">[[:en:Anthony D. Smith|Smith, Anthony]]. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. [[Polity (выдавецтва)|Polity]], 2010. pp. 9, 25-30</ref>. Нацыяналізм выступае за стварэнне і падтрыманне адзінай нацыянальнай ідэнтычнасці, заснаванай на агульных сацыяльных характарыстыках, такіх як [[культура]], [[мова]], [[рэлігія]], [[палітыка]] і вера ў агульную гісторыю<ref name="Smith2">{{кніга|год=1981|загаловак=The Ethnic Revival in the Modern World|выдавецтва=[[Выдавецтва Кембрыджскага ўніверсітэта|Cambridge University Press]]|аўтар=Smith, A.D.}}</ref>. Нацыяналізм спрыяе нацыянальнаму адзінству і салідарнасці<ref name="Smith1" />. Нацыяналізм імкнецца да аб’яднання розных слаёў грамадства, нягледзячы на процілеглыя класавыя інтарэсы. Ён аказаўся здольным забяспечыць мабілізацыю насельніцтва дзеля агульных палітычных мэт у перыяд пераходу да [[Капіталізм|капіталістычнай]] эканомікі. Нацыяналізм — сучасная з’ява. На працягу ўсёй гісторыі людзі былі прывязаныя да сваёй роднаснай групы і традыцый, да тэрытарыяльных уладаў і да сваёй радзімы, але толькі з XVIII стагоддзя нацыяналізм пачаў разглядацца як частка чалавечых перакананняў пра сябе і пра грамадства; стаў значным, калі не найбольш важным, фактарам сучаснай гісторыі <ref>{{кніга|загаловак=Nationalism|выдавецтва=Encyclopedia Britannica|спасылка=https://www.britannica.com/topic/nationalism|аўтар=Kohn, Hans|год=2018}}</ref>. Ёсць розныя падыходы да тлумачэння паходжання і прыроды нацыяналізму. Найбольш распаўсюджаны ў навуковай супольнасці [[Канструктывізм (нацыяналізм)|канструктывізм]] мяркуе, што нацыяналізм ёсць спараджэннем эпохі мадэрна, нядаўняй сацыяльнай з’явай, якой неабходны сацыяльна-эканамічныя структуры сучаснага грамадства<ref name="Anthony Smith">{{кніга|год=2012|загаловак=Nationalism|выданне=2nd|выдавецтва=polity|месца=Cambridge|isbn=978-0-7456-5128-6|аўтар=Smith, Anthony}}</ref>. Нацыянальныя сімвалы і [[сцяг]]і, [[Нацыянальны гімн|нацыянальныя гімны]], [[Нацыянальная мова|нацыянальныя мовы]], {{iw|нацыянальныя міфы||en|National myth}} і іншыя сімвалы нацыянальнай ідэнтычнасці маюць вялікае значэнне ў нацыяналізме{{sfn|Motyl|2001|p=262}}{{sfn|Billig|1995|p=72}}<ref name="Canovan 1996">{{кніга|загаловак=Nationhood and Political Theory|выдавецтва=Edward Elgar|месца=Cheltenham, UK|год=1996|isbn=978-1-85278-852-0|ref=Canovan|аўтар={{Нп3|Margaret Canovan|Canovan, Margaret|en|Margaret Canovan}}}}</ref><ref>lord {{harvnb|Miller|1995|p=160}}</ref>. == Дактрына == Нацыяналізм — найперш ''ідэалогія''<ref name="patriotism">Чым, у прыватнасці, нацыяналізм адрозніваецца ад [[патрыятызм]]у і нацыянальнага гонару, якія з’яўляюцца пачуццямі і абумоўленымі імі паводзінамі.</ref>, якая ўключае наступныя элементы{{sfn|Геллнер|1991|name="Gellner"}}{{sfn|Смит Э. Д.|2004|name="Smith"}}<ref name="Коротеева">Коротеева В. Существуют ли общепризнанные истины о национализме? // Pro et Contra. 1997. Т. 2, № 3. [http://www.carnegie.ru/ru/pubs/procontra/55630.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081003082001/http://www.carnegie.ru/ru/pubs/procontra/55630.htm|date=3 кастрычніка 2008}}</ref>: * '''Існаванне нацый'''. Нацыяналізм даводзіць, што [[чалавецтва]] законамі прыроды падзелена на фундаментальныя адзінкі — аўтаномныя і самадастатковыя [[нацыя|нацыі]], якія адрозніваюцца наборам пэўных аб’ектыўных характарыстык. * '''Суверэннае права нацыі на самавызначэнне'''. Нацыянальныя праекты могуць ажыццяўляцца толькі ва ўласнай дзяржаве. Нацыя мае права сфармаваць сваю [[дзяржава|дзяржаву]], якая павінна складацца з усіх членаў нацыі<ref name="Mazzini">«Кожная нацыя з’яўляецца дзяржавай, і толькі адна дзяржава ёсць для ўсёй нацыі» ([[Джузэпэ Мадзіні|Мадзіні]])</ref>. Для кожнай бесперапыннай тэрытарыяльна-адміністрацыйнай адзінкі палітычныя [[Дзяржаўная мяжа|межы]] павінны супадаць з культурна-этнічнымі. Такім чынам, нацыя валодае найвышэйшай (суверэннай) уладай над выразна акрэсленай тэрыторыяй, у межах якой жыве досыць аднастайнае насельніцтва. * '''Першаснасць нацыі ў дзяржаватворчым працэсе'''. Нацыя ёсць крыніцай ўсёй палітычнай [[улада|ўлады]]. Адзіным [[легітымнасць|легітымным]] тыпам ўрада ёсць нацыянальнае [[самакіраванне]]. Кожны член нацыі мае права непасрэдна ўдзельнічаць у палітычным працэсе. Тым самым нацыяналізм сімвалічна прыраўноўвае народ да эліты. * '''Нацыянальная самаідэнтыфікацыя'''. Нацыяналізм лічыць неабходнай агульнасць [[мова|мовы]] і [[культура|культуры]] для ўсяго насельніцтва ў межах адзінай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі. Людзі атаясняюць сябе з нацыяй дзеля [[свабода|свабоды]] і самарэалізацыі. З іншага боку, нацыя гарантуе сяброўства і самаідэнтыфікацыю нават тым, хто не адчувае сябе часткай ніякай іншай групы{{sfn|''Хобсбаум Э.''|1998|name="Hobsbawm"}}. * '''Салідарнасць'''. Аднастайнасць дасягаецца аб’яднаннем людзей праз любоў і брацтва, а не навязваннем пэўнай культуры. Важна, каб члены нацыі адчувалі повязі салідарнасці і дзейнічалі не аднолькава, а ва [[унісон|ўнісон]]<ref name="Smith"/>, сувымяралі свае высілкі з памкненнямі іншых. * '''Нацыя як вышэйшая каштоўнасць'''. Адданасць індывіда нацыянальнай дзяржаве найвышэй індывідуальных ці іншых групавых зацікаўленасцей. Заданне грамадзян — падтрымліваць [[легітымнасць]] сваёй дзяржавы. Умацаванне нацыянальнай дзяржавы з’яўляецца галоўнай умовай для ўсеагульнай свабоды і гармоніі. * '''Усеагульная адукацыя'''. Людзі павінны атрымваць усебаковую фармальную [[адукацыя|адукацыю]], патрэбную для паўнавартаснага ўдзелу ў жыцці нацыі, а таксама для ідэнтыфікацыі з яе культурай, гісторыяй і мовай<ref name="Gellner"/>. Нацыяналізм падкрэслівае адрозненні, каларыт і індывідуальнасць нацый. Гэтыя адметныя рысы носяць [[этнас|культурна-этнічны]] характар<ref name="Hobsbawm"/>. Нацыянальная самасвядомасць спрыяе ідэнтыфікацыі існых замежных украпванняў у культуру і рацыянальнаму аналізу перспектыў далейшага пазычання з іншых культур на выгоду сваёй нацыі<ref name="Bowden">Bowden B. Nationalism and cosmopolitanism: irreconcilable differences or possible bedfellows? // National Identities. 2003. Vol. 5, No. 3. P. 235. {{DOI|10.1080/1460894031000163139}}{{ref-en}}</ref>. Акрамя таго, нацыяналізм разглядае нацыю як эквівалент індывіда, як сацыялагічны арганізм. [[Роўнасць перад законам|Роўнасць людзей перад законам]] незалежна ад іх сацыяльнага статусу або паходжання аналагічна роўнасці нацый незалежна ад іх памеру або моцы з пункту гледжання міжнароднага права. У прадстаўленні нацыяналістаў, нацыі могуць валодаць талентамі або адчуваць сябе ахвярамі. Нацыя таксама аб’ядноўвае цяперашняе пакаленне з мінулымі і будучымі, што матывуе людзей да высокай самааддачы, аж да таго, што яны гатовыя дзеля яе выратавання ахвяраваць сваім жыццём{{sfn|''Андерсон Б.''|2001|name="Anderson"}}. Злучанымі з гэтай канцэпцыяй з’яўляюцца такія паняцці, як «нацыянальныя каштоўнасці», «[[нацыянальныя зацікаўленасці]]», «нацыянальная бяспека», «нацыянальная незалежнасць», «нацыянальная самасвядомасць» і інш. Хоць сказанае вышэй адносіцца да нацыяналізму ў цэлым, яго адменнікі могуць высоўваць таксама і іншыя ідэалагічныя патрабаванні: фармаванне нацыі вакол пэўнага этнасу (нацыянальнасці), усеагульны роўны прававы статус і інш. Гэтыя асаблівасці разглядаюцца падрабязней у раздзеле «[[#Тыпалогія|Тыпалогія]]». == Тыпалогія == {{main|Нацыяналізм (тыпалогія)}} У залежнасці ад характару пастаўленых і развязных заданняў, у сучасным свеце фармуецца некалькі тыпаў нацыянальных рухаў<ref name="Sol">Соловьёв А. И. Политология: Политическая теория, политические технологии: Учебник для студентов вузов. — М.: Аспект Пресс, 2001. — 559 с.</ref>. Найболей шырока выкарыстоўваецца класіфікацыя, дадзеная [[Ханс Кон|Хансам Конам]], які ўвёў паняцці '''палітычны''' і '''этнічны''' нацыяналізм<ref name="Kohn">Кон Х. Идея национализма // Ab Imperio: Теория и история национальностей и национализма в постсоветском пространстве. 2001. № 3. С.419.<br /> Кон Г. Национализм: его смысл и история. Дайджест книги. [http://slav.olegern.net/downloads.php?cat_id=17&download_id=416] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070806132104/http://slav.olegern.net/downloads.php?cat_id=17&download_id=416|date=6 жніўня 2007}}</ref>. Большасць спецыялістаў (улучаючы самога Кона) лічыць, што кожная спелая нацыя ўтрымлівае ў сабе абодва кампаненты. '''Грамадзянскі нацыяналізм''' (іншыя назвы: рэвалюцыйна-дэмакратычны, палітычны, заходні нацыяналізм) сцвярджае, што легітымнасць [[дзяржава|дзяржавы]] вызначаецца актыўным удзелам яго грамадзян падчас прыняцця палітычных рашэнняў, то бок, ступенню, у якой дзяржава ўяўляе «волю нацыі». Асноўным інструментам для вызначэння волі нацыі з’яўляецца [[плебісцыт]], які можа мець форму выбараў, рэферэндуму, апытання, адкрытай грамадскай дыскусіі і г.д. Пры гэтым прыналежнасць чалавека да нацыі вызначаецца на падставе добраахвотнага асабістага выбару і атаясамляецца з [[грамадзянства]]м. Людзей яднае іх роўны палітычны статус як грамадзян, роўны [[прававая дзяржава|прававы статус перад законам]], асабістае жаданне браць удзел у палітычным жыцці нацыі<ref name="Kohn"/>, прыхільнасць агульным палітычным каштоўнасцям і агульнай грамадзянскай культуры<ref name="Smith"/>. Істотна, каб нацыя складалася з людзей, якія хочуць жыць побач адзін з адным на адзінай тэрыторыі<ref name="Dazeglio">«Мы стварылі Італію, зараз засталося стварыць італьянцаў» ([[Масіма дэ Адзелья]])</ref>. У рамках грамадзянскага нацыяналізму вылучаюць падвіды: ''Дзяржаўны нацыяналізм'' сцвярджае, што нацыю ўтвараюць людзі, якія падначальваюць уласныя зацікаўленасці заданням умацавання і падтрымання магутнасці дзяржавы. Ён не прызнае незалежныя зацікаўленасці і правы, злучаныя з палавой, расавай ці этнічнай прыналежнасцю, бо мяркуе, што падобная аўтаномія парушае адзінства нацыі. ''Ліберальны нацыяналізм'' робіць акцэнт на [[Лібералізм|ліберальных]] каштоўнасцях і сцвярджае, што існуюць [[агульналюдскія каштоўнасці]], такія як [[правы чалавека]], у адносінах да якіх патрыятычныя маральныя катэгорыі займаюць падначаленае становішча. Ліберальны нацыяналізм не адмаўляе прыярытэты ў адносінах да тых, хто бліжэй і даражэй, але мяркуе, што гэта не павінна быць за кошт чужых. '''Этнічны нацыяналізм''' (іншыя назвы: этнанацыяналізм, культурна-этнічны, арганічны, рамантычны, усходні нацыяналізм) мяркуе, што нацыя з’яўляецца фазай развіцця [[этнас]]а і збольшага супрацьпастаўляе сябе грамадзянскаму нацыяналізму. У цяперашні час «нацыяналістычнымі» называюць як правіла тыя рухі, якія робяць акцэнт на этнанацыяналізме. З яго пункту гледжання, членаў нацыі аб’ядноўвае агульная спадчына, [[мова]], [[рэлігія]], [[традыцыя|традыцыі]], [[гісторыя]], крэўная сувязь на аснове агульнасці паходжання, эмацыйная прыхільнасць да зямлі, так што ўсе разам яны ўтвараюць адзін [[народ]] ({{lang-de|Volk}})<ref name="Smith"/>. Каб культурныя традыцыі ці этнічная прыналежнасць ляглі ў грунт нацыяналізму, яны павінны ўтрымліваць у сабе агульнапрынятыя ўяўленні, якія здольныя стаць арыенцірам для грамадства<ref name="Calhoun">Calhoun C. Nationalism and ethnicity // Annu. Rev. Sociol. 1993. Vol. 19. P. 211. [http://www.columbia.edu/itc/sipa/U6800/readings-sm/calhoun.pdf]{{ref-en}}</ref>. Часам пры класіфікацыі вылучаюць культурны нацыяналізм, так што этнічны нацыяналізм робіцца вузейшым паняццем. Каб пазбегнуць неадназначнасцей, у дадзеным артыкуле апошні завецца «прымардыяльным этнічным нацыяналізмам». ''Культурны нацыяналізм'' вызначае нацыю агульнасцю мовы, традыцый і [[культура|культуры]]. Легітымнасць дзяржавы выходзіць з яго здольнасці бараніць нацыю і спрыяць развіццю яе культурнага і грамадскага жыцця. Звычайна, гэта азначае дзяржаўную падтрымку культуры і мовы этнічнай большасці, а таксама заахвочанне [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] [[Нацыянальная меншасць|этнічных меншасцей]] для захавання аднастайнасці нацыі. ''Прымардыяльны этнічны нацыяналізм'' мяркуе, што нацыя заснавана на агульным рэальным ці меркаваным паходжанні. Прыналежнасць нацыі вызначаецца аб’ектыўнымі [[ген]]етычнымі фактарамі, «крывёй». Прыхільнікі дадзенай формы сцвярджаюць, што нацыянальная самаідэнтыфікацыя мае старажытныя этнічныя карані і таму носіць натуральны характар. Яны выказваюцца за самаізаляцыю культуры этнічнай большасці ад іншых груп і не ўхваляюць асіміляцыю. '''Крайні нацыяналізм''' нярэдка асацыюецца з [[экстрэмізм]]ам і вядзе да вострых унутраных ці міждзяржаўных канфліктаў. У большасці краін крайні нацыяналізм афіцыйна прызнаецца сацыяльна небяспечнай з’явай. Імкненне вылучыць для народа, які пражывае ў якой-небудзь частцы дзяржавы, яго ўласную дзяржаву на гэтай тэрыторыі, прыводзіць да [[сепаратызм]]у. Радыкальны дзяржаўны нацыяналізм з’яўляецца ключавым складнікам [[фашызм]]у і [[нацыянал-сацыялізм|нацызму]]. Многія этнічныя нацыяналісты падзяляюць ідэі нацыянальнай перавагі і нацыянальнай выключнасці (гл. [[Шавінізм]]), а таксама культурнай і рэлігійнай нецярпімасці (гл. [[Ксенафобія]]). Шэраг міжнародных дакументаў, у тым ліку [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека]] і [http://www.un.org/russian/documen/convents/raceconv.htm Міжнародная канвенцыя аб ліквідацыі] ўсіх формаў расавай дыскрымінацыі, асуджаюць этнічную дыскрымінацыю і ставяць яе па-за законам. Характэрная для нацыяналізму размытасць ідэалогіі і эклектычная структура палітычных рухаў часта адкрывае магчымасці для [[Палітыка падвойных стандартаў|палітыкі «падвойных стандартаў»]]. Прыкладам з’яўляюцца рухі, якія імкнуцца да захавання сваёй культуры. «Нацыі-гегемоны» вінавацяцца ў вялікадзяржаўным шавінізме, а змаганне малых народаў за нацыянальную незалежнасць завуць сепаратызмам — і наадварот. == Нацыя == {{main|Нацыя}} Нацыяналізм разглядае нацыю як дадзенасць, але пры гэтым нясе ў сабе разуменне таго, што з’яўляецца нацыяй<ref name="Calhoun"/>. Ідэя нацыі абапіраецца на пачуццё гісторыі, на ўспаміны і традыцыі, якія перадаюцца з пакалення ў пакаленне. Яе існаванне звычайна разглядаецца як плыўны працяг старажытнага этнасу або прывязваецца да пэўных гістарычных момантаў яе станаўлення. У рэальнасці нацыя — гэта нададзеная самасвядомасцю супольнасць людзей з гістарычна паўсталай з прычыны іх прыхільнасці да пэўнай [[тэрыторыя|тэрыторыі]], якая перакрываецца культурнай і палітычнай самаідэнтыфікацыяй<ref name="Penrose">''Penrose J.'' [http://users.telenet.be/vze/bachelorpaper/Artikels/Penrose%28J.%29.%20Nations,%20states%20and%20homelands.pdf Nations, states and homelands: territory and territoriality in nationalist thought] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150620155740/http://users.telenet.be/vze/bachelorpaper/Artikels/Penrose%28J.%29.%20Nations,%20states%20and%20homelands.pdf |date=20 чэрвеня 2015 }}{{ref-en}} // Nations and Nationalism. 2002. Vol. 8, No. 3. P. 277. {{DOI|10.1111/1469-8219.00051}}</ref>. З аднаго боку, гэта супольнасць [[Уяўныя супольнасці|уяўнае]]: кожны яго член нясе ў сабе яго выяву, уяўляе сабе яго межы, адчувае на сабе яго братэрскія вязі і перакананы ў яго вярхоўнай уладзе. Чалавек уяўляе сваё жыццё як траекторыю ўздоўж агульнага шляху, паралельную жыццям тысяч сваіх суайчыннікаў, якіх ён ніколі не бачыў і не ўбачыць<ref name="Anderson"/>. Пры гэтым людзі, якія складаюць нацыю, з’яднаны агульнымі сімпатыямі, прысвячаюць сябе агульнай дзейнасці, жадаюць знаходзіцца пад адным урадам і жадаюць, каб гэты ўрад складаўся з іх прадстаўнікоў{{sfn|''Милль Дж. Ст.''|2006|name="Mill"}}. З іншага боку, карані большасці нацый засяроджаны вакол дамінантнага [[этнас|этнічнага]] стрыжня. Большасць членаў нацыі падзяляюць агульны лад жыцця і выпрабоўваюць прыхільнасць да тэрыторыі іх супольнага жыцця са звыклым і вядомым [[ландшафт]]ам. Тым часам, супольнае жыццё прыводзіць з часам да з’яўлення вонкавага падабенства<ref name="Barth">Этнические группы и социальные границы: Социальная организация культурных различий: Сборник статей / Под ред. Ф. Барта; пер. с англ. М.: Новое выдавецтва, 2006. — 200 с.</ref> і да фармавання этнічнай групы, прадстаўнікі якой вераць у іх агульнае генеалагічнае паходжанне ў сілу падобнага выгляду, звычаяў ці гістарычных успамінаў<ref name="Weber">Вебер М. Хозяйство и общество / Пер. под ред. Л. Г. Ионина. — М.: Изд-во ГУ ВШЭ, 2007. ISBN 5-7598-0333-6</ref>. Гэта агульнасць актыўна спрыяе нацыянальнай салідарнасці. Аднак нацыянальная самасвядомасць прынцыпова адрозніваецца ад этнічнай, бо складаецца падчас усведамлення грамадствам сваіх зацікаўленасцяў у дачыненні да [[дзяржава|дзяржавы]], тым часам як этнічная самасвядомасць складаецца ў стасунках адной этнічнай агульнасці з іншымі{{sfn|''Паин Э.''|2004|name="Pain"}}. Аднак этнічныя групы таксама зусім не прывязаны да пэўнай тэрыторыі, як і нацыі не абавязкова абапіраюцца на [[міф]] аб агульным [[генеалогія|генеалагічным]] паходжанні. == Гл. таксама == * [[Беларускі нацыяналізм]] * [[Нацыяналізм (кніга)]] * [[:Катэгорыя:Украінскі нацыяналізм|Украінскі нацыяналізм]] * [[Малітва ўкраінскага нацыяналіста]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Бенедыкт Андэрсан|Андерсон Б.]]|загаловак=Воображаемые сообщества. Размышления об истоках и распространении национализма|месца=М.|выдавецтва=Канон-Пресс-Ц|год=2001|старонак=320|isbn=5-93354-017-3|ref=''Андерсон Б.''}} * {{кніга|аўтар=Андерсон Б., Бауэр О., Хрох М. и др.|загаловак=Нации и национализм|месца=М.|выдавецтва=Праксис|год=2002|старонак=416|isbn=5-901574-07-9}} * {{кніга|аўтар=[[Эцьен Балібар|Балибар Э.]], [[Імануіл Валерстайн|Валлерстайн И.]]|загаловак = Раса, нация, класс. Двусмысленные идентичности|месца=М.|выдавецтва=Логос-Альтера, Ессе Homo|год=2003|старонак=272|isbn=5-8163-0058-X}} * {{артыкул|аўтар=Биллиг М.|загаловак=Нации и языки|спасылка=http://www.ruthenia.ru/logos/number/49/03.pdf|выданне=Логос|год=2005|выпуск=4 (49)|старонкі=60−86.|ref=''Биллиг М.''}} * {{кніга|аўтар=[[Эрнэст Андрэ Гелнер|Геллнер Э.]]|загаловак=Нации и национализм|месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1991|ref=Геллнер}} * ''Гринин Л. Е.'' [http://www.socionauki.ru/authors/grinin_l_e/files/nacionalizm_iz_iim_2009.doc Национализм и проблема национального суверенитета] // История и математика: Процессы и модели / Под ред. С. Ю. Малкова, Л. Е. Гринина, А. В. Коротаева. С. 102—106. Москва: Книжный дом «Либроком». * ''[[Лія Грынфельд|Гринфельд Л.]]'' Национализм: Пять путей к современности / Пер. с англ. Грингольц Т. и Вирозуба М. — М.: ПЕР СЭ, 2008. ISBN 978-5-9292-0164-6 * [http://magazines.russ.ru/nlo/2011/108/za4.html ''Зайцев А.'' УКРАИНСКИЙ ИНТЕГРАЛЬНЫЙ НАЦИОНАЛИЗМ В ПОИСКАХ «ОСОБОГО ПУТИ»] (1920—1930-е годы). Независимый филологический журнал. 2011. № 108. * ''Ильясов Ф.'' [http://www.iliassov.info/article/Nac_soznanie.htm Национальное сознание и поведение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304190755/http://www.iliassov.info/article/Nac_soznanie.htm |date=4 сакавіка 2016 }} // Страна и мир. Мюнхен. 1990. Ноябрь-декабрь. № 6 [60]. С.78-89. * ''Ильясов Ф. Н.'' [http://www.iliassov.info/article/nacionalizm.html Национализм: цель или средство?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185448/http://www.iliassov.info/article/nacionalizm.html |date=4 сакавіка 2016 }} // Вестник Российской Академии Наук. 1997. Том.67. № 9. С. 808—814 * ''Кедури Э.'' Национализм / Пер. с англ. Новохатько А. — СПб.: Алетейя, 2010. ISBN 978-5-91419-400-7 * ''Кирчанов М. В.'' Конструируя нации, создавая Отечества (история европейских периферийных национализмов во второй половине XIX — первой половине XX века) / М. В. Кирчанов. — Saarbrücken: Lambert Academic Publishing, 2011. — 383 с. — ISBN 978-3-8433-2382-6. * ''Кирчанов М. В.'' Нация, класс, протест: европейские периферийные национализмы во второй половине ХХ − начале XXI века / М. В. Кирчанов. — Saarbrücken: Lambert Academic Publishing, 2011. — 507 с. — ISBN 978-3-8454-2790-4. * ''[[Канстанцін Мікалаевіч Леонцьеў|Леонтьев К.]]'' [http://knleontiev.narod.ru/texts/cultur_ideal.htm Культурный идеал и племенная политика] * ''Леонтьев К.'' [http://knleontiev.narod.ru/texts/nazionalnaya_politika.htm Национальная политика как орудие всемирной революции] * ''Леонтьев К.'' [http://knleontiev.narod.ru/texts/plody_na_vostoke.htm Плоды национальных движений на православном Востоке] * {{кніга|аўтар=Малахов В. С.|загаловак=Национализм как политическая идеология: Учебное пособие|месца=М.|выдавецтва=КДУ|год=2005|старонак=320}} * {{кніга|аўтар=[[Милль, Джон Стюарт|Милль Дж. Ст.]]|частка=Гл. XVI|загаловак=Рассуждения о представительном правлении|спасылка=http://www.sotsium.ru/books/103/103/mill_represantative%20government%20chVIII-XVIII.html#xgl18|месца=М.|выдавецтва=Социум|год=2006|старонак=416|isbn=5-901901-57-6|ref=''Милль Дж. Ст.''|archive-url=https://web.archive.org/web/20090727114050/http://www.sotsium.ru/books/103/103/mill_represantative%20government%20chVIII-XVIII.html#xgl18|archive-date=27 ліпеня 2009}} * [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=625320&basename=GOPB_AZ Мифы и заблуждения в изучении империи и национализма]{{Недаступная спасылка}}. М., 2010. * {{кніга|аўтар=Ноженко М.|загаловак=Национальные государства в Европе|месца=СПб.|выдавецтва=Норма|год=2007|старонак=344|isbn=978-5-87857-130-2}} * ''[[Джордж Оруэл|Оруэлл Дж.]]'' [http://www.orwell.ru/library/essays/nationalism/russian Заметки о национализме]. 1945. * {{кніга|аўтар=[[Эміль Абрамавіч Паін|Паин Э.]]|загаловак=Между империей и нацией. 2-е изд., доп|спасылка=http://liberal.ru/Library_DisplayBook.asp?Rel=23|месца=М.|выдавецтва=Новое изд-во|год=2004|старонак=248|isbn=5-98379-012-9|ref=''Паин Э.''|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807122310/http://liberal.ru/Library_DisplayBook.asp?Rel=23|archive-date=7 жніўня 2020}} * {{кніга|аўтар=[[Жазеф Эрнэст Рэнан|Ренан Ж. Э.]]|загаловак=Что такое Нация?|спасылка=http://www.hrono.info/statii/2006/renan_naci.html|год=1882|ref=''Ренан Ж. Э.''}} * {{кніга|аўтар=Ровдо В., Чернов В., Казакевич А.|частка=Идеология национализма|загаловак=Мировые политические идеологии: классика и современность|спасылка=http://www.cetbel.info/zip/ideology_Chernov.pdf|месца=Минск|выдавецтва=Тонпик|год=2007|isbn=985-6730-84-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826113408/http://www.cetbel.info/zip/ideology_Chernov.pdf|archive-date=26 жніўня 2017}} * ''[[Тэадор Рузвельт|Рузвельт Т.]]'' Новый национализм / Выступление в Осаватоми, Канзас. 1910-08-31. [http://www.theodore-roosevelt.com/trnationalismspeech.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090801154319/http://www.theodore-roosevelt.com/trnationalismspeech.html |date=1 жніўня 2009 }}{{ref-en}}, [http://www.grinchevskiy.ru/1900-1945/noviy-nacionalizm.php] * {{кніга|аўтар=Смит Э. Д.|загаловак=Национализм и модернизм: Критический обзор современных теорий наций и национализма|месца=М.|выдавецтва=Праксис|год=2004|старонак=464|isbn=5-901574-39-7|ref=''Смит Э. Д.''}} * {{кніга|аўтар=Старовойтова Г. В.|загаловак=Национальное самоопределение: подходы и изучение случаев|http://www.vehi.net/politika/starovoit/index.html|месца=СПб.|год=1998}} * {{кніга|аўтар=Тимофеев М. Ю.|загаловак=Нациосфера: Опыт анализа семиосферы наций|месца=Иваново|выдавецтва=Иван. гос. ун-т|год=2005|старонак=279|isbn=5-7807-0496-1}} * {{кніга|аўтар=Уолцер М.|загаловак=О терпимости|месца=М.|выдавецтва=Идея-Пресс|год=2000|isbn=5-7333-0019-1}} * {{кніга|аўтар=Хобсбаум Э.|загаловак=Нации и национализм после 1780 г|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|год=1998|старонак=306|ref=''Хобсбаум Э.''}} * {{артыкул|загаловак=Nationalism|выданне=[[Брытанская энцыклапедыя]]|адказны=Ed. Kohn H|месца=Chicago|выдавецтва=Encyclopædia Britannica|год=2007|спасылка=http://search.eb.com/eb/article-9117287|ref=Britannica}} Гл. таксама {{Google books|MPMkaHfHLRgC|Glimpses of Europe, Ch. 3. The origin and growth of nation-states in Europe|старонка=81|аўтарства=''Pathak B.'', ''Singh S. P.''}} * {{кніга|аўтар=[[Юліус Эвола|Эвола Ю.]]|частка=Два лика национализма|загаловак=Традиция и Европа|месца=Тамбов|год=2009|старонкі=135-145|isbn=978-5-88934-426-1}} * М. И. Крупянко, Л. Г. Арешидзе Японский национализм (идеология и политика) — М.: Международные отношения, 2012, твердый переплет,408 с., ил., формат: 60x90/16, ISBN 978-5-7133-1416-3 * Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7 * {{cite book|last=Billig |first=Michael |title=Banal Nationalism |publisher=Sage |location=London |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=VV18cdwqVf4C |isbn=978-0-8039-7525-5 }} * {{cite book| last= Miller| first=David |title=On Nationality |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1995 |isbn=978-0-19-828047-7 |url=https://books.google.com/books?id=naLMTURfICAC }} * {{cite book|year=2001|editor-last=Motyl|editor-first =Alexander|title=Encyclopedia of Nationalism|location=San Diego|publisher=Academic Press 2 vol.|isbn=978-0-12-227230-1}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.nationalismproject.org/ The Nationalism Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002100619/http://www.nationalismproject.org/ |date=2 кастрычніка 2019 }} {{ref-en}} * {{dmoz|World/Russian/Общество/Политика/Национализм/}} * ''[[Юліян Уладзіміравіч Брамлей|Бромлей Ю.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1083.html Человек в этнической (национальной) системе] * ''Гнатенко П. И.'' Национальная психология. Гл. 6. [https://web.archive.org/web/20071202043751/http://www.geocities.com/svr_2000svr_us/gnt/gnt-6.html] * ''[[Барыс Юльевіч Кагарліцкі|Кагарлицкий Б. Ю.]]'' [https://web.archive.org/web/20091129123110/http://www.eusi.ru/lib/kagarlickij_marksizm_ne_recomendovano_dlya/10.shtml Марксизм и национальный вопрос] * [http://postnauka.ru/video/427 Национализм как понятие] // Лекция Михаила Соколова в проекте [[ПостНаука]] (24.05.2012) * ''[[Ігар Сямёнавіч Кон|Кон И.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_903.html К проблеме национального характера] * [http://scepsis.ru/library/id_887.html Кон И. «Психология предрассудка»] — О социально-психологических корнях этнических предубеждений * ''Ланцов С. А.'' [http://slovari.yandex.ru/dict/lanzov/article/lan/lan-0055.htm Национализм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090531082726/http://slovari.yandex.ru/dict/lanzov/article/lan/lan-0055.htm |date=31 мая 2009 }} // Террор и террористы. Словарь. — {{СПб}}: Изд-во СПбГУ, 2004. * ''Миллер А.'' Империя и нация в воображении русского национализма. Взгляд историка. Лекция. 31 марта 2005 г. [http://www.polit.ru/lectures/2005/04/14/miller.html] * ''[http://magazines.russ.ru/neva/2009/2/so10.html Сотниченко А. А. ]''[http://magazines.russ.ru/neva/2009/2/so10.html Против течения: национализм в современном мире] // Нева, № 2, СПб., 2009. * ''Фридман Вл.'' [http://scepsis.ru/library/id_1594.html Национализм и ксенофобия: социальные причины и психологическая основа явления] {{Палітыка}} {{Нацыяналізм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нацыяналізм| ]] [[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]] [[Катэгорыя:Сацыялогія]] [[Катэгорыя:Палітычная філасофія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 867r40ack0g45itqn6o85r4sgna1iyl 0 60161 5198007 4423802 2026-09-12T20:16:36Z Siliyiw 169172 5198007 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Дзяражня}} {{Рака2 |Назва = Дзяражня |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 54 |Плошча басейна = 312 |Басейн = Беседзь/Сож/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 1,6 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 30|s_lat_sec = 09.4 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 31|s_lon_min = 47|s_lon_sec = 19.3 |Вусце = Беседзь |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 137,2<ref name="map">[http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-100.jpg Ліст карты N-36-100. Выданне 1989 г. Стан мясцовасці на 1985 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504070813/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-100.jpg |date=4 мая 2013 }}</ref> |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 14|m_lat_sec = 50.0 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 59|m_lon_sec = 21.3 |Ухіл ракі = 0,8 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Магілёўская вобласць |Раён = Клімавіцкі раён/Касцюковіцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Дзяражня''', '''Дзяражанка''' — [[рака]] ў [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім]] і [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Беседзь]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 54 км. Плошча [[вадазбор]]у 312 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,6 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,8 ‰. Густата рачной сеткі 0,4 км/км². Пачынаецца за 1 км на поўнач ад вёскі Дзяражня Клімавіцкага раёна, упадае ў Беседзь на ўсходняй ускраіне вёскі [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]] Касцюковіцкага раёна. Цячэ па паўднёва-ўсходняй ускраіне [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўскай раўніны]]. [[Даліна]] ў высокай плыні невыразная, ніжэй трапецападобная, шырыня яе 1—2 км. [[Пойма|Абалона]] двухбаковая, у высокай плыні да вёскі [[Вёска Брацькавічы|Брацькавічы]] Касцюковіцкага раёна месцамі забалочаная, ніжэй адкрытая, лугавая, шырынёй 0,7—0,8 км. Рэчышча ад вытоку на працягу 8,3 км каналізаванае, ніжэй звілістае, яго шырыня ў межань 6—10 м. У басейне ракі на ўпадаючым ручаі сажалка (вадасховішча), прыкладна за 1,8 км на ўсход ад вёскі [[Дзяражня (Касцюковіцкі раён)|Дзяражня]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=29—30|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Клімавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Беседзі]] 0vvg1c2yu5uk7dt3wjurvvax4w1sd8i 0 63896 5198172 4730819 2026-09-13T09:57:34Z CommonsDelinker 151 Replacing Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg with [[File:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · The 5198172 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Дзяржаўны герб Буркіна-Фасо |выява = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg |памер выявы = 250px |зацверджаны = жнівень 1997 |раннія версіі = [[File:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_1984-1991.svg|100px]]<br/>Папярэдні герб у перыяд 1984—1991<br/><br/>[[File:Coat_of_arms_of_Upper_Volta.svg|100px]]<br/>Герб Верхняй Вольты }} '''Герб [[Буркіна-Фасо]]''' утрымлівае шчыт, у колерах нацыянальнага сцяга. Над шчытом, напісана назва краіны, а пад ім — нацыянальны дэвіз «''Адзінства, Прагрэс, Правасуддзе''» (фр.: «''Unité, Progrès, Justice''»). Дэвіз [[Верхняя Вольта|Верхняй Вольты]] да рэвалюцыі 1984 быў «''Адзінства, Праца, Правасуддзе''» (фр.: «''Unité, Travail, Justice''»). Два белых жарабца трымаюць шчыт. Гэты герб падобны да старога герба Верхняй Вольты толькі з сцягам Буркіна-Фасо на шчыце замест сцяга Верхняй Вольты. Сцяг і яго значэнне рэгулююцца законам № 020/97/II/AN<ref>{{Cite web|url=https://www.fotw.info/flags/bf.html|title=Burkina Faso|website=fotw.info|access-date=2019-07-20}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Armoiries|url=https://www.gcob.gov.bf/ressources/armoiries|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117221012/https://www.gcob.gov.bf/ressources/armoiries|archive-date=17 January 2021|access-date=5 April 2021|website=Great Chancellery of Burkinabe Orders}}</ref>. == Гісторыя == === Першы герб рэспублікі (1984–1997) === На гербе, прынятым падчас рэвалюцыі 1984—1987 года былі намаляваныя матыкі і Аўтамат Калашнікава з дэвізам «''Радзіма або смерць, мы пераможам''» (фр.: «''La Patrie ou la Mort, nous vaincrons''»). Гэты герб існаваў да 1997 г. <gallery> File:Coat of arms of Burkina Faso 1984-1991.svg|Emblem 1984–1997 </gallery> === Герб Верхняй Вольты === Ён нагадвае сённяшні герб, за выключэннем знешняга шчыта, які мае сіні фон, шчытка, які быў заснаваны на [[Сцяг Верхняй Вольты|сцягу Верхняй Вольты]] з накладзенымі літарамі «RHV» (абрэвіятура для назвы краіны: «''République de Haute-Volta''»), і дэвіз «''Адзінства, Праца, Правасуддзе''» (фр.: «''Unité, Travail, Justice''»).<ref>''Guide to the Flags of the World'' by Mauro Talocci, revised and updated by Whitney Smith (1982, {{ISBN|0-688-01141-1}}), p. 125.</ref> <gallery> File:Coat of arms of Upper Volta.svg|Герб [[Рэспубліка Верхняя Вольта|Верхняй Вольты]] у перыяд 1961-1984 File:Coat of arms of Upper Volta (1967-1984).svg|Непацверджаны герб Верхняй Вольты з 1967 (прапанова герба?) </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Все про світ. Країни. Прапори. Герби: енциклопедичний довідник|адказны=М. Ілляш|месца={{К.}}|выдавецтва=[[Школа (выдавецтва, Харкаў)|Школа]]|год=2001|старонак=622|ISBN=966-7657-79-5|мова=uk}} == Спасылкі == *{{Commonscat-inline}} {{Буркіна-Фасо ў тэмах}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Буркіна-Фасо]] [[Катэгорыя:Буркіна-Фасо]] hhrzyxn106uj1j2ebv4o58qhlabsd7b 0 74811 5198162 4769831 2026-09-13T09:14:03Z CommonsDelinker 151 Replacing Gil_Drying_Herself_Degas.jpg with [[File:Girl_Drying_Herself_by_Degas.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Gil --> Girl, as in the description 5198162 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Эдгар Дэга |арыгінал імя = Edgar Degas |імя пры нараджэнні = |партрэт = Edgar Germain Hilaire Degas 061.jpg |шырыня = |загаловак = Аўтапартрэт. 1854—1855. [[Музей Арсэ]], [[Парыж]] |дата нараджэння = 19.07.1834 |месца нараджэння = |дата смерці = 27.09.1917 |месца смерці = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |жанр = |вучоба = |стыль = [[імпрэсіянізм]] |працы = [[Абсэнт, карціна|Абсэнт]]<br />[[Блакітныя танцоўшчыцы]] |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |сайт = |вікісховішча = Edgar Degas }} '''Эдгар-Жэрмен-Ілер дэ Га''', або '''Эдгар Дэга''' ({{lang-fr|Edgar Degas}}) ({{ДН|19|7|1834}}, [[Парыж]] — {{ДС|27|9|1917}}) — [[Францыя|французскі]] жывапісец, адзін з найслынных і арыгінальны прадстаўнікоў [[імпрэсіянізм]]у. == Біяграфія і творчасць == Дэга нарадзіўся 19 ліпеня 1834 ў Парыжы, у забяспечанай сям'і арыстакратычнага паходжання Агюста дэ Га і Селестыны Мюсон. Ён быў старэйшым з пяцярых дзяцей. Ва ўзросце 13 гадоў Эдгар страціў маці, што з'явілася для яго сур'ёзным ударам. Пазней, у маладосці, пад уплывам новых сацыяльных ідэй, Эдгар змяніў сваё прозвішча з дэ Га на менш «арыстакратычную» Дэга. Бацька мастака, Агюст дэ Га, кіраваў французскім аддзяленнем буйнога банка, заснаванага ў Італіі дзедам Эдгарам Дэга, Рэнэ Ілерам дэ Га. Ілер дэ Га эміграваў у Італію ў гады Французскай рэвалюцыі, лічачы, што яго жыццё ў небяспецы. Маці Эдгара, Селестына Мюсон, была родам з французскай сям'і, што асела ў Амерыцы. Яе бацька быў брокерам на баваўнянай біржы ў Новым Арлеане. === Ранні перыяд === [[Файл:degas-sitting boy.jpg|thumb|250px|Э. Дэга. «Аголены хлапец, які сядзіць». 1856.]] Жаданне маляваць пачало выяўляцца ў Дэга ўжо ў дзяцінстве. Зрэшты, бацька яму прарочыў кар’еру юрыста, аднак у Эдгара не было вялікага жадання і здольнасцяў да юрыспрудэнцыі, а забяспечанасць сям’і дазваляла яму займацца жывапісам, не асабліва клапоцячыся пра харчаванне. Не маючы вострай патрэбы ў грошах, Дэга мог сабе дазволіць не прадаваць свае працы і працаваць над імі зноў і зноў, імкнучыся да дасканаласці. Дэга быў відавочным перфекцыяністам, які імкнуўся даходзіць у сваёй страсці да ідэальнай гармоніі, да страты адчування рэальнасці. Ужо ў пачатку свайго доўгага творчага шляху Дэга быў мастаком, у якога, як жартавалі, толькі адабраўшы карціну, можна было спыніць працу над ёй. У 20 гадоў ([[1854]]) Дэга паступае ў вучнёўства ў майстэрню вядомага ў свой час мастака {{нп3|Луі Ламот|Ламота|ru|Ламот, Луи}}<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Дегаc, Илэр-Жермен-Эдгар}}</ref>, які ў сваю чаргу вучнем вялікага [[Жан Агюст Дамінік Энгр|Энгра]]. У знаёмай сям’і Дэга здаралася бачыць Энгра, і ён надоўга захаваў у памяці яго аблічча, і на ўсё жыццё захаваў любоў да энграўскай напеўнай лініі і да яснай формы. Дэга любіў таксама іншых вялікіх малявальшчыкаў — [[Нікала Пусэн]]а, [[Ганс Гольбейн Малодшы|Ганса Гольбейна]] — і капіяваў ў Луўры іх працы з такой стараннасцю і майстэрствам, што цяжка бывала адрозніць копію ад арыгінала. Луі Ламот — постаць па тых часах досыць вядомая, хоць у наш час творчасць гэтага мастака практычна забыта. Ламот здолеў перадаць Дэга любоў да выразных контураў, якія так цаніў у малюнку сам Энгр. У 1855 Дэга ўдалося самому убачыцца з Энграм, якому ў той час споўнілася 75 гадоў, і нават атрымаць ад яго параду: «Малюйце лініі, малады чалавек, як мага больш, на памяць, ці з натуры». [[Гюстаў Курбэ|Курбэ]] і [[Эжэн Дэлакруа|Дэлакруа]] аказалі пэўны ўплыў на творчасць Дэга, аднак сапраўдным, прызнаным ім аўтарытэтам да канца жыцця, для мастака заставаўся Энгр. Эдгар вывучаў тварэнні вялікіх майстроў жывапісу ў [[Луўр]]ы, за час свайго жыцця некалькі разоў наведваў [[Італія|Італію]] (дзе пражывалі яго сваякі па лініі бацькі), дзе меў магчымасць знаёміцца з шэдэўрамі майстроў Італьянскага [[Адраджэнне|адраджэння]]. Асаблівую цікавасць у жывапісца выклікалі такія старыя італьянскія майстры як [[Андрэа Мантэнья|Мантэнья]], [[Джавані Беліні|Беліні]], [[Даменіка Гірландая|Гірландая]] і [[Джота дзі Бандонэ|Джота]]. У гэты перыяд кумірамі для яго становяцца Андрэа Мантенья і [[Паала Веранезэ]], адухоўлены і маляўнічы жывапіс якіх літаральна ўразіў маладога мастака. Для яго ранніх работ характэрныя рэзкі і дакладны малюнак, пільная назіральнасць, якія спалучаюцца то з высакародна-стрыманай манерай пісьма (замалёўкі брата, 1856—1857, Луўр, Парыж; малюнак галавы баранесы Белелі, 1859, Луўр, Парыж), то з жорсткай рэалістычнай праўдзівасцю выканання (партрэт італьянскай жабрачкі, 1857, прыватны збор). На мяжы 60-х гадоў [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Эдгар Дэга адкрывае ўласную майстэрню ў Парыжы. Асновай яго творчасці з’яўляўся партрэтны жывапіс, але шмат увагі Дэга надаваў таксама гістарычным палотнам. Знаходзячыся ў Італіі, Дэга напісаў шэраг партрэтаў, на якіх намаляваныя члены яго сям’і. Пасля гэтага на працягу некалькіх гадоў партрэт заставаўся адным з моцных яго захапленняў, чаргуючыся з гістарычнай тэматыкай. Аднак ужо ў пачатку 1860-х гадоў Дэга зноў зацікавіўся сцэнамі з сучаснага жыцця, і ў першую чаргу скокамі. === Гістарычныя палотны === Гэта былі складаныя, вялікія работы, з дапамогай якіх мастак спадзяваўся праславіцца, выставіўшы іх у Салоне. Малады мастак, жадаючы выстаўляцца ў Салоне, у першай палове шасцідзясятых гадоў звяртаецца да гістарычных сюжэтаў: «{{нп3|Маладыя спартанкі, якія выклікаюць на спаборніцтва юнакоў||en|Young Spartans Exercising}}» (1860), «Семіраміда закладвае горад» (1861), «Аляксандр і Буцафал» (1861—1862), «Дачка Ефтая» (1859—1860), «Эпізод сярэднявечнай вайны» («Бедствы Арлеана») (1865). Карціны цёмныя па каларыту, сухаватыя па форме. У першай з пералічаных карцін руху чалавечых фігур на палатне пазбаўленыя вытанчанай грацыі, яны рэзкія і вуглаватыя, дзеянне разгортваецца на фоне звычайнага штодзённага пейзажу. Фактычна Дэга так ніколі і не скончыў ні аднаго з гэтых твораў, нягледзячы на шматлікія падрыхтоўчыя малюнкі і накіды алеем. Напрыклад, у «Практыкаваннях юных спартанцаў» ён грэбуе гістарычнай дакладнасцю, каб па-іншаму і відавочна па-сучаснаму прадставіць тэму са старажытнай гісторыі. Ён намаляваў ўсю карціну ў класічна строгім духу Пусэна, але надаў асобам герояў рысы «дзяцей Манмартра», рысы добра знаёмай яму моладзі парыжскіх прадмесцяў. У «{{нп3|Семіраміда, якая будуе Вавілон|Семірамідзе, якая будуе Вавілон|it|Semiramide alla costruzione di Babilonia}}» Дэга стварыў хвалюючы арыгінальны твор, але, здавалася, ён сам не быў упэўнены ў правільным кірунку сваіх пошукаў. Імкненне да дасягнення гранічна здзейсненага мастацтва адыграла з Дэга злы жарт: рух да ідэалу стаў для мастака самамэтай. Такія працы давалі падставу для размоў пра няўдачы альбо неплацежаздольнасці Дэга ў гэтым жанры. Нельга, аднак, не заўважыць, што літаральна на некалькіх палотнах ён прапанаваў самастойнае рашэнне праблемы, якая апынулася не пад сілу іншым, якія не здолелі напоўніць сюжэт сваімі ўласнымі вобразамі. === Партрэт сям'і Белелі === [[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 049.jpg|thumb|right|250px|Э. Дэга. {{нп3|Сямейства Белелі||fr|La Famille Bellelli}}. 1860—1862. Музей [[Музей Арсэ|Арсэ]], Парыж.]] Паездкі па Італіі і ўплыў італьянскіх жывапісцаў [[15 стагоддзе|XV стагоддзя]] падштурхнулі Дэга на стварэнне групавога партрэта сям'і Белелі. Класічныя традыцыі ў кампазіцыі на гэтым палатне суседнічаюць з характэрнымі персанажамі, што станоўча адрознівае гэтую працу мастака. На гэтым вялікім групавым партрэце намаляваныя цётка Дэга Лаура са сваім мужам, баронам Джэнара Белелі, і двума дзецьмі. Лаура цяжарная трэцім дзіцём, хоць чорная сукенка хавае яе становішча. У гэты час яна працягвала насіць жалобу па свайму бацьку, дзеду Дэга, які памёр зусім нядаўна — яго партрэт вісіць ззаду Лауры. Дэга пачаў пісаць гэтую карціну ў 1858 годзе, калі знаходзіўся ў гасцях у сваіх сваякоў ў Фларэнцыі. Тут ён зрабіў мноства папярэдніх накідаў, але канчатковы варыянт напісаў ужо пасля вяртання ў Парыж у 1859 годзе. Да таго часу гэты партрэт быў самай грандыёзнай працай мастака. Фігуры тут намаляваныя амаль у натуральную велічыню, а сама карціна выглядае старанна прадуманай. Моц і глыбіня кампазіцыі выяўляюць імкненне мастака прытрымлівацца узораў італьянскага Рэнесансу і традыцый майстроў старэйшага пакалення, перш за ўсё Энгра, які калісьці таксама стварыў у Італіі шэраг выдатных партрэтаў. У той жа час карціна адрозніваецца свежасцю і індывідуальным поглядам мастака. Паставы людзей, якія стаяць на партрэце, нетрадыцыйныя, і ў цэлым палатно перадае атмасферу моцных роднасных сувязяў, хоць на самай справе шлюб Лауры нельга было назваць шчаслівым. Вось яшчэ адно апісанне гэтай карціны знатаком і знаўцам мастацтва [[Эдуард Хюцінгер|Эдуардам Хюцінгерам]]: «У параўнанні з афіцыйным салонным партрэтным жывапісам, для якой фатаграфічная дакладнасць, фатаграфічная пастаноўка і дакладнасць маментальнага здымка былі абавязковай умовай эстэтыкі, карціна ў сваёй смеласці і праўдзе азначала сапраўдную рэвалюцыю. Фігуры не пазіруюць як на сучасных ёй фотаздымках і сярэдняй якасці салонных партрэтах. Толькі Джаванна, адна з дачок, глядзіць на ўяўнага гледача, астатнія фігуры сканцэнтраваны адна на адной. Баранэса стаіць свабодна, у яе ганарлівая, прамая і чапурыстая пастава. Маленькая Джулія выхапленая ў момант хвіліннай усхваляванасці. Яна сядзіць на краёчку крэсла, левая нага схаваная — прыём майстра, якім ён перадае спантанную непасрэднасць. Для акадэмічнага жывапісу таго часу гэта было відавочным апаганьваннем святыні… У гэтай карціне ўжо з'яўляецца намёк на тую манеру бачання, якая затым так будзе паражаць у Дэга, калі ў любым матыве ён безаглядна будзе заставацца толькі самім сабой». === Імпрэсіяністы і Дэга === [[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 040.jpg|thumb|250px|Эдгар Дэга. Скакавыя коні перад трыбунамі. 1869—1872 г. Арсэ, Парыж.]] У [[1861]] годзе Дэга знаёміцца з [[Эдуард Манэ|Эдуардам Манэ]], сяброўства з якім працягвалася да канца жыцця апошняга. Будучы чалавекам вельмі аўтарытэтным у асяроддзі маладых мастакоў, нефармальным кіраўніком {{нп3|Баціньёльская група|Баціньёльскай групы|ru|Groupe des Batignolles}}, Манэ пазнаёміў Дэга з маладымі жывапісцамі, якія сталі пасля вядомымі як [[імпрэсіянізм|імпрэсіяністы]]. У нешматлікіх гуртках, якія аб'ядноўвалі мастакоў, Дэга валодаў безумоўна высокай рэпутацыяй дзякуючы сваім манерам, тонкай культуры, пачцівасці, своеасабліваму, якія спалучаюцца з рэзкасцю, абаянню, — усё гэта выклікала да яго вядомае павагу. З Эдуардам Манэ Дэга збліжае агульнае непрыманне акадэмічнага салоннага мастацтва. Дэга больш цікавіўся сучасным жыццём ва ўсіх яго праявах, чым вымучанымі сюжэтамі выстаўленых у Салоне карцін. Не браў ён таксама і імкненне імпрэсіяністаў працаваць на адкрытым паветры, аддаючы перавагу свет тэатра, оперы і [[Кабарэ|кафэшантана]]. Больш за тое, ён не любіў пленэр, лічачы, што на паветры рассейваецца ўвага, і безумоўна аддаваў перавагу кіраванаму асяроддзю студыі. Паколькі стыль Дэга засноўваўся на выдатным малюнку, яго карціны валодаюць дакладнасцю малюнка, зусім нетыповай для імпрэсіянізму. Прытрымліваючыся досыць кансерватыўных поглядаў як у галіне палітыкі, так і ў асабістым жыцці, Дэга быў надзвычай вынаходлівы ў пошуках новых матываў сваіх карцін, выкарыстоўваючы нечаканыя ракурсы і ўзбуйненыя планы («{{нп3|Міс Лала ў цырку Фернанда||en|Miss La La at the Cirque Fernando}}», 1879, Нацыянальная галерэя, Лондан). «Злоўленыя імгненні» — так, мабыць, можна было б выказацца пра многія працы Эдгара Дэга. У гэтым яго глыбокае ўнутранае падабенства з імпрэсіяністамі. Усе яны былі паэты трапяткога, рухомага святла, усе разумелі жыццё як пастаянны рух. І калі ў пейзажыстаў гэта спасцігаецца праз рух паветра, святла, змену часоў дня і года, праз пастаянны кругазварот прыроды, то Дэга імкнуўся перадаць жывую сутнасць свету праз рух чалавека. 1860-я гады ў [[Францыя|Францыі]] былі адзначаны перанасычанасцю маладой прагрэсіўнай інтэлігенцыі буржуазнымі асновамі Імперыі [[Напалеон III|Напалеона III]]. Новая хваля мастакоў ламала традыцыйныя ўяўленні пра жывапіс, пра сюжэты і герояў карцін, уводзячы ў іх кола простыя сцэны з жыцця напалеонаўскай Францыі. Манера і яркасць іх творчасці была блізкая і Эдгару Дэга. Той, аднак, у адрозненне ад імпрэсіяністаў, быў больш сацыяльным мастаком; адыходзячы ад традыцый класіцызму і рамантызму старых школ жывапісу Францыі ён больш увагі звяртаў не на адцягненыя паўсядзённыя вобразы сучаснага жыцця, а на сюжэты, звязаныя з паўсядзённым, часта цяжкай працай яго сучаснікаў. Імпрэсіяністы больш увагі звярталі на святло (тут можна ўспомніць карціны [[Эдуард Манэ|Эдуарда Манэ]] і [[Клод Манэ|Манэ]]), Эдгар Дэга, у сваю чаргу больш увагі звяртаў на рух. Нават пэўны поспех гістарычнай карціны Дэга «Няшчасці горада Арлеана» ў [[Парыжскі салон|Салоне]] [[1865]] года не адбілі ў мастака ўсвядомленага жадання адлюстроўваць сучаснае жыццё ў сваёй новай, некалькі рэвалюцыйнай па тым часе манеры. Крытыкі часта сыходзяцца ў тым, што, нягледзячы на нежаданне Дэга (у адрозненне ад імпрэсіяністаў) працаваць на пленэры, прынцыпова іх творчасць увогуле вельмі падобна, што, у сваю чаргу дазваляе прылічыць Эдгара Дэга да круга імпрэсіяністаў. Пры гэтым сам Дэга адпрэчваў тэрмін «імпрэсіянізм», як і некаторыя прынцыпы творчасці мастакоў-наватараў, і да канца жыцця дыстанцаваўся ад іх таварыства. Застаецца нагадаць, што дзяленне жывапісу, роўна як і жывапісцаў па стылях, заўсёды вельмі ўмоўна. Самі назвы напрамкаў і стыляў, як правіла, выпадковыя, з'яўляліся і замацоўваліся стыхійна, і мала што кажуць пра тую з'яву мастацтва, якую называюць. Хутчэй гаворка ідзе пра нейкі агульны для эпохі парыў, выяўлены кожным мастаком індывідуальна і своеасабліва. === Франка-пруская вайна === [[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 016.jpg|thumb|250px|left|Э. Дэга. {{нп3|Кантора па гандлю бавоўнай у Новым Арлеане||it|Il mercato del cotone a New Orleans}}. 1873.]] У [[1870]] годзе хваля франка-прускай вайны дакацілася да Парыжа. Гэтак жа, як і Э. Манэ, Дэга запісаўся добраахвотнікам у войска. Служыў у пяхоце і артылерыі. Дэга запісаўся ў пяхотны полк, аднак на першых жа стрэльбах выявілася, што мастак дрэнна бачыць правым вокам, — гэта было пачаткам хваробы, якая абярнулася ў канцы жыцця амаль поўнай слепатой. З-за слабага зроку Дэга быў пераведзены ў артылерыйскі полк. [[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 032.jpg|thumb|right|250px|Эдгар Дэга. Мыццё. 1886 г. Музей Хил-Стэнд, Фармингтан, Канектыкут, ЗША.]] === Сямідзясятыя гады і выстаўкі імпрэсіяністаў === Па заканчэнні вайны Дэга пабываў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], затым наведаў [[ЗША]], дзе пражывалі яго сваякі па матчынай лініі. У 1871 годзе, калі вайна скончылася, мастак здзейсніў кароткую паездку ў Лондан, а зімой 1872—1873 года правёў некалькі месяцаў у Новым Арлеане, у сваіх амерыканскіх сваякоў. Адна са стрыечных сясцёр Эдгара, Эстэль Мюсон, была сляпой, і Дэга адчуваў да яе асаблівую сімпатыю, ужо тады прадчуваючы, што і сам можа неўзабаве страціць зрок. У [[1873]] годзе мастак вярнуўся ў Парыж. Для яго наступілі цяжкія часы: памёр яго бацька, пакінуўшы вялікія даўгі. Па іншых крыніцах, даўгі былі следствам няўдалых здзелак на амерыканскай біржы бавоўны братоў Дэга, якія атрымалі ў спадчыну брокерскую кантору свайго дзядзькі. Жадаючы захаваць сямейную рэпутацыю, Дэга заплаціў частку доўгу са сваіх грошай, якія дасталіся яму ў спадчыну, аднак гэтага аказалася недастаткова. Яму давялося не толькі прадаць дом і сабраную бацькам калекцыю карцін старых майстроў, але і ўпершыню задумацца над продажам сваіх уласных работ. Як нельга дарэчы спатрэбілася знаёмства з імпрэсіяністамі — Дэга ўдзельнічаў амаль ва ўсіх іх выстаўках пачынаючы з [[1874]] года. Паміж 1874 і 1886 гадамі адбылося восем выставак імпрэсіяністаў, і Дэга прыняў удзел у сямі з іх, прапусціўшы толькі перадапошнюю, у 1882 годзе. Быўшы выдатным малявальшчыкам, Дэга ўмеў маляваць сучаснае яму жыццё з майстэрствам, годным пэндзля мастакоў былых часоў. Фінансавы крызіс, які Дэга перажыў пасля смерці бацькі, апынуўся пасля некалькіх гадоў напружанай штодзённай працы пераадоленым, і ўжо да 1880 Дэга стаў прыкметнай і паважанай фігурай у парыжскім свеце мастацтваў. Пасля заключнай выстаўкі імпрэсіяністаў ў 1886 годзе мастак перастаў публічна выстаўляць свае працы, аддаючы перавагу продажу напісаным ім карцін па высокай цане праз некалькіх гандлёвых агентаў. === Танцоўшчыцы Дэга === [[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 076.jpg|thumb|left|250px|Э. Дэга. {{нп3|Блакітныя танцоўшчыцы||ru|Голубые танцовщицы}}. Музей імя Пушкіна, Масква.]] Незвычайная папулярнасць балетных сцэнак, захаваных Дэга, лёгка тлумачыцца, паколькі мастак паказвае свет грацыі і прыгажосці, не ўпадаючы пры гэтым у залішнюю сентыментальнасць. Жыццё балета перададзена ім так ярка, што лёгка можна ўявіць, наколькі свежымі і арыгінальнымі здаваліся гэтыя карціны сучаснікам Дэга. Мастакі, якія пісалі балет да Дэга, альбо выбудоўвалі геаметрычна правільныя кампазіцыі, альбо малявалі зорак балета, якія схіліліся ў вытанчаным паклоне. Такія партрэты нагадвалі фатаграфіі галівудскіх кіназорак, зробленыя для вокладкі глянцавага часопіса. «Мяне называюць жывапісцам танцоўшчыц», — пісаў Дэга. Ён на самай справе часта звяртаўся да гэтай тэмы. Але цалкам няправільна думаць, што Дэга быў эратаманам. «Балерыны заўсёды былі для мяне толькі падставай, каб адлюстраваць выдатныя тканіны і ўхапіць рух», — казаў Дэга. Цікавы запіс з «Дзённіка» {{нп3|Эдмон дэ Ганкур|Эдмона дэ Ганкура|ru|Гонкур, Эдмон де}}, зроблены 13 лютага 1874: "Учора я правёў цэлы дзень у майстэрні дзіўнага мастака па імя Дэга. Пасля мноства спроб, досведаў, прамацвання ва ўсіх напрамках ён закахаўся ва ўсе сучаснае, а ў гэтай сучаснасці спыніў свой погляд на прачках і танцоўшчыцах. У сутнасці выбар не так ужо дрэнны. Усё — белае і ружовае; жаночае цела ў батысце і газе — самая чароўная падстава для прымянення светлых і далікатных тонаў… Перад нашымі вачыма праходзяць танцоўшчыцы… Карціна адлюстроўвае балетнае фае, дзе на фоне светлага вакна вымалёўваюцца фантастычныя абрысы ног танцоўшчык, што спускаліся па лесвіцы; сярод усіх гэтых раздзьмутых белых аблокаў лунае чырвоная пляма шатландкі, і рэзкім кантрастам выступае смешная фігура балетмайстра. І перад намі паўстаюць схопленыя ў натуры грацыёзныя выгібы тэл, павароты і руху гэтых маленькіх дзяўчат. Калісьці [[Антуан Вато]], аматар тэатральных сюжэтаў, аддаваў перавагу маляванню чароўных легкадумных дам і вытанчаных меланхалічных юнакоў у найграных застылых позах, якія былі для Вато бачным сімвалам прыгажосці ўмоўнага і далікатнага свету — прыгожага, выдзеленага сваёй ірэальнасцю ад штодзённага жыцця. Будучы бездакорным назіральнікам, Дэга прыкмячаў тое, што ніколі не было ўдастоена увагі мастакоў мінулых гадоў: рух рукі якой-небудзь дамы, якая сядзіць побач, або пакінуты кімсьці бінокль, або адзінокі веер, забыты на крэсле маладой дзяўчынай. Хіба мог Антуан Вато дазволіць сабе адлюстроўваць сцэну, гледзячы на яе праз сотні гледачоў, якія сядзяць у зале, адлюстроўваць не само дзейства, а профіль выпадковага суседа, міжволі падслуханую размову і міміку суразмоўцаў? Эдгар Дэга ўспрымаў тэатр менавіта так. На тэму танцоўшчыц Дэга ў моцнай ступені паўплываў {{нп3|Анарэ Дам'е||ru|Домье, Оноре}}. У сваіх літаграфіях ён як раз і адлюстроўваў выпадковыя, выхапленыя з агульнага плана тэатральныя сцэнкі, твары ён ператвараў у гратэскавыя маскі, якія нагадваюць тэатральныя маскі [[Жак Кало]]. Далікатныя і бязважкія фігуркі балерын паўстаюць перад гледачом то ў паўзмроку танцавальных класаў, то ў святле сафітаў на сцэне, то ў кароткія хвіліны адпачынку. Уяўныя немудрагелістыя кампазіцыі і незацікаўленая пазіцыя аўтара ствараюць ўражанне падглядвання за чужым жыццём («Танцавальны клас», 1873—1875; «Танцоўшчыца на сцэне», 1878 — абедзве ў Музеі Арсэ, Парыж, «Танцоўшчыцы на рэпетыцыі», 1879, [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна|ДМВМ]], Масква; «Блакітныя танцоўшчыцы», 1890, [[Музей Арсэ]], Парыж). Тая ж адхіленасць назіраецца ў Дэга і ў малюнку аголенай натуры. Шмат разоў гаварылася аб адхіленні Дэга ў адносінах да яго мадэляў. На самай справе, малюнак танцоўшчыц на карцінах Дэга пазбаўлены эратычнага пачуцця або адчування якога-небудзь асабістага чалавечага кантакту. Некаторыя знаўцы творчасці Дэга лічаць, што можна заўважыць кантраст паміж абыякавай аб'ектыўнасцю ў абмалёўцы персанажаў — і цёплым, жывым пачуццём, разлітым ў самім жывапісе. Гэта зацвярджэнне, магчыма, блізка да аб'ектыўнасці там, дзе гаворка ідзе пра каларыт фону, а вось сцвярджэнне, што карціны Дэга нясуць у сабе і тонкую, ледзь сумную іронію мастака, і яго глыбокую пяшчоту да мадэляў, падобна на эмацыянальнасць самага мастацтвазнаўцы і не можа быць даказана. Наогул сфера пачуццяў у жывапісе многіх мастакоў не выказана прама, і ўсё апісанне спектру эмоцый, быццам бы існуючых у той ці іншай карціне, толькі фантазіі, якія не могуць быць ні даказаны, ні абвергнутыя. У гэтым іх сіла і слабасць. === Выявы кафэшантанаў у творчасці Дэга === Найбольш дакладнае сведчанне пра кафэшантаны належыць пэндзлю арыстакрата і заўсёдніка элегантных салонаў [[Парк Мансо|парка Мансо]] Эдгара Дэга, які апярэдзіў [[Анры дэ Тулуз-Латрэк|Тулуз-Латрэка]] на цэлае дзесяцігоддзе. На працягу апошняй трэці XIX стагоддзя, да з'яўлення кінематографа, кафэшантаны заставаліся любімым месцам адпачынку парыжан. Гэтыя ўстановы былі вельмі разнастайныя і сустракаліся ўсюды, як у нашы дні кінатэатры: на [[Манмартр]]ы, {{нп3|Страсбурскі бульвар|Страсбурскім бульвары|fr|Boulevard de Strasbourg (Paris)}}, на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]] і ў прыгарадзе. Самымі прывабнымі былі, вядома, тыя, што адкрываліся летам, на свежым паветры, у садках, ілюмінаваных белымі газавымі шарамі. Дэга вельмі не любіў адкрытай прасторы, аддаваў перавагу штучнаму асвятленню, газавае падсвятленне дапамагала яму знайсці новыя рашэнні. Сваім сябрам-імпрэсіяністам ён казаў: «Вам патрэбна жыццё натуральнае, мне — штучнае». І тым не менш сцэны з жыцця кафэшантанаў на яго палотнах адказвалі найпершай задачы, пастаўленай імпрэсіяністамі перад сабой, — адлюстроўваць сучаснасць. Дэмакратычнасць і нават некаторая вульгарнасць кафэшантана прыцягвалі яго. Такая атмасфера забаўляла Дэга. Там сустракаліся вельмі неардынарныя асобы. У Дэга не было пераваг; ён ахвотна наведваў як элегантныя ўстановы на Елісейскіх палях, {{нп3|Ла Скала, Парыж|Ла Скала|fr|Scala (Paris)}}, [[Батаклан|Ба-Та-Клан]], {{нп3|Элізэ-Манмартр||ru|Элизе-Монмартр}}, так і сумнеўныя карчмы [[Бельвіль (Парыж)|Бельвіля]] і {{нп3|Раён Ла-Вілет|Ла-Вілет|fr|Quartier de la Villette}}, дзе яго прыцягвалі незвычайныя сілуэты. === «Баваўняная кантора» === [[file:Cottonexchange1873-Degas.jpg|250px|міні|{{нп3|Баваўняная кантора ў Новым Арлеане||en|A Cotton Office in New Orleans}}]] Па вяртанні ў Францыю Дэга стварае «Баваўняную кантору» (1873 год), карціну, выдатную па кампазіцыі, экспрэсіі, святлу і колеру. Гэтую карціну Дэга напісаў падчас паездкі да сваіх сваякоў ў [[Новы Арлеан]]. Сюжэт, абраны ім для свайго палатна, — дзелавая кантора — да гэтага старанна абыходзілі бокам усе мастакі. Дакладныя партрэты персанажаў пышна ўпісаны Дэга ў атмасферу дзелавой абстаноўкі, і ў цэлым карціна ўяўляе сабой жывую замалёўку паўсядзённага жыцця, пераклікаючыся хутчэй з раманамі [[Эміль Заля|Эміля Заля]], чым з большасцю работ сучасных Дэга жывапісцаў. Новы Арлеан быў у той час чацвёртым па велічыні горадам Злучаных Штатаў, а як марскі порт сапернічаў з галоўным портам краіны, Нью-Ёркам. Асновай росквіту горада быў гандаль бавоўнай. Дэга пісаў свайму сябру: «Адна бавоўна. Усе тут жывуць толькі бавоўнай і дзеля бавоўны». На пярэднім плане карціны сядзіць дзядзька Дэга, Мішэль Мюсон, брокер баваўнянай біржы; брат мастака, Рэнэ дэ Га, намаляваны з газетай, якую чытае, а другі яго брат, Ахіл дэ Га, прыхінуўся да сцяны на заднім плане злева. Рэнэ і Ахіл займаліся імпартам віна ў Новы Арлеан, і Дэга ганарыўся іх поспехамі. Сюды, у кантору дзядзькі, яны проста зазірнулі ненадоўга і таму лайдачаць, у той час як усе астатнія занятыя працай. Хоць праца вырабляе ўражанне спантаннасці, яе кампазіцыя была прадумана гэтак жа старанна, як і на ўсіх палотнах Дэга. Напрыклад, апранутыя ў чорнае фігуры расстаўленыя так, што ярка вылучаюцца на заднім плане і нібы выступаюць з карціны. Пазней ён піша партрэт мастака {{нп3|Людовік-Напалеон Ляпік|Ляпіка|ru|Ludovic-Napoléon Lepic}} («{{нп3|Плошча Згоды, карціна|Плошча Згоды|en|Place de la Concorde (painting)}}») — у пэўнай ступені рэвалюцыйны тып партрэтнага мастацтва, калі асяроддзе галоўнага (умоўна) персанажа мае не меншую вагу, каштоўнасць і значэнне, чым герой партрэта. === «Установа Тэлье» === Працы з серыі манмартрскіх замалёвак былі выкананы Дэга на заказ для раскошнага выдання «Сям'я Кардыналь», задуманага {{нп3|Людовік Галеві|Людовікам Галеві|ru|Галеви, Людовик}}. З гэтай мэтай ім было сабрана мноства эцюдаў, літаграфій, манатыпій і малюнкаў. Тэма зацікавіла Дэга, і ён працягваў яе распрацоўваць з натхненнем, у духу [[Франсуа Рабле|Рабле]], што тым больш дзіўна, паколькі Галеві неўзабаве адмовіўся ад сваёй задумы. Пры жыцці Дэга гэтыя зробленыя на хуткую руку працы бачылі толькі нешматлікія шчасліўчыкі, сярод якіх быў і [[П’ер Агюст Рэнуар|Рэнуар]], які прыходзіў ад іх у захапленне. [[Амбруаз Валар|Валару]] ўдалося займець некалькі малюнкаў для выкарыстання іх у якасці ілюстрацый да «{{нп3|Установа Тэлье|Установы Тэлье|fr|La Maison Tellier}}» [[Гі дэ Мапасан|Мапасана]] і «Грымас куртызанак» {{нп3|П'ер Луі|П'ера Луі|ru|Луи, Пьер}}. Толькі дзякуючы такому шчаслівым збегу абставін гэты малавядомы бок творчасці Дэга дайшоў да нас. Пад падставай жадання пакінуць памяць пра брата незаплямленай Рэнэ дэ Га пасля яго смерці знішчыў вялікую частку малюнкаў, знойдзеных ім у майстэрні Эдгара. [[Амбруаз Валар|Валар]], які заўсёды павольна ажыццяўляў свае планы, апублікаваў «Установу Тэлье» з ілюстрацыямі Дэга толькі ў 1934 годзе. Кніга атрымалася дзівосная; купіўшы асобнік, [[Пабла Пікаса|Пікаса]] лічыў яе жамчужынай ў сваім зборы. Пазней ён завяшчаў яе [[Луўр]]у, дзе яна да гэтага часу экспануецца ў яго асабістай калекцыі. === Пастэлі Дэга === [[Файл:Girl Drying Herself by Degas.jpg|250px|міні|«Дзяўчына, якая выціраецца». 1885. [[Нацыянальная галерэя мастацтва]]]] З гадамі Дэга ўсё часцей аддае перавагу пастэлі, часта ў спалучэнні з манатыпіяй, літаграфіяй або гуашшу. Пастэль прыцягвае майстры высакароднасцю, чысцінёй і свежасцю колеру, аксаміцістай паверхняй фактуры, жвавасцю і хвалюючай вібрацыяй рыскі. Ніхто не мог параўняцца ў майстэрстве валодання пастэллю з Дэга, які выкарыстаў яе з моцай і вынаходлівасцю, якіх не дасягаў ні адзін з яго сучаснікаў. Дэга — тонкі каларыст, яго пастэлі то гарманічныя, светлыя, то, наадварот, пабудаваныя на рэзкіх каляровых кантрастах. Карціны яго здаюцца выпадкова выхапленымі з патоку жыцця сцэнамі, але «выпадковасць» гэтая — плады прадуманай кампазіцыі, дзе зрэзаны фрагмент фігуры, будынка падкрэслівае непасрэднасць уражання. Манера Дэга адрознівалася дзіўнай свабодай, ён накладаў пастэль смелымі, ламанымі рыскамі, часам пакідаючы праступаючы скрозь пастэль тон паперы або дадаючы мазкі алеем ці акварэллю. Адным з адкрыццяў мастака стала апрацоўка карціны парай, пасля чаго пастэль размякчаецца і яе можна было растушоўваць пэндзлем або пальцамі. У сваіх пазнейшых працах, якія нагадваюць святочны калейдаскоп агнёў, Дэга быў апантаны жаданнем перадаць рытм і рух сцэны. Каб надаць фарбам асаблівы бляск і прымусіць іх свяціцца, мастак раствараў пастэль гарачай вадой, ператвараючы яе ў нейкае падабенства алейнай фарбы, і пэндзлем наносіў яе на палатно. Пазнейшыя працы Дэга вылучаюцца таксама інтэнсіўнасцю і багаццем каларыту, якія дапаўняюцца эфектамі штучнага асвятлення, узбуйненымі, амаль плоскасцевымі формамі, сарамлівасці прасторы, якая надае ім напружана-драматычны характар («Блакітныя танцоркі», пастэль, Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў, Масква). Дэга не толькі па-новаму выкарыстоўваў тэхніку пастэлі, але і ствараў з яе дапамогай карціны, праўзыходныя па памеры творы іншых мастакоў, выкананыя пастэллю. Часам ён сшываў для гэтага разам некалькі лістоў, каб атрымаць паверхню патрэбнага яму памеру. У сваіх апошніх працах пастэллю, выкананых ўжо тады, калі яго зрок моцна аслаб, велічныя формы амаль цалкам раствараюцца ў пажары палаючых фарбаў. Амерыканскі гісторык мастацтва Джордж Хеард Гамільтан пісаў пра гэтыя працы Дэга: «Каларыт яго карцін быў апошнім і найвялікшым дарам мастака сучаснаму мастацтву. Нават у амаль страціўшага зрок Дэга палітра заставалася блізкай да палітры [[Фавізм|фавістаў]]». Тэхніка пастэлі дазваляла Дэга ясней праявіць свой талент малявальшчыка, сваю любоў да выразнай лініі. У той жа час сакавітыя тоны і «мігатлівы» штрых пастэлі дапамагалі мастаку стварыць тую асаблівую маляўнічую атмасферу, тую пералівістую лёгкасць, якая так адрознівае яго працы. Углядаючыся ў пастэлі Дэга, з асаблівай выразнасцю ўсведамляеш сутнасць новых заваёў жывапісу. Колер тут як бы ўзнікае на вашых вачах з пералівістага ззяння, са струменістага патоку вясёлкавых «элементарных часціц», з віхура перакрыжаваных «сілавых» ліній. Усё тут поўна асэнсаванага руху. Бег ліній нараджае форму, з віхура маляўнічых рысак нараджаецца колер. Асабліва адчувальна гэта ў «Блакітных танцоўшчыцах» з маскоўскага музея, дзе з вясёлкавага мігацення чыстых тонаў як бы ўзнікае мелодыя танца. Сярод дзесяці работ Эдгара Дэга, якія захоўваюцца ў расійскіх музеях, толькі адна («Танцоўшчыца ў фатографа» з Музея выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна) напісана алейнымі фарбамі. Астатнія выкананы пастэллю. За ўсё сваё жыццё Дэга стварыў велізарную колькасць падрыхтоўчых накідаў і скончаных твораў. Яго графічныя работы могуць служыць сведчаннем творчага росту, які прайшоў мастак, яны наглядна дэманструюць, як майстар складаў пастэльныя кампазіцыі з выявай танцавальных сцэн з асобных накідаў, рухаў і пастаў. У гэтых працах каларыстычны падыход аўтара значна смялей, чым у яго маляўнічых творах. У іх ён выкарыстаў колер свабодна і хвостка. === Позняя творчасць === Да канца 80-х гадоў Дэга, па сутнасці, рэалізаваў сваё жаданне «стаць знакамітым і невядомым». Ён быў практычным і ўмеў распарадзіцца сваім уплывам, пастаянна кантактаваў са многімі мастакамі, і такая актыўнасць пачынала раздражняць некаторых з яго калег. Як лішні доказ таго, што ён упэўнены ў сваім таленце і спакойны за сваю пазіцыю, Дэга замыкаецца ў вузкім коле блізкіх сяброў. Ён выстаўляецца толькі ў нешматлікіх абраных публічных месцах, што выклікае цікавасць да яго з боку рэспектабельных мастацкіх часопісаў Парыжа. Расце прадуктыўнасць Дэга, колькасць завершаных работ, прызначаных для продажу, адначасова ён старанна плануе з групай надзейных гандляроў сваю стратэгію на таргах. Самым бачным з іх быў {{нп3|Поль Дзюран-Руэль|Дзюран-Руэль|ru|Дюран-Рюэль, Поль}}, з якім Дэга пазнаёміўся ў пачатку 70-х гадоў. Дэга ўсведамляў ціск камерцыйнага прэса і, мяркуючы па ўсім, праводзіў адрозненне паміж арыентаванымі на рынак «таварамі», як ён называў, і астатнімі сваімі творамі. Першыя перш за ўсё характарызаваліся высокай ступенню аздаблення, другія былі відавочна больш авангарднымі. Некалькі з іх апынуліся ў галерэі [[Тэадорус ван Гог|Тэа Ван Гога]] (брата [[Вінцэнт ван Гог|Вінцэнта]]). Хоць Дэга ўсё далей сыходзіў ад той бачнай і актыўнай ролі, якую ён адыгрываў у суполцы парыжскіх мастакоў, яго ўплыў на маладое пакаленне ўзрастала. Дэга ніколі не меў ніякіх вучняў, але многія мастакі, напрыклад, [[Поль Гаген]], [[Жорж-П’ер Сёра]], [[Анры дэ Тулуз-Латрэк|Анры Тулуз-Латрэк]], прызнавалі яго ўплыў на сваё мастацтва. Ацэньваць працы Дэга пазнейшых гадоў няпроста. Справа ў тым, што недзе ў 1886 годзе ён перастаў карыстацца запіснымі кніжкамі, а менавіта з іх даследчыкі запазычылі нямала інфармацыі аб ранніх перыядах яго творчасці. Пачынаючы з 90-х гадоў творы Дэга нясуць на сабе адбітак старога чалавека, чыё цела, душа, маральны дух падвергліся ў апошнія дваццаць сем гадоў жыцця цяжкім выпрабаванням. Досціп і гумар змяніліся больш сур'ёзным тонам, творчая прадуктыўнасць паступова зніжалася з-за бяды слепаты. Адзначалася, што ў працах гэтага перыяду Дэга спаўна аддаў даніну абстрактным элементам свайго мастацтва. Узрасла інтэнсіўнасць колеру, а лінія стала больш энергічнай і набыла вялікую экспрэсіўнасць. Хоць прастора, як і раней, заставалася тэатральнай (нерэальнай) або нявызначанай, фігуры, цяпер гэта былі ў асноўным купальшчыцы, таксама не абмінула жорсткая хада часу, не без намаганняў спраўляюцца яны са сваімі аслабелымі целамі. І тым не менш у іх прысутнічае моцная, непахісная воля самога мастака. Часта гэтыя познія працы інтэрпрэтуюць усяго толькі як вынік старэчых хвароб мастака, прыгнечанага прагрэсуючай слепатой, які стаў нетрывальным, пакутаваў ад меланхоліі і адзіноты, пераўтварыўся ў антысеміта пад уплывам {{нп3|Справа Дрэйфуса|справы Дрэйфуса|ru|Дело Дрейфуса}}. Так, усё, сказанае вышэй, праўда, але праўда і тое, што Дэга не страціў гнуткасці розуму, заставаўся яркай супярэчлівай асобай, шукаў новыя шляхі ў мастацтве. Да [[1882]] года ў мастака пачынае рэзка пагаршацца зрок, і Дэга пачаў звяртацца да пастэльнай тэхнікі, а потым і да скульптуры. Фігуры, намаляваныя на яго позніх палотнах, заўсёды ўзбуйнены так, нібы мастак разглядае іх з вельмі блізкай адлегласці. Эдгар Дэга быў практычна ўніверсальным мастаком не толькі ў плане жанраў, але і ў плане тэхнікі, у якой ён выконваў свае працы. Паступова Дэга амаль цалкам пераходзіць ад алею да пастэлі, паколькі гэтая тэхніка дазваляла яму адчуваць непасрэдную блізкасць да паверхні карціны і дазваляла менш напружваць зрок. Але пастэль сыплецца з карціны, яе трэба замацоўваць адмысловым растворам, а ў выніку фарбы цямнеюць. Таму ў выніку Дэга вынайшаў свой спосаб зрабіць алей па характарыстыках блізкі да пастэлі, і стаў пісаць алеем у тэхніцы пастэлі. === Скульптуры Дэга === Ляпіць маленькія васкавыя скульптуры Дэга пачаў у канцы 1860-х гадоў, і, па меры таго як пагаршаўся яго зрок, мастак усё больш увагі надаваў менавіта гэтага жанру. Тэмы скульптур Дэга паўтаралі тэмы яго карцін — танцоўшчыцы, купальшчыцы або жакеі. Гэтыя працы Дэга ляпіў для сябе, яны замянялі яму эцюды, і толькі нешматлікія скульптуры ён даводзіў да канца. З часам Дэга ўсё часцей і часцей звяртаецца да скульптуры, паколькі тут ён можа больш спадзявацца на дотык, чым на амаль страчаны зрок. Сам Дэга металам і каменем не займаўся: ён рабіў толькі скульптуры з мяккіх матэрыялаў выключна для сябе. У постацях балерын, купальшчыц, коней (часта эцюдных па лепцы) Дэга дамагаўся пластычна выразнай перадачы імгненнага руху, вастрыні і нечаканасці паставы, захоўваючы пры гэтым пластычную цэльнасць і канструктыўнасць фігуры. Падтрыманы прыяцелем — скульптарам {{нп3|Альберт Барталаме|Барталаме|fr|Albert Bartholomé}}, Дэга стварыў вялікую колькасць васкавых і гліняных фігур танцоўшчыкаў і коней. Дэга цаніў воск за яго змяняльнасць, сябры, якія наведвалі майстэрню мастака, часам знаходзілі на месцы скульптуры васкавы шар: відаць, Дэга палічыў свой твор няўдалым. Ні адну з гэтых скульптур, за выключэннем «Маленькай чатырнаццацігадовай танцоўшчыцы», Дэга ніколі не выстаўляў. Пасля смерці Дэга ў яго майстэрні знайшлі каля 70 захаваных работ, і спадчыннікі мастака перавялі іх у бронзу, — сам Дэга ніколі не працаваў з бронзай. Першыя ўзоры гэтых скульптур з'явіліся ў 1921 годзе. Шмат гадоў лічылася, што самі васкавыя скульптуры, з якіх рабілі адліўкі, не маглі захавацца, аднак яны былі выяўленыя ў склепе ў 1954 годзе; як высветлілася, для адліўкі былі выкарыстаныя спецыяльна зробленыя дублікаты. У наступным годзе ўсе васкавыя скульптуры Дэга былі набытыя амерыканскім калекцыянерам {{нп3|Пол Мелон|Полам Мелонам|en|Paul Mellon}}, які, падарыўшы невялікую частку работ Луўру, да гэтага часу застаецца уладальнікам большасці з іх. З кожнай васкавай скульптуры было зроблена прыкладна 20-25 адлівак, такім чынам, агульная колькасць копій складае каля 1500. Некаторыя з іх можна ўбачыць у буйных музеях па ўсім свеце, а дзе-нідзе, напрыклад, у {{нп3|Новая гліптатэка Карлсберга|Новай гліптатэцы Карлсберга|ru|Новая глиптотека Карлсберга}} ў Капенгагене, маецца іх поўны набор. === Малюнкі Дэга === Малюнак быў краевугольным каменем ўсёй творчасці Дэга. Мастак практыкаваў руку, працуючы ў традыцыях [[Жан Агюст Дамінік Энгр|Энгра]], аднаго з самых выбітных малявальшчыкаў ў гісторыі еўрапейскага мастацтва. Дэга дапамагала фенаменальная глядзельная памяць і прыроджанае пачуццё пластыкі лініі і контуру. Ён быў народжаны для малюнка. У сваіх ранніх малюнках Дэга дамагаўся ўзрушаючай дакладнасці і натуралізму, часта выкарыстоўваючы для гэтага аловак. Аднак у 1870-я гады манера мастака стала больш свабоднай і плаўнай, у гэты час Дэга амаль цалкам адмовіўся ад алоўка і перайшоў на белы мел і чорны вугаль. Надзвычайны эфект, якога ён дамагаўся з дапамогай гэтай тэхнікі, выдатна ілюструе не датаваны «Малюнак з двума вершнікамі». Дэга выкарыстаў і іншую тэхніку пісьма і вельмі часта камбінаваў розныя матэрыялы ў рамках адной працы. Большасць малюнкаў Дэга — гэта накіды і замалёўкі чалавечых фігур, як, напрыклад, «Балерына, якая завязвае туфель», 1880—1885. Гэты малюнак выкананы не столькі алоўкам, колькі вуглём. Звычайна мастак рабіў цэлы шэраг папярэдніх накідаў, а часам выкарыстаў адзін і той жа эцюд для некалькіх розных палотнаў. === Наватарства Дэга === Мастацтву Дэга ўласціва спалучэнне прыгожага, часам фантастычнага, і празаічнага. Захоплены разнастайнасцю і рухомасцю гарадскога жыцця, ён піша сучасны яму Парыж (вуліцы, тэатр, кафэ, скокі) у бесперапынна зменных аспектах. Творы Дэга, з іх строга выверанай кампазіцыяй (асіметрычнай, якая валодае дынамічнай фрагментарнасцю кінакадра), з іх дакладным і гнуткім малюнкам, нечаканымі ракурсамі, актыўным узаемадзеяннем фігуры і прасторы (часта як бы вывернутай на плоскасць), спалучаюць уяўныя непрадузятасць і выпадковасць з дбайнай прадуманасцю і дакладным разлікам. Дэга імкнуўся да максімальнай «рэалістычнасці» або «натуралістычнасці» сваіх твораў. Нягледзячы на тое што гэтыя два тэрміны часта ўзаемазаменныя, у рэчаіснасці натуралізм быў больш прагрэсіўнай формай рэалізму, паколькі ён узбагачаўся найноўшымі дасягненнямі навукі. Пісьменнік і журналіст {{нп3|Луі-Эдмон Дзюранці||fr|Louis Edmond Duranty}}, прыяцель Дэга, настойліва заклікаў сяброў сачыць за адкрыццямі ў навуцы, выкарыстоўваць новаўвядзенні, каб мастацтва мастака ішло ў нагу з часам. Тое, як Дэга вынікаў гэтаму навуковаму рэалізму, можна праілюстраваць яго стаўленнем да дэманстрацыі твораў на выстаўках імпрэсіяністаў. Размяшчаючы ўсе карціны кожнага мастака ў пакоях з інтымнай каляровай гамай, са сценамі, афарбаванымі ў нязвыклыя тоны, уздзеянне якіх дапаўняла карціны, і падаўжаючы вячэрнія гадзіны наведвання, калі запальвалі газавыя лямпы, Дэга і яго калегі стваралі эфекты, дзейнічаючы ў адпаведнасці з апошнімі адкрыццямі аптычнай фізікі. Як і іншыя імпрэсіяністы, Дэга надаваў вялікае значэнне рамам, ён сам праектаваў іх колер і абрысы. Як пазней тлумачыў [[Клод Манэ]], Дэга рабіў гэта для таго, каб «прымусіць раму дапамагаць твору і дапаўняць яго», такім чынам узмацняючы колеры. Дэга нават спецыяльна агаворваў, што рамы яго карцін не павінны змяняцца. Калі аднойчы ён убачыў сваю карціну, устаўленую ў звычайную пазалочаную літую раму, то ў лютасці сам набыў яе. Пра тое, што Дэга захапляўся тэхнічнымі вынаходніцтвамі, сведчаць яго гравюры, ён таксама па-новаму выкарыстаў і традыцыйныя, да прыкладу, пастэль і тэмперу, заснаваную на клеі, а не на алеі. Абодва гэтыя матэрыялы сухія ці хутка ссохлыя, непразрыстыя, што дазваляла Дэга лёгка ўносіць у свае кампазіцыі (і маскіраваць) змены. Выкарыстоўваючы іх экспрэсіўны патэнцыял для малюнка сучаснага яму свету оперы і кафэшантану, Дэга пераканаўся, што далікатнасць гэтых матэрыялаў як нельга лепш падыходзіць для перадачы мімалётных радасцяў выканальніцкага мастацтва. Адсутнасць глыбокай традыцыі ў гэтай тэхніцы дазваляла Дэга свабодна выкарыстоўваць для асновы паперу, эластычную і падатлівую, якую падчас працы над кампазіцыяй можна было дадаваць або прыбіраць. Акрамя таго, для стварэння танальных плоскасцяў яму служылі растушоўка і ўласныя пальцы, з дапамогай шчоткі і вады ён наносіў сцёртыя ў парашок пігменты пастэльных алоўкаў, каб атрымаць плаўныя пералівы фарбаў. Яго намаганні скончыліся з'яўленнем новага слоўніка рэалізму, падобна таму, як гэта ўдалося зрабіць у сучаснай яму літаратуры {{нп3|Браты Ганкуры|братам Ганкурам|ru|Братья Гонкур}} ({{нп3|Эдмон дэ Ганкур|Эдмону-Луі-Антуану|ru|Гонкур, Эдмон де}} і {{нп3|Жуль дэ Ганкур|Жулю-Альфрэду|ru|Гонкур, Жюль де}}) і [[Эміль Заля|Эмілю Заля]]. Крытыкі наракалі на адвольнасць дзіўных кропак агляду, на зрэзаныя формы на яго карцінах. Гэтыя элементы былі часткай ідэалогіі рэалізму-натуралізму. У рэчаіснасці за спантаннасць яго кампазіцый хавалася іх старанная падрыхтоўка. Дэга быў, па вызначэнні Эдмона дэ Ганкура, які наведаў майстэрню мастака, «чалавекам, які лепш, чым хто-небудзь іншы, здолеў, транскрыбіруючы сучаснае жыццё, улавіць яго душу». === Апошнія гады === Амаль за дзесяць гадоў да сваёй смерці Дэга практычна перастаў пісаць. Ён жыў адзін. У той час як [[П’ер Агюст Рэнуар|Рэнуар]] і [[Клод Манэ|Манэ]] атрымлівалі асалоду ад цёплага сямейнага ачага, Дэга жыў ўсё больш самотна ў сваёй халасцяцкай кватэры, захламленасці хаатычныя нагрувашчваннем раскошных і пыльных палотнаў, рэчаў і рэдкіх дываноў. Смерць забрала многіх яго бліжэйшых старадаўніх прыяцеляў, а кепскі характар пазбавіў асяроддзя нешматлікіх пакінутых у жывых сяброў. [[Поль Валеры]], які часам заходзіў наведаць Дэга ў майстэрні, пакінуў апісанне бязрадаснага існавання амаль сляпога мастака, які ўжо не мог пісаць, і толькі трохі маляваў вуглём. Аднак да 80 гадоў ён быў ужо прызнаным мастаком, яго карціны прадаваліся па казачных для таго часу цэнах. Эдгар Дэга памёр [[27 верасня]] 1917 года ў Парыжы ва ўзросце 83 гадоў, з'яўляючыся прызнаным майстрам і аўтарытэтным жывапісцам, па праве лічыцца адным з самых яскравых прадстаўнікоў імпрэсіянізму, арыгінальным творцам. Згодна з апошняй воляй Дэга пахаванне прайшлі сціпла, хоць праводзіць Дэга ў апошні шлях сабралася шмат старых сяброў, сярод якіх былі Клод Манэ і мастак {{нп3|Жан-Луі Фарэн||ru|Форен, Жан-Луи}}. Дэга прасіў не прамаўляць жалобных прамоваў падчас яго пахавання і асабліва настойваў на тым, што, калі Фарэну прыйдзецца сказаць некалькі слоў, хай гэта будзе самая простая фраза, накшталт: «Ён, як і я, вельмі любіў маляваць». У гонар Эдгара Дэга названы [[Дэга, кратар|кратар]] на [[Планета Меркурый|Меркурыі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * Зернов Б. А. Дега. М., Л.: Советский художник, 1965. * Эдгар Дега // Художественная галерея, 4/2004, DeAgostini. * Костеневич А. Г. Эдгар Дега. Площадь согласия. Заметки о картине. СПб.: Государственный Эрмитаж, 2012. — 152 с., ил. — (Возрождённые шедевры). 1000 экз., ISBN 978-5-93572-474-0 == Спасылкі == {{вікіцытатнік|Эдгар Дэга}} {{commonscat-inline|Edgar Degas|Эдгар Дэга}} * [http://abcgallery.com/D/degas/degas.html Edgar Debga at Olga's Gallery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210040557/http://www.abcgallery.com/D/degas/degas.html |date=10 снежня 2011 }} * [http://www.impressionist--paintings.com/russian/DEGA/biograph_dega.shtml Жыццё і творчасць Эдгара Дэга на сайце Карціны Імпрэсіяністаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120722112227/http://www.impressionist--paintings.com/russian/DEGA/biograph_dega.shtml |date=22 ліпеня 2012 }} * [http://impressionism.ru/degas.html Эдгар Дэга на сайце Impressionism.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921060846/http://impressionism.ru/degas.html |date=21 верасня 2013 }} * [http://gallerix.ru/album/Edgar-Degas поўны збор карцін Эдгара Дэга] * [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/1074-degas-edgar-germain-hilaire Дэга Эдгар-Жэрмен-Ілер. Карціны] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/455-degas-edgar і біяграфія] {{Імпрэсіянізм}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэга Эдгар}} [[Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Людовіка Вялікага]] [[Катэгорыя:Мастакі-імпрэсіяністы]] [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Меркурыі]] 27394ryju52wr6nhuxo5zk57pwhh1su 0 74895 5198053 4843961 2026-09-12T23:18:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198053 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Вахтанг Кікабідзэ |арыгінал імя = {{lang-ka|ვახტანგ კიკაბიძე}} |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Вахтанг Кікабідзэ''' ({{lang-ka|ვახტანგ კიკაბიძე}}; нар. {{ДН|19|7|1938}}, [[Тбілісі]] — {{ДС|15|1|2023}}) — [[Грузія|грузінскі]] і [[СССР|савецкі]] эстрадны {{спявак|Расіі|СССР|Грузіі|XX стагоддзя|}}, {{акцёр|Расіі|СССР|Грузіі|XX стагоддзя|}}, {{сцэнарыст|Расіі|СССР|Грузіі|XX стагоддзя|}}, {{кінарэжысёр|Расіі|СССР|Грузіі|XX стагоддзя|}}, аўтар песень. == Біяграфія == Вахтанг Кікабідзэ нарадзіўся 19 ліпеня 1938 года ў Тбілісі. Ён скончыў інстытут замежных моў, затым стаў артыстам Тбіліскай філармоніі. Кар’еру Кікабідзэ пачынаў як спявак, але кінематаграфічную славу яму прынеслі працы ў фільмах [[Георгій Данелія|Георгія Данеліі]]. Кікабідзэ таксама выступаў як сцэнарыст і рэжысёр. У 1978 годзе ён стаў лаўрэатам Дзяржаўнай прэміі СССР. У 1980 годзе Вахтангу Кікабідзэ было прысвоена званне народнага артыста Грузіі. Ён адмовіўся ад расійскага [[Ордэн Дружбы (Расія)|Ордэна Дружбы]] ў сувязі з [[Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|канфліктам у Паўднёвай Асеціі]] ў жніўні 2008 года<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=24348 Вахтанг Кікабідзэ расейцам: «Вы меня не предали — разочаровали».] «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»</ref><ref>[https://naviny.belsat.eu/news/vyaliki-greh-uzya-na-dushu-uladzimir-pucin-vahtang-kikabidze-pra-vajnu-kramlya-z-ukrainaj/ «Вялікі грэх узяў на душу Уладзімір Пуцін»: Вахтанг Кікабідзэ пра вайну Крамля з Украінай.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202083217/https://naviny.belsat.eu/news/vyaliki-greh-uzya-na-dushu-uladzimir-pucin-vahtang-kikabidze-pra-vajnu-kramlya-z-ukrainaj/ |date=2 снежня 2020 }} «[[Белсат]]»</ref>. Акрамя таго, Кікабідзэ адмяніў свае юбілейныя канцэрты ў Маскве, заявіўшы, што ён паважае рускі народ, але ў сувязі з ваеннымі дзеяннямі Расіі супраць Грузіі — не можа прымаць узнагароды і выступаць з канцэртамі. З тых часоў ён не наведваў Расію<ref>[https://www.svaboda.org/a/30078695.html Вахтанг Кікабідзэ: Расеі патрэбная «сьвежая кроў»]. [[Радыё Свабода]],27 ліпень 2019</ref>. 5 снежня 2019 года ў Мінску, на «Алеі сяброў», адкрылі помнік Валіко Місандары, герою фільма «Міміно». Помнік адкрыў Вахтанг Кікабідзэ<ref>[https://charter97.org/be/news/2019/12/5/358015/ Вахтанг Кікабідзэ: Музыка «Песняроў» у мяне дома ёсць, я іх слухаю.] «Хартыя’97»</ref><ref>[https://bel.24health.by/syabroustva-padauzhae-zhyccyo-vaxtang-kikabidze-adkryu-skulpturu-u-minsku/ «Сяброўства падаўжае жыццё». Вахтанг Кікабідзэ адкрыў скульптуру ў Мінску.]{{Недаступная спасылка}} «Здаровыя людзі»</ref>. З 2020 года ён быў дэпутатам парламента Грузіі. == Фільмаграфія == === Акцёрскія працы === * 1966 — [[Сустрэча ў гарах]] — Гія * 1968 — Серэнада * 1969 — Не бядуй! — Бенжамен Глонці * 1971 — Хатабала * 1972 — Я, следчы — Георгій Мікеладзэ * 1973 — Зусім прапалы — Герцаг * 1974 — Мелодыі Верийского квартала — рамізнік Паўле * 1976 — Зніклая экспедыцыя — камісар * 1977 — Камень чыстай вады * 1977 — Псеўданім: Лукач — Дуруці * 1978 — [[Міміно]] — Валянцін Канстанцінавіч Мізандары, Міміно * 1980 — Дзюма на Каўказе — Аркапос * 1981 — Будзь здаровы, дарагі * 1984 — ТАСС упаўнаважаны заявіць — Джон Глэб * 1984 — Вольга і Канстанцін — Кастусь Гагуадзэ * 1985 — Раніца без адзнак — Джон Глэб * 1985 — Мужчыны і ўсе астатнія * 1994 — Весяленькая паездка * 2000 — Фартуна — капітан Фама Арчылавіч * 2008 — Каралева — Дадыяні Іраклій Надаравіч {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кікабідзэ Вахтанг Канстанцінавіч}} se9l8goa57egt8howd8eslay8f83zyj 0 82517 5197942 4947652 2026-09-12T17:31:33Z Алесандр Бусел 136752 стыль, арфаграфія, пунктуацыя 5197942 wikitext text/x-wiki {{Філосаф |імя = Агюст Конт |арыгінал імя = Auguste Comte |выява = Auguste Comte.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = філосаф |імя пры нараджэнні = Isidore Marie Auguste François Xavier Comte |псеўданімы = |дата нараджэння = 19.01.1798 |месца нараджэння = {{месца нараджэння|Манпелье}} |дата смерці = 5.09.1857 |месца смерці = {{месца смерці|Парыж}} |грамадзянства = |падданства = |мова = |школа = |кірунак = [[пазітывізм]] |перыяд = |інтарэсы = |ідэі = |папярэднікі = [[Клод Анры дэ Руўруа Сен-Сімон]] |паслядоўнікі = [[Джон Сцюарт Міль]] |прэміі = |узнагароды = |роспіс = |lib = |сайт = |вікікрыніца = |вікіцытатнік = }} {{значэнні|Конт}} '''Ісідор Мары Агюст Франсуа Ксаўе Конт''' ({{lang-fr|Isidore Marie Auguste François Xavier Comte}}; {{ДН|19|1|1798}} — {{ДС|5|9|1857}}) — французскі [[філосаф]] і сацыёлаг. Заснавальнік [[пазітывізм]]у. Заснавальнік [[сацыялогія|сацыялогіі]] як самастойнай навукі. У 1818—1824 гг. сакратар [[Клод Анры дэ Руўруа Сен-Сімон|К. А. Сен-Сімона]]. Прапанаваў сваю класіфікацыю навук, сфармуляваў закон трох стадый інтэлектуальнай эвалюцыі чалавецтва, канцэпцыі сацыяльнага ладу [[грамадства]] (сацыяльная статыка) і яго развіцця (сацыяльная дынаміка), схіляўся да стварэння пазітыўнай [[палітыка|палітыкі]] і [[рэлігія|рэлігіі]] ў якасці ўмоў дасягнення сацыяльнага міру і гарманічнага спалучэння розных класавых інтарэсаў. Паводле яго вучэння, чалавечы дух праходзіць 3 стадыі гістарычнага развіцця: тэалагічную (мае таксама 3 этапы развіцця — фетышыэм, [[політэізм]] і [[монатэізм]], характэрна панаванне духавенства і ваенных, з'явы прыроды тлумачацца звышпрыроднымі прычынамі), метафізічную (свет тлумачыцца з дапамогай метафізічных паняццяў), пазітыўную, або навуковую (свядомасць людзей грунтуецца на дакладнай ацэнцы знешняй рэальнасці, што дапамагае прадбачыць будучае і прадухіліць памылкі ў пазнанні і практычнай дзейнасці). {{арфаграфія}} == Вучэнне Конта == Конт прапанаваў ідэю [[сацыялогія|сацыялогіі]] як навукі аб законах функцыянавання і развіцця грамадства ў цэлым, акрамя грамадскіх з'яў. Ён адзначаў, што ў сваёй галіне сацыялогія павінна вырашаць такія ж задачы, якія у іншых галінах ведаў вырашаюць [[фізіка]], [[хімія]], [[біялогія]], у адрозненне ад канкрэтных навук ([[мінералогія]], [[батаніка]], [[заалогія]]), задачай якіх з'яўляецца апісанне канкрэтных з’яў, а не ўстанаўленне іх [[закон]]аў. Конт пісаў: {{text|«Разумная [[палітыка]] не можа ставіць за мэту прымусіць развівацца чалавецтва, якое рухаецца дзякуючы ўласным імпульсам адпаведна закону, такому ж няўхільнаму, як і закон [[гравітацыя|гравітацыі]], хоць і больш гнуткаму. Але яна ставіць на мэце палегчыць развіццё чалавецтва, навучаючы яго».}} Сацыялогія, на думку Конта, з'яўляецца навукай пра грамадскія з'явы увогуле, яе законы аднолькава актуальныя для ўсіх часоў і ўсіх народаў. === Грамадства ў разуменні Конта === Абгрунтоўваючы неабходнасць новай навукі пра грамадства і яго законы, яе значэнне, Конт, абапіраючыся на рэаліі [[XIX|19 стагоддзя]], падкрэсліваў, што пэўны тып грамадства, які можна апісаць двума прыметнікамі&nbsp;— тэалагічнае і ваеннае,&nbsp;— памірае. Тэалагічны светапогляд належаў да таго часу, які характарызаваўся дамінаваннем ваеннай дзейнасці, калі значнае месца ў грамадстве займалі вайскоўцы. На змену яму прыходзіць новае грамадства&nbsp;— навуковае і прамысловае (індустрыяльнае). Грамадства, якое нараджаецца, з’яўляецца навуковым у такім жа сэнсе, у якім грамадства, якое памірае, было тэалагічным: для сучаснай эпохі характэрны навуковы светапогляд, гэтак жа як папярэдняй эпосе быў уласцівы светапогляд [[тэолаг]]аў ці [[жрэц|жрацоў]]. З таго моманту, калі людзі пачынаюць думаць навукова, [[вайна]] людзей паміж сабой перастае быць асноўнай дзейнасцю калектываў&nbsp;— такой становіцца барацьба людзей з [[прырода]]й, а таксама рацыянальная эксплуатацыя [[прыродныя рэсурсы|прыродных рэсурсаў]]. Прааналізаваўшы тагачаснае грамадства, Конт прыйшоў да высновы: галоўнай умовай грамадскай рэформы з'яўляецца рэформа інтэлектуальная. Выпадковасці [[рэвалюцыя|рэвалюцый]] не забяспечваюць перабудову грамадства, якое перажывае крызіс. Для гэтага неабходны сінтэз навукі і фарміраванне пазітыўнай палітыкі. Знаёмячыся з рознымі навукамі, Конт фармулюе і абгрунтоўвае два асноўныя законы: закон трох станаў і закон класіфікацыі навук... === Чалавечы розум паводле Конта === Згодна з законам трох стадый, чалавечы [[розум]] праходзіць тры паслядоўныя фазы: тэалагічную, метафізічную і пазітыўную: # На першай ён тлумачыць з'явы праз веды, якія ўзнікаюць спантанна і не маюць доказаў; # на другой бяруцца за рэальнасць абстракцыі або абстрактныя сутнасці, і традыцыйныя вераванні замяняюцца «негатыўнай» філасофіяй; # на трэцяй розум засноўваецца на дакладнай ацэнцы сацыяльнай рэчаіснасці, гістарычнай рэальнасці, такім чынам адбываецца інтэграцыя і рацыянальная арганізацыя грамадства пад уплывам пазітыўнай філасофіі. На думку Конта, ад агульнага ўзроўню людской веды залежыць і стан тэхнікі, рамёстваў, прамысловасці. Розум адмаўляецца раскрываць прычыны фактаў і здавольваецца выяўленнем законаў, якія кіруюць імі. Пераход ад тэалагічнай фазы да метафізічнай, а затым да станоўчай у розных інтэлектуальных дысцыплінах ажыццяўляецца не адначасова. Таму закон трох станаў цесна звязаны з законам [[класіфікацыя навук|класіфікацыі навук]]. Парадак размеркавання розных навук раскрывае парадак станаўлення пазітыўнага розуму ў розных галінах. Іншымі словамі, пазітыўнае мысленне не магло не сфармавацца ў матэматыцы, фізіцы, хіміі раней, чым у біялогіі. У больш складаных дысцыплінах пазітывізм выяўляецца пазней. Чым прасцей [[матэрыя (філасофія)|матэрыя]], тым лягчэй пра яе пазітыўна разважаць. Ёсць рэчы, назіранне за якімі само вядзе розум да станоўчай фазы. === Падзел багацця, адносіны паміж грамадскімі пластамі === Мэта аб’яднання закона трох станаў з класіфікацыяй навук складаецца ў даказванні таго, што спосаб [[мысленне|мыслення]], які зацвердзіўся ў матэматыцы, фізіцы, хіміі, біялогіі, павінен у канчатковым выніку перамагчы і ў галіне палітыкі і прывесці да стварэння пазітыўнай навукі аб грамадстве. Конт дзеліць гэтую навуку на дзве асноўныя часткі: статыку, якая вывучае ўмовы суіснавання грамадскіх з'яў, і дынаміку, якая вывучае паслядоўны рух грамадскіх з'яў і з'яўляецца, па сутнасці, вучэннем аб прагрэсе грамадства. У гэтым вучэнні ён разглядае некалькі праблем. Першай з іх з'яўляецца разуменне індустрыяльнага грамадства як абавязковага этапу ў развіцці ўсяго чалавецтва. Пры гэтым ён не лічыў істотнымі супярэчнасці інтарэсаў пралетарыяў і прадпрымальнікаў. Паміж імі можа назірацца часовае і другараднае па сваім значэнні суперніцтва ў падзеле багаццяў. Але — і тут Конт згодны з прадстаўнікамі ліберальнага напрамку — пашырэнне вытворчасці адказвае інтарэсам усіх. І закон індустрыяльнага грамадства — узрастанне багацця, які сцвярджае або прадугледжвае, у рэшце рэшт, узгадненне інтарэсаў. Прытым асаблівае значэнне ён надае прыватнай уласнасці і яе канцэнтрацыі, г. зн. павелічэнню багацця. Конт падкрэсліваў, што [[канцэнтрацыя капіталу]] і [[сродкі вытворчасці|сродкаў вытворчасці]] з'яўляецца станоўчай з'явай. Яна адпавядае галоўнай тэндэнцыі, якая назіраецца ў гісторыі развіцця чалавецтва. Матэрыяльная культура можа развівацца толькі пры ўмове, калі кожнае пакаленне вырабляе больш за тое, што яму трэба для жыцця і з прычыны гэтага перадае наступнаму пакаленню большы запас багаццяў, чым яно само атрымала. Конт не лічыў значнымі супярэчнасці паміж прыватнай і [[грамадская ўласнасць|грамадскай уласнасцю]], паколькі, на яго думку, [[улада]]&nbsp;— ці палітычная, ці эканамічная&nbsp;— заўсёды мае асабовы характар. У любым грамадстве кіруе невялікая колькасць людзей. Адной з прычын, што падахвочваюць (свядома ці падсвядома) патрабаваць аб’яднання уласнасці, ёсць надзея, што змена [[эканамічны ўклад|эканамічнага ладу]] прывядзе да змены структуры кіравання грамадствам. Але, падкрэсліваў Конт, багатыя заўсёды будуць мець столькі магутнасці, колькі неабходна для таго, каб захоўваць вызначальны ўплыў у грамадстве. Аднак уладальнікі не павінны дапускаць бязмежжа. Прыватная ўласнасць непазбежная, неабходная і карысная, але яна мажлівая толькі тады, калі ўспрымаецца не як права на злоўжыванне, а як ажыццяўленне калектыўнай функцыі выбраннікаў лёсу ці тых, хто дзякуючы сваім здольнасцям дасягнуў эканамічнага росквіту. Такім чынам, Конт займае сярэднюю пазіцыю паміж [[сацыялізм]]ам і [[лібералізм]]ам. Ён не вымагае [[сацыялізацыя|сацыялізацыі]] сродкаў вытворчасці, але і не ідэалізуе яе, [[уласнасць]] для яго&nbsp;— гэта, хутчэй, магчымасць выканання грамадскіх функцый. У гэтым аспекце важна адзначыць, што для Конта сацыяльная іерархія мае другараднае значэнне. Ён падкрэсліваў, што [[жыццё]] чалавека не вызначаецца яго месцам у эканамічнай або сацыяльнай іерархіі. Акрамя грамадскага парадку, дзе пануе закон магутнасці, існуе духоўны парадак, парадак маральных [[каштоўнасць|каштоўнасцяў]]. [[Пралетарыят|Пралетарый]], які знаходзіцца ўнізе грамадскай іерархіі, можа займаць у духоўнай іерархіі вышэйшае становішча, калі яго маральныя якасці, гатоўнасць да самаахвяравання ў імя калектыву вышэй, чым падобныя якасці тых, хто знаходзіцца над ім у сацыяльнай іерархіі. Духоўны парадак не ёсць трансцэндэнтны парадак, якім ён уяўляецца ў [[хрысціянства|хрысціянскай]] [[рэлігія|рэлігіі]]. Гэта не парадак вечнага жыцця. Гэта парадак тут&nbsp;— на Зямлі, які замяняе грамадскую іерархію сілы і багацця духоўным парадкам маральных якасцяў. Кожны, на думку мысляра, павінен ставіць сабе за найвышэйшую мэту&nbsp;— стаць першым у іерархіі маральнасці. З гэтага выцякаюць дзве важнейшыя асновы грамадства. '''Парадак''' і '''прагрэс'''&nbsp;— вось дзве катэгорыі, якія з'яўляюцца галоўнымі тэмамі сацыяльнай філасофіі Конта. Парадак як стабільнасць грамадства і прагрэс як мірны і паступовы працэс удасканалення і развіцця грамадства. А паколькі развіццё чалавечага духу ёсць аснова і прычына развіцця грамадства, то менавіта маральныя якасці з'яўляюцца вызначальнымі фактарамі грамадскага прагрэсу. Ён пісаў: {{text|«Ідэі кіруюць светам і выклікаюць у ім ўзрушэнні. Увесь сацыяльны механізм абапіраецца ў канчатковым выніку на меркаванні людзей».}} Узмацненне разумовай дзейнасці і зацвярджэнне маральных якасцяў&nbsp;— галоўныя фактары сацыяльнай эвалюцыі. Пазітывізм, уласна, і палягае ў арганізацыі грамадства на прынцыпах гармоніі і салідарнасці. Са сцвярджэннем пазітывізму паўстане новая форма арганізацыі грамадства, якую ён называе сацыякратыяй, гэта значыць такое грамадства, у якім усе яго часткі складуць адзінае гарманічнае цэлае і ў якім кожны індывід як складовая частка цэлага павінен выконваць сваю пэўную функцыю. Конт падкрэсліваў, што [[чалавек]], узяты як асобная істота,&nbsp;— гэта абстракцыя, якая не мае месца ў рэальным грамадскім жыцці. Разам з гэтым ён не адмаўляе існавання класаў у грамадстве, але не лічыць, што паміж класамі існуе антаганізм і паміж імі непазбежная барацьба. Наадварот, адзначаючы, што для любога грамадства характэрна наяўнасць агульнай мэты, Конт падкрэсліваў важнасць салідарнасці, выканання кожным класам сваіх функцый у грамадстве. Яго ідэалам было дасягненне салідарнай дзейнасці дзвюх галоўных сіл у грамадстве: канцэнтраванай сілы багацця і рассеянай сілы мас, багатых [[патрыцыі|патрыцыяў]] і масы [[пралетарыят]]у. === Міжнародныя зносіны і міжнароднае права ў тлумачэнні Конта === Цікавымі і важнымі для далейшага развіцця былі погляды філосафа на [[міжнародныя адносіны]] і [[міжнароднае права]]. Ён пераканаўча адстойваў думку аб адзінстве чалавецтва і наяўнасці цесных сувязяў паміж [[народ]]амі. «Ні адзін народ,&nbsp;— пісаў мысляр,&nbsp;— не аддзелены рэальна ад іншых. Немагчыма існаваць ізалявана, не губляючы сваіх сапраўдных маральных, інтэлектуальных і нават фізічных якасцяў. Прагрэс заўсёды з'яўляецца развіццём ўсяго чалавецтва ў цэлым, а не асобнага ізаляванага народа». === Значэнне філасофіі Конта === У цэлым пазітывізм Конта меў уплыў і значэнне для ўсяго [[грамадазнаўства]] і філасофіі, і, у прыватнасці, яго філасофская сістэма адыграла прыкметную ролю ў развіцці палітычных і прававых вучэнняў у другой палове XIX стагоддзя. === Каляндар Конта === Конт прапаноўваў пазытывісцкі каляндар з 13 месяцаў па 28 дзён. У кожным месяцы — 4 тыдні. Месяц пачынаецца з нядзелі і заканчваецца суботай. Адзін дзень у годзе не мае назвы і ўстаўляецца пасля суботы апошняга 13-га месяца перад Новым годам, як дадатковы дзень адпачынку. У высакосны год такі ж дзень ўстаўляецца пасля апошняй суботы 6-га месяца. Недахоп&nbsp;— пры дзяленні года на кварталы давялося б дзяліць і месяцы. == Працы == * «Курс пазітыўнай філасофіі» (т. 1—6, 1830—1842) * «Сістэма пазітыўнай палітыкі, або Сацыялагічны трактат аб асновах рэлігіі чалавецтва» (т. 1—4, 1851—1854). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Елсукоў А.'' Конт // {{Крыніцы/БЭ|8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Конт}} [[Катэгорыя:Сацыёлагі Францыі]] [[Катэгорыя:Філосафы Францыі]] [[Катэгорыя:Пазітывісты]] [[Катэгорыя:Эстэтыкі]] cu442lnqhw9p0mfs0q0gti0rmtcb5nk 0 85017 5198167 5002665 2026-09-13T09:23:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198167 wikitext text/x-wiki [[Выява:Derby Museum Viking Sword.jpg|thumb|Меч вікінга з Рэптана; калекцыя [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музея і мастацкай галерэі Дэрбі]]|left]] [[Выява:Derby Museum Viking Display (4).jpg|thumb|Рэканструкцыя вікінга з Рэптана; калекцыя [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музея і мастацкай галерэі Дэрбі]]<ref name="bbc">Рэканструкцыя была зроблена ў 1985 годзе для праграмы BBC ''Blood of the Vikings'' на падставе чэрапа і мяча, знойдзенага ў пахаванні побач з царквой Рэптана.</ref>]] '''Вялікае паганскае войска''', ці '''Вялікае войска''', ці '''Вялікае дацкае войска''' ({{lang-en|Great Heathen Army / Great Army / Great Danish Army}}) — войска [[вікінг]]аў родам з Даніі, якое разрабавала і заваявала вялікую частку Англіі ў IX стагоддзі. У адрозненне ад шматлікіх скандынаўскіх набегаў войскаў таго перыяду, крыніцы, што захаваліся, не ўказваюць дакладна іх колькасці, але гэта, відавочна, была найбуйнейшая сіла ў сваім родзе, якая ўключала сотні суднаў і тысячы людзей. Тэрмін «вялікае паганскае войска» быў скарыстаны ў [[Англасаксонскія хронікі|англасаксонскіх хроніках]]. Вытокі войска можна ўгледзець у групе, якая напала на Парыж у 845 годзе, якую меркавана вёў вікінг [[Рагнар Ладброк|Рагнар Лодбрак]]. Яно ўварваліся ў рэгіён каля 850 года, неаднаразова захоплівала Руан і розныя невялікія гарады, верагодна, лёгка ўмацаваныя. Набраўшыся вопыту ў Еўропе, у 865 годзе войска рушыла ў Брытанію, высадзіўшыся ва [[Усходняя Англія|ўсходняй Англіі]]. Пад камандаваннем [[Івар Бескасцёвы|Івара Бескасцёвага]] і Хальфдана сына Рагнара, яно накіравалі сілы на заваяванне і засяленне Англіі. Паводле скандынаўскіх саг, гэта было помстай за смерць Рагнара Лодбрака, але гістарычнасць гэтага сцвярджэння не вызначана. У канцы 866 была заваявана [[Нартумбрыя]], у 870 годзе за ёй услед рушыла [[каралеўства Усходняя Англія]]. У 871 годзе прыбыла '''Вялікае летняе войска''' (''Great Summer Army'')<ref>{{Cite book |last=Hooper |first=Nicholas Hooper |authorlink= |last2=Bennett |first2=Matthew |author2-link= |title=The Cambridge Illustrated Atlas of Warfare: the Middle Ages |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |location= |page=22 |url=http://books.google.com/books?id=Sf8UIynR0koC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |isbn=0-521-44049-1}}</ref>. Яно ўзмацніла Дацкае войска, і ў 874 годзе была заваявана [[Мерсія]]. Доказам іх знаходжання ў [[Дэрбішыр]]ы з’яўляецца брацкая магіла на 250 чалавек у Рэптане і некалькі дзясяткаў курганоў са слядамі крэмацыі ў суседнім Інглбі<ref name=richards2004>{{cite journal|last=Richards|first=Julian|display-authors=etal|title=Excations at the Viking barrow cemetery at Heath Wood, Ingleby, Derbyshire|journal=Antiquaries J.|year=2004|issue=84|pages=23-116}}</ref>. У тым жа годзе значная частка войскаў пасялілася на заваяваных тэрыторыях, а затым услед рушыла яшчэ адна група ў 877 годзе. Хальфдан рушыў на поўнач, каб атакаваць піктаў, а [[Гутрум]] стаў лідарам вайны на поўдні, у 876 годзе да іх далучыліся новыя сілы, і яны выйгралі бітву пры Вэрхэме. Аднак [[Альфрэд Вялікі]] (кароль Уэсекса) адбіваўся, і ўрэшце атрымаў перамогу ў [[Бітва пры Этандуне|бітве пры Этандуне]] ў 878 годзе і заключыў [[Уэдморскі дагавор, 878|Уэдморскі дагавор]]. У [[879]] годзе<ref>[[Ведастынскія аналы]], год 879.</ref><ref>[[Англасаксонская хроніка]] датуе гэту падзею 880 годам.</ref> мноства [[нарманы|нарманаў]] з гэтага войска прыплылі на кантынент і пачалі здзяйсняць набегі на землі [[Фрысландыя (гістарычная вобласць)|Фрысландыі]] і [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]]. Правадыром [[вікінгі|вікінгаў]] быў [[конунг]] [[Готфрыд Фрысландскі|Готфрыд]]. Спусташэнню падвергліся амаль усе паўночна-заходнія вобласці Усходне-Франкскай дзяржавы<ref>Ведастынскія аналы, гады 879—880.</ref>. Нягледзячы на паражэнне, нанесенае вікінгам каралём [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-Франкскай дзяржавы]] [[Людовік III Малодшы|Людовікам III Малодшым]] у [[бітва пры Сокуры|бітве пры Сокуры]] ў жніўні [[881]] года<ref>Ведастынскія аналы, год 881.</ref>, вікінгі пабудавалі ўмацаваны лагер у [[Эльслоа]]<ref name="Liege">{{cite web|url=http://perso.infonie.be/liege06/02deux.htm#Francon|title=De la fondation de la ville à la cité épiscopale. Francon|publisher=La principauté de Liège|accessdate=17.4.2011|lang=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120404082035/http://perso.infonie.be/liege06/02deux.htm#Francon|archivedate=4 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref> і ў [[882]] годзе галоўнай мэтай іх паходаў стала Латарынгія. Нарманы захапілі і разрабавалі ўсе найбуйнейшыя латарынгскія гарады (у тым ліку, [[Кёльн]], [[Бон]], [[Трыр]], [[Мец]], [[Бінген]], [[Вормс]] і Ахен), разбурылі амаль усе манастыры, уключаючы [[Прумскае абацтва]]. Вельмі сур'ёзна былі пашкоджаны ўладарствы [[біскупства Льеж|Льежскай епархіі]]: вікінгамі былі спалены гарады [[Тонгр]] і [[Маастрыхт]], абацтвы ў [[Ставело]], [[Мальмеды]] і [[Сінт-Тройдэн]]е<ref name="Liege" />. Была забіта большая частка жыхароў і манахаў, якія не паспелі збегчы. Сам [[Льеж]] быў захоплены і таксама спалены нарманамі, але, паводле падання, заступніцтва [[святы Ламберт|святога Ламберта]] не дазволіла вікінгам разрабаваць біскупскую казну. Таксама атрымалася выратаваць і большасць [[рэліквія|свяшчэнных рэліквій]], бо іх перавезлі у больш бяспечныя месцы. Пазнейшыя паданні апавядалі пра шматлікія цуды, якія нібы адбыліся падчас гэтых бедстваў, і злучалі з гэтым гібель некалькіх латарынгскіх святых<ref>Напрыклад, [[Ліберт з Сінт-Тройдэна|святога Ліберта]].</ref>, памерлых, у рэчаіснасці, задаўга да гэтых падзей<ref name="Льеж-4">{{кніга|аўтар=Pollet Ch.|загаловак=Histoire ecclésiastique de l’Ancien diocèse de Liége|спасылка=http://books.google.ru/books?id=S_JaAAAAQAAJ&pg=PA138|месца=Liége|выдавецтва=Imprimeure de J.-G. Lardinois, Éditeur|год=1860|том=I|pages=138—143|allpages=352}}</ref>. Новы кароль Усходне-Франкскай дзяржавы [[Карл III Тоўсты]] не змог аказаць вікінгам годнага ўзброенага адпору і быў вымушаны заключыць з імі мір, надаўшы іх правадыру Готфрыду тытул [[герцаг Фрысландыі|герцага Фрысландыі]] і выдаўшы за яго замуж сваю дачку<ref>Ведастынскія аналы, год 882.</ref>. Аднак пасля забойства Готфрыда ў [[885]] годзе набегі нарманаў аднавіліся<ref>Рэгіна Прумскі, год 885.</ref>. У гэтым жа годзе вікінгі паспрабавалі зноў напасці на Льеж, але былі адбіты<ref name="Liege" />. Пасля таго як [[Арнульф Карынтыйскі]], якога «[[Дзеянні біскупаў Льежа]]» завуць сваяком біскупа Льежа [[Франкон, біскуп Льежа|Франкона]], у [[888]] годзе атрымаў карону Усходне-Франкскай дзяржавы, ён актывізаваў барацьбу з нарманамі, якія знаходзіліся ў яго ўладарствах. Свайго апагею гэта барацьба дасягнула ў [[891]] годзе. Спачатку поспех быў на баку вікінгаў, пад камандаваннем конунга [[Зігфрыд, конунг|Зігфрыда]] яны разбілі войска каралеўскіх [[васал]]аў у [[бітва на Гёйле|бою на рацэ Гёйле]]<ref>У гэтым бою загінуў [[архібіскуп Майнца]] [[Зундэрольд]].</ref>. Але затым нарманы сутыкнуліся з войскам, асабіста ўзначаленым каралём Арнульфам. У выніку кровапралітнага [[бітва пры Лёвене|бою пры Лёвене]] войска вікінгаў было цалкам разгромлена, Зігфрыд і мноства нарманаў загінулі<ref>[[Фульдскія аналы]], год 891.</ref>. Гэта паражэнне спыніла масавыя набегі вікінгаў на землі Усходне-Франкскага каралеўства<ref name="BNB">{{кніга|загаловак=Franco|выданне=Biographie Nationale de Belgique|месца=Bruxelles|выдавецтва=Bruylant-Christophe & C, Imprimeurs-Éditeurs|год=1883|pages=263—267|allpages=898}}</ref>. Сярод удзельнікаў Лёвенскай бітвы пазнейшыя хронікі называюць імёны [[граф Эно|графа Эно]] [[Рэнье I, герцаг Латарынгіі|Рэнье Даўгашыяга]] і біскупа Франкона, а «Дзеянні біскупаў Льежа» прыпісваюць апошняму асабліва выбітную ролю ў перамозе над ворагам, распавядаючы пра асабісты ўдзел біскупа ў бітве<ref name="Liege" />. У Англіі пасяленцы з былога паганскага войска утварылі Каралеўства Ёрк, якае існавала да 950-х гадоў. [[Курганныя могілкі Хіт Вуд|Меркаванае пахаванне воінаў войска]] знаходзіцца ў Верасовым лесе Дэрбішыра. {{зноскі}} == Літаратура == * Gardiner, Juliet, ed. ''The Penguin Dictionary of British History'' == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121011224016/http://www.btinternet.com/~timeref/thr00003.htm TimeRef — Viking Invasions] [[Катэгорыя:Гісторыя Англіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі]] [[Катэгорыя:Вікінгі]] [[Катэгорыя:Войны IX стагоддзя]] 9zfutrh3yp1kmkp7yha2c3cif1oep96 0 88043 5198157 5180976 2026-09-13T09:04:05Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5198157 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія|не крытычныя, але ёсць памылкі, сляды хуткапісу і хуткаперакладу}} {{Навуковец}} '''Гуга Гроцый''' ({{lang-la|Hugo Grotius}}) або '''Гуга дэ Гроат''' ({{lang-nl|Hugo de Groot}} або ''Huig de Groot''; {{ВДП}}) — галандскі юрыст і дзяржаўны дзеяч, [[філосаф]], хрысціянскі апалагет, [[драматург]] і [[паэт]]. Заклаў асновы [[міжнароднае права|міжнароднага права]], грунтуючыся на [[Натуральнае права|натуральным праве]]. == Біяграфія == Гуга Гроцый нарадзіўся падчас [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]]. Яго дзед, бургундскі дваранін, ажаніўся ў Франкфурце-на-Майне з дачкой галандца дэ Грот і ўзяў яе прозвішча, а бацька, Ёган (Ян) дэ Грот, пераехаў у Галандыю. Гуга быў першым дзіцем у сям’і Яна дэ Грота і Аліды ван Оверсхі. Яго бацька быў вельмі адукаваным (ён вучыўся ў Лейдэне разам з {{нп5|Юст Ліпсій|Юстам Ліпсіем|ru|Липсий, Юст}}, а таксама палітычна актыўным чалавекам, і выхоўваў сына з ранніх гадоў у традыцыйнай гуманістычнай традыцыі, грунтуючыся на вучэнні Арыстоцеля. Васьмігадовым хлопчыкам ужо пісаў лацінскія вершы. Будучы надзвычай старанным вучнем, Гуга паступіў у [[Лейдэнскі ўніверсітэт]], калі яму было ўсяго адзінаццаць гадоў (рэктарам універсітэта быў яго дзядзька Карнеліс). Ва ўніверсітэце выкладалі такія выбітныя інтэлектуалы Паўночнай Еўропы таго часу, як Францыск Юній (старэйшы), [[Жазеф Жуст Скалігер]] і Рудольф Снеліус. Дзякуючы падтрымцы кіраўніка нідэланскага парламента — штатаў генеральнага пансіяната Злучаных правінцый [[:en:Johan van Oldenbarnevelt|Ехана Ольдэнбарнэвэльта]] зрабіў добрую кар’еру. У 1601 годзе ён стаў гісторыкам Нідэрландскіх штатаў, генеральным адвакатам Фіска Нідэрландаў, быў паслом ў Лондан, а з 1613 года стаў — сябрам гарадской рады і пансіянатам (мэрам) [[Ротэрдам|Ратэрдама]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/hugogrotiusfathe00vreeuoft/page/n9/mode/2up|загаловак=Vreeland, Hamilton (1917). Hugo Grotius: The Father of the Modern Science of International Law. New York: Oxford University Press. праверана 11 жніўня 2026 – via Internet Archive.}}</ref>. Як юрыст спрыяў абаснаванню права Нідэрландаў на ваенныя трафеі, свабоды мораў і адкрыццяў, а таксама абгрунтаваў кантроль штатаў (прадстаўнічых органаў дзяржавы) над царкоўнымі і ўніверсітэцкімі ўладамі і маёмасцю ў Лейдане і Амстэрдаме (рэманстрантамі і контрэманстрантамі). Рэлігійныя спрэчкі прыкрывалі барацьбу за першынства паміж рознымі палітычнымі групоўкамі сгуртаванымі вакол штатаў і штатгалтэраў. У выніку ў 1618 годзе ён быў арыштаваны за дзейнасць па раздрабленні ўзброеных сілаў, накіраваную супраць прынца [[Морыц Аранскі|Маўрыцыя Аранскага]] і змову на карысць Іспаніі. Яго дабрадзей быў пакараны на смерць, а ен ў наступным годзе асуджаны да пажыццёвага зняволення. Падчас знаходжання пад вартай яму была прадастаўлена магчымасць пісаць і весці перапіску. Чым ен скарыстаўся, стварыўшы ў гэты перыяд шматлікія важныя тэксты<ref>{{Кніга|загаловак=Israel, Jonathan (1995). The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806. Oxford: Clarendon Press. pp. 447–449. ISBN 0-19-873072-1}}</ref><ref>{{Cite web|lang=(анг.)|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/grotius/|title=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Van Dam, Harm-Jan (1994). "De Imperio Summarum Potestatum Circa Sacra". In Henk J.M. Nellen & Edwin Rabbie (ed.). Hugo Grotius Theologian – Essays in Honor of G.H.M. Posthumus Meyjes. New York: E.J. Brill.}}</ref>. У 1621 годзе ён і яго жонка ўцяклі ў [[Антверпен]]. Затым ён адправіўся ў Парыж, дзе атрымаў фінансавую пенсію ад французскіх улад і жыў там з невялікімі перапынкамі пад апекай Рышылье і Людовіка ХІІІ да смерці. У 1625 годзе ён апублікаваў трактат пад назвай «Пра вайны і міра», які прынёс яму вялізарную славу. У 1631 годзе ён паспрабаваў вярнуцца ў родныя Нідэрланды, але хутка ізноў апынуўся ў няласцы ўладаў. Ён ізноў уцёк з краіны, гэтым разам у Гамбург. Там ён быў наняты каралём [[Швецыя|Швецыі]], які прызначыў яго сваім паслом у Парыжы ў 1634 годзе. Ён займаў гэтую пасаду 10 гадоў. Калі [[Крысціна (каралева Швецыі)|Крысціна Ваза]] прыйшла да ўлады ў Швецыі, яна заклікала Гроцыя вярнуцца ў Швецыю. У сакавіку 1645 года Гроцый адплыў у Стакгольм. Яго карабель пацярпеў крушэнне ў Балтыйскім моры. Філосаф ледзьве выратаваўся. Улетку таго ж года ён вярнуўся са Швецыі ў Германію, здзейсніўшы яшчэ адно цяжкае і драматычнае падарожжа. Яно настолькі падарвала яго здароўе, што ён памёр у [[Ростак|Растоку]] 28 жніўня 1645 года. == Погляды == Ён падзяляў права на статутнае права (ius civile) і натуральнае права (ius naturale). Статутнае права — гэта гістарычны выбар, які залежыць ад палітычных і гістарычных змен, і таму само па сабе падпарадкоўваецца зменам. Натуральнае права, з іншага боку, вынікае з трывалай чалавечай прыроды, і таму нязменнае і можа вывучацца праз даследванне сацыяльнай прыроды чалавека. Каб цалкам зразумець законы прыроды, паводле Гроцыя, неабходна прааналізаваць чалавечую прыроду, якая мае дваістую прыроду. Па-першае, чалавек — гэта біялагічная істота, якой кіруе інстынкт самазахавання (першасны закон прыроды). Па-другое, ён — сацыяльная істота, якая валодае апетытам да societatis (сацыяльны інстынкт, патрэба ў міжасобовых кантактах). Такім чынам, існуюць нормы, якія дазваляюць яму існаваць ва ўзаемаадносінах з іншымі людзьмі (другасны закон прыроды). Абодва гэтыя аспекты чалавечай прыроды ўзаемадзейнічаюць і пранікаюць адзін у аднаго. Інстынкт самазахавання абмежаваны сацыяльным інстынктам, а сацыяльны інстынкт — інстынктам самазахавання. Абодва інстынкты маюць вырашальнае значэнне для паспяховага жыцця, якое патрабуе не ўмешвацца ў сферу іншых, а, з іншага боку, імкнуцца да ўласнай выгады<ref>{{Кніга|загаловак=Miller J., Hugo Grotius // Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2021, ISSN 1095-5054}}</ref>. Найважнейшыя законы прыроды паводле Гроцыя: * pacta sunt servanda — пагадненні павінны выконвацца; * нанесеная шкода павінна быць кампенсавана; * здзейсненае злачынства павінна быць пакарана; * права на ўласнасць. Г. Гроцый лічыў, што натуральнае права дзейнічае нават тады, калі Бога не існуе, або калі ён не цікавіцца зямнымі справамі. Гроцый сутыкнуўся з абвінавачваннямі ў бязбожнасці за сваю знакамітую гіпотэзу: etiamsi daremus non esse Deum (лац.: нават калі мы дапусцім неіснаванне Бога). У адрозненне ад іншых мысляроў яго эпохі, ён лічыў, што натуральнае права распаўсюджваецца як на хрысціян, так і на нехрысціянаў. Гэта азначае, што хрысціяне павінны ставіцца да нехрысціянаў у адпаведнасці з прынцыпамі маралі. Гэтае пытанне адыграла значную ролю ў той час з-за кантактаў еўрапейцаў з карэннымі народамі Амерыкі. Натуральнае права дзейнічае незалежна ад чалавека і з’яўляецца спадчынай усёй прыроды. Нават Бог не можа гэтага змяніць: «Гэтак жа, як ён не можа зрабіць так, каб два плюс два не было роўным чатыром». Ён мог зрабіць гэта толькі змяніўшы чалавечую прыроду. Таму ён павінен быў бы зрабіць так, каб людзі перасталі быць людзьмі. Гэтыя сцвярджэнні звязаны з тэалагічным поглядам [[Армініянства|армініянств]]<nowiki/>а. Г. Гроцый лічыў звычай і практыку, якія вынікаюць з натуральнага права і дамовы, крыніцай міжнароднага права (ius gentium, або права народаў). Міжнароднае права, на яго думку, павінна грунтавацца на прынцыпах рацыяналізму і гуманізму. Ён быў бацькам навукі [[Міжнароднае права|міжнароднага публічнага права]]. Гроцый таксама распрацаваў уласную канцэпцыю [[Тэорыя грамадскага дагавора|грамадскай дамовы]]. Паводле яго, людзі, маючы прыроджаныя сацыяльныя схільнасці, ствараюць дзяржаўнае аб’яднанне праз дамову, каб задаволіць свае інтарэсы і забяспечыць іх, якое, як адпавядае чалавечай прыродзе, падпарадкоўваецца натуральнаму праву. Для Гроцыя воля вызначае сапраўднасць права, факт, які таксама з’яўляецца ў іншай форме ў пазнейшых канцэпцыях натуральнага права са зменным зместам. === Свабода мораў, талеранцыя і права вайны === [[Файл:381px-Grotius de jure 1631.jpg|міні|Права вайны і міра 1631 г.]] Найбольш вядомая праца Гроцыя — «Пра права вайны і міру» (1625, De iure belli ac pacis), у якой ён выклаў свае разважанні пра права. Варта таксама адзначыць яго ранейшыя працы «Mare liberum» (поўная назва па-ангельску: «Свабода мораў», апублікаваную ў 1609 годзе, і дысертацыю ''De Indis'' ''(''пра права галандцаў гандляваць з Індыяй 1604—1605). У працы «аб Індыях» грунтючыся [[Ius gentium]] і законах прыроды, высунуў тры тэзісы: # Адкрыццё новай зямлі яшчэ не дае права кіраваць ёю. # Ніхто не можа мець манаполіі на суднаходства па морах. # Ніхто не мае права абмяжоўваць іншыя дзяржавы ў гандлі з Індыямі. У «Свабодным моры» (Mare Liberum, апублікавана ў 1609 г.) Гроцый сфармуляваў новы прынцып, згодна з якім мора з’яўляецца міжнароднай тэрыторыяй, і ўсе нацыі могуць свабодна выкарыстоўваць яго для марскога гандлю<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=NgPm_7mP0-YC&redir_esc=y|загаловак=Kraska, James (June 2011). Contemporary Maritime Piracy: International Law, Strategy, and Diplomacy at Sea: International Law, Strategy, and Diplomacy at Sea. ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-38725-8.}}</ref>. Гроцый, сцвярджаючы пра «свабодныя моры» (свабоду мораў), забяспечыў адпаведнае ідэалагічнае абгрунтаванне для разбурэння галандцамі розных гандлёвых манаполій (Папы, каралёў, Ганзы). Нідэрланды на той момант нарошчвалі сваю марскую моц і выйшлі на даміуючыя пазіцыі у Балтыйскім і акянічным гандлі. Англія, якая жорстка канкуравала з галандцамі за дамінаванне ў сусветным гандлі, выступіла супраць гэтай ідэі і ў працы Джона Селдэна «Mare clausum» («Закрытае мора») заявіла: «Што ўладанні Брытанскага мора, або тое, што ахоплівае востраў Вялікая Брытанія, з’яўляюцца і заўсёды былі часткай або прыналежнасцю імперыі гэтага вострава»<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ofdominionorowne00seld|загаловак=Selden, John (1652). Mare Clausum. Of the Dominion, or, Ownership of the Sea. London: Printed by William Du-Gard,}}</ref>. Прынята лічыць, што Гроцый першым выказаў прынцып свабоды мораў, хоць усе краіны ў Індыйскім акіяне і іншых азіяцкіх морах прызналі права бесперашкоднага суднаходства задоўга да таго, як Гроцый напісаў сваю працу «De Jure Praedae» («Аб законе трафеяў») у 1604 годзе. Акрамя таго, іспанскі тэолаг XVI стагоддзя Франсіска дэ Віторыя пастуляваў ідэю свабоды мораў у больш рудыментарнай форме ў адпаведнасці з прынцыпамі [[Ius gentium|jus gentium]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=TxkQAQAAMAAJ&redir_esc=y|загаловак=Nussbaum, Arthur (1947). A concise history of the law of nations (1st ed.). New York: Macmillan Co. p. 62.}}</ref>. Ідэя Гроцыя аб свабодзе мораў захоўвалася да сярэдзіны 20 стагоддзя і працягвае ўжывацца нават па гэты дзень у дачыненні да значнай часткі адкрытага мора, хоць ужыванне гэтай канцэпцыі і аб’ём яе прымянення змяняюцца. === Погляды на адносіны царквы і дзяржавы === У выніку спрэчак якія узніклі вакол права прызначыць вызваліўшагася пасля смерці [[Якаб Арміній|Я. Армінія]] месца, Гроцый заняўся адстойваннем права свецкіх улад прызначаць прафесараў у Лейданскі ўніверсітэт. Ен перамог, але [[Армініянства|армініяне]] (контрэмененстранты) увайшлі ў канфлікт з традыцыйнымі кальвіністамі начале з Францыскам Гомарусам (рэмененстрантамі). У канфлікт умяшаўся Якуб І і М. Аранскі на баку контррэменстрантаў за іншага боку апынуліся Г. Гроцый і Генеральныя штаты Нідэрландаў. Пад кіраўніцтвам Олдэнбарневельта Галандскія штаты занялі афіцыйную пазіцыю рэлігійнай цярпімасці ў дачыненні да рэманстрантаў і контррэманстрантаў. Гроцыю (які падчас спрэчкі спачатку выступаў у якасці генеральнага пракурора Галандыі, а пазней быў членам Камітэта дарадцаў) у рэшце рэшт было даручана распрацаваць эдыкт, які б выказаў палітыку цярпімасці. Гэты эдыкт, Decretum pro pace ecclesiarum, быў завершаны ў канцы 1613 або пачатку 1614 года. Эдыкт рэалізаваў погляд, які Гроцый развіваў у сваіх працах пра царкву і дзяржаву (т.зв. эрастыянізм): што толькі асноўныя прынцыпы, неабходныя для падтрымання грамадзянскага парадку (напрыклад, існаванне Бога і Яго промысел), павінны выконвацца, а рознагалоссі па незразумелых тэалагічных дактрынах павінны заставацца на меркаванне асабістага сумлення<ref>{{Кніга|загаловак=Vreeland, Hamilton (1917). Hugo Grotius: The Father of the Modern Science of International Law. New York: Oxford University Press. у дадатках кнігі прыведзены англійскі пераклад гэтага эдыкту.}}</ref>. === Права вайны і справядлівасць === Г. Гроцый жыў у час вайны Нідэрландаў за незалежнасць, Трыццацігадовай вайны і барацьбы за калоніі, што вымушала яго задумацца над абгрунтаваннем законнасці і абмежаванні памераў гвалту які панаваў навокал. Яшчэ выдаўшы сваю «Свабоду мораў» ен быў скіраваны ў Лондан у 1613 г. каб аргументамі з яе прымусіць вярнуць 2 захопленыя галандсія караблі. Але місія скончылася правалам бо англічане спаслаліся на традыцыйнае права сілы<ref>{{Кніга|спасылка=https://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/grotius/|загаловак=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University. с.3}}</ref>. «De jure belli ac pacis libri tres» («Пра права вайны і міру: тры кнігі») была ўпершыню апублікавана ў 1625 годзе і прысвечана заступніку Гроцыя, Людовіку XIII. Трактат прасоўвае сістэму прынцыпаў натуральнага права, якія лічацца абавязковымі для ўсіх людзей і народаў незалежна ад мясцовых звычаяў. Праца падзелена на тры кнігі: У кнізе I прапануецца яго канцэпцыя вайны і натуральнай справядлівасці, сцвярджаючы, што існуюць абставіны, пры якіх вайна апраўданая. У кнізе II вызначаюцца тры «справядлівыя прычыны» для вайны: самаабарона, кампенсацыя шкоды і пакаранне. Тут Г. Гроцый разглядае шырокі спектр абставін, пры якіх тыя правы на вайну дзейнічаюць, і калі яны не дзейнічаюць. У кнізе III разглядаецца пытанне, якія правілы рэгулююць вядзенне вайны пасля яе пачатку. У ей Гроцый сцвярдзіў, што ўсе бакі ў вайне аднолькава звязаны такімі самымі правіламі, незалежна ад таго, справядлівая іх справа ці не<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.gutenberg.org/cache/epub/46564/pg46564-images.html|загаловак=Grotius, Hugo; Kelsey, Francis W. (1925). The Law of War and Peace. Washington, D.C.: Carnegie Institution of Washington. (анг.)}}</ref>. == Уплыў творчасці == Кажуць, што кароль Швецыі [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]] заўсёды насіў у сядле копію «De jure belli ac pacis», калі кіраваў сваімі войскамі. Наадварот, кароль Вялікабрытаніі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якуб VI]] (I) вельмі негатыўна адрэагаваў на прэзентацыю Гроцыям кнігі падчас дыпламатычнай місіі. Некаторыя філосафы, у прыватнасці пратэстанты, такія як П’ер Бэйль, [[Готфрыд Лейбніц|Готфрыд Вільгельм Лейбні]]<nowiki/>ц, і галоўныя прадстаўнікі шатландскага Асветніцтва Фрэнсіс Хатчэсан, [[Адам Сміт]], [[Дэвід Юм]], Томас Рыд, вельмі яго паважалі. Французскае Асветніцтва, наадварот, было значна больш крытычным. [[Вальтэр]] называў яго сумным, а Русо распрацаваў альтэрнатыўную канцэпцыю чалавечай прыроды<ref>{{Кніга|загаловак=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University. с.25}}</ref>. == Творы == [[Файл:Annotationes ad Vetus Testamentum.tif|thumb|''Annotationes ad Vetus Testamentum'', 1732]] ''Паводле даты публікацыі''. * Adamus exul (The Exile of Adam; tragedy) — The Hague, 1601 * De republica emendanda (To Improve the Dutch Republic; manuscript 1601) — pub. The Hague, 1984 * Parallelon rerumpublicarum (Comparison of Constitutions; manuscript 1601-02) — pub. Haarlem 1801-03 * De Indis (On the Indies; manuscript 1604-05) — pub. 1868 as De Jure Praedae * Commentary on the Law of Prize and Booty, ed. Martine Julia van Ittersum (Liberty Fund, 2006). * Christus patiens (The Passion of Christ; tragedy) — Leiden, 1608 * Mare Liberum (The Free Seas; from chapter 12 of De Indis) — Leiden, 1609 * The Free Sea, ed. David Armitage (Liberty Fund, 2004). * De antiquitate reipublicae Batavicae (On the Antiquity of the Batavian Republic) — Leiden, 1610 * The Antiquity of the Batavian Republic, ed. Jan Waszink (van Gorcum, 2000). * Meletius (manuscript 1611) — pub. Leiden, 1988 * Meletius, ed. G.H.M. Posthumus Meyjes (Brill, 1988). * Annales et Historiae de rebus Belgicus (Annals and History of the Low Countries; manuscript 1612) — pub. Amsterdam, 1657 * The Annals and History of the Low-Countrey-warrs, ed. Thomas Manley (London, 1665). * Ordinum Hollandiae ac Westfrisiae pietas (The Piety of the States of Holland and Westfriesland) — Leiden, 1613 * Ordinum Hollandiae ac Westfrisiae pietas, ed. Edwin Rabbie (Brill, 1995). * De imperio summarum potestatum circa sacra (On the power of sovereigns concerning religious affairs; manuscript 1614-17) — pub. Paris, 1647 * De imperio summarum potestatum circa sacra, ed. Harm-Jan van Dam (Brill, 2001). * De satisfactione Christi adversus Faustum Socinum (On the satisfaction of Christ against [the doctrines of] Faustus Socinus) — Leiden, 1617 * Defensio fidei catholicae de satisfactione Christi, ed. Edwin Rabbie (van Gorcum, 1990). * Inleydinge tot de Hollantsche rechtsgeleertheit (Introduction to Dutch Jurisprudence; written in Loevenstein) — pub. The Hague, 1631 * The Jurisprudence of Holland, ed. R.W. Lee (Oxford, 1926). * Bewijs van den waaren godsdienst (Proof of the True Religion; didactic poem) — Rotterdam, 1622 * Apologeticus (Defense of the actions which led to his arrest) — Paris, 1922 * De jure belli ac pacis (On the Laws of War and Peace) — Paris, 1625 (2nd ed. Amsterdam 1631) * The Rights of War and Peace, ed. Richard Tuck (Liberty Fund, 2005). * De veritate religionis Christianae (On the Truth of the Christian religion) — Paris, 1627 * The Truth of the Christian Religion, ed. John Clarke (Edinburgh, 1819). * Sophompaneas (Joseph; tragedy) — Amsterdam, 1635 * De origine gentium Americanarum dissertatio (Dissertation of the origin of the American peoples) — Paris 1642 * Via ad pacem ecclesiasticam (The way to religious peace) — Paris, 1642 * Annotationes in Vetus Testamentum (Commentaries on the Old Testament) — Amsterdam, 1644 * Annotationes in Novum Testamentum (Commentaries on the New Testament) — Amsterdam and Paris, 1641-50 * De fato (On Destiny) — Paris, 1648 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Эпоха Асветніцтва}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гроцый}} [[Катэгорыя:Юрысты-міжнароднікі]] [[Катэгорыя:Прававеды Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Юрысты XVII стагоддзя]] 7rwazalcvcqqdqeriem5ep28vmxn3m3 0 90384 5197878 5084807 2026-09-12T12:45:06Z Siliyiw 169172 5197878 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Грудзінаўка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Hrudzinaŭka 01.jpg |подпіс = [[Палацава-паркавы ансамбль Талстых (Грудзінаўка)|Палац Талстых]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 55 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 28|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Следзюкоўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 700 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hrudzinaŭka |сайт = [http://grudinovka.bos.ru/home.htm Моя Грудиновка] |мова сайта = |OpenStreetMap = 243041871 }} '''Грудзі́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrudzinaŭka}}, {{lang-ru|Грудиновка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Следзюкоўскі сельсавет|Следзюкоўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 27 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Быхаў|Быхава]], за 40 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|5к}}</ref>. == Гісторыя == У 1813—1837 гадах у вёсцы працавала [[Грудзінаўская суконная мануфактура]]. У 1913 г. дзейнічала царкоўна-прыходская<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>, а ў 1922 - сямігадовая школа<ref>Государственный архив Могилевской области, ф. 83, оп. 1, д. 302</ref>. Да 2013 года Грудзінаўка была цэнтрам [[Грудзінаўскі сельсавет|Грудзінаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 № 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилёвской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}</ref>. == Насельніцтва == * 1997 год — 697 жыхароў, 298 двароў<ref name="bel5" />. == Памятныя мясціны == * [[Палацава-паркавы ансамбль Талстых (Грудзінаўка)|Комплекс былой сядзібы – сядзібны дом і парк (Палацава-паркавы ансамбль Талстых)]], пачатак XIX стагоддзя — {{ГККРБ 4|512Г000216}}. * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} — С. 453. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=17|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-85. Выданне 1978 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hrudzinaŭka}} * [http://forum.globustut.by/viewtopic.php?t=1725 Грудиновка, усадьба Толстых] {{ref-ru}} * [http://globustut.by/grudinovka/index.htm Грудиновка] * [http://www.radzima.org/ru/mesto/grudinovka.html Грудзінаўка на radzima.org] {{Следзюкоўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Следзюкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Грудзінаўка| ]] 9y7zkjbiur18w1z99xdcmokp2vh0f1x 0 91591 5197944 5049397 2026-09-12T18:13:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197944 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дрозд}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Валянцін Пятровіч Дрозд |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = Валянцін Пятровіч Дрозд.jpg |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = |званне = {{ВМФ СССР, Віцэ-адмірал}} |род войскаў = [[Файл:Naval Ensign of the Soviet Union (1935–1950).svg|22пкс]] [[Ваенна-марскі флот СССР]] |камандаваў = [[Паўночны флот ВМФ Расіі|Паўночны флот ВМФ СССР]] |частка = |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]], <br />[[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Валянці́н Пятро́віч Дрозд''' ({{ДН|16|9|1906|3}}, мясцечка [[Буда-Кашалёва]] {{МН|Магілёўскай губерні|ў Буда-Кашалёве|Магілёўская губерня}} — {{ДС|29|1|1943}}, [[Фінскі заліў]], каля [[Кранштат]]а) — савецкі военачальнік беларускага паходжання, [[віцэ-адмірал]] (1940 год). == Біяграфія == [[Файл:Stamp of Belarus - 2018 - Colnect 796514 - VP Drozd.jpeg|250px|міні|злева|Паштовая марка Беларусі]] У [[Ваенна-марскі флот СССР|Ваенна-марскім флоце]] з 1925{{sfn|Беларусь|1995}} года. У 1928 годзе скончыў [[Ваенна-марское вучылішча імя М. В. Фрунзэ]]{{sfn|Беларусь|1995}} ў [[Ленінград]]зе. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. У [[1938]]—[[1940]] гадах камандаваў [[Паўночны флот ВМФ СССР|Паўночным флотам СССР]]. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] служыў на пасадзе камандзіра [[Эскадра|эскадры]] [[карабель|караблёў]] [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Балтыйскага флоту]]. У [[1941]] годзе кіраваў баявымі дзеяннямі караблёў у [[Ірбенскі праліў|Ірбенскім праліве]], абароне [[Маанзундскі архіпелаг|Маазунда]]. У канцы жніўня 1941 года кіраваў аперацыяй па прарыву сіл Балтыйскага флоту з [[Талін]]а ў [[Кранштат]]. Да месца прызначэння прыбыла 112 баявых караблёў, 23 транспартных і дапаможных суднаў. Удзельнік абароны Ленінграда. У лістападзе — снежні 1941 года правёў эвакуацыю абаронцаў вострава [[Ханка (паўвостраў)|Ханка]]{{sfn|Беларусь|1995}}. 29 студзеня 1943 года віцэ-адмірал Дрозд загінуў падчас артылерыйскага абстрэлу на лядовай трасе пад Кранштатам. Пахаваны ў [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]] ў Ленінградзе. == Памяць == У 1964 годзе В. П. Дразду ў Буда-Кашалёве быў пастаўлены помнік (архітэктары [[Валянцін Паўлавіч Занковіч|В. Занковіч]], [[Леанід Мендэлевіч Левін|Л. Левін]], скульптар [[Сяргей Міхайлавіч Вакар|С. Вакар]])<ref name="БС">{{кніга |частка = |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 99 |старонак = 737 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Барыс Дзмітрыевіч Даўгатовіч|Долготович, Б. Д.]]'' Адмиралы земли белорусской. — Мн.: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 2009. — С. 19—20. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Дрозд Валянцін Пятровіч|старонкі=283}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20111122110522/http://www.newsvm.com/news/15/63574/ На марской вахце // Газета «Вечерний Минск»]{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1267580366/ Дрозд Валентин Петрович // Партал «Память Народа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241203231616/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1267580366/ |date=3 снежня 2024 }}{{ref-ru}} * [http://www.person.goub.by/?p=803 Дрозд Валентин Петрович // Знаменитые люди Гомельщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919181353/http://www.person.goub.by/?p=803 |date=19 верасня 2020 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дрозд Валянцін Пятровіч}} [[Катэгорыя:Савецкія ваенныя спецыялісты ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Камандуючыя флотамі Расіі і СССР]] [[Катэгорыя:Віцэ-адміралы СССР]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Казацкіх могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] l60mmr73jeuv63uvlchz2e3qtffa6de 0 94147 5197924 5150344 2026-09-12T16:14:24Z Siliyiw 169172 5197924 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дуброва}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дуброва |арыгінальная назва = |назва ў родным склоне= |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51.7843151092529|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 28.2136416435242|lon_min = |lon_sec = |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет2= Дуброўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне = 18 снежня 1551 года |згадванне ref = |магдэбургскае права= |ранейшыя імёны = |статус з = |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 896 |год перапісу = 1999 |шчыльнасць = |колькасць двароў= |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = +375 2356 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Дубро́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubrova}}, {{lang-ru|Дуброва}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0031667&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 марта 2010 года № 27-5 "О преобразовании сельского населенного пункта в агрогородок"}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Дуброўскага сельсавета]]. У складзе камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Новая ніва». == Геаграфія == Аўтадарогамі злучана з [[Лельчыцы|Лельчыцамі]] і [[Тураў|Туравам]]. Знаходзіцца за 8 км на захад ад Лельчыц, за 215 км ад [[Гомель|Гомеля]], 75 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск (станцыя)|Ельск]]. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з [[1551]] года як дзяржаўнае сяло ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З [[1793]] года — у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сяло знаходзілася ў [[Лельчыцкая воласць|Лельчыцкай воласці]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У ліпені-жніўні [[1943]] года нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі ўсю вёску (210 двароў) і забілі 19 жыхароў<ref>[http://db.narb.by/search/1326 Дубрава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306080903/http://db.narb.by/search/1326 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><ref>НАРБ. Ф. 1450. Воп.2. Спр. 8. Л. 94; НАРБ. Ф. 4п. Воп.33а. Спр. 229. Л. 56-63.</ref>. 3 [[23 снежня]] [[1959]] года цэнтр сельсавета. === Гістарычная хроніка === * [[18 снежня]] [[1551]], снежня 18: «У селе Дубровой в дому ч[о]л[о]в[е]ка тамошнего Конона» падданыя віленскага біскупа ўбарцкія мужыкі забілі былога службоўца Убарцкай вол. Фёдара Адзінцэвіча. * [[1763]], студзеня 3: Дуброва («Dubrowa»), с. сталовага маён. Убарць Мазырскага павета Вілен. біскупства. 48 дымоў, 153 жых. муж. полу (імянны спіс). Сяляне мелі 70 валоў, 26 коней. Паводле інв. маён., даніна з с. склала 165 вядзерцаў мёду, 48 вязанак грыбоў, па 24 асьміны жыта, ячменю і грэчкі, па 24 вядзерцы пшаніцы і гароху, 48 асьмін аўса, 96 квартаў проса, па 48 квартаў маку, канапель і рыбы, 48 вазоў сена, 280 вазоў дроў і 339 пол. злотых чыншу. Царква. * [[1775]], кастрычнік: 43 дымы. * [[1777]], студзеня 27: «Дуброва, вялікая і малая», в. парафіі Картыніцкай царквы Тураўскай дыяцэзіі Убарцкага дэканата. 45 хат. * [[1787]], лютага 15: «Дуброва, вялікая і малая», в. Уніяцкая капліца Уваскрэсення Гасподняга старасвецкай пабудовы. * [[1789]]: 53 дымы (50 грунтавых і 3 [[халупнікі]]), 322 жых. (ад 1 да 16 гадоў — 80 муж. і 69 жан., ад 16 да 30 — 53 муж. і 53 жан., ад 30 да 45 — 15 муж. і 11 жан., ад 45 да 60 — 14 муж. і 16 жан., старэйшых за 60 гадоў — 4 муж. і 7 жан.). * [[1795]], лютага 16: Прапісная в. казённага маён. Убарць Мазырскага павета Расійскай імперыі. * [[1800]]: Дуброва, в. маён. Убарць, падараваная графу Якаву Сіверсу з уладанняў Вілен. біскупства. 50 дв., 340 жых. (175 муж. і 165 жан.). Рудня. * [[1808]]: Маён., які ў выніку падзелу маён. Убарць на часткі купіў пам. Кушалёў. * [[1847]], лістапада 3: В. і маён. пам. [Марыі (?)] Вішнеўскай, жонкі Кушалёва. * [[1849]], студзеня 1: 29 дв. * [[1866]]: 30 дв. Царква. Панскі дв. за 2 вярсты на З ад с. Дуброва. * [[1859]]: «Dąbrowa», маён. пам. Рафаіла Рыбнікава. Перабудова капліцы ў царкву Архістратыга Міхаіла на сродкі пам.<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 859. Воп. 1. А. з. 3. (Гл. таксама справу наконт асвячэння Дуброўскай Міхайлаўскай царквы пасля рамонту: НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. А. з. 29602.)</ref> * [[1862]]: Паводле ўстаўной граматы маён., кожны цяглы сялян. дв. в. быў надзелены зямлёю ў памеры 15 дзес. на выкуп. * [[1866]]: 64 дв., 327 жых. (165 муж. і 162 жан.). Царква. * [[1867]]: 252 праваслаўных; 3 каталікі, 1 дв. 7 вёрст ад Лельчыцкай царквы і 99 вёрст ад Петрыкаўскага касцёла. * [[1870]], студзеня 1: В. Дуброўскага т-ва і маён. Лельчыцкай вол. пам. Рыбнікава. Паводле рэвізіі, 88 сялян-уласнікаў. 8 вёрст ад вал. праўлення. Прыход Сіманіцкай царквы. * [[1875]]: Дуброва-Сіманічы, маён. малалетніх нашчадкаў Рафаіла Рыбнікава. Зямлі: 847 дзес. прыдатнай, 5092 дзес. лесу і 16000 дзес. непрыдатнай. * [[1876]]: Дуброва, маён. Землеўласн. па спадчыне Аляксандр, Валяр’ян, Іван, Яўген, Рафаіл, Любоў і Ганна Рыбнікавы. Гас. займалася апякунка, а маён. знаходзіўся пад наглядам дваранскай апекі. * [[1879]]: Прыход Лельчыцкай царквы. Прыпісная Міхайлаўская царква. * [[1886]]: С. Лельчыцкай вол. 40 дв., 243 жых. Прыпісная царква ў імя Архістратыга Міхаіла. 318 прыхаджан (160 муж. і 158 жан.). * [[1889]]: «Дуброва», в. 8 вёрст ад мяст. Лельчыцы. Дуброва, маён. Аляксандра, Валяр’яна, Рафаіла, Любові і Ганны Рыбнікавых. * [[1897]]: В. Дуброўскага т-ва Лельчыцкай вол. Царква, збожжазапасны магазін. Ветраны млын. Шавец. Піцейная ўстанова. 90 дв., 581 жых. (282 муж. і 299 жан.). Паводле Яўр. энцыкл., 781 жых., з іх 72 яўрэі. Дуброва, улад. сядзіба пам. Рыбнікава, пры сажалцы. 3 дв., 9 жых. (5 муж. і 4 жан.). * [[1898]]: Паблізу смалярны ці дзягцярны завод Валяр’яна Рыбнікава, ветраны млын Самойлы Ляхаўца. * [[1899]]: 56 дв. сялян, 446 прыхаджан (224 муж. і 222 жан.). * [[1905]], 1 кастрычніка: Адкрыццё Дуброўскага земскага вучылішча (у найманых памяшканнях). * [[1906]]: Першы настаўнік Сцяпан Паляк. * [[1909]]: 105 дв., 667 жых. У маён. (11 вёрст ад ц. вол.) 1 дв., 12 жых. * [[1910]]: У Дуброўскім земскім вуч. навучаюцца 42 хлопчыкі і 2 дзяўчынкі. Абвінавачванне сялян Ф. Ляхаўца і Ф. Коласа ў богазневажанні і абразлівых словах на адрас цара. * [[1913]], студзень: Эпідэмія брушнога тыфу. У траўні — эпідэмія дызентэрыі. * [[1914]]: Маён. жонкі генерала ад кавалерыі Марыі Мікалаеўны дэ Віт. * [[1915]]: 50 дв. Царква. Скошана ўсяго 2980 дзес. лугавога сена. * [[1916]]: 136 гас. З іх не мелі: работнікаў муж. 44 гас., коней і буйной рагатай жывёлы 1 гас., пасеваў 7 гас. 710 жых. (316 муж. і 394 жан.). З іх сваіх і найманых работнікаў: 108 муж. і 188 жан. Жывёла: 95 коней, 120 цяглых і 17 няцяглых валоў, 224 каровы, 8 быкоў (бугаёў), 633 авечак і бараноў, 317 свіней і парсюкоў. Засеяна: 151,4 дзес. (1256,5 пуда) азімага жыта, 22,4 дзес. (171,15 пуда) ячменю, 12,7 дзес. (111 пудоў) яравога жыта, 2,4 дзес. (19,5 пуда) яравой пшаніцы, 66,2 дзес. (635,4 пуда) аўса, 23,2 дзес. (39 пудоў 26 фунтаў) проса, 101,5 дзес. (641 пуд 20 фунтаў) грэчкі, 29,3 дзес. (3161 пуд) бульбы, 7,6 дзес. (48 пудоў 21 фунт) лёну, 7,6 дзес. (48 пудоў 14 фунтаў) канапель, а ўсяго — 424,3 дзес. * [[1917]]: 141 дв., 895 жых. (455 муж. і 440 жан.): 849 бел., 46 яўр. У маён. (11 вёрст ад ц. вол.) 1 дв., 76 жых. (35 муж. і 41 жан.): 44 бел., 1 вялікарус, 4 укр., 9 пал., 15 яўр., 3 інш.; 26683 дзес., з якіх самавольна захоплена рознымі асобамі 3000 дзес. ворыва і 522 дзес. лугавых сенажацяў. Напэўна, тут быў арганізаваны адзін з першых саўгасаў [[БССР]] — «Дуброва» (Калініна) з агульнай плошчай зямельных угоддзяў 523 дзес. * [[1925]]: Лельчыцкі раён. Школа на бел. мове: 45 вучняў (42 хлопчыкі і 3 дзяўчынкі): 41 бел., 4 яўр. 1 дзес. ворыва. * [[1929]]: 214 дв., 1026 жых. (488 муж. і 544 жан.); усе бел. 80 гас. беднякоў, 122 — сераднякоў, 12 — заможных. У наяўнасці 230 валоў, 86 коней, 300 кароў. Школай ахоплена 45 % дзяцей. * [[1933]]: Калгас «Новая ніва». * [[1941]]: Вёска спальваецца ням.-фашысцкімі карнікамі. * [[1946]]: Калгас імя Сталіна. * [[1959]], 17 снежня: Дуброва, в., цэнтр Дуброўскага сельсавета Лельчыцкага раёна. * [[1980]], 5 студзеня: 408 жых. Калгасны дв. * [[1986]]: Цэнтр калгаса «Чырвоны Кастрычнік». * [[1997]]: 370 дв., 960 жых. * [[1999]], 1 студзеня: 355 гас., 921 жых., з іх 342 працуюць, 200 дзяцей да 15 гадоў, 331 пенсіянер. Паводле перапісу насельніцтва, 896 жых. (423 муж. і 473 жан.). == Насельніцтва == * [[1886]] год — 40 двароў, 243 жыхары * [[1909]] год — 105 двароў, 670 жыхароў; маёнтак, двор — 12 жыхароў * [[1917]] год — 141 двор, 895 жыхароў; маёнтак — 76 жыхароў * [[1940]] год — 210 двароў, 1056 жыхароў * [[1971]] год — 410 двароў, 1556 жыхароў * [[1997]] год — 370 двароў, 960 жыхароў<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}} — С. 246.</ref> * [[1998]] год — 316 двароў, 942 жыхары * [[2000]] год — 347 двароў, 915 жыхароў == Інфраструктура == Сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі, аўтаматычная тэлефонная станцыя, дзіцячы сад, [[фельчарска-акушэрскі пункт]], аддзяленне ААТ «[[Беларусбанк]]», 3 крамы. == Страчаная спадчына == * Міхайлаўская царква == Вядомыя асобы == * [[Андрэй Андрэевіч Бойка]] (нар. 1967) — беларускі фізік, спецыяліст у галіне тэхналогіі сілікатных і тугаплаўкіх неметалічных матэрыялаў, фізікі цвёрдага цела, оптыкі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Лельчыцкі раён}} * Хроніка Убарцкага Палесся / Аўтар-укладальнік А. І. Атнагулаў; Навук.рэд. В. Л. Насевіч. — Мн.: Тэхналогія, 2001. 496 с.: іл. ISBN 985-459-051-2 * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.lelchitsy.info/info/dubrova.htm Дуброва] {{Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)}} [[Катэгорыя:Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Маёнтак Убарць]] ltgs6d04lioi19494vol7bxynv4lk5t 5197935 5197924 2026-09-12T16:58:33Z Siliyiw 169172 5197935 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дуброва}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дуброва |арыгінальная назва = |назва ў родным склоне= |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51.7843151092529|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 28.2136416435242|lon_min = |lon_sec = |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет2= Дуброўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне = 18 снежня 1551 года |згадванне ref = |магдэбургскае права= |ранейшыя імёны = |статус з = |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 896 |год перапісу = 1999 |шчыльнасць = |колькасць двароў= |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = +375 2356 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Дубро́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubrova}}, {{lang-ru|Дуброва}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0031667&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 марта 2010 года № 27-5 "О преобразовании сельского населенного пункта в агрогородок"}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Дуброўскага сельсавета]]. У складзе камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Новая ніва». == Геаграфія == Аўтадарогамі злучана з [[Лельчыцы|Лельчыцамі]] і [[Тураў|Туравам]]. Знаходзіцца за 8 км на захад ад Лельчыц, за 215 км ад [[Гомель|Гомеля]], 75 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск (станцыя)|Ельск]]. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з [[1551]] года як дзяржаўнае сяло ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З [[1793]] года — у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сяло знаходзілася ў [[Лельчыцкая воласць|Лельчыцкай воласці]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У ліпені-жніўні [[1943]] года нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі ўсю вёску (210 двароў) і забілі 19 жыхароў<ref>[http://db.narb.by/search/1326 Дубрава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306080903/http://db.narb.by/search/1326 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><ref>НАРБ. Ф. 1450. Воп.2. Спр. 8. Л. 94; НАРБ. Ф. 4п. Воп.33а. Спр. 229. Л. 56-63.</ref>. 3 [[23 снежня]] [[1959]] года цэнтр сельсавета. === Гістарычная хроніка === * [[18 снежня]] [[1551]], снежня 18: «У селе Дубровой в дому ч[о]л[о]в[е]ка тамошнего Конона» падданыя віленскага біскупа ўбарцкія мужыкі забілі былога службоўца Убарцкай вол. Фёдара Адзінцэвіча. * [[1763]], студзеня 3: Дуброва («Dubrowa»), с. сталовага маён. Убарць Мазырскага павета Вілен. біскупства. 48 дымоў, 153 жых. муж. полу (імянны спіс). Сяляне мелі 70 валоў, 26 коней. Паводле інв. маён., даніна з с. склала 165 вядзерцаў мёду, 48 вязанак грыбоў, па 24 асьміны жыта, ячменю і грэчкі, па 24 вядзерцы пшаніцы і гароху, 48 асьмін аўса, 96 квартаў проса, па 48 квартаў маку, канапель і рыбы, 48 вазоў сена, 280 вазоў дроў і 339 пол. злотых чыншу. Царква. * [[1775]], кастрычнік: 43 дымы. * [[1777]], студзеня 27: «Дуброва, вялікая і малая», в. парафіі Картыніцкай царквы Тураўскай дыяцэзіі Убарцкага дэканата. 45 хат. * [[1787]], лютага 15: «Дуброва, вялікая і малая», в. Уніяцкая капліца Уваскрэсення Гасподняга старасвецкай пабудовы. * [[1789]]: 53 дымы (50 грунтавых і 3 [[халупнікі]]), 322 жых. (ад 1 да 16 гадоў — 80 муж. і 69 жан., ад 16 да 30 — 53 муж. і 53 жан., ад 30 да 45 — 15 муж. і 11 жан., ад 45 да 60 — 14 муж. і 16 жан., старэйшых за 60 гадоў — 4 муж. і 7 жан.). * [[1795]], лютага 16: Прапісная в. казённага маён. Убарць Мазырскага павета Расійскай імперыі. * [[1800]]: Дуброва, в. маён. Убарць, падараваная графу Якаву Сіверсу з уладанняў Вілен. біскупства. 50 дв., 340 жых. (175 муж. і 165 жан.). Рудня. * [[1808]]: Маён., які ў выніку падзелу маён. Убарць на часткі купіў пам. Кушалёў. * [[1847]], лістапада 3: В. і маён. пам. [Марыі (?)] Вішнеўскай, жонкі Кушалёва. * [[1849]], студзеня 1: 29 дв. * [[1866]]: 30 дв. Царква. Панскі дв. за 2 вярсты на З ад с. Дуброва. * [[1859]]: «Dąbrowa», маён. пам. Рафаіла Рыбнікава. Перабудова капліцы ў царкву Архістратыга Міхаіла на сродкі пам.<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 859. Воп. 1. А. з. 3. (Гл. таксама справу наконт асвячэння Дуброўскай Міхайлаўскай царквы пасля рамонту: НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. А. з. 29602.)</ref> * [[1862]]: Паводле ўстаўной граматы маён., кожны цяглы сялян. дв. в. быў надзелены зямлёю ў памеры 15 дзес. на выкуп. * [[1866]]: 64 дв., 327 жых. (165 муж. і 162 жан.). Царква. * [[1867]]: 252 праваслаўных; 3 каталікі, 1 дв. 7 вёрст ад Лельчыцкай царквы і 99 вёрст ад Петрыкаўскага касцёла. * [[1870]], студзеня 1: В. Дуброўскага т-ва і маён. Лельчыцкай вол. пам. Рыбнікава. Паводле рэвізіі, 88 сялян-уласнікаў. 8 вёрст ад вал. праўлення. Прыход Сіманіцкай царквы. * [[1875]]: Дуброва-Сіманічы, маён. малалетніх нашчадкаў Рафаіла Рыбнікава. Зямлі: 847 дзес. прыдатнай, 5092 дзес. лесу і 16000 дзес. непрыдатнай. * [[1876]]: Дуброва, маён. Землеўласн. па спадчыне Аляксандр, Валяр’ян, Іван, Яўген, Рафаіл, Любоў і Ганна Рыбнікавы. Гас. займалася апякунка, а маён. знаходзіўся пад наглядам дваранскай апекі. * [[1879]]: Прыход Лельчыцкай царквы. Прыпісная Міхайлаўская царква. * [[1886]]: С. Лельчыцкай вол. 40 дв., 243 жых. Прыпісная царква ў імя Архістратыга Міхаіла. 318 прыхаджан (160 муж. і 158 жан.). * [[1889]]: «Дуброва», в. 8 вёрст ад мяст. Лельчыцы. Дуброва, маён. Аляксандра, Валяр’яна, Рафаіла, Любові і Ганны Рыбнікавых. * [[1897]]: В. Дуброўскага т-ва Лельчыцкай вол. Царква, збожжазапасны магазін. Ветраны млын. Шавец. Піцейная ўстанова. 90 дв., 581 жых. (282 муж. і 299 жан.). Паводле Яўр. энцыкл., 781 жых., з іх 72 яўрэі. Дуброва, улад. сядзіба пам. Рыбнікава, пры сажалцы. 3 дв., 9 жых. (5 муж. і 4 жан.). * [[1898]]: Паблізу смалярны ці дзягцярны завод Валяр’яна Рыбнікава, ветраны млын Самойлы Ляхаўца. * [[1899]]: 56 дв. сялян, 446 прыхаджан (224 муж. і 222 жан.). * [[1905]], 1 кастрычніка: Адкрыццё Дуброўскага земскага вучылішча (у найманых памяшканнях). * [[1906]]: Першы настаўнік Сцяпан Паляк. * [[1909]]: 105 дв., 667 жых. У маён. (11 вёрст ад ц. вол.) 1 дв., 12 жых. * [[1910]]: У Дуброўскім земскім вуч. навучаюцца 42 хлопчыкі і 2 дзяўчынкі. Абвінавачванне сялян Ф. Ляхаўца і Ф. Коласа ў богазневажанні і абразлівых словах на адрас цара. * [[1913]], студзень: Эпідэмія брушнога тыфу. У траўні — эпідэмія дызентэрыі. * [[1914]]: Маён. жонкі генерала ад кавалерыі Марыі Мікалаеўны дэ Віт. * [[1915]]: 50 дв. Царква. Скошана ўсяго 2980 дзес. лугавога сена. * [[1916]]: 136 гас. З іх не мелі: работнікаў муж. 44 гас., коней і буйной рагатай жывёлы 1 гас., пасеваў 7 гас. 710 жых. (316 муж. і 394 жан.). З іх сваіх і найманых работнікаў: 108 муж. і 188 жан. Жывёла: 95 коней, 120 цяглых і 17 няцяглых валоў, 224 каровы, 8 быкоў (бугаёў), 633 авечак і бараноў, 317 свіней і парсюкоў. Засеяна: 151,4 дзес. (1256,5 пуда) азімага жыта, 22,4 дзес. (171,15 пуда) ячменю, 12,7 дзес. (111 пудоў) яравога жыта, 2,4 дзес. (19,5 пуда) яравой пшаніцы, 66,2 дзес. (635,4 пуда) аўса, 23,2 дзес. (39 пудоў 26 фунтаў) проса, 101,5 дзес. (641 пуд 20 фунтаў) грэчкі, 29,3 дзес. (3161 пуд) бульбы, 7,6 дзес. (48 пудоў 21 фунт) лёну, 7,6 дзес. (48 пудоў 14 фунтаў) канапель, а ўсяго — 424,3 дзес. * [[1917]]: 141 дв., 895 жых. (455 муж. і 440 жан.): 849 бел., 46 яўр. У маён. (11 вёрст ад ц. вол.) 1 дв., 76 жых. (35 муж. і 41 жан.): 44 бел., 1 вялікарус, 4 укр., 9 пал., 15 яўр., 3 інш.; 26683 дзес., з якіх самавольна захоплена рознымі асобамі 3000 дзес. ворыва і 522 дзес. лугавых сенажацяў. Напэўна, тут быў арганізаваны адзін з першых саўгасаў [[БССР]] — «Дуброва» (Калініна) з агульнай плошчай зямельных угоддзяў 523 дзес. * [[1925]]: Лельчыцкі раён. Школа на бел. мове: 45 вучняў (42 хлопчыкі і 3 дзяўчынкі): 41 бел., 4 яўр. 1 дзес. ворыва. * [[1929]]: 214 дв., 1026 жых. (488 муж. і 544 жан.); усе бел. 80 гас. беднякоў, 122 — сераднякоў, 12 — заможных. У наяўнасці 230 валоў, 86 коней, 300 кароў. Школай ахоплена 45 % дзяцей. * [[1933]]: Калгас «Новая ніва». * [[1941]]: Вёска спальваецца ням.-фашысцкімі карнікамі. * [[1946]]: Калгас імя Сталіна. * [[1959]], 17 снежня: Дуброва, в., цэнтр Дуброўскага сельсавета Лельчыцкага раёна. * [[1980]], 5 студзеня: 408 жых. Калгасны дв. * [[1986]]: Цэнтр калгаса «Чырвоны Кастрычнік». * [[1997]]: 370 дв., 960 жых. * [[1999]], 1 студзеня: 355 гас., 921 жых., з іх 342 працуюць, 200 дзяцей да 15 гадоў, 331 пенсіянер. Паводле перапісу насельніцтва, 896 жых. (423 муж. і 473 жан.). == Насельніцтва == * [[1886]] год — 40 двароў, 243 жыхары * [[1909]] год — 105 двароў, 670 жыхароў; маёнтак, двор — 12 жыхароў * [[1917]] год — 141 двор, 895 жыхароў; маёнтак — 76 жыхароў * [[1940]] год — 210 двароў, 1056 жыхароў * [[1971]] год — 410 двароў, 1556 жыхароў * [[1997]] год — 370 двароў, 960 жыхароў<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}} — С. 246.</ref> * [[1998]] год — 316 двароў, 942 жыхары * [[2000]] год — 347 двароў, 915 жыхароў == Інфраструктура == [[Файл:Дуброва, Лельчицкий район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|міні|225x225пкс]] Сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі, аўтаматычная тэлефонная станцыя, дзіцячы сад, [[фельчарска-акушэрскі пункт]], аддзяленне ААТ «[[Беларусбанк]]», 3 крамы. == Страчаная спадчына == * Міхайлаўская царква == Вядомыя асобы == * [[Андрэй Андрэевіч Бойка]] (нар. 1967) — беларускі фізік, спецыяліст у галіне тэхналогіі сілікатных і тугаплаўкіх неметалічных матэрыялаў, фізікі цвёрдага цела, оптыкі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Лельчыцкі раён}} * Хроніка Убарцкага Палесся / Аўтар-укладальнік А. І. Атнагулаў; Навук.рэд. В. Л. Насевіч. — Мн.: Тэхналогія, 2001. 496 с.: іл. ISBN 985-459-051-2 * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.lelchitsy.info/info/dubrova.htm Дуброва] {{Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)}} [[Катэгорыя:Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Маёнтак Убарць]] kglfdbc46lgka9yufh6uijseygnufw7 0 102058 5197883 5126106 2026-09-12T12:49:56Z Siliyiw 169172 5197883 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Абідаўка}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Абідавічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 7 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 25|lon_sec = 1 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Абідавіцкі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = XVI стагоддзе<ref>[http://www.radzima.org/ru/mesto/obidovichi.html деревня Обидовичи]</ref> |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 596 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2231 |паштовы індэкс = 213343 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243041847 }} '''Абі́давічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Абі́даўка, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Abidavičy}}, {{lang-ru|Обидовичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Абідавіцкі сельсавет|Абідавіцкага сельсавета]]. Побач вёскі цячэ рака [[Чарняўка (прыток канала Вінец)|Чарняўка]] і праходзіць магістраль {{таблічка-by|М|8}}, частка Еўрапейскага маршрута {{таблічка-eu|95}}. == Назва == Кніга "Памяць" падае паданне пра двух асілкаў на імя Абіда і Вязула. Вязула жыў на месцы [[Бязуевічы|Бязуевіч]] (цяпер [[Слаўгарадскі раён]]), а Абіда — на месцы Абідавіч. У братоў была адна [[сякера]], якую яны перакідвалі адзін другому, каб насекці дроў.<ref name="Mенск 1999">{{Крыніцы/Памяць/Слаўгарадскі раён}} С. 565</ref> З іншага боку, фіксавалася старое прозвішча Абідзь ([[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9CT-363D?i=25&lang=ru</ref>, ёсць латышскае ''Abids''<ref>https://uzvardi.lv/surname/797966</ref>. == Гісторыя == Мясцовасць заселена са старажытнасці, за 3 км на паўднёвы захад ад Абідавіч знаходзяцца гарадзішчы [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]] і [[Калочынская культура|калочынскай культур]] (II ст. да н.э. — III ст.). Вядома прынамсі з XVI ст. У 1600 годзе сяло маёнтка Тайманава Рэчыцкага павета. 3 1742 года ў Быхаўскім графстве, з 1772 года — у Старабыхаўскім [[Быхаўскі павет|Быхаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1880 годзе ў Абідавічах 790 жыхароў. 3 1924 года цэнтр сельсавета ў Журавіцкім раёне, з 1935 — у Доўскім (Журавіцкім), з 1956 — у Быхаўскім раёне. У 1969—883 жыхароў. == Інфраструктура == Працуюць Абідавіцкая школа-сад, дзіцячая музычная школа, бібліятэка і крама. СВК «Абідавічы» займаецца вырошчваннем бульбы, зернебабовых і мяса-малочнай жывёлагадоўляй. == Мемарыялы == * Брацкая магіла 265 чалавек (№ 3375-201) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|513Д000172}}. У 1958 годзе ўсталяваны бетонны помнік-скульптура ваяра, аўтарства [[Л. А. Ждан]]а. == Вядомыя асобы == * [[Юрый Уладзіміравіч Мянькоў]] — беларускі [[педагог]] і публіцыст == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|||22}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/ru/object/2556.html Фота могілак на radzima.org] * [http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/37224425.jpg Абідавіцкі абрыў з боку Новага Быхава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624164424/http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/37224425.jpg |date=24 чэрвеня 2016 }} {{Абідавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Абідавічы| ]] [[Катэгорыя:Абідавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] p5xens49eykjnyobgctqzvup02gj2gx 0 104106 5197881 3993935 2026-09-12T12:48:10Z Ciepiersia 162280 афармленне 5197881 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Лірахвосты | regnum = Жывёлы | image file = Lyrebird.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat||Menura novaehollandiae}} | parent = Passeri | rang = Сямейства | latin = Menuridae | author = ([[Latham]], [[1802]]) | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Category:Menuridae | commons = Category:Menuridae }} '''Лірахвосты''', ці '''птушкі-ліры'''<ref name=pr>Напісанне '''Лірахвосты''', '''Птушкі-ліры''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.9. Мн., 1999, С.279</ref> (''Menuridae'') — сямейства птушак атрада [[вераб'іныя|вераб'іных]]. Уключае ў сябе два віды аўстралійскіх птушак, якія жывуць на зямлі. Лірахвосты лічацца нацыянальнымі аўстралійскімі птушкамі, нягледзячы на тое, што ў натуральным асяроддзі пасялення яны сустракаюцца рэдка. Лірахвосты таксама добра вядомыя з-за дзіўнай прыгажосці свайго велізарнага [[хвост|хваста]] [[самец|самца]] — ён раскрывае хвост для дэманстрацыі або пры заляцанні. {{зноскі}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вераб’інападобныя]] [[Катэгорыя:Сямействы птушак]] 5rhio1eisu2ww8lxph7sizpwqbyk38c 0 104940 5198190 4360108 2026-09-13T11:39:41Z JerzyKundrat 174 5198190 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Арэхатворкі | regnum = Жывёлы | image file = Cynips quercusfolii.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat|Арэхатворка дубовая звычайная|Cynips quercusfolii}} | parent = Apocrita | rang = Надсямейства | latin = Cynipoidea | author = [[Latreille]], [[1802]] | syn = | typus = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Cynipoidea | commons = Category:Cynipoidea | iucn = | itis = 154025 | ncbi = 40307 | eol = | grin = | ipni = }} '''Арэхатворкі'''{{sfn|БелЭн|1996}} (''Cynipoidea'') — надсямейства насякомых з атрада {{bt-bellat|Перапончатакрылыя|Hymenoptera|}}, якое ўключае самых драбнюткіх прадстаўнікоў усяго класа [[насякомыя|насякомых]]. Уключае каля 3000 апісаных відаў (патэнцыйна існуе да 20 тыс. відаў), распаўсюджаных па ўсім свеце. Палова з іх гэта фітафагі-арэхатворкі, а іншыя — паразітоіды. == Апісанне == Большасць відаў дробныя і, нават, мікраскапічныя (ад 1 да 8 мм), зрэдку даўжыня цела да 12,5 мм. Чорныя або бурыя. [[Яйцаклад]] скрыты. Крылы са спрошчаным жылкаваннем. Вусікі ніткападобныя, членістыя. == Асаблівасці біялогіі == Ператварэнне поўнае. У арэхатворак бывае чаргаванне двухполага (летам) і аднаполага (з адных [[Самка|самак]], вясной) пакаленняў. [[Лічынка|Лічынкі]] бязногія, S-падобныя, белыя. Паразітуюць у тканках раслін і ўтвараюць нарасты (галы) накшталт арэшкаў (адсюль назва), характэрныя для кожнага віду. Некаторыя віды паразітуюць у лічынках насякомых (напр. мух капуснай і цыбулевай). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Арэхатворкі|Панкевіч Т.}} * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэхатворкі||15}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхатворкі| ]] c7w09s7qfeaj39xz8g3ygs19b1hg5o8 0 105608 5198131 5101385 2026-09-13T08:13:52Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5198131 wikitext text/x-wiki == Ваяводы == Пасада падляшскага ваяводы з'явілася ў 1513 годзе. {| class="wikitable" |- !align=center colspan=4|Ваяводы падляшскія |-align=center valign=top style="background-color:#f3f3ff" !Асоба !Год прыняцця<br />пасады !Год складання<br />пасады<br />альбо смерці !Заўвагі |- |[[Іван Сямёнавіч Сапега|Іван Сапега]] |[[1513]] |[[1517]] |Памёр |- |[[Януш Касцевіч]] |[[1520]] |[[1527]] |Памёр |- |[[Іван Багданавіч Сапега|Іван Сапега]] |[[1529]] |[[1541]] |Пазбаўлены пасады |- |[[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалай Пац]] |[[1543]] |каля [[1550]] |Памёр |- |[[Мікалай Нарбут]] |[[1551]] |каля [[1555]] |Памёр |- |[[Павел Сапега (памёр у 1579)|Павел Сапега]] |каля [[1555]] |[[1558]] |Паступіў на [[Ваяводы новагародскія|новагародскага ваяводу]] |- |[[Васіль Тышкевіч]] |[[1558]] |[[1569]] |Пазбаўлены пасады за адмову прысягнуць Польшчы.<br />Узамен стаў [[Ваяводы смаленскія|смаленскім ваяводам]] |- !align=center colspan=4|У 1569 ваяводства перайшло ў склад Польшчы |- |[[Мікалай Пятровіч Кішка|Мікалай Кішка]] |[[1569]] |[[1587]] |Памёр |- |[[Станіслаў Радзімінскі]] |[[1588]] |[[1591]] |Памёр |- |[[Януш Янушавіч Заслаўскі|Януш Заслаўскі]] |[[1591]] |[[1604]] |Паступіў на [[Ваяводы валынскія|валынскага ваяводу]] |- |[[Аляксандр Хадкевіч, сын Яна|Аляксандр Хадкевіч]] |[[1604]] |[[1605]] |Паступіў на [[Ваяводы троцкія|троцкага ваяводу]] |- |[[Тамаш Гастомскі]] |[[1605]] |[[1605]] |Паступіў на [[Ваяводы мазавецкія|мазавецкага ваяводу]] |- |[[Ян Збігнеў Асалінскі]] |[[1605]] |[[1613]] |Паступіў на [[Ваяводы сандамірскія|сандамірскага ваяводу]] |- |[[Ян Вадынскі]] |[[1613]] |[[1616]] |Памёр |- |[[Станіслаў Важынскі]] |[[1616]] |[[1617]] |Памёр |- |[[Войцех Няміра]] |[[1617]] |[[1625]] |Памёр |- |[[Андрэй Хандзінскі]] |[[1625]] |[[1631]] |Памёр |- |[[Павел Шчавінскі]] |[[1633]] |[[1634]] |Памёр |- |[[Станіслаў Няміра]] |[[1634]] |[[1648]] |Памёр |- |[[Павел Важынскі]] |[[1649]] |[[1652]] |Паступіў на [[Ваяводы мазавецкія|мазавецкага ваяводу]] |- |[[Пракоп Леснявольскі]] |[[1652]] |[[1653]] |Памёр |- |[[Ян Пётр Апалінскі]] |[[1653]] |[[1661]] |Паступіў на [[Ваяводы калішскія|калішскага ваяводу]] |- |[[Войцех Эмерык Млечка]] |[[1665]] |[[1673]] |Памёр |- |[[Вацлаў Ляшчынскі (ваявода падляшскі)|Вацлаў Ляшчынскі]] |[[1673]] |[[1688]] |Памёр |- |[[Марцін Аборскі]] |[[1688]] |[[1698]] |Памёр |- |[[Стэфан Мікалай Браніцкі]] |[[1699]] |[[1709]] |Памёр |- |[[Станіслаў Матэвуш Жавускі]] |[[1710]] |[[1726]] |Паступіў на [[Ваяводы белзскія|белзскага ваяводу]] |- |[[Міхал Юзаф Сапега]] |[[1728]] |[[1738]] |Адначасова да [[1730]] [[польны пісар літоўскі]].<br /> Памёр |- |[[Кароль Юзаф Гіяцынт Сядльніцкі]] |[[1738]] |[[1745]] |Паступіў на [[Вялікія падскарбіі каронныя|вялікага кароннага падскарбія]] |- |[[Міхал Антоні Сапега]] |[[1746]] |[[1752]] |Паступіў на [[Падканцлеры літоўскія|літоўскага падканцлера]] |- |[[Міхал Юзаф Жавускі]] |[[1752]] |[[1762]] |Паступіў на [[Ваяводы падольскія|падольскага ваяводу]] |- |[[Бернард Станіслаў Госцкі]] |[[1762]] |[[1771]] |Памёр |- |[[Антоні Мянчынскі]] |[[1771]] |[[1774]] |Памёр |- |[[Юзаф Салезы Асалінскі]] |[[1774]] |[[1790]] |Памёр |- |[[Тамаш Александровіч]] |[[1790]] |[[1795]] |Склаў урад у сувязі са спыненнем існавання Рэчы Паспалітай |} == Гл. таксама == * [[Кашталяны падляшскія]] * [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]] {{Ваяводы ВКЛ}} [[Катэгорыя:Ваяводы падляшскія (Карона)|*]] [[Катэгорыя:Ваяводы падляшскія (Вялікае Княства Літоўскае)|*]] ff092ixpundg7d2921gd260mr77gjnk 5198168 5198131 2026-09-13T09:24:41Z M.L.Bot 261 /* Ваяводы */ афармленне 5198168 wikitext text/x-wiki == Ваяводы == Урад падляшскага ваяводы ўведзены ў 1513 годзе. {| class="wikitable" |- !align=center colspan=4|Ваяводы падляшскія |-align=center valign=top style="background-color:#f3f3ff" !Асоба !Год прыняцця<br />пасады !Год складання<br />пасады<br />альбо смерці !Заўвагі |- |[[Іван Сямёнавіч Сапега|Іван Сапега]] |[[1513]] |[[1517]] |Памёр |- |[[Януш Касцевіч]] |[[1520]] |[[1527]] |Памёр |- |[[Іван Багданавіч Сапега|Іван Сапега]] |[[1529]] |[[1541]] |Пазбаўлены ўраду. |- |[[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалай Пац]] |[[1543]] |каля [[1550]] |Памёр |- |[[Мікалай Нарбут]] |[[1551]] |каля [[1555]] |Памёр |- |[[Павел Сапега (памёр у 1579)|Павел Сапега]] |каля [[1555]] |[[1558]] |Паступіў на [[Ваяводы новагародскія|новагародскага ваяводу]] |- |[[Васіль Тышкевіч]] |[[1558]] |[[1569]] |Адмовіўся прысягаць Польшчы, паступіў на [[Ваяводы смаленскія|смаленскага ваяводу]]. |- !align=center colspan=4|У 1569 ваяводства перайшло ў склад Польшчы |- |[[Мікалай Пятровіч Кішка|Мікалай Кішка]] |[[1569]] |[[1587]] |Памёр |- |[[Станіслаў Радзімінскі]] |[[1588]] |[[1591]] |Памёр |- |[[Януш Янушавіч Заслаўскі|Януш Заслаўскі]] |[[1591]] |[[1604]] |Паступіў на [[Ваяводы валынскія|валынскага ваяводу]] |- |[[Аляксандр Хадкевіч, сын Яна|Аляксандр Хадкевіч]] |[[1604]] |[[1605]] |Паступіў на [[Ваяводы троцкія|троцкага ваяводу]] |- |[[Тамаш Гастомскі]] |[[1605]] |[[1605]] |Паступіў на [[Ваяводы мазавецкія|мазавецкага ваяводу]] |- |[[Ян Збігнеў Асалінскі]] |[[1605]] |[[1613]] |Паступіў на [[Ваяводы сандамірскія|сандамірскага ваяводу]] |- |[[Ян Вадынскі]] |[[1613]] |[[1616]] |Памёр |- |[[Станіслаў Важынскі]] |[[1616]] |[[1617]] |Памёр |- |[[Войцех Няміра]] |[[1617]] |[[1625]] |Памёр |- |[[Андрэй Хандзінскі]] |[[1625]] |[[1631]] |Памёр |- |[[Павел Шчавінскі]] |[[1633]] |[[1634]] |Памёр |- |[[Станіслаў Няміра]] |[[1634]] |[[1648]] |Памёр |- |[[Павел Важынскі]] |[[1649]] |[[1652]] |Паступіў на [[Ваяводы мазавецкія|мазавецкага ваяводу]] |- |[[Пракоп Леснявольскі]] |[[1652]] |[[1653]] |Памёр |- |[[Ян Пётр Апалінскі]] |[[1653]] |[[1661]] |Паступіў на [[Ваяводы калішскія|калішскага ваяводу]] |- |[[Войцех Эмерык Млечка]] |[[1665]] |[[1673]] |Памёр |- |[[Вацлаў Ляшчынскі (ваявода падляшскі)|Вацлаў Ляшчынскі]] |[[1673]] |[[1688]] |Памёр |- |[[Марцін Аборскі]] |[[1688]] |[[1698]] |Памёр |- |[[Стэфан Мікалай Браніцкі]] |[[1699]] |[[1709]] |Памёр |- |[[Станіслаў Матэвуш Жавускі]] |[[1710]] |[[1726]] |Паступіў на [[Ваяводы белзскія|белзскага ваяводу]] |- |[[Міхал Юзаф Сапега]] |[[1728]] |[[1738]] |Адначасова да 1730 года [[польны пісар літоўскі]]. Памёр. |- |[[Кароль Юзаф Гіяцынт Сядльніцкі]] |[[1738]] |[[1745]] |Паступіў на [[Вялікія падскарбіі каронныя|вялікага кароннага падскарбія]] |- |[[Міхал Антоні Сапега]] |[[1746]] |[[1752]] |Паступіў на [[Падканцлеры літоўскія|літоўскага падканцлера]] |- |[[Міхал Юзаф Жавускі]] |[[1752]] |[[1762]] |Паступіў на [[Ваяводы падольскія|падольскага ваяводу]] |- |[[Бернард Станіслаў Госцкі]] |[[1762]] |[[1771]] |Памёр |- |[[Антоні Мянчынскі]] |[[1771]] |[[1774]] |Памёр |- |[[Юзаф Салезы Асалінскі]] |[[1774]] |[[1790]] |Памёр |- |[[Тамаш Александровіч]] |[[1790]] |[[1795]] |Склаў урад са спыненнем існавання Рэчы Паспалітай. |} == Гл. таксама == * [[Кашталяны падляшскія]] * [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]] {{Ваяводы ВКЛ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваяводы падляшскія (Карона)|*]] [[Катэгорыя:Ваяводы падляшскія (Вялікае Княства Літоўскае)|*]] h4kdt47faxclxigqqu58ddrhm2zunm3 0 106499 5197920 4784731 2026-09-12T16:03:12Z Ілля Касакоў 21245 5197920 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} {{цёзкі2|Саламевіч}} '''Янка (Іван Уладзіміравіч) Саламевіч''' ({{ДН|29|10|1938}}, в. [[Малая Кракотка]], Слонімскі павет, [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] — {{ДС|31|7|2012}}) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[фалькларыст]], [[бібліёграф]], [[перакладчык]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1971). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў сярэднюю школу ў [[Вялікая Кракотка|Вялікай Кракотцы]] (1955), беларускае аддзяленне [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]] (1960). Працаваў карэктарам, тэхнічным рэдактарам выдавецкага аддзела [[Дзяржаўная бібліятэка БССР|Дзяржаўнай бібліятэкі БССР]] (1960—1962), рэдактарам рэдакцыі вучэбнай і метадычнай літаратуры, да 1964 старшым рэдактарам грамадска-гуманітарных навук выдавецтва [[Міністэрства вышэйшай, сярэдняй спецыяльнай і прафесійнай адукацыі БССР|Міністэрства вышэйшай, сярэдняй спецыяльнай і прафесіянальнай адукацыі БССР]] (цяпер «[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]]»). Скончыў аспірантуру пры кафедры беларускай літаратуры [[БДУ]] (1967). З 1968 года старшы навуковы рэдактар рэдакцыі літаратуры, мовы, фальклору і этнаграфіі, у 1976—1992 — загадчык навуковай рэдакцыі народнай асветы і беларускіх слоўнікаў выдавецтва «[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (выдавецтва)|Беларуская савецкай энцыклап]]едыя», з 1992 — вядучы рэдактар «БСЭ», з 1994 — вядучы рэдактар рэдакцыі літаратуры, мовы, фальклору і этнаграфіі выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская энцыклапе]]дыя». Абараніў кандыдацкую дысертацыю «Міхаіл Федароўскі — фалькларыст». У 1987—1997 гадах выкладаў у БДУ. У 1979—1988 — адзін з вядучых тэлечасопісу «Роднае слова». З 1988 года старшыня рады [[Таварыства беларускай мовы]] Першамайскага раёна г. Мінска. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1989 года<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ramanau-stankjevich.html|title=Раманаў — Станкевіч – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-06-14}}</ref>. Памёр {{ДС|31|7|2012}} года ў Мінску. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках Мінска]]<ref name=":0" />. == Дзейнасць і творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1955 годзе (Слонімская раённая газета «Вольная праца»). У рэспубліканскім друку дэбютаваў у 1957 годзе. Даследуе гісторыю беларускай літаратуры і культуры, фальклор. Увёў у навуковы ўжытак невядомыя матэрыялы пра жыццё і творчасць пісьменнікаў [[Ф. Багушэвіч]]а, [[Я. Лучына|Я. Лучыны]], [[А. Гурыновіч]]а, [[Я. Купала|Я. Купалы]], [[Я. Колас]]а, [[М. Багдановіч]]а, [[М. Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[М. Арол|М. Арла]], [[З. Верас]], [[Т. Гардзялкоўская|Т. Гардзялкоўскай]], [[А. Зязюля|А. Зязюлі]], [[Кандрат Лейка|К. Лейкі]], [[Г. Леўчык]]а, [[Ф. Шантыр]]а, [[У. Дубоўка|У. Дубоўкі]], фалькларыстаў і этнографаў [[Бірута (фалькларыстка)|Біруты]], [[П. Дземідовіч]]а, [[Р. Зянкевіч]]а, [[Ч. Пяткевіч]]а, [[М. Федароўскі|М. Федароўскага]] і інш. Аўтар першага на Беларусі «Слоўніка беларускіх псеўданімаў (XVI—XX&nbsp;стст.)» (1983), манаграфіі «Міхал Федароўскі» (1972). Склаў бібліяграфічны даведнік «Беларускі фальклор (1926—1963)» (1964), кнігу «М. Гарэцкі: Успаміны, артыкулы, дакументы» (1984, з [[А. Ліс]]ам), зборнікі Г. Леўчыка «Доля і хлеб» (1980, з [[Ніна Ляшковіч|Н. Ляшковіч]]), [[М. Арол|М. Арла]] «Лірнік» (1991), [[Янка Купала|Я. Купалы]] «Вершы і паэмы» (1991, на рускай мове), «П’есы XIX — пачатку XX ст.» (1998), выбраныя творы [[Я. Чачот]]а «Свіцязь» (1999), зборнікі «Беларускія загадкі» (1982, 1989), «Мама Мышка сушыла шышкі: Беларускія народныя скорагаворкі» (1983), літаратурна-мастацкі каляндар «Кола дзён» (1987, 1988, у сааўт.), «Каляндар памятных дат 2001» (2001). Пераклаў на беларускую мову манаграфію «Беларуская казка» і паказальнік «Сюжэты і матывы беларускіх народных казак» [[Леў Рыгоравіч Бараг|Л. Барагі]], падручнік «Гісторыя беларускай савецкай музыкі», кнігу М. Федароўскага «Люд беларускі: Вяселле», аповесць «Адысей з Беларусі» [[В. Гузанаў|В. Гузанава]], «Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану» [[Леан Патоцкі|Л. Патоцкага]], раманы «[[Зверабой (раман)|Зверабой]]» [[Дж. Ф. Купер]]а, «[[Блукаючыя зоркі]]» [[Шолам-Алейхем]]а (з [[Г. Шупенька]]м), асобныя навелы [[Васіль Сямёнавіч Стафанік|В. Стафаніка]]<ref name="Стаф">{{Крыніцы/БелЭн|15|Стафа́нік Васіль Сямёнавіч||181}}</ref> і інш. == Прэміі і ўзнагароды == Узнагароджаны [[Грамата Вярхоўнага Савета БССР |Граматай ВС БССР]]. Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] (1976) за ўдзел у стварэнні «Беларускай савецкай энцыклапедыі». == Бібліяграфія == * Помнік народнага мудраслоўя // Полымя. 1987. № 1; * Праз гады // Полымя. 1992. № 11—12. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Трыгубовіч В.'' Легла песня на душу // Так мы жывём. Мн., 1984. * {{крыніцы/БП 1917-90|Саламевіч Янка}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Саламевіч Янка (Іван Уладзіміравіч)|Спрынчан А. В.|99}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Саламе́віч Янка (Іван Уладзіміравіч)|642}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саламевіч Янка}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слонімскім раёне]] hdhxjgrtan9jixyg0lm195ayb22p60x 0 109101 5197983 5051304 2026-09-12T19:16:25Z Rotondus 11765 абнаўленне звестак 5197983 wikitext text/x-wiki {{пералік}} Поўны спіс [[Акадэмік НАН Беларусі|акадэмікаў]] Акадэміі навук (Акадэмія навук БССР, [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]. {{АБВ|Notoc=1}} == А == * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка]] (нар. 1956) — матэматык * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў]] (нар. 1940) — фізічная хімія * [[Заір Ісакавіч Азгур]] (1908—1995) — скульптар * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў]] (1900—1976) — фізік * [[Пётр Іванавіч Альсмік]] (1907—1992) — селекцыянер-бульбавод * [[Яўген Кузьміч Аляксееў]] (1884—1972) — аграном-раслінавод * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч]] (нар. 1935) — фізіка цвёрдага цела * [[Фёдар Васільевіч Аляшкевіч]] (1936—2008) — неўралогія і нейрахірургія * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч]] (1932—2003) — вучоны ў галіне металазнаўства * [[Ігнат Пятровіч Антонаў]] (1922—2015) — медыцына * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч]] (нар. 1929) — тэарэтычная фізіка * [[Станіслаў Аляксандравіч Астапчык]] (1935—2015) — матэрыялазнаўства ў машынабудаванні * [[Юрый Міхайлавіч Астроўскі]] (1926—1991) — біяхімік * [[Юрый Пятровіч Астроўскі]] (нар. 1952) — вучоны-кардыяхірург * [[Валянцін Антонавіч Арловіч]] (нар. 1947) — эксперыментальная фізіка * [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў]] (1877—1937) — глебазнавец * [[Афанасій Андрэевіч Ахрэм]] (1913—2010) — хімія прыродных злучэнняў == Б == * [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў]] (нар. 1931) — філасофія * [[Аляксандр Аляксандравіч Багамолец]] (1881—1946) — патафізіёлаг * [[Герасім Васілевіч Багамолаў]] (1905—1981) — геолаг * [[Іосіф Міхайлавіч Багдзевіч]] (нар. 1937) — аграхімія * [[Мікалай Мікалаевіч Бамбалаў]] (1938—2020) — біягеахімія * [[Яўген Аляксеевіч Барбашын]] (1918—1969) — матэматык * [[Мікалай Аляксандравіч Барысевіч]] (1923—2015) — оптыка * [[Васіль Васілевіч Барысенка]] (1904—1984) — літаратуразнаўца * [[Міхаіл Аляксеевіч Безбародаў]] (1898—1983) — вучоны ў галіне фізічнай хіміі і тэхналогіі шкла і сілікатаў * [[Яўген Дзмітрыевіч Белаенка]] (1947—2006) — вучоны ў галіне траўматалогіі, артапедыі, артралогіі і біятрыбалогіі * [[Аляксей Уладзіміравіч Белы]] (нар. 1950) — матэрыялазнаўства ў машынабудаванні * [[Уладзімір Аляксеевіч Белы]] (1922—1994) — вучоны ў галіне механікі металапалімерных сістэм, трэння і кампазіцыйнага матэрыялазнаўства * [[Уладзімір Мікалаевіч Белы]] (нар. 1947) — оптыка * [[Аляксандр Віктаравіч Більдзюкевіч]] (нар. 1956) — хімік * [[Мікалай Васілевіч Бірыла]] (1923—1992) — мовазнавец * [[Мікалай Фёдаравіч Бліадухо]] (1878—1935) — геолаг * [[Барыс Барысавіч Бойка]] (1923—1999) — фізік * [[Барыс Васільевіч Бокуць]] (1926—1993) — фізік * [[Пятрусь Броўка]] (1905—1980) — пісьменнік * [[Іван Андрэевіч Булыгін]] (1907—1984) — фізіёлаг * [[Віктар Сямёнавіч Буракоў]] (1931—2020) — квантавая электроніка * [[Цэлясцін Лявонавіч Бурстын]] (1888—1938) — матэматык * [[Казімір Паўлавіч Буслаў]] (1914—1983) — філосаф * [[Аляксандр Валянцінавіч Бялецкі]] (нар. 1957) — вучоны ў галіне траўматалогіі і артапедыі == В == * [[Аляксандр Паўлавіч Вайтовіч]] (нар. 1938) — лазерная фізіка * [[Леанід Вікенцьевіч Валадзько]] (1928—1978) — фізік-эксперыментатар * [[Ігар Дзмітрыевіч Валатоўскі]] (нар. 1939) — фотабіялогія раслін * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон]] (1894—1941) — філосаф * [[Веніямін Іосіфавіч Вацякоў]] (1921—2014) — медыцына * [[Ювеналій Аляксандравіч Вейс]] (1878—1950) — вучоны ў галіне машыназнаўства і механізацыі сельскай гаспадаркі * [[Аляксандр Сцяпанавіч Вечар]] (1905—1985) — біёлаг * [[Васіль Робертавіч Вільямс]] (1863—1939) — глебазнавец-аграном * [[Фёдар Пятровіч Вінакураў]] (1900—1990) — вучоны ў галіне гідратэхнікі * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] (нар. 1936) — машынабудаванне * [[Міхаіл Сцяпанавіч Высоцкі]] (1928—2013) — машынабудаванне * [[Сяргей Мікалаевіч Вышалескі]] (1874—1958) — навуковец-эпізаатолаг == Г == * [[Іван Васільевіч Гайшун]] (1946—2018) — дыферэнцыяльныя ўраўненні і працэсы кіравання * [[Андрэй Маркавіч Ганчарэнка]] (1933—2021) — тэарэтычная фізіка * [[Сяргей Васільевіч Гапоненка]] (нар. 1958) — фізік * [[Цімафей Сазонавіч Гарбуноў]] (1904—1969) — гісторык * [[Харытон Сцяпанавіч Гарагляд]] (1898—1985) — вучоны ў галіне агульнай і санітарнай ветэрынарнай медыцыны, спецыяліст па гігіене прадуктаў жывёлагадоўлі * [[Анатоль Іларыёнавіч Гардзіенка]] (1941—2021) — матэрыялазнаўства * [[Іван Федасеевіч Гаркуша]] (1896—1970) — глебазнавец * [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі]] (1900—1988) — геолаг * [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі]] (1928—2025) — геалогія * [[Фёдар Аскаравіч Гаўсман]] (1868—1944) — тэрапеўт * [[Фёдар Дзмітрыевіч Гахаў]] (1906—1980) — матэматык * [[Леанід Сцяпанавіч Герасімовіч]] (нар. 1939) — электратэхналогія і электраабсталяванне ў сельскай гаспадарцы * [[Пятро Глебка]] (1905—1969) — пісьменнік * [[Уладзімір Васільевіч Гніламёдаў]] (1937—2024) — беларускае літаратуразнаўства * [[Ціхан Мікалаевіч Годнеў]] (1893—1982) — фізіёлаг * [[Давыд Майсеевіч Голуб]] (1901—2001) — вучоны ў галіне анатоміі * [[Іван Антонавіч Голуб]] (нар. 1950) — аграпрамысловыя тэхналогіі * [[Канстанцін Васільевіч Гораў]] (1904—1988) — вучоны ў галіне металазнаўства і тэрмічнай апрацоўкі металаў. * [[Павел Восіпавіч Горын]] (1900—1938) — палітычны дзеяч, арганізатар навук * [[Мікалай Іванавіч Грашчанкаў]] (1901—1965) — фізіёлаг * [[Міхаіл Восіпавіч Грэдзінгер]] (1867—1936) — правазнавец * [[Станіслаў Іванавіч Грыб]] (нар. 1944) — селекцыя і насенняводства * [[Сяргей Іванавіч Губкін]] (1898—1955) — вучоны ў галіне металазнаўства * [[Валерый Мікалаевіч Гурын]] (1938—2007) — вучоны ў галіне фізіялогіі чалавека і жывёл * [[Георгій Паўлавіч Гурыновіч]] (1933—1994) — фізік * [[Уладзімір Рыгоравіч Гусакоў]] (нар. 1953) — эканоміка і кіраванне народнай гаспадаркай — аграпрамысловы комплекс == Д == * [[Аляксей Яўгенавіч Дайнека]] (нар. 1968) — эканоміка * [[Анатоль Паўлавіч Дастанка]] (1937—2024) — мікраэлектроніка * [[Мікалай Апанасавіч Дарожкін]] (1905—1993) — вучоны ў галіне мікалогіі і фітапаталогіі * [[Яўген Паўлавіч Дзямідчык]] (1925—2010) — хірургія * [[Андрэй Сяргеевіч Дзмітрыеў]] (1925—1989) — фізіёлаг * [[Тамаш Францавіч Домбаль]] (1890—1938) — эканаміст * [[Аляксандр Давыдавіч Дубах]] (1883—1942) — навуковец у галіне меліярацыі і гідралогіі * [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво]] (1876—1937) — мовазнавец == Е == * [[Міхаіл Аляксандравіч Ельяшэвіч]] (1908—1996) — фізік * [[Барыс Васілевіч Ерафееў]] (1909—1995) — вучоны ў галіне фізічнай хіміі == Ж == * [[Сяргей Аляксандравіч Жданок]] (нар. 1953) — фізіка гарэння і выбуху * [[Антон Раманавіч Жэбрак]] (1901—1965) — генетык * [[Зміцер Жылуновіч]] (1887—1937) — пісьменнік == З == * [[Данііл Кірылавіч Забалотны]] (1866—1929) — вучоны ў галіне мікрабіялогіі і эпідэміялогіі * [[Іван Іванавіч Замоцін]] (1873—1942) — літаратуразнавец * [[Уладзімір Пятровіч Затонскі]] (1888—1938) — хімік, дзяржаўны і партыйны дзеяч == І == * [[Васіль Уладзіміравіч Івашын]] (1913—2009) — літаратуразнаўства * [[Алег Анатольевіч Івашкевіч]] (нар. 1954) — вучоны ў галіне хіміі * [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]] (1919—2002) — гісторык * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] (1881—1931) — гісторык * [[Мікалай Аляксеевіч Ізобаў]] (нар. 1940) — матэматыка * [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]] (1956—2026) — навуковец у вобласці парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў * [[Віктар Аляксандравіч Іпацьеў]] (1942—2009) — лесазнаўства == К == * [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя]] (нар. 1946) — гісторыя Вялікай Айчыннай вайны * [[Мікалай Станіслававіч Казак]] (нар. 1945) — оптыка * [[Мікалай Сямёнавіч Казлоў]] (1907—1993) — хімік-арганік * [[Аляксей Іванавіч Кайгарадаў]] (1881—1951) — кліматолаг і геафізік * [[Барыс Андрэевіч Калавандзін]] (1938—1998) — вучоны ў галіне гідрадынамікі і цеплафізікі * [[Эмілія Іванаўна Каламіец]] (нар. 1949) — мікрабіялогія * [[Фадзей Фадзеевіч Камароў]] (нар. 1945) — нана- і мікраэлектроніка * [[Мікалай Міхайлавіч Кулагін]] (1860—1940) — заолаг і энтамолаг * [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў]] (1923—2018) — калоідная хімія * [[Яўген Фёдаравіч Канапля]] (1939—2010) — радыебіялогія * [[Яўмен Рыгоравіч Канавалаў]] (1914—1974) — вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання * [[Фёдар Мікалаевіч Капуцкі]] (1930—2017) — фізічная хімія * [[Аляксандр Кірылавіч Карабанаў]] (1952—2019) — вучоны ў галіне геалогіі * [[Канстанцін Мікалаевіч Караткоў]] (1890—1954) — хімік * [[Віктар Іванавіч Карзюк]] (нар. 1945) — матэматык * [[Уладзіслаў Піліпавіч Карлаўскі]] (1933—2010) — меліярацыі, рэкультывацыя і ахова зямель * [[Аляксандр Пятровіч Карпінскі]] (1847—1936) — геолаг * [[Мікалай Аляксандравіч Картэль]] (1937—2013) — малекулярная генетыка раслін * [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк]] (1940—2019) — гісторыя * [[Аскар Карлавіч Кедраў-Зіхман]] (1885—1964) — вучоны ў галіне аграхіміі * [[Сяргей Якаўлевіч Кілін]] (нар. 1952) — вучоны ў галіне квантавай оптыкі і квантавай інфарматыкі * [[Аляксандр Уладзіміравіч Кільчэўскі]] (нар. 1955) — вучоны ў галіне генетыкі, селекцыі і біятэхналогіі раслін * [[Леанід Іванавіч Кісялеўскі]] (1927—1991) — фізік * [[Уладзімір Уладзіміравіч Клубовіч]] (нар. 1933) — тэхнічная фізіка * [[Віктар Антонавіч Каваленка]] (1929—2001) — літаратуразнавец * [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (нар. 1937) — ветэрынарная мікрабіялогія, вірусалогія, эпізааталогія, мікалогія з міктаксікалогіяй і імуналогія * [[Кандрат Крапіва]] (1896—1991) — пісьменнік * [[Андрэй Капітонавіч Красін]] (1911—1981) — фізік * [[Сяргей Анатольевіч Красны]] (нар. 1966) — анкаўралогія * [[Іван Сяргеевіч Краўчанка]] (1902—1979) — гісторыя * [[Мікалай Паўлавіч Круцько]] (нар. 1949) — вучоны ў галіне фізічнай і калоіднай хіміі * [[Міхаіл Барысавіч Кроль]] (1879—1939) — неўрапатолаг * [[Уладзімір Іванавіч Крылоў]] (1902—1994) — матэматык * [[Якуб Колас]] (1882—1956) — пісьменнік * [[Сяргей Васілевіч Конеў]] (1931—2005) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі * [[Леанід Васілевіч Кукраш]] (1938—2023) — раслінаводства * [[Анатоль Іосіфавіч Кулак]] (нар. 1954) — неарганічная хімія * [[Уладзімір Адамавіч Кульчыцкі]] (1948—2024) — нейрафізіёлаг. * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] (1897—1969) — біёлаг і міколаг == Л == * [[Анатоль Георгіевіч Лабанок]] (нар. 1938) — мікрабіялогія * [[Уладзімір Архіпавіч Лабуноў]] (нар. 1939) — мікраэлектроніка * [[Міхась Лазарук]] (1926—2000) — літаратуразнавец * [[Аляксандр Іванавіч Лакотка]] (нар. 1955) — мастацтвазнавец * [[Мікалай Апанасавіч Ламан]] (нар. 1941) — эксперыментальная батаніка * [[Віталь Вітальевіч Лапа]] (нар. 1951) — вучоны ў галіне аграхіміі * [[Аркадзь Іванавіч Лапо]] (1904—1983) — вучоны-раслінавод, селекцыянер * [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. 1949) — навуковец у галіне матэрыялазнаўства * [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі]] (1883—1938) — гісторык * [[Фёдар Адамавіч Лахвіч]] (нар. 1945) — арганічная хімія * [[Анатоль Іванавіч Лесніковіч]] (1941—2019) — хімія * [[Язэп Юр’евіч Лёсік]] (1883—1940) — пісьменнік * [[Іван Іванавіч Ліштван]] (1932—2023) — фізікахімія торфу * [[Уладзімір Фёдаравіч Логінаў]] (нар. 1940) — геаграфія * [[Зянон Валянцінавіч Лоўкіс]] (нар. 1946) — тэхналогія вытворчасці прадуктаў харчавання * [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец]] (нар. 1954) — мовазнавец * [[Канстанцін Ігнатавіч Лукашоў]] (1907—1987) — навуковец у галіне геалогіі і геахіміі * [[Іван Сцяпанавіч Лупіновіч]] (1900—1968) — вучоны ў галіне глебазнаўства і аграхіміі * [[Аляксей Васілевіч Лыкаў]] (1910—1974) — вучоны ў галіне цепла- і масапераносу * [[Міхась Лынькоў]] (1899—1975) — пісьменнік * [[Генадзь Міхайлавіч Лыч]] (нар. 1935) — эканоміка == М == * [[Маркел Емяльянавіч Макушок]] (1881—1952) — заолаг * [[Мікалай Кірылавіч Малюшыцкі]] (1872—1929) — вучоны ў галіне аграхіміі і раслінаводства * [[Даніла Аляксандравіч Маркаў]] (1985—1976) — неўрапатолаг і фізіятэрапеўт * [[Алег Рыгоравіч Мартыненка]] (1936—2012) — цеплафізіка * [[Яўгеній Ігнацьевіч Маруковіч]] (нар. 1946) — вучоны ў галіне тэхналогіі металаў * [[Фелікс Станіслававіч Марцінкевіч]] (1920—1992) — эканаміст * [[Станіслаў Юр’евіч Матулайціс]] (1866—1956) — гісторык * [[Аляксей Васілевіч Мацвееў]] (нар. 1938) — геалогія * [[Уладзімір Аляксандравіч Мацюхін]] (1931—2020) — фізіялогія * [[Аляксандр Сямёнавіч Махнач]] (1918—2006) — геолаг * [[Анатоль Аляксандравіч Махнач]] (нар. 1951) — геалогія * [[Міхаіл Яфрэмавіч Мацапура]] (1908—1972) — вучоны ў галіне механізацыі сельскай гаспадаркі * [[Георгій Фёдаравіч Мірчынк]] (1889—1942) — геолаг * [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў]] (нар. 1939) — філасофія * [[Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў]] (нар. 1936) — медыцына * [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (1938—2026) — энергетыка * [[Іван Дзмітрыевіч Мішэнін]] (1899—1974) — тэрапеўт * [[Аляксандр Генадзьевіч Мрочак]] (нар. 1953) — медыцына * [[Мікалай Канстанцінавіч Мышкін]] (нар. 1948) — вучоны ў галіне матэрыялазнаўства і трыбатэхнікі == Н == * [[Ігар Станіслававіч Нагорскі]] (1931—2006) — вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі * [[Іван Якаўлевіч Навуменка]] (1925—2006) — пісьменнік * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] (1883—1937) — мовазнаўства * [[Янка Нёманскі]] (1890—1937) — пісьменнік, эканаміст, грамадскі дзеяч * [[Мікалай Дзмітрыевіч Несцяровіч]] (1903—1984) — батанік * [[Пётр Георгіевіч Нікіценка]] (нар. 1943) — эканоміка * [[Міхаіл Яфімавіч Нікіфараў]] (нар. 1956) — заолаг * [[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі]] (1877—1959) — гісторык * [[Васіль Сяргеевіч Нямчынаў]] (1894—1964) — вучоны ў галіне эканомікі == О == * [[Сяргей Фёдаравіч Ольдэнбург]] (1863—1934) — усходазнавец == П == * [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны]] (1935—2005) — мовазнаўства * [[Уладзімір Яўгенавіч Падутаў]] (нар. 1963) — вучоны ў галіне папуляцыйнай біялогіі * [[Міхаіл Мікалаевіч Пакроўскі]] (1868—1932) — гісторык * [[Аляксандр Уладзіміравіч Паладзін]] (1885—1972) — біяхімік * [[Павел Якаўлевіч Панкевіч]] (1895—1938) — педагогіка * [[Ганна Міхайлаўна Панкратава]] (1897—1957) — гісторык * [[Фёдар Іванавіч Панцялеенка]] (нар. 1950) — вучоны ў галіне парашковай металургіі * [[Васіль Васілевіч Папоў]] (1887—1955) — геадэзія * [[Міхаіл Паўлавіч Паруснікаў]] (1893—1968) — архітэктар * [[Яраслаў Міхайлавіч Паушкін]] (1913—1996) — хімік * [[Віктар Іванавіч Парфёнаў]] (1934—2024) — батаніка * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі]] (1931—2017) — мастацтва * [[Мікалай Уладзіміравіч Паўлюкевіч]] (нар. 1937) — вучоны ў галіне цеплафізікі * [[Міхаіл Міхайлавіч Паўлючэнка]] (1909—1975) — вучоны ў галіне фізічнай хіміі * [[Алег Глебавіч Пенязькоў]] (нар. 1961) — цеплафізіка * [[Вячаслаў Іванавіч Пераход]] (1887—1964) — вучоны ў галіне лесаводства * [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў]] (1877—1960) — гісторык * [[Вітольд Казіміравіч Песціс]] (нар. 1949) — вучоны ў галіне жывёлагадоўлі * [[Уладзімір Аляксандравіч Піліпенка]] (нар. 1949) — фізік * [[Уладзімір Антонавіч Піліповіч]] (1931—2018) — фізічная электроніка * [[Уладзімір Іванавіч Пічэта]] (1878—1947) — гісторык * [[Юрый Міхайлавіч Плескачэўскі]] (нар. 1943) — вучоны ў галіне механікі матэрыялаў і канструкцый * [[Уладзімір Пятровіч Платонаў]] (нар. 1939) — матэматыка * [[Антон Мартынавіч Платун]] (1896—1938) — дзяржаўны і грамадскі дзеяч * [[Уладзімір Іванавіч Поткін]] (нар. 1953) — хімік * [[Андрэй Якаўлевіч Пракапчук]] (1896—1970) — дэрматавенеролаг * [[Мікалай Раманавіч Пракапчук]] (нар. 1948) — фізікахімік * [[Пётр Пятровіч Прахарэнка]] (1939—2008) — фізіка і тэхніка неразбуральнага кантролю * [[Фёдар Іванавіч Прывалаў]] (нар. 1957) — вучоны ў галіне раслінаводства * [[Мікалай Аляксандравіч Прыляжаеў]] (1872—1944) — арганічная хімія * [[Віктар Якаўлевіч Прушак]] (нар. 1956) — вучоны ў галіне геатэхналогіі і горнага машынабудавання == Р == * [[Павел Пракопавіч Рагавой]] (1895—1985) — вучоны ў галіне глебазнаўства * [[Пётр Фаміч Ракіцкі]] (1903—1977) — генетык * [[Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1938) — фізіялогія і біяхімія раслін * [[Езекііль Ісакавіч Рыўлін]] (1901—1978) — гісторык * [[Алег Уладзіслававіч Роман]] (1925—2013) — кампазіцыйныя матэрыялы і парашковая металургія * [[Аляксандр Сяргеевіч Рубанаў]] (1936—2003) — фізік * [[Анатоль Мікалаевіч Рубінаў]] (нар. 1939) — лазерная фізіка * [[Алег Алегавіч Румо]] (нар. 1970) — трансплантацыя органаў * [[Аляксандр Уладзіміравіч Руцкі]] (1932—2015) — траўматалогія і артапедыя == С == * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] (1922—2010) — мастацтва * [[Мікалай Аляксеевіч Сазонаў]] (1903—1963) — вучоны ў галіне электрыфікацыі сельскай гаспадаркі * [[Рэм Іванавіч Салаухін]] (1930—1988) — фізік * [[Уладзімір Сяргеевіч Салдатаў]] (нар. 1937) — хімія * [[Уладзімір Паўлавіч Самсонаў]] (1928—2017) — раслінаводства * [[Мікалай Яўсеевіч Саўчанка]] (1922—2001) — уролаг * [[Анатоль Іванавіч Свірыдзёнак]] (1936—2023) — матэрыялазнаўства ў машынабудаванні * [[Вадзім Васілевіч Свірыдаў]] (1931—2002) — хімік * [[Васіль Пятровіч Севярдэнка]] (1904—1978) — вучоны ў галіне металургіі * [[Міхаіл Максімавіч Севярнёў]] (1921—2012) — тэхналогія і сродкі тэхнічнага абслугоўвання ў сельскай гаспадарцы * [[Віталь Андрэевіч Сербента]] (1895—1980) — філосаф, гісторык * [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка]] (1903—1978) — фізік * [[Георгій Іванавіч Сідарэнка]] (1925—2014) — кардыялогія * [[Мікалай Мікалаевіч Сірата]] (1913—2006) — фізік * [[Сцяпан Гардзеевіч Скарапанаў]] (1910—1999) — вучоны ў галіне земляробства і меліярацыі * [[Мікалай Аляксеевіч Скрыпнік]] (1872—1933) — партыйны і дзяржаўны дзеяч * [[Арнольд Фёдаравіч Смеяновіч]] (1938—2021) — нейрахірург * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976) — вучоны ў галіне батанікі * [[Мікалай Іванавіч Смяян]] (1932—2007) — вучоны ў галіне глебазнаўства * [[Уладзімір Генадзевіч Спрынджук]] (1936—1987) — матэматык * [[Алег Анатолевіч Стральчонак]] (1947—2010) — арганічная хімія * [[Барыс Іванавіч Сцяпанаў]] (1913—1987) — фізік * [[Аляксандр Васільевіч Сцепаненка]] (1938—2005) — вучоны ў галіне апрацоўкі металаў * [[Аляксандр Васільевіч Сукала]] (1951—2022) — вучоны ў галіне педыятрыі * [[Дзмітрый Аляксеевіч Супруненка]] (1915—1990) — матэматык * [[Іван Захаравіч Сурта]] (1893—1937) — дзяржаўны дзеяч * [[Леанід Міхайлавіч Сушчэня]] (1929—2015) — заалогія == Т == * [[Віталь Антонавіч Талкачоў]] (нар. 1934) — спектраскапія * [[Міхаіл Пятровіч Тамін]] (1883—1967) — вучоны ў галіне батанікі, ліхенолаг * [[Вячаслаў Сяргеевіч Танаеў]] (1940—2002) — вучоны ў галіне матэматычнай кібернетыкі * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч]] (1982—1938) — мовазнавец, грамадска-палітычны дзеяч * [[Станіслаў Іванавіч Траццяк]] (нар. 1950) — рэгенерацыйная хірургія * [[Барыс Іпалітавіч Трусевіч]] (1892—1961) — тэрапеўт * [[Мікалай Васілевіч Турбін]] (1912—1998) — селекцыянер * [[Павел Апалонавіч Туткоўскі]] (1858—1930) — геолаг == У == * [[Уладзімір Сяргеевіч Улашчык]] (1943—2018) — вучоны-медык, фізіятэрапеўт * [[Уладзімір Уладзіміравіч Усеня]] (нар. 1958) — лесазнаўства == Ф == * [[Фёдар Іванавіч Фёдараў]] (1911—2004) — фізік-тэарэтык == Х == * [[Іван Фёдаравіч Харламаў]] (1920—2003) — вучоны ў галіне педагогікі * [[Юрый Сямёнавіч Харын]] (нар. 1949) — інфармацыйныя тэхналогіі * [[Любоў Уладзіміраўна Хатылёва]] (1928—2024) — генетыка * [[Уладзімір Аляксандравіч Хрыпач]] (нар. 1949) — хімік * [[Барыс Міхайлавіч Хрусталёў]] (нар. 1947) — машынабудаванне == Ц == * [[Іван Трафімавіч Цітоў]] (1875—1949) — паталагічная анатомія * [[Леанід Пятровіч Цітоў]] (1946—2025) — клінічная мікрабіялогія * [[Аляксандр Рымавіч Цыганаў]] (нар. 1953) — аграхімія == Ч == * [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (нар. 1938) — інфарматыка * [[Раман Сямёнавіч Чабатароў]] (1905—1981) — вучоны ў галіне паразіталогіі * [[Сяргей Мікалаевіч Чаранкевіч]] (нар. 1942) — біяфізік * [[Віктар Мікалаевіч Чачын]] (1930—1994) — вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання * [[Сяргей Антонавіч Чуніхін]] (1905—1985) — матэматык * [[Сяргей Антонавіч Чыжык]] (нар. 1959) — вучоны ў галіне фізікі і механікі паверхняў на мікра- і нанаўзроўні == Ш == * [[Іван Шамякін]] (1921—2004) — пісьменнік * [[Анатоль Герасімавіч Шашкоў]] (1927—2011) — цеплафізіка * [[Аляксей Пятровіч Шкадарэвіч]] (нар. 1947) — фізік * [[Уладзімір Віктаравіч Шкатэлаў]] (1861—1940) — вучоны ў галіне лесахіміі і хімічнай тэхналогіі * [[Васіль Мікалаевіч Шлапуноў]] (1932—2021) — кормавытворчасць і лугаводства * [[Аляксандр Рыгоравіч Шліхтэр]] (1868—1940) — эканаміст * [[Васіль Карпавіч Шчарбакоў]] (1898—1938) — гісторык * [[Дзмітрый Іванавіч Шыраканаў]] (1929—2023) — філасофія * [[Іван Паўлавіч Шэйко]] (нар. 1948) — развядзенне, селекцыя, генетыка і ўзнаўленне сельскагаспадарчых жывёл * [[Віктар Іванавіч Шэмпель]] (1908—1975) — аграхімія == Ю == * [[Іван Данілавіч Юркевіч]] (1902—1991) — вучоны-геабатанік, фенолаг, лесавод * [[Майсей Калінікавіч Юскавец]] (1898—1969) — вучоны ў галіне ветэрынарыі == Я == * [[Мацвей Іванавіч Яворскі]] (1885—1937) — гісторык, палітычны дзеяч * [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў (вінароб)|Аляксандр Аляксандравіч Ягораў]] (1874—1969) — вінароб * [[Вячаслаў Іванавіч Янчэўскі]] (1948—2025) — матэматык * [[Ігар Мікалаевіч Ярмоленка]] (1932—1991) — хімік * [[Мікалай Фёдаравіч Ярмоленка]] (1900—1972) — хімік * [[Мікалай Паўлавіч Яругін]] (1907—1990) — матэматык * [[Антон Мікітавіч Ясінскі]] (1864—1933) — гісторык * [[Пётр Іванавіч Яшчарыцын]] (1915—2005) — вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання == Гл. таксама == * [[Члены-карэспандэнты НАН Беларусі за ўсю гісторыю існавання]] * [[Акадэмік НАН Беларусі]] == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/ Акадэмікі. Нацыянальная акадэмія навук Беларусі] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР|*]] [[Катэгорыя:Спісы акадэмікаў]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] p82ek7bt4f4gwhqjh5ry62z41g9t7vj 0 109802 5197929 5049272 2026-09-12T16:38:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197929 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Холад (значэнні)|Холад}} {{навуковец}} '''Валерый Міхайлавіч Холад''' ({{ДН|8|2|1937}}, [[Віцебск]]) — беларускі вучоны ў галіне [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]]. [[Доктар біялагічных навук]] (1974). [[Прафесар]] (1977). == Біяграфія == Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] (1959). Працаваў ветэрынарным урачом у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раён]]е Віцебскай вобласці, з 1960 г. працуе ў Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны, асістэнт, дацэнт, з 1966 г. загадчык кафедры хіміі. Даследуе праблемы клінічнай біяхіміі сельскагаспадарчых жывёл. Аўтар больш як 120 навуковых прац, у тым ліку манаграфіі «Бялкі сывараткі крыві ў клінічнай і эксперыментальнай ветэрынарыі», «Даведніка па ветэрынарнай біяхіміі», атрымаў 2 аўтарскія пасведчанні на вынаходніцтвы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Холад Валерый Міхайлавіч||44}} == Спасылкі == * [https://www.vsavm.by/2012/10/21/xolod-valerij-mixajlovich/ Холод Валерий Михайлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240918032940/https://www.vsavm.by/2012/10/21/xolod-valerij-mixajlovich/ |date=18 верасня 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт [[ВДАВМ]] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/kholad-valeryj-mikhajlavich Холад Валерый Міхайлавіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць] * [https://patentdb.ru/author/1537087 Холод Валерий Михайлович // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240918033920/https://patentdb.ru/author/1537087 |date=18 верасня 2024 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Холад Валерый Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Біяхімікі СССР]] [[Катэгорыя:Біяхімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] d7qjd6lpxrh57o3wh83isoun5zms3pf 0 116116 5197980 5157827 2026-09-12T19:15:08Z Rotondus 11765 /* М */ дапаўненне 5197980 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Выява:Coat of Arms of Viciebsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Віцебска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Віцебск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Выява:Agrest jewgenij 20081119 olympiade dresden.jpg|thumb|175px|[[Яўген Агрэст]]]] [[Выява:Aksana Kavalchuk 2019.jpg|thumb|175px|[[Аксана Аляксееўна Кавальчук|Аксана Кавальчук]]]] == А == * [[Яўген Сяргеевіч Абраменка]] — беларускі біятланіст. * [[Яўген Агрэст]] (нар. 1966) — шахматыст, шматразовы чэмпіён [[Швецыя|Швецыі]]. * [[Міхась Адзярыха]] (1904—1938) — краязнавец, педагог, ахвяра рэпрэсій сталінізму. * [[Заір Азгур]] (1908—1994) — беларускі скульптар. * [[Святлана Акружная]] — народная артыстка Беларусі, актрыса. * [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] — беларускі мастак, выпускнік [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П.М.Машэрава|Віцебскага худграфа]]. * [[Альгерд]] — [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]]. * [[Анатоль Сямёнавіч Александронак]] (нар. 1941) — беларускі спартсмен. * [[Сямён Альтшулер]] — расійскі фізік. * [[Жарэс Алфёраў]] — расійскі фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па фізіцы 2000 года. * [[Мікалай Аляксандравіч Аляксееў]] (нар. 1978) — беларускі [[баскетбаліст]], трэнер. * [[Разалія Міхайлаўна Амусіна]] (1918—1972) — дзіцячая пісьменніца, сцэнарыстка<ref>https://lavkapisateley.spb.ru/enciklopediya/a/amusina-roza-mihajlovna</ref>. * [[Марыя Васільеўна Анібраева]] — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Міхаіл Анцаў]] (1865—1945) — кампазітар, харавы дырыжор і педагог; адзін з арганізатараў Народнай кансерваторыі ў Віцебску. * [[Арцём Арашонак]] — пісьменнік, перакладчык, сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзу беларускіх пісьменнікаў]]. * [[Людміла Аляксандраўна Арцёменка]] (нар. 1953) — беларускі палітык. * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава]] (нар. 1964) — майстар спорту міжнароднага класа (1978) па спартыўнай гімнастыцы. * [[Галіна Аляксандраўна Арлова]] — беларуская актрыса. * [[Ганна Пятроўна Арлова]] (нар. 1955) — доктар педагагічных навук, прафесар. * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў]] — беларускі скульптар. * [[Іван Аляксеевіч Арлоў]] — савецкі ваенны дзеяч. * [[Леанід Афрэмаў]] — беларуска-ізраільскі мастак. * [[Яўген Якаўлевіч Аршанскі]] (нар. 1975) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі навучання і выхавання (хімія). Доктар педагагічных навук (2005), прафесар (2007). * [[Вадзім Іванавіч Арэхаў]] — савецкі ваенны дзеяч. == Б == * [[Маіна Максімаўна Бабарыка]] — беларуская журналістка. * [[Рыгор Абрамавіч Багарад]] — поўны кавалер Ордэна Славы. * [[Мікалай Мікалаевіч Багародскі|Мікалай Багародскі]] (1877—1937) — [[Гісторыя|гісторык]], краязнавец, публіцыст; ахвяра сталінскіх рэпрэсій. * [[Анатоль Багатыроў]] (1913—2003) — народны артыст Беларусі, кампазітар. * [[Уладзімір Іванавіч Бадзягін]] — беларускі спартсмен. * [[Аляксандр Васілевіч Базыленка]] — беларускі спартсмен. * [[Руслан Леанідавіч Байдакоў]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст, трэнер. * [[Алег Анатолевіч Бандарык]] — беларускі спартсмен. * [[Феадосій Раманавіч Барадулін]] (1896—1956) — гісторык медыцыны. Доктар медыцынскіх навук, прафесар (1946). * [[Юрый Анатолевіч Баранаў]] (нар. 1949) — беларускі мастак. * [[Наталля Сяргееўна Бараноўская]] — беларуская спартсменка. * [[Віталь Баркоўскі]] — беларускі тэатральны рэжысёр. * [[Ісаак Бароўскі]] — беларускі мастак. * [[Яўген Бартніцкі]] — паэт, каталіцкі святар. * [[Ісідар Самуілавіч Бас]] — беларускі літаратуразнавец. * [[Радзівон Міхайлавіч Бас]] — беларускі рэжысёр і прадзюсар. * [[Рыгор Міхайлавіч Баталаў]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Міхаіл Бахцін]] (1895—1975) — расійскі філосаф, літаратуразнавец і тэарэтык мастацтва. * [[Юрый Анатольевіч Балабанаў]] (1963—2006) — беларускі спартсмен. Заслужаны майстар спорту па спартыўнай гімнастыцы. * {{нп5|Марк Майсеевіч Бейлінсан||kk|Марк Моисеевич Бейлинсон}} * [[Афанасій Белабародаў]] (1903—1990) — савецкі военачальнік, двойчы Герой Савецкага Саюза. * [[Андрэй Бембель]] (1905—1986) — беларускі скульптар. * [[Таццяна Дзмітрыеўна Беразоўская]] — беларуская мастачка. * [[Бер Лейзеравіч Берлінкоў]] (1912—1996) — беларускі шашачны ігрок, функцыянер, суддзя. * [[Ізраіль Саламонавіч Бескін]] — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Таццяна Сямёнаўна Бойка]] (нар. 1955) — суддзя Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь. * [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Анатоль Бонч-Асмалоўскі]] (1857—1930) — грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, мемуарыст. * [[Давыд Абрамавіч Брук]] (1924—1987) — савецкі тэатральны мастак. * [[Абрам Якаўлевіч Брын]] — беларускі трэнер па боксе. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Бугаёў]] (нар. 1957) — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне бухгалтарскага ўліку і аналізу. * [[Алена Бузінова]] (нар. 1989) — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Пётр Аляксандравіч Буланаў]] — беларускі імунолаг. * [[Уладзімір Паўлавіч Бурмейстар]] — савецкі балетмайстар. * [[Георгій Кліменцьевіч Бухавец]] — савецкі ваенны дзеяч. * [[Васіль Быкаў]] (1924—2003) — пісьменнік, грамадскі дзеяч. * [[Сяргей Сяргеевіч Быкоўскі]] — беларускі баксёр. * [[Аляксандрас Бяляўскіс]] — латвійскі хакеіст. == В == * [[Валерый Ігнатавіч Вагель]] — беларускі спартсмен. * [[Восіп Мікалаевіч Вайніловіч|Восіп Вайніловіч]] (1860—1890) — рэвалюцыянер-народнік, публіцыст. * [[Мікалай Мікалаевіч Вараб’ёў]] (нар. 1974) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Язэп Ігнатавіч Васілевіч|Язэп Васілевіч]] (1870—1934) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, педагог, археолаг, публіцыст. * [[Віталій Міхайлавіч Васюкоў]] (нар. 1974) — беларускі палітык. * [[Уладзімір Сямёнавіч Васільеў]] (1936—2017) — беларускі ўрач-інфекцыяніст. Доктар медыцынскіх навук (1983), прафесар (1983). * [[Імануіл Велікоўскі]] — амерыкана-ізраільскі ўрач, пісьменнік-фантаст. * [[Фелікс Рувімавіч Вількін]] — беларускі дызайнер. * [[Якаў Раманавіч Вількін]] — беларускі гісторык спорту. * [[Святлана Барысаўна Вількіна]] — беларуская спартсменка (шатакан каратэ-до). * [[Уладзімір Ільіч Вітко]] — беларускі мастак. * [[Барыс Ізраілевіч Волчак]] — савецкі рэжысёр. * [[Ялегі Пранціш Вуль]] (1835—1880-я) — беларускі паэт. * [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884) — беларускі паэт, драматург, публіцыст і даследчык фальклору, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры * [[Святлана Барысаўна Вількіна]] — беларуская спартсменка і трэнер (шатакан каратэ-до). * [[Эдуард Аляксандравіч Высоцкі]] (1943—2011) — беларускі геолаг. [[Доктар геолага-мінералагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2000). == Г == * [[Валерый Мікалаевіч Гурын]] (1938—2007) — беларускі вучоны, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[Віталь Іосіфавіч Гальданскі]] — вучоны ў галіне ядзернай фізікі. * [[Жанна Васільеўна Гарадзецкая]] (нар. 1979) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Іван Іванавіч Гарбачэўскі|Іван Гарбачэўскі]] (1800—1869) — дзекабрыст, мемуарыст. * [[Пётр Аўгуставіч Гельвіх]] — савецкі вучоны ў галіне балістыкі. * [[Карл Іванавіч Гібенталь]] (1786—1860) — вынаходнік гіпсавай імабілізацыі ў медыцыне, вядомы практык-эпідэміёлаг. * [[Іосіф-Еўзель Гінцбург]] (1812—1878) — расійскі філантроп, фінансіст, барон. * [[Рыгор Яфімавіч Глюкман]] — амерыканскі жывапісец. * [[Галіна Гаўрыілаўна Голубева]] — беларускі архітэктар. * [[Вольга Сяргееўна Горлава]] — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі. * [[Карл Грыгаровіч]] (1868—1921) — беларускі скрыпач і педагог; інтэрпрэтатар скрыпічнай і квартэтнай класікі. * [[Давід Барысавіч Грубін]] (1913—1997) — савецкі мастак<ref>https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/grubin-db-1913</ref>. * [[Ігар Алегавіч Грунтоў]] (нар. 1950) — беларускі юрыст, спецыяліст у галіне крымінальнага права і крыміналогіі, крымінальна-выканаўчага права. * [[Залман Маркавіч Гудковіч]] (1925—2014) — савецкі палярны даследчык. Доктар геаграфічных навук<ref>{{Cite web |url=https://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%A3%D0%94%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=15 лютага 2023 |archive-date=15 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215180956/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%A3%D0%94%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. * [[Іосіф Сямёнавіч Гурэвіч]] (1890—1956) — савецкі архітэктар<ref>{{Cite web |url=https://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%A3%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=15 лютага 2023 |archive-date=15 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215181228/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%A3%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. * [[Барыс Львовіч Гутнікаў]] — савецкі скрыпач. == Д == * [[Ніна Сцяпанаўна Давыдзенка]] — беларуская артыстка балета. * [[Уладзімір Антонавіч Дамарацкі]] (нар. 1958) — беларускі вучоны ў галіне сексалогіі. * [[Алена Алегаўна Данчанка]] (нар. 1966) — [[Беларусь|беларускі]] ўрач-біяхімік. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]] — беларускі заолаг. * [[Уладзіслаў Пятровіч Даркевіч]] — беларускі археолаг. * [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрый Даўгяла]] (1868—1942?) — гісторык, класік беларускай археаграфіі. * [[Эдуард Анатольевіч Дацэнка]] (нар. 1963) — доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[Эдуард Іванавіч Дземенкавец]] (нар. 1968) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Артурс Дзімітэрс]] — латвійскі акцёр. * [[Таццяна Дзягілева]] — беларуская супермадэль. * [[Іосіф Паўлавіч Добры]] (1905—1973) — савецкі кампазітар<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/21676/Добрый</ref> * [[Уладзімір Карпавіч Добрэр]] (1901—?) — савецкі гісторык<ref>https://bioslovhist.spbu.ru/person/1493-dobrer-vladimir-karpovich.html</ref> * [[Дэвід Дропкін]] (1908—1990) — амерыканскі вучоны<ref>https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/18804/Dropkin_David_1990.pdf;jsessionid=372F57B8689BAEF54BDAEB64C81439A2?sequence=2</ref>. * [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін]] — рускі журналіст, літаратурны крытык. * [[Анатоль Мікалаевіч Дулаў]] (нар. 1978) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук. * [[Хацкель Майсеевіч Дунец|Хацкель Дунец]] (1897—1937) — крытык, публіцыст, ахвяра рэпрэсій сталінізму. == Ж == * [[Сцяпан Жабінскі]] (1894—?) — рэдактар газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]», грамадскі дзеяч, ахвяра рэпрэсій сталінізму. * [[Рыгор Самуілавіч Жалязняк]] — беларускі паэт. * [[Эльвіра Анатольеўна Жвікова|Эльвіра Анатольеўна Жвікава]] (нар. 1962) — савецкі і беларускі дызайнер. * [[Оскар Саламонавіч Жукоўскі]] — савецкі ваенна-марскі дзеяч. * [[Віталь Мікалаевіч Жураў]] (1920—2010) — чыгуначнік, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Сацыялістычнай Працы. == З == * [[Васіль Усцінавіч Забродскі]] — беларускі ўрач. * [[Вадзім Элдаравіч Зіманскі]] (нар. 1968) — беларускі мовазнавец. * [[Міхаіл Васілевіч Зімянін]] — савецкі дзяржаўны дзеяч, дыпламат. * [[Аляксандр Аляксандравіч Зянькоў]] (нар. 1977) — беларускі навуковец і палітык. [[Кандыдат медыцынскіх навук]]. == І == * [[Глеб Анатольевіч Іваноў]] — беларускі палітык. * [[Мікалай Міронавіч Івашэнка]] (1917—1989) — [[Беларусь|беларускі]] гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1955), дацэнт (1962). * [[Таццяна Міхайлаўна Івінская]] — беларуская баскетбалістка. * [[Навум Міхайлавіч Ігліцын]] (1895—1951) — савецкі ўролаг<ref>{{Cite web |url=http://mednecropol.ru/i/iglitzyn-nm/iglitzyn-nm.htm |title=Архіўная копія |access-date=15 лютага 2023 |archive-date=15 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215184458/http://mednecropol.ru/i/iglitzyn-nm/iglitzyn-nm.htm |url-status=dead }}</ref>. * [[Марына Аляксандраўна Ільіна]] (нар. 1970) — беларускі настаўнік, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Аляксандр Канстанцінавіч Ільінскі]] — беларускі акцёр. * [[Міхаіл Рыгоравіч Іціксон]] (1935—2003) — арганізатар вытворчасці<ref>http://chel-portal.ru/enc/Itikson_Mihail_Grigorevich</ref>. == К == * [[Барыс Яфімавіч Кабішчар]] — беларускі дзеяч цыркавога мастацтва. * [[Андрэй Васільевіч Кавалёў]] — беларускі шахматыст. * [[Андрэй Робертавіч Кавалёў]] — беларускі хакеіст. * [[Аксана Аляксееўна Кавальчук]] (нар. 1979) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. * [[Мікалай Пятровіч Казак]] (нар. 1977) — беларускі спартсмен. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Казакоў]] (нар. 1982) — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Генадзевіч Какорка]] — беларускі спартсмен. * [[Іван Іванавіч Каладоўскі]] (нар. 1945) — беларускі мастак і педагог. * [[Андрэй Каладынскі]] — вялікалітоўскі дзеяч Рэфармацыі XVI стагоддзя. * [[Вальдэмар Ільіч Калінін]] — цыганска-беларускі паэт, перакладчык. * [[Ігар Львовіч Купрыянаў]] (нар. 1938) — беларускі вучоны ў галіне парашковай металургіі. * [[Ігар Уладзіміравіч Каныгін]] (нар. 1956) — беларускі і савецкі барэц класічнага (грэка-рымскага) стылю. * [[Майсей Юдавіч Канэ]] — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. * [[Ніна Лазараўна Капелюшнік]] (нар. 1925) — вучоны ў галіне гінекалогіі. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Татарстан<ref>https://kazanmedjournal.ru/kazanmedj/article/view/96204/ru_RU</ref>. * [[Галіна Аляксандраўна Каралькова]] (1943—2001) — беларуская актрыса. * [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка]] — беларускі футбаліст. * [[Дар’я Якаўлеўна Карпенка]] (1940—2005, [[Данецк]]) — фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-10014</ref> * [[Алег Кастагрыз]] — беларускі мастак. * [[Якаў Львовіч Катал-Герман]] (1880—1940) — савецкі жывапісец. * [[Ціхан Васілевіч Кібардзін]] — гарадскі архітэктар. * [[Навум Кіслік]] (1925—1998) — беларускі пісьменнік і перакладчык. * [[Генадзь Кісялёў]] (1931—2008) — беларускі літаратуразнавец, архівіст і пісьменнік. * [[Рыгор Піліпавіч Клікушын]] — беларускі кніжны графік. * [[Францішак Дыянізы Князьнін]] (1750—1807) — польскі паэт, адзін з першых збіральнікаў беларускага фальклору. * [[Лявон Кобрын]] * [[Анатоль Кірылавіч Колчын]] — заслужаны трэнер Беларусі па боксе. * [[Дзяніс Юр’евіч Коўба]] — беларускі футбаліст. * {{нп5|Марсела Коц||en|Marcelo Koc}} * [[Уладзімір Краснянскі]] — музеязнавец, архівіст. * [[Алена Уладзіміраўна Крыклівец]] (нар. 1983) — беларускі літаратуразнавец, паэтэса. Доктар філалагічных навук, дацэнт. * [[Андрэй Аляксандравіч Кузняцоў]] (нар. 1970) — беларускі спецыяліст у галіне радыёэлектронікі, матэрыялазнаўства вытворчасцей тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Доктар тэхнічных наук (2008), дацэнт (2005). * [[Уладзімір Іванавіч Кузняцоў]] — беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі. * [[Зінаіда Валянцінаўна Курдзянок]] — беларуская актрыса. * [[Сяргей Васільевіч Кухто]] (1959—1999) — беларускі мастак. == Л == * [[Лазар Лагін]] (1903—1979) — савецкі пісьменнік. * [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі]] (1811—1847) — беларускі паэт, перакладчык. * [[Тамара Васілеўна Лазаковіч]] — беларуская гімнастка. * [[Міхаэль Сямёнавіч Лайтман]] — заснавальнік Міжнароднай Акадэміі кабалы. * [[Ігар Алегавіч Лапшын]] (нар. 1963) — беларускі спартсмен, лёгкаатлет. * [[Сяргей Пятровіч Лаўрэнаў]] — беларускі спартсмен. * [[Галіна Міхайлаўна Лебедзева]] (нар. 1976) — беларуская спартсменка (скачкі на батуце). * [[Сяргей Малахіевіч Лебедзеў]] — беларускі геадэзіст. * [[Тодар Лебяда]] (1914—1970) — беларускі драматург, паэт, празаік, публіцыст. * [[Майсей Аронавіч Левін]] — беларускі вучоны ў галіне тэарэтычнай механікі. * [[Іван Іванавіч Лісаў]] — савецкі ваенны дзеяч. * [[Міхаіл Аркадзевіч Лісіцын]] — беларускі музыкант, дырыжор. * [[Аляксандр Міхайлавіч Літвякоў]] (1950—2020) — беларускі ўрач-тэрапеўт. * [[Дзмітрый Іванавіч Лугаўской]] (1918—1989) — лётчык савецкіх ВПС, Герой Савецкага Саюза (1944). * [[Аляксей Анатольевіч Лызікаў]] (нар. 1975) — беларускі ўрач-хірург. * [[Аляксандр Паўлавіч Лысенка]] — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі. * [[Ірына Міхайлаўна Лысенка]] — беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. * [[Браніслаў Люгоўскі]] (1908—1942) — беларускі паэт. * [[Анатоль Андрэевіч Люцко]] — беларускі мастак. * [[Любоў Віктараўна Ляўшун]] (нар. 1964) — беларускі філолаг-медыявіст. == М == * [[Валерый Магучы]] (нар. 1959) — беларускі скульптар. * [[Максім Дзмітрыевіч Макараў]] (нар. 1976) — беларускі гісторык, краязнаўца, архівіст. * [[Ларыса Паўлаўна Максімава]] — беларуская піяністка, канцэртмайстар. * [[Казімір Малевіч]] (1878—1935) — рускі мастак-авангардыст. * [[Ігар Ігаравіч Малкоў]] (нар. 1981) — беларускі архітэктар, дызайнер. * [[Яўгенія Мальчэўская]] — беларуская паэтэса. * [[Уладзімір Іванавіч Маркоўскі]] — ваенны дзеяч. * [[Ігар Феліксавіч Мартынаў]] (нар. 1965) — беларускі палітык. * [[Аркадзь Маўзон]] (1918—1977) — беларускі драматург. * [[Марыя Сяргееўна Махарынская]] (нар. 1996) — беларуская спартсменка (гімнастыка, скачкі на батуце). * [[Уладзімір Аркадзевіч Мацвееў]] (1956) — беларускі прафесар клінічнай медыцыны. * [[Адэль Адамаўна Мацкевіч]] (1916—2004, [[Адэса]]) — спявачка (сапрана). Заслужаная артыстка Украіны<ref>https://esu.com.ua/article-65828</ref> * [[Пётр Машэраў]] (1918—1980) — савецкі партыйны дзеяч, Герой Савецкага Саюза. * [[Карл Антонавіч Меер]] — расійскі батанік нямецкага паходжання. * [[Менахем Мендэль з Віцебска]] (1730—1788) — дзеяч хасідызму. * [[Аляксандр Віктаравіч Мінькоў]] (нар. 1981) — беларускі скульптар. * [[Ігнат Арцёмавіч Місурагін]] (нар. 1947) — беларускі палітык. * [[Дзяніс Уладзіслававіч Мацвееў]] (нар. 1977) — беларускі валейбаліст і трэнер * [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (1938—2026) — беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену. * [[Аляксандр Антонавіч Міхеенка]] (1929—2008) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, акцёр, рэжысёр, артыст Ашмянскага народнага тэатра. * [[Сяргей Махонь]] (нар. 1964) — беларускі баскетбаліст, трэнер. == Н == * [[Надзея Надзежка]] (нар. 1987) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч]] — беларускі [[Гісторыя|гісторык]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Нікалаеў]] — беларускі вучоны ў галіне паталагічнай анатоміі. * [[Мікалай Нікіфароўскі]] (1845—1910) — беларускі этнограф і фалькларыст. * [[Павел Дзмітрыевіч Новікаў]] (1971—2022) — беларускі ўрач-алерголаг-імунолаг, педыятр. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар. == П == * [[Алена Валяр’янаўна Панцюхова]] (нар. 1972) — беларускі палітык. * [[Аляксандр Антолевіч Паташоў]] — беларускі лёгкаатлет. * [[Андрэй Сямёнавіч Пешчанка]] — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Васіль Васілевіч Піменаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Вера Маратаўна Пішчэйка]] — беларуская спартсменка. * [[Уладзімір Цімафеевіч Плыткевіч]] (нар. 1965) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Канстанцін Мікалаевіч Полазаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Іна Міхайлаўна Прышчэпа]] (нар. 1961) — беларускі фізіёлаг. Доктар біялагічных навук (1997), прафесар (2003). * [[Алесь Пушкін]] (1965—2023) — беларускі мастак. * [[Іегуда Пэн]] (1854—1937) — беларускі мастак, педагог, адна з ключавых постацяў «яўрэйскага рэнесансу» у беларускім мастацтве першай трэці 20 ст. * [[Уладзіслаў Уладзіміравіч Пятаў]] (нар. 1954) — беларускі спецыяліст у галіне парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў. == Р == * [[Людміла Яўгенаўна Радзецкая]] — беларускі гінеколаг. * [[Анатоль Іванавіч Радкевіч]] — беларускі энтамолаг. * [[Усевалад Анатолевіч Радкевіч]] — беларускі заолаг. * [[Аляксандр Раманоўскі]] (1915—1955) — беларускі і аўстралійскі мастак. * [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]] (1855—1922) — беларускі этнограф, фалькларыст і археолаг. * [[Дзмітрый Барысавіч Рыклін]] (нар. 1972) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі і першаснай апрацоўкі тэкстыльных матэрыялаў і сыравіны. * [[Аркадзь Розенгольц]] (1889—1938) — савецкі дзяржаўны дзеяч; наркам знешняга гандлю [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (1930—1937); ахвяра сталінскіх рэпрэсій. * [[Марк Саламонавіч Розін]] — савецкі вучоны ў галіне эканамічнай геаграфіі. * [[Юрый Васілевіч Рудэнка]] (нар. 1953) — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Вольга Іванаўна Русілка]] — беларуская паэтэса. * [[Ілля Рэпін]] (1844—1930) — рускі мастак. == С == * [[Беньямін Сагаловіч]] — швейцарскі журналіст, грамадскі дзеяч. * [[Аляксандр Іванавіч Садоўскі]] (1859—1923) — расійскі вучоны-[[фізік]] і педагог. * [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] — беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі. * [[Альберт Саланека]] — беларускі мікрабіёлаг. * [[Алег Салтук]] — беларускі паэт і перакладчык. * [[Іван Салярцінскі]] (1902—1944) — расійскі савецкі музыказнавец, тэатральны і музычны крытык. * [[Аляксей Сапуноў]] (1851—1924) — [[Гісторыя|гісторык]], археограф. * [[Аркадзь Маркавіч Саўчанка]] — беларускі спявак. * [[Уладзімір Іванавіч Свідзінскі]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Роза Міронаўна Свярдлова]] — беларуская і расійская кінаактрыса. * [[Казімір Семяновіч]] (~1600 — ~1651), ваенны інжынер, артылерыст; адзін з пачынальнікаў ракетнай справы ў [[Еўропа|Еўропе]]; аўтар кнігі «Вялікае мастацтва артылерыі» (1650). * [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|Аляксандр Семянтоўскі-Курыла]] (1821—1893) — беларускі і ўкраінскі [[Гісторыя|гісторык]]. * [[Аляксандр Сяргеевіч Сідараў]] — беларускі мастак тэатра лялек. * [[Уладзіслаў Іванавіч Сіліч]] — першы на Беларусі чэмпіён СССР па шахматах. * [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Аляксей Васільевіч Сінкевіч]] (нар. 1977) — беларускі спартсмен. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Франц Сіўко]] (нар. 1953) — пісьменнік. * [[Аляксей Мікалаевіч Сычоў]] (нар. 1966) — беларускі бізнесовец. * [[Уладзімір Еўдакімавіч Снапкоўскі]] — беларускі гісторык. * [[Зінаіда Стагурская]] (1971—2009) — велагоншчыца. * [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]] — беларускі мастак. * [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфанія Станюта]] (1905—2000) — актрыса. * [[Сяргей Зігмонтавіч Стацэвіч]] — беларускі альпініст. * [[Таццяна Сяргееўна Стукалава]] — беларуская спартсменка. * [[Уладзімір Стукаліч]] (1856—1918) — літаратуразнавец, [[Гісторыя|гісторык]], [[юрыст]]. * [[Юрый Сувораў]] — беларускі рэкардсмен па плаванні. * [[Алена Пятроўна Сушко]] — беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. * [[Іван Фёдаравіч Сяменікаў]] (1905—1985) — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі. * [[Валерый Міхайлавіч Сямёнаў]] — беларускі вучоны ў галіне інфекцыйных хвароб. == Т == * [[Леанід Мікалаевіч Тарабука]] — беларускі скульптар. * [[Мікалай Іванавіч Ткачоў]] (1941—2011) — беларускі мастак. * [[Анатоль Іларыёнавіч Толкач]] беларускі жывапісец. * [[Арон Навумавіч Трайнін]] (1883—1957) — савецкі юрыст, член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР. * [[Анатоль Трус]] — беларускі акцёр. * [[Барыс Іпалітавіч Трусевіч]] — беларускі доктар медыцыны. * [[Уладзімір Іванавіч Тубеліс]] (1911—1955) — дзяржаўны і грамадскі дзеяч. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Туміловіч]] — беларускі гімнаст. * [[Маргарыта Мікалаеўна Турава]] — беларуская лёгкаатлетка. * [[Джэні Турэль]] — амерыканская спявачка. * [[Уладзімір Аляксандравіч Тышэвіч]] — Герой Савецкага Саюза. == У == * [[Аляксандра Паўлаўна Ус]] — беларуская дзіцячая пісьменніца, журналіст == Ф == * Вацлаў Федаровіч (1848—1911) — беларускі краязнавец, калекцыянер, [[юрыст]]. * [[Леанід Мікалаевіч Філіпенка]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Марк Фрадкін]] (1914—1990) — савецкі кампазітар. == Х == * [[Анастасія Леанідаўна Хаванская]] (нар. 1989) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Вера Захараўна Харужая|Вера Харужая]] (1903—1942) — дзеяч вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], адна з арганізатараў антыфашысцкага падполля ў Віцебску, публіцыстка. * [[Фаіна Барысаўна Хейнман]] — беларускі вучоны ў галіне марфалогіі нервовай сістэмы. * [[Валерый Міхайлавіч Холад]] — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі == Ц == * [[Восіп Цадкін]] — французскі скульптар. * [[Мікалай Пятровіч Цішачкін]] — беларускі акцёр. * [[Веньямін Аронавіч Цукерман]] — савецкі фізік-тэарэтык, доктар тэхнічных навук. * [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]] — беларускі мастацтвазнавец. * [[Алег Цывінскі]] — беларускі і амерыканскі эканаміст, прафесар Ельскага ўніверсітэта. == Ч == * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Чарнігаў|Уладзімір Чарнігаў]] (1922—1985) — вучоны ў галіне ветэрынарыі. * [[Таццяна Юр’еўна Чуміна]] — беларуская лёгкаатлетка. == Ш == * [[Марк Шагал]] (1887—1985) — французскі мастак-авангардыст. * [[Фёдар Львовіч Шапіра]] — савецкі фізік-ядзершчык. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Шаппо]] (нар. 1971) — беларускі скульптар. * [[Леў Шапялевіч]] (1863—1909) — гісторык літаратуры і археолаг. * [[Тамара Аляксандраўна Шафранава]] — беларускі дырыжор, педагог. * [[Якаў Міхайлавіч Шафранскі]] — беларускі матэматык. * [[Руслан Мікалаевіч Шкодзін]] (нар. 1973) — беларускі вайсковец, дэпутат. * [[Аляксандр Шлюбскі]] (1897—1941) — беларускі літаратуразнаўца, этнограф, фалькларыст, бібліёграф. * [[Фёдар Шмакаў]] — народны артыст СССР. * [[Міхаіл Маркавіч Шмерлінг]] — беларускі фотамастак. * [[Мінай Шмыроў]] (1881—1964) — арганізатар [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|партызанскага руху]] ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], Гeрой Савецкага Саюза. * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] — беларускі мастак. * [[Дзяніс Шчарбакоў]] (нар. 1978) — беларускі футбольны суддзя. * [[Павел Васілевіч Шэйн|Павел Шэйн]] (1826—1900) — беларускі педагог, этнограф, фалькларыст. == Я == * [[Пётр Явіч]] (1918—2008) — беларускі мастак, вучань І. Пэна. * [[Валерый Мікалаевіч Яглоў]] (нар. 1938) — беларускі хімік-неарганік. Доктар хімічных навук, кандыдат тэхнічных навук, прафесар. * [[Пётр Рыгоравіч Якаўлевіч]] (1911—1981) — беларускі савецкі гаспадарчы, дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[Анатоль Уладзіміравіч Якубенка]] (нар. 1959) — беларускі баскетбаліст, трэнер. * [[Аляксандра Якушэвіч]] (нар. 1992) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[абаронца (футбол)|абаронца]]. * [[Мікалай Мікалаевіч Яроменка (малодшы)]] (1949—2001) — народны артыст [[Расія|Расіі]], акцёр. * [[Мікалай Мікалаевіч Яроменка (старэйшы)]] (1923—2000) — народны артыст [[СССР]], акцёр. * [[Галіна Арцёмаўна Яшава]] — беларускі вучоны-эканаміст. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Віцебска| ]] p10x8heiw88fqwlfn23cd8hizk93xpd 0 116695 5198003 4510501 2026-09-12T20:11:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198003 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дзямідаў}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Васіль Аляксандравіч Дзямідаў |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1940]]—[[1961]] |званне = падпалкоўнік |род войскаў = авіяцыя, РВСП |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Багдана Хмяльніцкага 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Васіль Аляксандравіч Дзямідаў''' ({{ДН|12|4|1921}}, вёска [[Чарэя]], [[Чашніцкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|11|6|1989}}, {{МС|Віцебск}}) — ваенны лётчык 1-га класа, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). == Біяграфія == В. А. Дзямідаў нарадзіўся у вёсцы [[Чарэя]]<ref name="ch">[http://www.chashniki.net/?page_id=1151 Герои Советского Союза // Информационный портал города Чашники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129200135/http://www.chashniki.net/?page_id=1151 |date=29 лістапада 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. У 1939 годзе паступіў у [[Віцебскі аэраклуб імя А. К. Гараўца|Віцебскі аэраклуб]], які скончыў у 1940 годзе. У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з 1940 года. У 1942 годзе скончыў Омскую ваенную авіяцыйную школу пілотаў. Праходзіў службу ў 1-й вучэбна-трэніровачнай авіяцыйнай брыгадзе ў Маскоўскай ваеннай акрузе<ref name="wh">{{warheroes|id=14517}}</ref>. З сакавіка 1943 г. ваяваў на Заходнім, [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-м Прыбалтыйскім]] і [[3-ці Беларускі фронт|3-м Беларускім]] франтах. Старшы лейтэнант В. Дзямідаў, камандзір звяна асобнага разведвальнага авіяпалка, да 1 сакавіка 1945 г. зрабіў 226 баявых вылетаў. Удзельнік Арлоўскай, Смаленскай, Віцебскай зімовай, [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай]], Прыбалтыйскай, Усходне-Прускай наступальных аперацый<ref name="wh" />. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена ў 1945 годзе. Пасля вайны В. А. Дзямідаў працягваў службу ў Ваенна-паветраных сілах СССР. У 1955 годзе скончыў Ваенна-паветраную акадэмію, у 1956 годзе — Разанскую афіцэрскую школу баявога прымянення. Служыў на пасадах камандзіра авіяцыйнай эскадрыллі, намесніка камандзіра і камандзіра авіяцыйнага палка. З 1960 г. у Ракетных войсках стратэгічнага прызначэння — камандзір ракетнага палка ў горадзе [[Умань]]<ref name="wh" />. З 1961 г. падпалкоўнік В. А. Дзямідаў у запасе. Жыў у [[Віцебск|Віцебску]]. Працаваў выкладчыкам пачатковай ваеннай падрыхтоўкі у сярэдняй школе № 21, дыспетчарам [[Аэрапорт Віцебск|Віцебскага аэрапорта]]. З 1980 года В. А. Дзямідаў на пенсіі. Памёр і пахаваны ў Віцебску. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка»]] * [[Ордэн Леніна]] * 4 [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 1-й ступені * 2 ордэны Айчыннай вайны 2-й ступені * [[Ордэн Багдана Хмяльніцкага]] 3-й ступені * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * медалі == Памяць == Мемарыяльная дошка ў Віцебску на доме, дзе жыў В. А. Дзямідаў<ref name="wh" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дзямідаў Васіль Аляксандравіч||140}} * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|Дзямідаў Васіль Аляксандравіч|193}} * {{кніга|загаловак=Памяць: Гіст.-дакументальная хроніка Віцебска: У 2-х кн. Кн. 1-я|адказны=Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2002|старонкі=|старонак=648|isbn=985-11-0246-6|тыраж=5000}} == Спасылкі == * {{warheroes|id=14517}} * [http://rubon-belarus.com/military-history/44-period1900-1945/253-demmidov Василий Александрович Демидов Герой Советского Союза, лётчик 10 ОРАП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150416121237/http://rubon-belarus.com/military-history/44-period1900-1945/253-demmidov |date=16 красавіка 2015 }}{{ref-ru}} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=13010@morfDictionary Демидов Василий Александрович // Интернет-портал Минобороны России]{{ref-ru}} * [http://www.chashniki.net/?page_id=1151 Герои Советского Союза // Информационный портал города Чашники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129200135/http://www.chashniki.net/?page_id=1151 |date=29 лістапада 2014 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзямідаў Васіль Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] s3bev0fcmuerhu10iq897lpbhatdi9f 0 117113 5198096 4634312 2026-09-13T05:22:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198096 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Востраў Анцыферава |Нацыянальная назва= ru/Остров Анциферова |Карта = Kuriles Antsiferov.PNG |Краіна = Расія |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale = |Плошча = 7 |Плошча заліваў = |Вышыня = 761 |Насельніцтва = 0 |Год = |Выява = Antsiferova - Landsat 7.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Antsiferov }} '''Востраў Анцыферава''' ({{lang-ru|Анциферова}}), таксама вядомы як '''Востраў Шырынкі''' ({{lang-ru|Ширинки}}) — востраў у Вялікай градзе [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]]. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Плошча — 7 км². == Прырода == Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Уяўляе сабой вяршыню адзінкавага вулкана Шырынкі (761 м). Складзены з цвёрдых вулканічных парод. На схілах — каменныя асыпкі. Глебавы покрыў амаль адсутнічае. Паўднёва-заходняя сценка [[кальдэра|кратара]] парушана. Берагі абрывістыя. Сталых паверхневых вадацёкаў няма. [[Флора]] надзвычай бедная. [[Фаўна]] — марскія [[птушкі]] і [[ластаногія]]. == Гісторыя == Востраў ніколі не меў сталага насельніцтва. Да канца [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] улетку наведваўся [[айны|айнамі]], якія палявалі на ўзбярэжжы на марскіх звяроў. З іх мовы першапачатковая назва вострава Шырынкі перакладаецца як «там, дзе хвалі». У [[1875]]—[[1945]] гг. уваходзіў у склад [[Японія|Японіі]]. У 1945 г. быў далучаны да [[РСФСР]]. Зараз бязлюдны. == Спасылкі == * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?anciferova Апісанне з картай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150728051154/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?anciferova |date=28 ліпеня 2015 }} * [http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0900-331 Вулкан Шырынкі] {{Курыльскія астравы}} [[Катэгорыя:Курыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] 43qi0uvrlp74154iie2b0j88qhz73yw 100 121975 5197913 5197540 2026-09-12T15:50:59Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5197913 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Станіслаў Шумскі|2026-09-12T10:11:15Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі|2026-09-12T05:13:26Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Алівія Радрыга|2026-09-11T19:15:23Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Астрыд Нарвежская|2026-09-11T14:27:39Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Нагумовіч|2026-09-11T12:40:43Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Андрус Булота|2026-09-11T12:37:44Z|Ігар Бортнік}} {{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генрык Абіхт|2026-09-11T10:23:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вільгельм Герман Абіх|2026-09-11T10:12:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леслі Патрык Аберкрамбі|2026-09-11T08:18:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мгер Абегян|2026-09-11T07:01:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзільбар Абдурахманава|2026-09-11T06:42:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мікаіл Абдулаеў|2026-09-11T06:33:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абдулхак Абдулаеў|2026-09-11T06:20:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алена Фабіянаўна Гнесіна|2026-09-11T06:06:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леў Мікалаевіч Аборын|2026-09-11T05:53:22Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Алесь Некрашэвіч|2026-09-10T21:40:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марыя Юльянаўна Мажэйка|2026-09-10T20:32:29Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Барыс Віктаравіч Сапуноў|2026-09-10T18:21:24Z|DBatura}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> e2tpu68b7kvtaliifxh4bw2ka481lde 0 122846 5197908 4241635 2026-09-12T15:35:09Z Siliyiw 169172 5197908 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Сіманічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 52|lat_sec = 49.2 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 5|lon_sec = 7.6 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет = Сіманіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = [[1520]] |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 152 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 907 |год перапісу = 2000 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2356 |паштовы індэкс = 247853 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020818 }} '''Сі́манічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Simaničy}}, {{lang-ru|Симоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027338&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 22-10 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Сіманіцкі сельсавет|Сіманіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Размешчаны на рацэ [[Свінавод]] і аўтамабільнай дарозе [[Лельчыцы]] — [[Тураў]] ({{Таблічка-by|Р|128}}), за 25 км на паўночны захад ад раённага цэнтра Лельчыцы, за 52 км ад чыгуначнай станцыі [[Жыткавічы (станцыя)|Жыткавічы]], за 42 км ад прыстані Тураў на рацэ [[Прыпяць]]. У складзе камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Сіманічы». == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомы з [[1520]] года як [[сяло]] ў складзе [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], дзяржаўная ўласнасць. 3 [[1793]] года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сяло Лельчыцкай воласці [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. 3 [[20 жніўня]] [[1924]] года — цэнтр сельсавета. У студзені [[1943]] года гітлераўскія захопнікі спалілі ўсю вёску і загубілі 21 жыхара, а ўсяго за вайну загінула 108 жыхароў. == Насельніцтва == * [[1840]] год — 31 двор, 250 жыхароў. * [[1886]] год — 58 двароў, 376 жыхароў. * [[1909]] год — сяло: 154 двары, каля 850 жыхароў; маёнтак: 1 двор, 8 жыхароў. * [[1917]] год — сяло: 181 двор, 1055 жыхароў; маёнтак: 1 двор, 17 жыхароў. * [[1940]] год — 245 двароў, 1206 жыхароў. * [[1998]] год — 352 двары, 920 жыхароў. * [[2001]] год — 338 двароў, 907 жыхароў{{sfn|БелЭн|2002}}. == Інфраструктура == Лясніцтва [[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»|Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»]]. Сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, дзіцячы садок, бальніца, дом прыстарэлых, аптэка, Дом быту, аддзяленне сувязі, 2 крамы, бутэрбродная. == Помнікі гісторыі і культуры == * [[Богаяўленская царква (Сіманічы)|Богаяўленская царква]]. * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў{{sfn|БелЭн|2002}}. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіманічы||383}} * {{Крыніцы/Памяць/Лельчыцкі раён}} * Ліст карты M-35-9. Выданне 1989 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.lelchitsy.info/info/simonichi.htm Сіманічы] {{Сіманіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сіманіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сіманічы| ]] rasbi2vzzvumpf4pj2ezmxjommetre7 0 125856 5197873 4238118 2026-09-12T12:32:25Z Siliyiw 169172 5197873 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Следзюкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 34|lat_sec = 42 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 21|lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Следзюкоўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 773 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2231 |паштовы індэкс = 213342<ref>[http://zip.belpost.by/street/sledyuki-mogil-byhovskiy-sledyukovskiy Почтовый индекс населённого пункта Следюки (Могилёвская область, Быховский район, Следюковский сельсовет)]</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 6 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243041879 }} '''Следзюкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sliedziuki}}, {{lang-ru|Следюки}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], каля аўтадарогі Гомель—Магілёў. За 13 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі Быхаў, 35 кіламетраў ад Магілёва. Уваходзіць у склад [[Следзюкоўскі сельсавет|Следзюкоўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 964 жыхара, 406 двароў (2001)<ref>Следзюкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Т. 15. — Мн.: БелЭн, 2002. — С. 5.</ref> == Інфраструктура == * Лесапільня, млын * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Выбітныя ўраджэнцы і жыхары == * [[Дзмітрый Яфімавіч Аскаленка]] — Герой Савецкага Саюза. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Следзюкі||5}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Следзюкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Следзюкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] e0cputs9dgxmgvnh3myed5sxbitk7cn 0 126023 5197876 5166884 2026-09-12T12:37:57Z Siliyiw 169172 5197876 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Смаліца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Смаліцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 208 |насельніцтва = 546 |год перапісу = 2001 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2231 |паштовы індэкс = 213356<ref>[http://zip.belpost.by/street/smolica-mogil-byhovskiy-smolickiy Почтовый индекс населённого пункта Смолица (Могилёвская область, Быховский район, Смолицкий сельсовет)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141021141350/http://zip.belpost.by/street/smolica-mogil-byhovskiy-smolickiy |date=21 кастрычніка 2014 }}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 6 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243042519 }} '''Смалі́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Smalica}}, {{lang-ru|Смолица}}) — аграгарадок<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], на аўтадарозе Быхаў—[[Трылесіна (Быхаўскі раён)|Трылесіна]]. За 21 кіламетр на ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі Быхаў, 54 кіламетры ад [[Магілёў|Магілёва]]. Уваходзіць у склад [[Смаліцкі сельсавет|Смаліцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1865 годзе ў складзе [[Кузькавічы|Кузькавіцкай]] [[Воласць|воласці]] [[Быхаўскі павет|Быхаўскага павету]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 2001, воп. 2, спр. 151</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 987 чалавек у 215 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/4370 Смолица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073736/http://db.narb.by/search/4370 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 215 двароў, забіта 140 жыхароў<ref name="Бер" />. == Насельніцтва == * 546 жыхароў, 208 двароў (2001) == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка == Памятныя мясціны == * Помнік ахвяр нацызму * Помнік землякам, якія загінулі ў часы ВАВ {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Смаліцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Смаліцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] lq4ut1omuya4990drjm4jm0s2mf0nyi 0 131903 5197921 4571470 2026-09-12T16:05:10Z Siliyiw 169172 5197921 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Стадолічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 43|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 29|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет = Стадоліцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243024014 }} '''Стадо́лічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stadoličy}}, {{lang-ru|Стодоличи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0024833&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 18-9 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Стадоліцкі сельсавет|Стадоліцкага сельсавета]]. У складзе камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Шлях Ільіча» і калгаса «Стадолічы». == Геаграфія == Размешчаны за 13 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра [[Лельчыцы]], за 63 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск]], за 221 км ад [[Гомель|Гомеля]], на шашы {{Таблічка-by|Р|128}}. == Гісторыя == Вядомы з [[1551]] года як [[сяло]] ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З [[1793]] года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сяло [[Буйнавіцкая воласць|Буйнавіцкай воласці]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. 3 [[20 жніўня]] [[1924]] года — цэнтр сельсавета. У ліпені [[1943]] года гітлераўцы спалілі ўсю вёску і загубілі 72 жыхароў. == Насельніцтва == * [[1778]] год — 40 двароў * [[1838]] год — 200 жыхароў * [[1886]] год — 53 двары, 443 жыхары * [[1913]] год — 209 двароў, 966 жыхароў * [[1917]] год — 200 двароў, 1198 жыхароў * [[1940]] год — 340 двароў, 990 жыхароў * [[1998]] год — 358 двароў, 889 жыхароў * [[2000]] год — 389 двароў, 914 жыхароў == Інфраструктура == Лясніцтва, механічныя майстэрні. Сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, дзіцячы сад, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі ашчаднага банка «Беларусбанк», 2 крамы. == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Вядомыя выхадцы == * [[Васіль Васілевіч Шур]] (нар. 1946) — беларускі мовазнавец. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Лельчыцкі раён}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стадолічы||127—128}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=32|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.lelchitsy.info/info/stodolichi.htm Стадолічы] {{Стадоліцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Стадоліцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] ev622h4y19qleragxq43s5rf2zt4ecp 0 139185 5197990 5186561 2026-09-12T19:31:37Z Rotondus 11765 /* Вядомыя носьбіты */ абнаўленне звестак 5197990 wikitext text/x-wiki '''Папо́ў''' — рускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алег Канстанцінавіч Папоў]] (1930—2016) — савецкі артыст [[цырк]]а. * [[Альберт Ільіч Папоў]] — беларускі вучоны ў галіне ўралогіі. * {{NL|Аляксандр Папоў}} * [[Аляксей Дзмітрыевіч Папоў]] — расійскі рэжысёр * [[Аляксей Мікалаевіч Папоў]] (нар. 1992) — [[Беларусь|беларускі]] міні-футбольны ігрок і [[трэнер]]. * [[Анатоль Мікалаевіч Папоў]] — беларускі кампазітар, педагог. * {{NL|Андрэй Папоў}} * [[Барыс Сямёнавіч Папоў]] (нар. 1940) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (1940—2026) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Васіль Васілевіч Папоў]] (1887—1955) — вучоны, [[геадэзіст]]. * [[Васіль Сцяпанавіч Папоў (военачальнік)]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Віктар Барысавіч Папоў]] — беларускі скульптар. * [[Віктар Міхайлавіч Папоў]] (нар. 1945) — беларускі архітэктар. * [[Віктар Сяргеевіч Папоў]] — расійскі дырыжор. * [[Георгій Лявонцьевіч Папоў]] — рускамоўны пісьменнік Беларусі. * [[Іван Данілавіч Папоў]] (1864—1920) — расійскі ваенны дзеяч. * [[Іосіф Сцяпанавіч Папоў]] — беларускі рэжысёр. * [[Леанід Іванавіч Папоў]] (нар. 1945) — савецкі касманаўт. * [[Маркіян Міхайлавіч Папоў]] (1904—1969) — савецкі ваенны дзеяч, [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Павел Іванавіч Папоў]] (1916—''невядома'') — дзяржаўны дзеяч БССР * [[Пётр Харытонавіч Папоў]] (1868—1960) — расійскі ваенны дзеяч. * [[Сцяпан Георгіевіч Папоў]] (нар. 1984) — беларускі самбіст. * [[Сямён Аляксеевіч Папоў]] (1925—1943) — Герой Савецкага Саюза. * {{NL|Фёдар Папоў}} * [[Хрыста Іванаў Папоў]] — балгарскі перакладчык, журналіст. * [[Юрый Лазаравіч Папоў]] — расійскі оперны спявак. == Гл. таксама == * [[Папова]] {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]] p6p1qu47emmdm3amzj1bgqoyvf2kp7y 0 142557 5197928 5049271 2026-09-12T16:37:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197928 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{Цёзкі2|Сямёнаў}} '''Валерый Міхайлавіч Сямёнаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|30|10|1956}}, [[Віцебск]]) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных хвароб]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1990), [[прафесар]] (1997). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]](2015). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Віцебску. Скончыў [[Віцебскі медыцынскі інстытут]] у 1980 годзе. 3 1980 года працуе на кафедры інфекцыйных захворванняў Віцебскага медыцынскага ўніверсітэта, прайшоў шлях ад клінічнага ардынатара да прафесара і загадчыка кафедры. == Навуковая дзейнасць == Аўтар 123 прац вучэбна-метадычнага і навуковага характару, у тым ліку 2 [[Манаграфія|манаграфій]]. Мае аўтарскае пасведчанне на вынаходніцтва. Зацверджаны тэхнічныя ўмовы на прамысловую вытворчасць 5 дыягнастычных апаратаў і 14 рацыяналізатарскіх прапаноў. Старшыня праўлення навуковага таварыства інфекцыяністаў Рэспублікі Беларусь. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сямёнаў Валерый Міхайлавіч||345}} * Сямёнаў Валерый Міхайлавіч // Памяць: Віцебск : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2003. — Кн. 2. — С. 539. * [https://elib.vsmu.by/bitstream/123/11146/1/Sleduia%20za%20mechtoj_Krasikova-EG_2016.pdf Следуя за мечтой… : к 60-летию со дня рождения доктора едицинских наук, профессора, заслуженного деятеля науки Республики Беларусь Валерия Михайловича Семенова : биобиблиогр. указ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240130104825/https://elib.vsmu.by/bitstream/123/11146/1/Sleduia%20za%20mechtoj_Krasikova-EG_2016.pdf |date=30 студзеня 2024 }} / УО «Витебский государственный ордена Дружбы народов медицинский университет»; [сост.: И. Н. Лапусева; ред. Е. Г. Красикова]. — Витебск, 2016. — 141 с. : ил. — ISBN 978-985-466-865-9.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://www.vsmu.by/student.html?catid=0&id=1728 Семенов Валерий Михайлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240130101241/https://www.vsmu.by/student.html?catid=0&id=1728 |date=30 студзеня 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт ВДМУ * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/syamjona-valeryj-mikhajlavich Сямёнаў Валерый Міхайлавіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць] * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar514904&strq=l_siz=2 Сямёнаў, Валерый Міхайлавіч (доктар медыцынскіх навук; інфекцыйныя хваробы; нар. 1956)] // Вучоныя Беларусі * [https://patentdb.ru/author/984015 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240130103908/https://patentdb.ru/author/984015 |date=30 студзеня 2024 }}{{ref-ru}} * [https://medbook.ru/authors/2307 Семенов Валерий Михайлович // Издательство «Медицинское информационное агентство» (МИА)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240130103908/https://medbook.ru/authors/2307 |date=30 студзеня 2024 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сямёнаў Валерый Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Інфекцыяністы СССР]] [[Катэгорыя:Інфекцыяністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы лячэбнага факультэта ВДМУ]] rjme9646sr9skjz4yeqlythkbmr8m6j 0 142951 5198000 4789977 2026-09-12T20:06:41Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198000 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сянкевіч}} {{навуковец}} '''Віктар Сянкевіч''' (псеўданім: ''Язэп Барэйка'', сапраўднае імя: ''Вінсэнт Сенькавец''; {{ДН|19|1|1926}} — {{ДС|26|9|2017}}) — беларускі [[гісторык]], [[журналіст]], дзеяч беларускай дыяспары ў [[Іспанія|Іспаніі]], [[Беларусы Канады|Канадзе]] і [[Беларусы ЗША|ЗША]]. Кадэт [[Беларуская краёвая абарона|БКА]] і удзельнік [[Рух Супраціўлення|руху Супраціўлення]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] == Біяграфія == Нарадзіўся [[19 студзеня]] [[1926]] г. у сялянскай сям’і ў [[Гірстуны (Карабоўскі сельсавет)|в. Гірстуны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павету]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]] (цяпер [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]). Вучыўся ў роднай вёсцы, а потым у [[Глыбокае|Глыбокім]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў чэрвені [[1944]] г. быў добраахвотна залічаны ў Мінскую [[Афіцэрскія курсы БКА|афіцэрскую школу]] камандзіраў [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]]. Пазней Віктар Сянкевіч разам з іншымі аддзеламі БКА трапіў спачатку ў [[Германія|Германію]], а потым у [[Францыя|Францыю]] — у выніку перадыслакацыі афіцэрскай школы. У ліку 64 беларускіх кадэтаў перайшоў на бок [[Антыгітлераўская кааліцыя|хаўруснікаў]] і ўдзельнічаў у [[Рух Супраціўлення|руху Супраціўлення]]. Затым як ураджэнец [[II Рэч Паспалітая|II Рэчы Паспалітай]] быў перавезены амерыканцамі ў [[Італія|Італію]], уключаны ў [[армія Андэрса|Польскі корпус генерала Андэрса]]. Удзельнічаў у вызваленні [[Балоння|Балонні]]. Пасля вайны вучыўся ў Польскай гімназіі ў Італіі. У сакавіку [[1946]] г. у італьянскім горадзе [[Мадэна]] ўдзельнічаў у арганізацыі Першага з’езда беларусаў-ваенных з корпуса Андэрса. У канцы [[1946]] г. у прымаў удзел у заснаванні [[Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]]. У [[1958]] г. Віктар Сянкевіч скончыў філасофскі факультэт [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]]. Абараніў доктарскую дысертацыю пра пачаткі [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1958—1961 гг. працаваў у [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларускай секцыі]] дзяржаўнага [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Іспанскага нацыянальнага радыё]], дзе выступаў як аўтар каментарыяў і гутарак на актуальныя беларускія нацыянальныя тэмы. З [[1965]] г. пачаў пісаць і актыўна супрацоўнічаў з [[Радыё «Свабода»]], апошнім часам вёў там «Беларускі гістарычны каляндар». Пазней Віктар Сянкевіч выйшаў на пенсію і жыў у горадзе [[Сан-Францыска]] ([[ЗША]]). Памёр [[26 верасня]] [[2017]] г. у Сан-Францыска.<ref>https://www.racyja.com/hramadstva/na-glybochchyne-pakhavali-emigratsyjnag/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190721051059/https://www.racyja.com/hramadstva/na-glybochchyne-pakhavali-emigratsyjnag/ |date=21 ліпеня 2019 }} На Глыбоччыне пахавалі эміграцыйнага дзеяча Віктара Сянкевіча</ref>. Сям'я, паводле запавету, захоўвала прах Віктара і яго жонкі, якая памерла ў [[2005]] г., каб пахаваць іх разам у Беларусі. [[16 лютага]] [[2018]] г. Віктар Сянкевіч разам з жонкай быў пахаваны ў яго родных Гірстунах на магіле яго маці.<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=204801 У пятніцу ў Глыбокім пахаваюць прах эміграцыйнага дзеяча Віктара Сянкевіча</ref> Віктар Сянкевіч пакінуў па сабе сотні скрыптоў на тэмы беларускай гісторыі. Частку сваёй бібліятэкі Віктар Сянкевіч падарыў бібліятэцы Іспанскага каталіцкага ўніверсітэту ў горадзе [[Тамплёна]], дзе ён выступаў з лекцыямі на беларускую тэматыку. == Даследчыцкая дзейнасць == Шматлікія матэрыялы на гістарычныя тэмы друкаваў у эмігранцкіх выданнях, у тым ліку ў у часопісе «На шляху» (быў яго заснавальнікам), газетах «[[Бацькаўшчына (1947)|Бацькаўшчына]]», «[[Беларус (1950)|Беларус]]» і інш. Разам з [[Кастусь Акула|Кастусём Акулам]] быў аўтарам большасці артыкулаў у ваенна-гістарычным часопісе «[[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай!]]», які выдаваўся ў канадскім горадзе [[Таронта]]. У часопісе «[[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай!]]» былі надрукаваны такія яго вядомыя артыкулы, як «Беларускія вайсковыя фармацыі ў летувіскай арміі», «Сымон Рак-Міхайлоўскі: (3 нагоды сотых угодкаў ад нараджэння)», «Да 175-годдзя аднаўлення Вялікага княства Літоўскага», «Вайна 1812 году і беларускія жыды», «Ю. І. Крашэўскі», «Матэрыялы з гісторыі ўзброеных сілаў БНР», «У 70-я ўгодкі савецка-летувіскага мірнага дагавору», «У 150-я ўгодкі скасавання статуту Вялікага княства Літоўскага», «Ігнат Грынявіцкі: (да 135-годдзя ад нараджэння і 110-годдзя – ад смерці)». У сваім артыкуле «Пра ўдзел беларусаў на заходніх франтах другой сусветнай вайны» ў часопісе «[[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай!]]» Віктар Сянкевіч даследаваў статыстыку польскіх узброеных сіл у складзе войска [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], і прыйшоў да высновы, што ў барацьбе супраць [[Краіны нацысцкага блока|Краін нацысцкага блока]] прымала ўдзел 30867 жаўнераў беларускага паходжання. == Памяць == У аповесці пісьменніка [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] «Змагарныя дарогі» Віктару Сянкевічу прысвечаны раздзел пад назвай «Чалавек, якога немцы не маглі застрэліць». Ён быў напісаны паводле ўспамінаў Віктара Сянкевіча. У ліпені 2019 г. на магіле Віктара Сянкевіча паставілі помнік. На помніку была зроблена эпітафія: <blockquote> «''Той, хто «Свабоду» слухае здаўна,''<br /> ''Радзіму не мяняе на капейку''<br /> ''Мы помнім праўду, што калісьці нам''<br /> ''Праз шум глушылак''<br /> ''Гаварыў Язэп Барэйка...''» </blockquote> Эпітафія была зроблена на просьбу сына — Майкла Сянкевіча. Тэкст быў напісаны Зміцерам Бартосікам, які працягвае справу Віктара Сянкевіча на [[Радыё «Свабода»]].<ref>https://www.svaboda.org/a/30057849.html Пад Глыбокім паставілі помнік на магіле журналіста Свабоды Язэпа Барэйкі</ref> == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сянке́віч (Сянькевіч) Віктар|Скрабатун У. І.|350—351}} * ''Скрабатун, У. І.'' Віктар Сянкевіч / У. І. Скрабатун // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна / рэдкал.: Б. І. Сачанка [і інш.]; мастак А. М. Хількевіч. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 1995. — С. 414. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Сянкевіч Віктар|Скрабатун У.|478}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/30057849.html Радыё Свабода. Пад Глыбокім паставілі помнік на магіле журналіста Свабоды Язэпа Барэйкі] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/syankevich-viktar?fbclid=IwAR3bijU-qQkIWY4RAisyQbtz0tcbXnI-sDQKoSY_agMybzwaLpqjQhC3Cc8 Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць. Выдатныя і знакамітыя людзі. Сянкевіч Віктар] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сянкевіч Віктар}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Журналісты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Францыі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] listpu0kkyrstlc0m3bzk085hf7iq2j 0 149608 5198098 5138241 2026-09-13T05:32:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198098 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Восіп Максімавіч Бадзянскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Осип Максимович Бодянський}} |Фота = Bodyanskiy Osip Maximovich.jpg |Шырыня = |Подпіс = ''Гравюра {{нп3|Лаўрэнцій Аўксенцьевіч Серакоў|Л. Серакова|ru|Серяков, Лаврентий Авксентьевич}}, [[1878 год]]'' |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[філалогія]], [[славяназнаўства]] |Месца працы = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|Міхаіл Качаноўскі]],<br />[[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалай Надзеждзін]] |Знакамітыя вучні = {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Аляксандр Гільфердзінг|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}},<br />{{нп3|Марын Сцяпанавіч Дрынаў|Марын Дрынаў|ru|Дринов, Марин Степанович}},<br />{{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Катлярэўскі|Аляксандр Катлярэўскі|ru|Котляревский, Александр Александрович}},<br />{{нп3|Аляксандр Львовіч Дзювернуа|Аляксандр Дзювернуа|ru|Дювернуа, Александр Львович}},<br />[[Апалон Мікалаевіч Майкаў|Апалон Майкаў]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Во́сіп Максі́мавіч Бадзя́нскі''' ({{lang-ru|Осип Максимович Бодянский}}, {{lang-uk|О́сип (Іосип, Йосип) Макси́мович Бодя́нський}}<ref name="izya"> Гл. напр., «Іська Бодянський» ([http://izbornyk.org.ua/shevchenko/lystydo01.htm#r1844 Письмо к Т. Шевченко от 9 июля 1844 года. Москва]), «І. Бодянський» (Письмо к Т. Шевченко от 25 октября 1844 года, там жа), «Осип Максимович» і «Його високоблагородію Осипу Максимовичу Бодянському» ([http://litopys.org.ua/shevchenko/shev605.htm Коллективное письмо от Т. Шевченко и П. Кулиша]).</ref>; {{ДН|31|10|1808|12|11}} (паводле іншых дадзеных {{СС2|15|лістапада|1808|3}}<ref name="bse"> Большая советская энциклопедия. Третье издание. «Советская энциклопедия». 1969—1978 гг. В 30 томах. </ref>), м. [[Варва]], [[Лохвіцкі павет]], [[Палтаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДН|6|9|1877|18}}<ref name="bse" />, [[Масква]], [[Расійская імперыя]]) — украінскі і расійскі<ref name="Бодянський Осип (Йосип) Максимович // Енциклопедія"> Українська мова. Енциклопедія. Київ, видавництво Українська Енциклопедія ім. Бажана, 2004 год, ISBN 966-7492-19-2. Стр. 57: ''«… укр. і рос. філолог, фольклорист, історик, перекладач, …»''. </ref><ref> ''{{нп3|Паліна Андрэеўна Бараздзіна|Бороздина, Полина Андреевна|ru|Бороздина, Полина Андреевна}}'' (декан филологического факультета [[Варонежскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВГУ]]) [http://www.vestnik.vsu.ru/pdf/hyman/2002/02/borozdina.pdf НИКОЛАЙ ИЛЬИЧ СТОРОЖЕНКО: К вопросу о русско-украинских культурных связях] // Вестник ВГУ. Серия Гуманитарные науки. 2002. № 2. Стр. 54: ''«Эта мечта возникла под влиянием русского и украинского филолога-слависта О. М. Бодянского, которого он знал с детства.»''. </ref><ref name="univerfranko">''«200 лет со дня рождения Осипа Бодянского, выдающегося украинского филолога, слависта, этнографа и фольклориста»'' ({{lang-uk|«200 р. від дня народження Йосипа Бодянського, визначного українського філолога, славіста, етнографа та фольклориста»}}, цытуецца паводле [http://www.franko.lviv.ua/general/vicerector_train/calendar_2008-2010.htm Календарь памятных дат 2008—2010 гг.]{{Недаступная спасылка}} ({{lang-uk|Календар пам’ятних дат 2008 – 2010 рр.}}), [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко]])</ref><ref name="ВГУ 2002-02">{{Cite web |url=http://www.e-library.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/Voronezh/hum/2002-02/hum0202_04.pdf |title=П. А. Бороздина НИКОЛАЙ ИЛЬИЧ СТОРОЖЕНКО: К вопросу о русско-украинских культурных связях // Вестник Воронежского государственного университета № 2, 2002 г. (ГУМАНИТАРНЫЕ НАУКИ) |access-date=30 студзеня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429204951/http://www.e-library.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/Voronezh/hum/2002-02/hum0202_04.pdf |archivedate=29 красавіка 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="ГРИГОРАШ">[http://www.lib.ua-ru.net/inode/6401.html ГРИГОРАШ НАТАЛЯ ДЕМ’ЯНІВНА. УКРАЇНСЬКА ЛІТЕРАТУРОЗНАВЧА БОЛГАРИСТИКА ХІХ — СЕРЕДИНИ ХХ СТ.: СТАНОВЛЕННЯ, МЕТОДОЛОГІЧНІ ЗАСАДИ. Автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня кандидата філологічних наук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210124152847/http://www.lib.ua-ru.net/inode/6401.html |date=24 студзеня 2021 }}</ref><ref name="gogol_v_moskve"> З успамінаў [[Рыгор Пятровіч Данілеўскі|Рыгора Данілеўскага]]: ''«я получил от старого своего знакомого, покойного московского профессора О. М. Бодянского, записку, в которой он извещал меня, что один из '''наших земляков-украинцев''' /…/ В назначенный час я отправился к О. М. Бодянскому /…/ Он встретил меня словами: „Ну, '''земляче''', едем; вкусим от благоуханных, сладких сотов '''родной украинской музыки'''“.»'' (Цытуецца паводле артыкула Мікалая Галоўкіна, Одны Родзінай [http://www.rusk.ru/monitoring_smi/2009/04/01/gogol_v_moskve/m Гоголь в Москве].) </ref> [[вучоны]]: [[філолаг]], [[гісторык]], [[археограф]]<ref name="kondrashov">Кондрашов Н. А. О. М. Бодянский. М., 1956.</ref>, адзін з першых [[славіст]]аў у Расіі<ref name="bse" /><ref name="ebse">Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. 1907—1909 гг. Второе издание в 4-х томах.</ref>, [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[рэдактар, прафесія|рэдактар]], [[выдавец]] старажытнарускіх, старажытнаславянскіх літаратурных і гістарычных помнікаў<ref name="kotlyarevsky"> Котляревский А. А., О. М. Бодянский, Соч., т. 2, СПб., 1889; Кондрашов Н. А., О. М. Бодянский, М., 1956; Булахов М. Г., Восточнославянские языковеды. Биобиблиографический словарь, т. 1, Минск, 1976.</ref>, [[фалькларыст]], украінскі [[паэт]]-рамантык<ref name="nplu200">[http://www.nplu.kiev.ua/ua/events/calendar/2008/text/nov/Bodyanskij.htm Календар знаменних та пам’ятних дат. 12 ЛИСТОПАДА. НЕВТОМНИЙ РАТАЙ УКРАЇНСЬКОЇ НИВИ. До 200-річчя від дня народження О. М. Бодянського.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091214063524/http://www.nplu.kiev.ua/ua/events/calendar/2008/text/nov/Bodyanskij.htm |date=14 снежня 2009 }} На официальном сайте парламентской библиотеки Украины.</ref>. == Біяграфія == === Гады вучэння === Восіп Максімавіч Бадзянскі нарадзіўся 12 лістапада 1808 года ў сям’і сельскага святара<ref name="bse" /><ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. [[Файл:Пересопницкое евангелие.gif|thumb|left|Старонка з «Перасопніцкага евангелля» 1556—1561 гг.]] Сярэднюю адукацыю Восіп атрымаў у Палтаўскай семінарыі, якая знаходзілася ў [[Пераяслаў|Пераяславе]], дзе асвоіў сучасныя і [[Стараславянская мова|стараславянскую]] мовы, вывучыў [[сербская мова|сербскую мову]]<ref name="nplu200" />. Вялікае ўражанне на юнака зрабіў зборнік сербскіх песень [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вука Караджыча]], пад уплывам якога ён пачаў збіраць украінскія песні<ref name="nplu200" />. Падчас вучобы выявіў у бібліятэцы Пераяслаўскага сабора літаратурны помнік [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] — «{{нп3|Перасопніцкае евангелле||uk|Пересопницьке Євангеліє}}» (1556—1561 гадоў), якое перадаў у семінарскую бібліятэку<ref name="nplu200" />. Пазней яго набыла бібліятэка Палтаўскага гістарычнага музея (цяпер захоўваецца ў аддзеле рукапісаў Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. Вярнадскага ў Кіеве)<ref name="nplu200" />. У цяперашні час, на гэтым Евангеллі, разам з [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыяй]], прымаюць прысягу [[прэзідэнт Украіны|прэзідэнты Украіны]]<ref name="nbuvperesop">[http://www.nbuv.gov.ua/books/rarity/peresop.html Пересопницьке Євангеліє] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061028093502/http://www.nbuv.gov.ua/books/rarity/peresop.html |date=28 кастрычніка 2006 }}</ref>. Па заканчэнні семінарскага курса ў 1831 годзе<ref name="kotlyarevsky" /> і пасля звальнення з духоўнага ведамства<ref name="ebse" /> паступіў у [[Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе скончыў курс па [[Гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|славесным аддзяленні філасофскага факультэта]]<ref name="kondrashov" /><ref name="kotlyarevsky" />. Ва ўніверсітэце Бадзянскі збліжаецца з [[Мікалай Уладзіміравіч Станкевіч|Мікалаем Станкевічам]]<ref name="bse" />, удзельнічае ў філасофска-літаратурным гуртку, заснаваным Станкевічам<ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. Працуе пад кіраўніцтвам прафесараў [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|Міхаіла Качаноўскага]] і [[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалая Надзеждзіна]]<ref name="bse" />. Пад уплывам [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаіла Максімовіча]] працягвае займацца зборам і даследаваннем украінскіх песень<ref name="nplu200" />. У часопісе «[[Московский наблюдатель]]» у 1831 годзе (у № 15—16) з’яўляюцца першыя друкаваныя працы Бадзянскага<ref name="polovcov" />. У кастрычніку 1832 года Бадзянскі знаёміцца з [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Мікалаем Гогалем]]. Паміж імі завязваюцца блізкія сяброўскія адносіны, якія падтрымліваюцца да самай смерці Мікалая Васільевіча<ref name="pravenc149647">Статья [http://www.pravenc.ru/text/149647.html Бодянский] на «Православной Энциклопедии под редакцией Патриарха Московского и всея Руси Кирилла (электронная версия)»</ref>. У 1833 годзе ў часопісе «Молва» Надзеждзіна апублікаваны яго раннія вершы на ўкраінскай мове. Яны не адрозніваліся паэтычнай дасканаласцю і не прынеслі асаблівай славы Бадзянскаму. Пад кіраўніцтвам Качаноўскага публікуе сваю першую навуковую працу — «О мнениях касательно происхождения Руси», у якой аспрэчвае гіпотэзу нармандскага паходжання [[Русь|Русі]], за якую атрымаў ступень [[Кандыдат навук|кандыдата]] славесных навук па заканчэнні ўніверсітэта ў 1834 годзе<ref name="bse" /><ref name="nplu200" /> (у 1835 годзе гэта праца друкуецца ў «[[Сын отечества|Сыне отечества и Северном архиве]]»<ref name="nplu200" />). У гэтым жа годзе ім апублікаваныя дзве рэцэнзіі ў часопісе «[[Телескоп]]» і артыкул пра творы [[Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка|Р. Ф. Квіткі-Аснаўяненкі]] у складзе «Учёных записок Московского университета». З ранніх гадоў ён быў цесна звязаны з украінскай культурай, для якой шмат зрабіў сам, збіраючы ўкраінскія песні, яго збор налічваў каля 8 тысяч песень. У 1835 годзе Бадзянскі публікуе два зборнікі, прысвечаныя ўкраінскаму фальклору: «Малороссийские вирши» (пад псеўданімам Бода-Варвынец) і зборнік украінскіх народных казак ва ўласным паэтычнай перакладанні «Наськы украиньскы казкы» (пад псеўданімам Запорозьця Иська Матырынки)<ref name="pravenc149647" /><ref name="bel">. [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыён Бялінскі]] у «библиографическом известии» адзначыў «Наськы украинськы казкы» наступнымі словамі: «Второе из этих сочинений отличается самым чистым малороссийским языком, который совершенно недоступен для нас, москалей, и потому лишает нас возможности оценить его по достоинству. Мы слышали, что это произведение есть плод отдыха человека, посвятившего себя занятию науками, и написано без всяких авторских претензий, как то доказывает приложенный к нему эпиграф:<br />Як у нас, як у нас — песни да казкы:<br />Послухайте, добры люды, а вашой ласкы…<br />есть, наконец, усердное и посильное приношение своей родине, как то свидетельствует простое, но поэтическое посвящение: „Матери моій ридненькіи, неньце старенькій, коханій, любій Украине“» (цытуецца паводле «Сочинений Основьяненко», Белинский Виссарион Григорьевич, 1840).</ref>. У гэтым жа годзе Восіп Бадзянскі пакідае заняткі мастацкай літаратурай і канцэнтруецца выключна на навуковых працах. === Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць === На працягу 1835—1837 гадоў Бадзянскі выкладае латынь і гісторыю<ref name="kondrashov" /> у {{нп3|2-я Маскоўская гімназія|Другой Маскоўскай гімназіі|ru|2-я Московская гимназия}}<ref name="nplu200" />. Абараніў магістарскую дысертацыю «О народной поэзии славянских племён», ён стаў у [[1837]] годзе першым у Расіі [[магістр]]ам славесных навук<ref name="bse" /><ref name="nplu200" /> (славянскіх гаворак)<ref name="kondrashov" /><ref name="kotlyarevsky" />. Дысертацыя была перакладзена на чэшскую, сербскую, нямецкую і італьянскую мовы<ref name="nplu200" />. З 1837 года член {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцей|ru|Московское общество истории и древностей Российских}}<ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. Пасля гэтага Бадзянскі адправіўся ў навуковую камандзіроўку за мяжу для падрыхтоўкі да [[прафесар]]скага звання<ref name="kondrashov" /> і правёў [[1837]]—[[1842]] гады ў асноўным на славянскіх тэрыторыях тагачасных [[Каралеўства Прусія|Прусіі]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], а таксама ў [[Італія|Італіі]], шмат часу працаваў у [[Вена|Вене]], [[Будапешт|Будапешце]] і [[Прага|Празе]]<ref name="pravenc149647" />. У паездцы займаўся даследаваннямі як у свецкіх, так і ў манастырскіх зборах<ref name="pravenc149647" />. Усталёўвае асабістыя кантакты з тагачаснымі дзеячамі славянскай навукі і культуры ({{нп3|Людэвіт Гай|Людэвітам Гаем|ru|Гай, Людевит}}, [[Вацлаў Ганка|Вацлавам Ганкам]], [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вукам Караджычам]], [[Ерней Копітар|Ернеем Копітарам]], [[Ян Колар|Янам Коларам]], {{нп3|Юнгман|Юнгман|ru|Юнгманам}} і іншымі)<ref name="pravenc149647" />. За мяжой у [[Прага|Празе]] па рэкамендацыі [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М. П. Пагодзіна]] Бадзянскі знаёміцца з [[Павел Іозеф Шафарык|П. І. Шафарыкам]], працуе пад яго кіраўніцтвам<ref name="bse" />. Вярнуўшыся ў Расію, публікуе творы Шафарыка ва ўласным перакладзе на рускую мову<ref name="pravenc149647" />. Справаздача аб замежнай паездцы была аформлена ў «Донесении г. министру народного просвещения магистра Московского университета Иосифа Бодянского из Праги» ([[Журнал министерства народного просвещения]], 1838. Т. 18. С. 392—404), а таксама знайшла адлюстраванне ў артыкуле «О древнейшем свидетельстве, что церковно-книжный язык есть славяно-булгарский» (Там жа. 1843. Т. 38. С. 130—168), дадатак якога ўтрымліваў знойдзены Бадзянскім у [[Уроцлаў|Вроцлаве]] спіс XVI ст. Падання Храбра Чарнарызца<ref name="pravenc149647" />. У час знаходжання за мяжой Бадзянскі сабраў значную бібліятэку выданняў [[13 стагоддзе|XIII]]—[[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзяў, якая налічвала амаль 3 тысячы кніг. У прыватнасці яна ўтрымоўвала працы чэшскага навукоўца {{нп3|Ёсеф Даброўскі|Ёсефа Даброўскага|ru|Добровский, Йосеф}}, славацкага філолага [[Антон Берналак|Антона Берналака]], сербскага лінгвіста [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вука Караджыча]], а таксама слоўнікі, хрэстаматыі, буквары славянскіх моў, зборнікі, перыядычныя выданні, так і творы па гісторыі, геаграфіі і славянаграфіі<ref name="nplu200" />. У [[1843]] годзе частка гэтай бібліятэкі была набыта Маскоўскім універсітэтам і ў цяперашні час захоўваецца ў яе фондах<ref name="nbmgulibrary">Научная библиотека МГУ [http://nbmgu.ru/nbmgu/manuscript.aspx?sector=library Редкие книги и рукописи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151007084354/http://nbmgu.ru/nbmgu/manuscript.aspx?sector=library |date=7 кастрычніка 2015 }}</ref>. Выдадзены каталог гэтай калекцыі — Славянская учебная библиотека О. М. Бодянского: Кат./ Сост. Л. Ю. Аристова. М.: Издательство МГУ, 2000. 336 с. Па вяртанні ў [[1842]] годзе ў [[Масква|Маскву]] заняў кафедру гісторыі і літаратуры славянскіх гаворак у Маскоўскім універсітэце<ref name="bse" /><ref name="kondrashov" />. У 1842 годзе<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Бодянский Осип Максимович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 68 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> становіцца экстраардынарным прафесарам Маскоўскага універсітэта, а з [[1847]] года — ардынарным прафесарам<ref name="kotlyarevsky" />. Яшчэ да ад’езду за мяжу Бадзянскі займаўся выкладаннем латыні. Авалодаўшы за мяжой чэшскай, польскай і славацкай мовамі, ён выкладаў іх па вяртанні на радзіму студэнтам Маскоўскага ўніверсітэта<ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />, дапаўняючы практычныя заняткі вывучэннем агульнай гісторыі славянскіх народаў, славянскай археалогіі (курс «Славянские древности»). У [[1844]] годзе Бадзянскі пазнаёміўся з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]]<ref name="pravenc149647" />. У далейшым Восіп Максімавіч падтрымліваў Тараса Рыгоравіча і высока цаніў яго творчасць, абараняючы у тым ліку і перад Гогалем. З [[1845]] года становіцца сакратаром [[Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Імператарскага таварыства гісторыі і старажытнасцей расійскіх]] пры Маскоўскім універсітэце<ref name="kondrashov" /><ref name="nplu200" />. У гэтым званні выдаваў ([[1846]]—[[1848]] і [[1858]]—[[1877]]) «Чытанні» гэтага таварыства, якія пад яго рэдакцыяй сталі выданнем перыядычным, якое аказала істотны ўплыў на расійскае гістарычнае мовазнаўства. У 23-х кнігах «Чытання», выдадзеных ім з 1846 па 1848 гады, Бадзянскі апублікаваў шмат старажытных помнікаў рускай і славянскай пісьменнасці, гэта «Прение митрополита Даниила с [[Максім Грэк|Максимом Греком]]», «Прение Даниила со старцем Вассианом», «Граматычны трактат аб рускай мове» («Граматично изказанjе об руском jезику») [[Юрый Крыжаніч|Юрыя Крыжаніча]], «Летапіс Пустынскага манастыра», а таксама шмат сваіх арыгінальных і перакладных артыкулаў. У чэрвеньскай кнізе «Чытанняў» [[1848]] года Бадзянскі надрукаваў пераклад сачынення англійскага пасла ў Маскве {{нп3|Джыльс Флетчэр|Джыльса Флетчэра|ru|Флетчер, Джильс}} «О государстве русском» ([[1591]]), у якім распавядалася пра Расію канца [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] часоў [[Іван Грозны|Івана IV Грознага]]<ref name="kondrashov" /><ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. Імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] угледзеў у гэтай кнізе «абразлівыя для Расіі, рускіх манархаў і рускай царквы водгукі», за што ён распарадзіўся адхіліць Бадзянскага ад сакратарскіх абавязкаў<ref name="kotlyarevsky" />. Вучоны павінен быў пакінуць Маскву і адправіцца выкладаць у [[Казанскі ўніверсітэт]] ([[1848]]). Выданне «Чытанняў» было таксама спынена. Але Бадзянскі адмовіўся ад пераезду ў [[Казань]], яго нежаданне заняць гэта месца стала прычынай звальнення яго ў адстаўку [[2 студзеня]] [[1849]] года<ref name="ebse" />. === Гады сталасці === [[Выява:Історія Русів.jpg|thumb|left|180px|''{{нп3|Гісторыя русаў ці Малай Расіі|Гісторыя русаў|ru|История Русов или Малой России}}, [[1846]] год.'']] Амаль праз год — 22 снежня<ref name="ebse" /> 1849 года В. М. Бадзянскі быў зноў прызначаны ў ранейшым званні ў Маскоўскі ўніверсітэт на прафесуры<ref name="kondrashov" /><ref name="nplu200" />. У гэтыя гады ён збліжаецца з колам маскоўскіх славянафілаў і з {{нп3|Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|С. Ц. Аксакавым|ru|Аксаков, Сергей Тимофеевич}}, многія інтарэсы аб’ядноўваюць яго з землякамі: [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. В. Гогалем]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Р. Шаўчэнкам]] і [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|М. А. Максімовічам]]. Пасля свайго адхілення і да 1855 года Бадзянскі нічога не выдаваў, засяродзіўшыся на прафесуры<ref name="ebse" />, і толькі ў гэтым годзе выйшла яго доктарская дысертацыя «О времени происхождения славянских письмён»<ref name="bse" /><ref name="kondrashov" /><ref name="nplu200" />, якая да гэтага часу захавала значэнне даведачнага выдання<ref name="bse" />. У 1854 годзе Бадзянскі становіцца членам-карэспандэнтам [[Пецярбургская Акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]<ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. У 1857 годзе ён выступае з артыкуламі ў [[Славянафільства|славянафільскай]] газеце братоў Аксакавых «Молва»<ref name="kotlyarevsky" />. З 1858 года ён зноў быў абраны сакратаром [[Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцей]]<ref name="polovcov">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/11892/Бодянский Статья А. К. Бороздина об О. М. Бодянском в «Русском биографическом словаре А. А. Половцова»]</ref><ref name="esbe2">[http://www.rulex.ru/01020512.htm Энциклопедический словарь Брокгауза и Эфрона]</ref> і рэдактарам «Чтений ОИДР»<ref name="kotlyarevsky" />. У іх па-ранейшаму друкавалася шмат матэрыялаў і даследаванняў па рускай гісторыі, напрыклад, «{{нп3|Чытанне пра Барыса і Глеба|Жыціе Барыса і Глеба|ru|Чтение о Борисе и Глебе}}»<ref name="kotlyarevsky" />, «[[Жыціе Феадосія Пячэрскага]]»<ref name="kotlyarevsky" />, матэрыялы пра дзейнасць [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]]<ref name="kotlyarevsky" />, «Собрание великорусских песен» {{нп3|Іван Васільевіч Кірэеўскі|І. В. Кірэеўскага|ru|Киреевский, Иван Васильевич}}. З 1859 года да пераходу да {{нп3|Міхаіл Нікіфаравіч Каткоў|М. Н. Каткова|ru|Катков, Михаил Никифорович}} ў [[1861]] годзе Бадзянскі загадваў таксама друкарняй Маскоўскага ўніверсітэта<ref name="kotlyarevsky" />. У 1864 годзе здзейсніў другую паездку за мяжу, падчас якой пабываў у [[Дуброўнік]]у, Празе, [[Вена|Вене]], Баутцэне<ref name="nplu200" />. У гэты час у «Чтениях общества истории и древностей Российских» былі надрукаваны першакрыніцы XVII — XVIII стст., якія адносяцца да гісторыі паўднёвай Расіі і Украіны (Густынскі летапіс, «Летапіснае апавяданне пра [[Малая Русь|Малую Расію]]» {{нп3|Аляксандр Іванавіч Рыгельман|А. Рыгельмана|ru|Ригельман, Александр Иванович}}, «Гісторыя пра данскіх казакаў» і многае іншае). У 1868 годзе прафесарская дзейнасць Бадзянскага была спынена<ref name="kotlyarevsky" />. Прычынай гэтаму сталі выступленні Бадзянскага ў абарону ўніверсітэцкага Статута 1863 года і ўніверсітэцкай аўтаноміі, накіраваныя супраць [[Міхаіл Нічыпаравіч Каткоў|Міхаіла Каткова]] і {{нп3|Павел Міхайлавіч Лявонцьеў|Паўла Лявонцьева|ru|Леонтьев, Павел Михайлович}}. Вучоны выйшаў на пенсію ў званні заслужанага прафесара<ref name="nplu200" />. Пакінуўшы кафедру, Бадзянскі працягвае навуковую працу, збірае і выдае помнікі славянскай пісьменнасці («Кирилл и Мефодий. Собрание памятников, до деятельности святых первоучителей и просветителей славянских племен относящихся», т. 1—2, 1863—66; «Паннонское житие Кирилла. Списки 13—16», 1873; и другие)<ref name="kondrashov" />. [[Выява:Bodjansky.jpg||thumb|right|''«Библиографические записки», {{nowrap|1892 г.}} Перапіска [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. І. Сразнеўскага]] і В. М. Бадзянскага'']] Вядомы рускі славіст [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. І. Сразнеўскі]] так ацаніў працу Бадзянскага: {{цытата|«Не шмат было ў нас такіх самаадданых дзеячаў, якім быў Бадзянскі; нельга не прызнаваць яго заслуг, як заслуг важных, годных падзякі агульнай».}} Да ліку іншых яго заслуг трэба прылічыць наладжванне сувязей рускіх славістаў з заходнеславянскімі славістамі ([[Францішак Палацкі|Ф. Палацкі]], Л. Суравецкі, [[Павел Іозеф Шафарык|Шафарык]]) і дзеячамі культуры ([[Людэвіт Гай|Л. Гай]], [[Вацлаў Ганка|В. Ганка]], [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вук Караджыч]], [[Ерней Копітар|Е. Копітар]], [[Ян Колар|Я. Колар]], Й. Юнгман). Але В. Бадзянскі як навуковец меў і заганы. Здаралася, што тэксты, публікацыяй якіх ён займаўся, былі недастаткова вывераныя. Напрыклад, ён стаў ініцыятарам выдання несумненнай гістарычнай фальсіфікацыі пад назвай «{{нп3|Гісторыя русаў ці Малай Расіі|Гісторыя русаў|ru|История Русов или Малой России}}». Яе аўтарам неабгрунтавана лічыўся архіепіскап свяціцель [[Георгій (Каніскі)]]. [[Файл:Tomb bodyansky.JPG|thumb|Магіла В. Бадзянскага]] Памёр 18 верасня 1877 года ў [[Масква|Маскве]]<ref name="ebse" /> і пахаваны ў [[Новадзявочы жаночы манастыр|Новадзявочым маскоўскім жаночым манастыры]] побач з Дзювернуа, Пагодзіным, Буслаевым і іншымі калегамі. == Уклад ва ўкраінскае мовазнаўства == Бадзянскі з’яўляецца заснавальнікам параўнальнага вывучэння [[украінская мова|ўкраінскай]] і іншых славянскіх моў. У яго творах прыводзіцца абгрунтаванне самабытнасці ўкраінскай мовы, даследуецца яе гісторыя, фанетыка і граматыка. Бадзянскі адстойваў фанетычныя прынцыпы пабудовы ўкраінскага правапісу, выступаў за нармалізацыю ўкраінскай літаратурнай мовы на аснове [[Палтаўскі дыялект украінскай мовы|палтаўскага дыялекту]]<ref name="НАНУ">Бодянський Осип (Йосип) Максимович // Українська мова. Енциклопедія. Київ, видавництво Українська Енциклопедія ім. Бажана, 2004 год, ISBN 966-7492-19-2. Стр. 57</ref>. == Уклад у беларускае мовазнаўства == Збіраў беларускія народныя песні, даследаваў мову «Бібліі» [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], беларускую ананімную паэму «[[Энеіда навыварат]]»<ref name="БС"/>. У 1846 г. выказаў рэзка адмоўны погляд на старую кніжную беларускую мову. Прызнаючы ў ёй моцны ўплыў царкоўнаславянскай і, асабліва, польскай, назваў яе «самай агіднай сумессю, якую толькі можна сабе ўявіць і якая калі-небудзь існавала на Русі». У 1848 г. у прадмове да публікацыі твора Ю. Крыжаніча «Граматычны трактат аб рускай мове» («Граматично изказанjе об руском jезику») салідарызаваўся з выключна негатыўнай характарыстыкай Ю. Крыжаніча «беларускай мовы».<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|старонкі=64|archive-date=19 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519041358/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref> == Памяць == * [[2 сакавіка]] [[2009]] года ўказам Прэзідэнта Украіны Віктара Юшчанкі {{нп3|Уладзімір Яфімавіч Мельнічэнка|Уладзіміру Мельнічэнку|uk|Мельниченко, Володимир Юхимович}}<ref>[http://val.ua/culture/literature/194198.html Український простір у Москві: Презентація книги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210651/http://val.ua/culture/literature/194198.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> за кнігу «На славу нашей преславной Украины. Тарас Шевченко и Осип Бодянский»<ref>{{lang-uk|«На славу нашої преславної України: Тарас Шевченко і Осип Бодянський»}}. [http://ukrcenter.org/news/2008-09-30-99 - М.: ОЛМА Медиа Групп, 2008. — 560 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241127132751/http://ukrcenter.org/news/2008-09-30-99 |date=27 лістапада 2024 }}</ref> была прысуджана [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]]<ref name="president9042">[http://www.president.gov.ua/ru/documents/9042.html Указ Президента Украины № 117/2009. О присуждении Национальной премии Украины имени Тараса Шевченко.]</ref>. == Псеўданімы == У сваёй літаратурнай і навуковай дзейнасці Бадзянскі выкарыстоўваў наступныя псеўданімы<ref>{{нп3|Іван Філіпавіч Масанаў|Масанов И. Ф|ru|Масанов, Иван Филиппович}}, «Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей». В 4-х томах. — М., Всесоюзная книжная палата, 1956—1960 гг.</ref>: * Бода-Варвынец; * Бода-Варвынец, А.; * Дальберг О. Варвинский; * Запорозец Исько Матырынка; * Мастак, И.; * Муций Сцевола; * О. Б.; * Радушин, Е.; * N. == Творы == === Аўтар === * 1833 год — Малороссийские вирши. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1835 год — Наськы украинськы казки. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1835 год — О мнениях касательно происхождения Руси.// «Сын отечества». № 37-39<ref name="pravenc149647" /> * 1835 год — Рассмотрение различных мнений о древнем языке северных и южных руссов. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1837 год — О народной поэзии славянских племён. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1855 год — [http://books.google.com/books?id=nBkPAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&lr=&num=100&as_brr=3&ei=9McbS72YKpu-zgSq2J3hAg#v=onepage&q=&f=false О времени происхождения СЛАВЯНСКИХ ПИСЬМЕН. Сочинение О. Бодянского]. Москва, В университетской типографии. Перавыдана ў [[2007]] годзе.<ref name="pravenc149647" /> * 1856 год — Новые открытия в области глаголицы. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1857 год — Кирилл и Мефодий. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1891 год — Выдержки из дневника О. М. Бодянского // Сб. ОЛРС. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1897 год — Мои воспоминания. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1905 год — Письма к Вячеславу Ганке из славянских земель. Варшава<ref name="pravenc149647" />. * 1905 год — Из бумаг О. М. Бодянского // ЧОИДР. № 2<ref name="pravenc149647" />. * 2006 год — О. М. Бодянский. Дневник 1852—1857. === Перакладчык === * 1837 год — «Славянские древности» [[Павел Іозеф Шафарык|Павел Шафарык]]. // М., 1837—1848. 2 т<ref name="pravenc149647" />. * 1843 год — «Славянское народонаселение» [[Павел Іозеф Шафарык|Павел Шафарык]]. // Москвитянин. 1843. № 1, 3, 5; ряд статей<ref name="pravenc149647" /> * 1845 год — «Критико-историческая повесть временных лет Червонной или Галицкой Руси» Зубржицкий. === Выдавец === * 1846 год — [http://books.google.com/books?id=lN8tAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&lr=&num=100&as_brr=3&ei=9McbS72YKpu-zgSq2J3hAg#v=onepage&q=&f=false ИСТОРИЯ РУСОВ ИЛИ МАЛОЙ РОССИИ. Сочинение Георгия Конисского, архиепископа Белоруского]. Москва, в университетской типографии. * 1858 год — [http://books.google.com/books?id=TSkEAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&lr=&num=100&as_brr=3&ei=9McbS72YKpu-zgSq2J3hAg#v=onepage&q=&f=false Источники малороссийской истории, собранные Д. Н. Бантышем-Каменским, и изданные О. Бодянским]. Москва, в университетской типографии. * 1863—1866 годы — Кирилл и Мефодий. Собрание памятников, до деятельности святых первоучителей и просветителей славянских племен относящихся", т. 1—2. * 1873 год — Паннонское житие Кирилла. Списки 13—16. * Житие Бориса и Глеба * Житие Феодосия Печерского == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{col-begin}} {{col-2}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Бодянский Осип Максимович}} * «О мнениях касательно происхождения Руси» ([[Сын отечества]], [[1835]]); * «О народной поэзии славянских племён» ([[1837]]); * [http://books.google.ru/books?id=nBkPAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#v=onepage&q=&f=false «О времени происхождения славянских письмён». М., 1855;] * «Дневник 1852—1857», Русскій міръ, 2006 г. * ''П. Й. Шафарик'', «Славянские древности», [http://books.google.ru/books?id=vnJBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#v=onepage&q=&f=false Т. I], Т. II., М., [[1837]] — 1848 гг., перевод с чешского; * ''П. Й. Шафарик'', «Славянское народоописание» (Москвитянин, 1843 год), перевод с чешского; * ''П. Й. Шафарик'', «О [[Сварог]]е», перевод с чешского; * ''П. Й. Шафарик'', «О древнеславянских кирилловских типографиях в южнославянских и соседних землях», перевод с чешского; * ''[[Павел Іозеф Шафарык|П. Й. Шафарик]]'', «Расцвет славянской письменности в Болгарии», перевод с чешского; * ''Зубржицкий'', «Критико-историческая повесть временных лет Червонной или Галицкой Руси» (М., [[1845]]), перевод с польского; * Биографический словарь профессоров Московского университета, М., 1855; * ''[[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксаков К. С.]]'' (День, 1862 г., № 39—40); * {{нп3|Сямён Апанасавіч Вянгераў|С. А. Венгеров|ru|Венгеров, Семён Афанасьевич}}, Критико-биографический словарь, статья Н. Ф. Сумцова; * ''Срезневский И. И.'' На память о Бодянском, {{нп3|Віктар Іванавіч Грыгаровіч|Григоровиче|ru|Григорович, Виктор Иванович}} и {{нп3|Аляксандр Германавіч Прэйс|Прейсе|ru|Прейс, Александр Германович}}, СПб., 1878; * [[Міхаіл Іванавіч Сямеўскі|Семевский М. И.]], {{нп3|Ніл Аляксандравіч Папоў|Нил Попов|ru|Попов, Нил Александрович}} и кн. Голицын. Статьи. [[Русская старина]], 1879; * ''Котляревский А. А.'' Обзорная статья к изданию: О. М. Бодянский, Соч., т. 2, СПб., 1889; * ''Кочубинский'' Итоги славянской и русской филологии, Одесса, 1882; * ''Кочубинский, О. М.'' Бодянский в его дневнике. ([[Исторический вестник]], 1887); * ''Кочубинский, О. М.'' Бодянский. (Славянское обозрение, 1892 г.); {{col-2}} * ''Петров Н. И.'' Очерки истории украинской литературы XIX в., Киев, 1884; * ''Пичета В. [И.]'' К истории славяноведения в СССР, «Историк-марксист», 1941, № 3 * ''Титов А. А.'' О рукописях библитотеки Бодянского. Газета Гатцука, 1880, № 17, 26 апреля. * ''Титов А. А.'' Письма Бодянского к отцу. (Чтения в обществе истории и древностей российских, 1893); * ''Титов А. А.'' О. М. Бодянский в переписке с учёными. И. И. Срезневский: Письма к Бодянскому. — Библиографические записки, 1892, ноябрь. * ''Василенко Н. П.'' О. М. Бодянский и его заслуги для изучения Малороссии. Киев, 1904; * ''Кондрашов Н. А.'' О. М. Бодянский, М., 1956; * ''Булахов М. Г.'' Восточнославянские языковеды. Биобиблиографический словарь, т. 1, Минск, 1976. * ''Алексашкина Л. Н.'' О. М. Бодянский и его роль в развитии русско-чешских отношений (40-70-е гг. XIX в.): Кандидатская диссертация. М., 1973; * ''Минкова Л.'' О. М. Бодянски и българското възраждание. София, 1978; СвДР. С. 78-81; * ''Гудков В. П.'' К характеристике славистической школы О. М. Бодянского // Вопр. историографии и истории зарубежных слав. народов. М., 1987; * ''Пашаева Н. М.'' Б-ка О. М. Бодянского // Из фонда редких книг и рукописей НБ Моск. ун-та. М., 1993. * [http://www.philol.msu.ru/~ref/aristova.pdf ''Аристова Л. Ю.'' Осип Максимович Бодянский как источниковед и исследователь славянских языков.]{{Недаступная спасылка}} * ''Мельниченко В.'' «На славу нашої преславної України» (Тарас Шевченко і Осип Бодянський)". — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2008. — 560 с. {{col-end}} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бадзянскі Восіп Максімавіч}} [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Славісты Расіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Другой Маскоўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Славісты]] [[Катэгорыя:Русісты]] kaj5h6lhf3a6vqro0b812m8p9cwr86r 0 163299 5197943 5101293 2026-09-12T18:11:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5197943 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = |sort = |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = |заснаваны = |дата адкрыцця = |дата закрыцця = |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Літаратурны музей Максіма Гарэцкага''' — філіял [[Мсціслаўскі раённы гісторыка-археалагічны музей|Мсціслаўскага раённага гісторыка-археалагічнага музея]]. Заснаваны [[15 студзеня]] [[1993]] г. у [[Багацькаўка|вёсцы Багацькаўка]] [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]] паводле загаду Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь і рашэння Мсціслаўскага раённага Савета народных дэпутатаў. Хата, дзе [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкі]] нарадзіўся і пражыў палавіну жыцця, згарэла. Засталіся толькі пляцоўка, падворак і частка саду. Узнаўленне мемарыяльнай сядзібы адбылося па ініцыятыве пісьменніка У. Караткевіча. Музей размясціўся ў адноўленай хаце, якая ўяўляе вясковую жылую пабудову ў традыцыях канца 19 ст. і складаецца з 3 частак: цёмнай (цёплай) хаты, светлай (халоднай) і сяней. Экспазіцыйная плошча 79,1 м². Размешчаная ў 2 залах экспазіцыя раскрывае складанасць жыццёвага і творчага лёсу [[Максім Гарэцкі|Максіма]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Гаўрылы Гарэцкіх]]. Крыніцамі дакументальных звестак для яе стварэння з’явіліся ўспаміны брата М. Гарэцкага Гаўрылы, дачкі пісьменніка Галіны, яго жонкі — дзіцячай пісьменніцы [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Л. Чарняўскай-Гарэцкай]] і малодшага брата Парфірыя. У [[2007]] г. пачалося абнаўленне літаратурнай часткі экспазіцыі з удзелам [[Радзім Гарэцкі|Р. Гарэцкага]], пляменніка М. Гарэцкага. Экспазіцыя музея складаецца з літаратурнай часткі, якая прадстаўляе асноўныя этапы творчай біяграфіі пісьменніка, і этнаграфічнай — з увядзеннем у інтэр’ер дакументальнага матэрыялу. Паказаны перыяды жыцця і творчасці М. Гарэцкага: багацысаўскі і першы горацкі (1893—1913 гг.) — дзяцінства ў Багацькаўцы, вучоба ў Горацкім каморніцка-агранамічным вучылішчы, літаратурны дэбют пісьменніка; першы віленскі (1913-14 гг.) — праца каморнікам на Віленшчыне, потым 1-я сусветная вайна, служба ў царскай арміі, выданне першага зборніка «Рунь»; смаленскі перыяд (1917-19 гг.) — выданне «Руска-беларускага слоўніка», сустрэчы з [[Я. Купала]]м; другі віленскі (1919-23 гг.) — выкладанне беларускай мовы і літаратуры ў Віленскай беларускай гімназіі, праца над «Гісторыяй беларускае літаратуры», драматычнымі абразкамі, стварэнне вострапраблемных артыкулаў, [[Лукішская турма]]; першы мінскі (1923-25 гг.) — праца ў [[Інбелкульт|Інбелкульце]], выкладанне беларусазнаўства на рабфаку [[БДУ]]; другі горацкі перыяд (1926-28 гг.) — праца ў [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]] ў [[Горкі|Горках]]; другі мінскі (1928-30 гг.) — праца ў [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]], арышт, Мінская турма; вяцкі (1931-35 гг.) — праца ў высылцы; кіраўскі (1935-37 гг.) — выкладанне, арышт, расстрэл. У экспазіцыі дэманструюцца арыгінальныя матэрыялы і копіі, у тым ліку пачатку мінулага стагоддзя: фотаздымкі, дакументы, рукапісы твораў («У лазні», «Жалобная камедыя» і інш.), кнігі, газетныя нататкі, паштоўкі, лісты. Сярод экспанатаў кнігі М. Гарэцкага «Рунь», «[[На імперыялістычнай вайне]]», «[[Віленскія камунары]]», «[[Камароўская хроніка]]», «[[Дзве душы]]», «[[Гісторыя беларускае літаратуры]]» і інш., літаратуразнаўчыя даследаванні спадчыны братоў Гарэцкіх 20 — пачатку 21 ст., зборнікі Міжнародных Гарэцкіх чытанняў, успамінаў і інтэрв’ю, фотаздымкі. {{Зноскі}} == Літаратура == * Ліўшыц, Уладзімір. Літаратурны музей Максіма Гарэцкага. Кароткі даведнік — Орша: адзел культуры Горацкага райвыканкама, 1997. — 69 с. ISBN 985-6120-13-6 [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Культура Мсціслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Багацькаўка]] [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:1993 год у Беларусі]] 2ku7xuevyjx64dbblmxtbms90e96cep 0 169013 5198011 4733269 2026-09-12T20:29:18Z Siliyiw 169172 5198011 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Уладзі́мір Фё́даравіч Іса́енка''' ({{ДН|15|12|1928}}, г. {{МН|Горкі|у Горках|Горад Горкі}}, цяпер [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|30|6|2010}}) — беларускі [[археолаг]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] ([[1974]]). == Біяграфія == У 1932 годзе сям'я пераехала ў [[Мінск|Менск]]. Увесну 1944 года быў вывезены разам з маці і бабуляй на прымусовыя працы ў паўднёвую [[Германія|Германію]]. Працаваў на ваенным заводзе. Пасля сканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вярнуўся ў Беларусь. Скончыў у [[Гомель|Гомелі]] школу, а ў 1947 годзе паступіў у [[Гомельскі педагагічны інстытут]] на фізіка-матэматычны факультэт (скончыў у 1951). Працаваў настаўнікам матэматыкі ў Шыіцкай, пасля ў Юравіцкай школах [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]]. Пазней дырэктарам Юравіцкай школы, стварыў у ёй археалагічны музей. У 1961 годзе паступіў у аспірантуру [[Інстытут гісторыі Акадэміі навук Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук]] і пачаў працу над кандыдацкай дысертацыяй «Неаліт Прыпяцкага Палесся» (абараніў у 1973 годзе). 3 1964 года ў [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]], з 1974 — старшы навуковы супрацоўнік. У другой палове 1990‑х — пачатку 2000‑х працаваў на пасадзе археолага‑кансультанта ў спецыялізаваным пошукавым батальёне, падрыхтаваў для камандзіраў падраздзялення дапаможнік па методыцы правядзення палявых работ, закладаючы тым самым тэарытычную і практычную аснову беларускай ваеннай археалогіі. Памёр 30 чэрвеня 2010 года пасля цяжкай хваробы. Пахаваны 1 ліпеня на могілках у [[Калодзішчы (могілкі)|Калодзішчах]]<ref>{{Спасылка | аўтар = Галіна Абакунчык| год = 2 ліпеня 2010| url = http://www.svaboda.org/content/transcript/2089322.html| загаловак = Вянок Памяці: Уладзімір Ісаенка| выдавецтва = [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]]| дата = 11 ліпеня 2010 }}</ref>. == Даследчая дзейнасць == Вывучаў дняпроўска-данецкую, нёманскую, свідэрскую і іншыя культуры, гісторыю [[першабытна-абшчынны лад|першабытна-абшчыннага ладу]]. Адкрыў на тэрыторыі [[Палессе|Палесся]] больш за 300 помнікаў каменнага і бронзавага вякоў. Даследаваў 14 стаянак. Адзін з аўтараў «Нарысаў па археалогіі Беларусі» (ч. 1, 1970), «Гісторыі Беларускай ССР» (т. I, [[1972]]), «Нарысаў гісторыі Беларусі» (ч. 1, [[1994]]), кнігі «Беларуская археалогія» ([[1987]]), «Летапіс Юравічаў» (часткова надрукаваная ў [[2000]]), складальнік двух выпускаў [[Археологическая карта Белоруссии|Археалагічнай карты Беларусі]], аўтар больш за 400 артыкулаў для энцыклапедый. Сярод іншых публікацый: * Древняя история восточного Полесья / Белорус. добр. о-во охраны памятников истории и культуры. Бюро пропаганды. — Мн.: [[Полымя (выдавецтва)|Полымя]], 1975. — 32 с. : ил., карт. ; 20 см. — Список лит.: с. 31—32. {{Зноскі}} == Літаратура == * Крывальцэвіч М. [http://nashaniva.by/?c=ar&i=40483 «Адкрывальнік старажытнага Палесся».] «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» № 25 (670) 7 ліпеня 2010. * Крывальцэвіч М. [http://www.belhistory.eu/uladzimir-isaenka-15-12-1928-%E2%80%93-30-06-2010-mikola-kryvalcevich/ Уладзімір Ісаенка (15.12.1928 — 30.06.2010)] // Беларускі гістарычны агляд. 2010, Т. 17, Сш. 1-2. * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} {{DEFAULTSORT:Ісаенка Уладзімір}} [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Калодзішчах]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] 3tb3fy2y2r2ie8qann9nfit7rwv0rlo 0 180005 5198085 4579704 2026-09-13T00:57:57Z АлесьНавіцкі90 162483 5198085 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = |арыгінал імя = |партрэт = survila.jpeg |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{Цёзкі2|Сурвіла}} '''Янка Сурві́ла''' ({{ДН|20|6|1925}}, [[Белевічы (Смаргонскі раён)|Белевічы]], [[Смаргонскі раён]] — {{ДС|3|6|1997}}) — беларускі грамадскі дзеяч у эміграцыі. == Біяграфія == У 1942 годзе ўзначальваў пачатковую беларускую школу (спалена [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызанамі]]). Пасля вайны ў лагеры перамешчаных асобаў у нямецкім Ватэнштэце заснаваў і рэдагаваў часопіс «Шляхам жыцьця». Потым эміграваў у Францыю. Там у 1948 годзе, на Першым з’ездзе беларускай эміграцыі ў Парыжы, пазнаёміўся [[Івонка Сурвіла|Івонкай Шыманец]], якая праз 10 гадоў стала яго жонкай. Атрымаўшы стыпендыю [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]], Янка Сурвіла вывучае там эканоміку і робіць захады ў справе арганізацыі [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларускамоўных праграм]] дзяржаўнага [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Іспанскага радыё]]. [[25 сакавіка]] [[1952]] года ён выходзіць у эфір з першай скіраванай на Беларусь перадачай. У 1958—1965 гадах вядзе з [[Іспанія|Іспаніі]] штодзённыя беларускія радыёперадачы. Пасля пераезду Сурвілаў у Канаду працаваў тут на беларускай палітычнай і грамадскай ніве. Захапляўся мастацкай фатаграфіяй, пакінуў галерэю партрэтаў беларускіх літаратараў-эмігрантаў, у тым ліку партрэт [[Наталля Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]. Дачка — [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і мастачка. Пахаваны на могілках Олд Чэлсі ў мястэчку Чэлсі, [[Квебек (правінцыя)|Квебек]]<ref>{{Крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сурвіла Янка}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (1920—1940)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Фатографы Канады]] [[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Канады]] 5i7p1tk4jmonmuvy38qcq4lzcv1z016 0 189391 5197892 4607386 2026-09-12T13:13:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197892 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = ВАЗ-2101 | фота = First VAZ 2101.jpg | вытворца = ВАЗ | гады вытворчасці = {{Гады аўтамабіля|1970|1988}} | папярэднік = | пераемнік = [[ВАЗ-2105]] | заводы = {{сцягафікацыя|СССР}} | платформа = [[Fiat 124]], ВАЗ-2101 | клас = Малы першай групы | сегмент = | тып кузава = {{Тып кузава|седан|4|5}} | рухавік = ВАЗ-2101, ВАЗ-21011 | кпп = 4-ступеньчатая, механічная | колавая база = 2424 мм | даўжыня = 4073 мм | шырыня = 1611 мм | вышыня = 1382 мм | маса = 955 кг | аб'ём бака = 39 л | дызайнер = | вікісховішча = VAZ-2101 }} '''ВАЗ-2101 «Жыгулі»''' ''(на экспартных рынках прадаваўся як Lada 1200)'' — савецкі заднепрывадны [[легкавы аўтамабіль]] з кузавам тыпу [[седан]]. Першая мадэль, якую вырабілі на [[АўтаВАЗ|Волжскім аўтамабільным заводзе]]. За ўвесь час вытворчасці (з 1970 па 1988 гады) ВАЗ вырабіў 4,85 млн аўтамабіляў ВАЗ-2101 усіх мадыфікацый з кузавам седан. На аснове ВАЗ-2101 было створана так званае «класічнае» сямейства аўтамабіляў ВАЗ, якое знаходзілася на канвееры да [[17 верасня]] [[2012|2012 года]]. У 2000 годзе ВАЗ-2101 быў названы лепшым расійскім аўтамабілем [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] па выніках усерасійскага апытання, якое правеў часопіс «За рулём»<ref> {{артыкул |загаловак = Референдум |спасылка = http://www.zr.ru/archive/zr/2000/01/riefieriendum |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2000 |нумар = 01 |старонкі = 10-13 }} {{ref-ru}} </ref>. == Гісторыя == [[16 жніўня]] [[1966|1966 год]]а ў [[Масква|Маскве]] было падпісана генеральнае пагадненне паміж італьянскай кампаніяй [[Fiat]] і савецкім Знешгандлем аб навукова-тэхнічным супрацоўніцтве ў галіне распрацоўкі легкавых аўтамабіляў. У яго рамках быў зацверджаны праект будаўніцтва аўтазавода на тэрыторыі [[СССР]]. Гэтым пагадненнем вызначаліся і самі мадэлі: два аўтамабілі ў камплектацыі «норма» з кузавамі [[седан]] (ВАЗ-2101) і ўніверсал ([[ВАЗ-2102]]), і аўтамабіль «люкс» ([[ВАЗ-2103]]). У якасці прататыпа для «нормы» адразу быў вызначаны [[Fiat 124]], які атрымаў у [[1967|1967 год]]зе тытул «Аўтамабіль года». Улетку 1966 года праходзіла першае знаёмства савецкіх спецыялістаў з італьянскім аўтамабілем. У ходзе выпрабаванняў на дарогах [[СССР]] у аўтамабіляў выявіліся сур'ёзныя праблемы з даўгавечнасцю кузава і задніх дыскавых тармазоў. Невялікі дарожны прасвет і адсутнасць буксірных правушын рабілі праблематычнай эксплуатацыю машын на прасёлку. Ніжневальны [[рухавік]] — абсалютна бесперспектыўны з пункту гледжання далейшага развіцця канструкцыі. Усе заўвагі савецкіх спецыялістаў былі ўлічаны італьянскімі канструктарамі. Усяго ў канструкцыю Fiat 124 было ўнесена звыш 800 змен. Адаптаваны варыянт атрымаў назву ''Fiat 124R''. Першыя шэсць машын былі сабраныя з замежных камплектуючых у ноч з [[18 красавіка|18]] на [[19 красавіка]] [[1970]] года. Мантаж і наладка вытворчых ліній актыўна працягваліся да ліпеня ўключна, першы серыйны аўтамабіль сышоў з канвеера [[5 жніўня]] [[1970]] года. Працаёмкасць вытворчасці аўтамабіля на канец 1970 года складала 136,7 нормагадзіны, фактычны сабекошт аўтамабіля ў снежні 1970 года склаў 3703 рублі<ref>{{cite web|url = https://www.drom.ru/info/misc/78884.html |title = ВАЗ-2101. Дром утверждает: в 1970 году первую серийную «копейку» собрали не 19 апреля, а в августе |publisher = drom.ru |date = 2020-06-12 |accessdate = 2021-03-20 |language = ru }}</ref>. У 1970 годзе ў [[Тальяці]] сабралі 21 530 машын ВАЗ-2101, а ў 1971 годзе гэтая колькасць узрасла да 172 175 аўтамабіляў, а пік выпуску ВАЗ-2101 прыйшоўся на 1973 год, калі было сабрана 379 007 экзэмпляраў. На праектную моц завод выйшаў у 1974 годзе. == Мадыфікацыі == === Базавыя === * '''ВАЗ-2101''' — базавы варыянт, рухавік 1,2 л. (1970–1983); Выраблена 2.710.930 асобнікаў<ref name="zr2011-9">{{артыкул |загаловак = Символ минувшего века |спасылка = http://www.zr.ru/archive/zr/2011/09/simvol-minuvshego-veka |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2011 |нумар = 9 |старонкі = 156–165 }}{{ref-ru}}</ref>. [[File:Lada (7906311162).jpg|thumb|ВАЗ-21011]] *'''ВАЗ-21011''' — так званая «адзінаццатая» — асноўныя змены прыйшліся на мадыфікацыю кузава, салон якога атрымаў больш зручныя па форме пярэднія сядзенні і некалькі змененыя органы кіравання, а таксама попельніцы, якія былі перанесены з задніх падлакотнікаў у панэлі дзвярэй. У дадатак да гэтага мадыфікацыя атрымала больш магутны 69-моцны рухавік працоўным аб'ёмам 1,3 л. Гэтыя аўтамабілі маюць іншую рашотку радыятара, у ніжняй частцы панэлі перадка з'явіліся чатыры дадатковыя прарэзы, для найлепшага паветрапрытоку да радыятара сістэмы ахаладжэння. Бамперы страцілі «іклы» і атрымалі ў замест гумавыя накладкі па перыметры. На стойках кузава ВАЗ-21011 ззаду пачалі месціць адтуліны спецыяльнай выцяжной вентыляцыі салона, якія прыкрывалі арыгінальнымі рашоткамі, стоп-сігналы і паказальнікі павароту атрымалі адбівальнікі. На аўтамабіль пачалі ўсталёўваць ліхтар задняга ходу (1974–1983). *'''ВАЗ-21013''' — адрозніваецца ад ВАЗ-21011 рухавіком ВАЗ-2101 меншай магутнасці (працоўны аб'ём 1,2 л) ([[1977]]–[[1988]]). Экспартны варыянт (''Lada 1200s'') меў адрознае аздабленне: акантоўкі фар, рашотка радыятара і вонкавае люстэрка былі чорнага колеру, колы — ад [[ВАЗ-2103|2103]], а ў салоне — сядзенні з падгалоўнікамі<ref>{{cite web|url = https://www.zr.ru/content/articles/921608-12-zabavnykh-faktov-o-neizvestn/ |title = Экспортный вариант: 12 неожиданных фактов о редких Жигулях |date = 2020-02-19 |publisher = zr.ru |accessdate = 2020-02-20|language = ru}}</ref>. {{таксама}} : '''[[ВАЗ-2102]]''' — мадыфікацыя з кузавам універсал. === Для краін з левабаковым рухам === [[Выява:Lada 1300 (21012) in England 1981.jpg|thumb|left|200px|ВАЗ-21012]] *'''ВАЗ-21012''' і '''ВАЗ-21014''' — праварульныя мадыфікацыі ВАЗ-2101 і ВАЗ-21011 адпаведна; === З ротарна-поршневым рухавіком === Працы па стварэнні на ВАЗе [[ротарна-поршневы рухавік|ротарна-поршневага рухавіка]] пачаліся ў 1974 годзе, а у 1976 годзе было выраблена 30 эксперыментальных узораў ротарна-поршневых рухавікоў ''ВАЗ-311'' (1 секцыйны, магутнасцю 70 к.с.). Аўтамабіль на базе ВАЗ-21011 аснашчаны гэтым рухавіком атрымаў назву '''ВАЗ-21018'''. У перыяд 1979–1980 гг. выраблена 260 аўтамабіляў<ref>{{кніга |аўтар = Киселева, Р. А. |загаловак = Борис Поспелов |месца = Тальяці |год = 2006 |старонкі = 96–101 |серыя = Творцы АВТОВАЗа. |выдавецтва = АВТОВАЗ |тыраж = 500 }}{{ref-ru}}</ref>. У красавіку 1980 выраблена першая доследна-прамысловая партыя аўтамабіляў '''ВАЗ-21019''' з рухавіком ''ВАЗ-411'' (2 секцыйны, 120 к.с.). === Адмысловыя === *'''ВАЗ-2101-94''' — дадзеная мадыфікацыя ўяўляла сабой ВАЗ-2101, укамплектаваны рухавіком працоўным аб'ёмам 1,5 л ад ВАЗ-2103. Аўтамабіль у першую чаргу прызначаўся для міліцыі і спецслужбаў. *'''ВАЗ-21016''' — кузаў ВАЗ-2101 з 1,3 л рухавіком ВАЗ-21011.<ref>Кароткі аўтамабільны дапаможнік НВІАТ. — выданне дзясятае, перапрацаванае й дададзенае. — Масква: «Транспорт», 1985. — С. 26. — 220 с. — 350 000 экз.</ref> == Канструкцыя == *'''Рухавік''': чатырохтактны, карбюратарны, радны, з верхнім размяшчэннем размеркавальнага вала, аб'ёмам 1198 см³, магутнасцю 47,2 к.с. пры 5600 аб/хв. *'''Карбюратар''': двухкамерны вертыкальны ДААЗ-2101 (Weber 32 DCR) з паслядоўным адкрыццём дроселяў. *'''Каробка перадач''': чатырохступеньчатая з касазубымі шасцернямі пастаяннага счаплення і сінхранізатарамі — пярэдняга ходу, і прамазубай — задняга. *'''Галоўная перадача''': касазубая з перадатачным лікам 4,3. *'''Дынаміка''': разгон да 100 км/г за 20 секундаў, максімальная хуткасць складае 145 км/г. Дыск шырынёй 4,5 цалі і з вылетам 37 мм меў восем вентыляцыйных адтулін авальнай формы. На машынах перыяду 1970-1974 гг. таксама маглі ставіцца і іншыя дыскі — з шаснаццаццю круглымі адтулінамі. У першыя гады дыскі фарбаваліся ў срэбны колер, аднак пазней на ўсе аўтамабілі ''2101'' усталёўваліся толькі дыскі з авальнымі адтулінамі, афарбаваныя ў шэра-белы колер. Цэнтральную частку вобада закрываў храмаваны каўпак<ref name="kolesa-2015-09-23">{{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/koljosa-strany-sovetov-chast-pervaja-zavodskie-diski-avtomobilej-vaz_-2015-09-23 |title = Колёса страны советов: заводские диски автомобилей ВАЗ |date = 23.09.2015 |publisher = kolesa.ru |accessdate = 2020-01-29 |lang = ru }}</ref>. Ва ўсіх мадыфікацыях для ўнутранага рынку аўтамабілі камплектаваліся дыяганальнымі шынамі ''И-151''<ref name="kolesa-2015-11-28">{{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/po-sledam-pirelli-i-michelin-istorija-shtatnyh-shin-avtomobilej-vaz-2015-11-28 |title = По следам Pirelli и Michelin: история штатных шин автомобилей ВАЗ |date = 28.11.2015 |publisher = kolesa.ru |accessdate = 2020-01-29 |lang = ru }}</ref>. === Адрозненні ад Fiat 124 === Замест ніжневальнага рухавіка (73х71,5 мм) ВАЗ-2101 атрымаў новы верхневальны рухавік (76х66 мм). Маючы такую ж ступень сціску (8,8) матор меў большую магутнасць (64 к.с. супраць 60 к.с. пры 5600 аб/хв). Круцільны момант павялічыўся з 87 Н·м да 89 Н·м (пры 3400 аб/хв). У каробцы перадач прымянілі сінхранізатары ад спартовай версіі Fiat 124. Павялічылі памер счаплення: 200 мм замест 182 мм у «Фіата». Пярэдняя падвеска ВАЗа у параўнанні з прататыпам канструктыўна не змянілася, але была зменена кінематыка, узмоцнены і зменены некаторыя дэталі, у прыватнасці, спружыны, шаравыя апоры. Ззаду, замест спружыннай падвескі з трыма штангамі і стабілізатарам спераду, паставілі іншую — на пяці штангах (падобная ўсталёўвалася на ''Fiat 124 Special''). Ад задніх дыскавых тармазоў адмовіліся на карысць барабанных. Кожны з асобных контураў тармазоў атрымаў асобны бачок для тармазной вадкасці, у італьянскай версіі бачок быў агульны. Кузаў быў узмоцнены, маса вырасла прыкладна на 100 кг (955 кг у параўнанні з 855 кг у Фіата 124). Павелічэнне вагі часткова скампенсавана павелічэннем магутнасці рухавіка. Знешне машыны мала адрозніваліся. Іклы на бамперах у «Жыгулей» былі большага памеру, чым у «Фіата». Замест кнопкавых ручкак дзвярэй — выцяжныя, пад ніжні ўхоп. Такія дзвярныя ручкі першапачаткова планавалі ставіць толькі на ВАЗ-2103, аднак з мэтай уніфікацыі іх атрымаў таксама і ВАЗ-2101. На панэлі прыбораў замест сігнальнай лямпы перагрэву рухавіка з'явіўся паказальнік тэмпературы ахалоджвальнай вадкасці. Санкі пярэдніх сядзенняў Fiat перарабілі такім чынам, каб сядзенні раскладваліся, утвараючы спальнае месца<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/experience/179844 |title = "Жигули": перспективный автомобиль или обман советского руководства? |date = 2015-01-04 |publisher = abw.by |accessdate = 2021-03-20 |lang = ru |url-status = dead }}</ref><ref> {{артыкул |загаловак = Вкус Жигулёвского. ВАЗ-2101 и Fiat 124: ищем разницу. И находим |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2018/09/vaz2101-i-fiat-124-ishchem-raznitsu-i-nakhodim |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2018 |нумар = 9 |старонкі = 120–121 }} {{ref-ru}} </ref>. == У спорце == ;Ралі [[Выява:Lada-2101-Tour-Europe-71.jpg|thumb|«Тур Еўропы-1971»]] Упершыню на старт міжнародных спаборніцтваў Лада выйшла ў [[1971]] годзе. Дэбют адбыўся на ралі-марафоне «Тур Еўропы», арганізаваным нямецкім аўтаклубам [[ADAC]]. Экіпаж Касціціса Гірдаускаса і Ульдзіса Мадравіца выйграў марафон у класе «1300» і заняў другое месца ў абсалютным заліку. Экіпаж Якава Лук'янава і Аляксандра Карамышава паказаў трэці вынік у класе і дзявяты ў абсалютным заліку<ref>{{cite web|url = https://ru.motor1.com/reviews/410340/vaz-2101-tourdeurope-replica/ |title = Самый первый спорткар Lada: как он появился и что выиграл? |publisher = ru.motor1.com |date = 2020-04-19 |accessdate = 2020-04-22 |language = ru}}</ref>. У чэмпіянаце свету па ралі ВАЗ-2101 выступалі да [[1982]] года. ;Кальцавыя гонкі У [[1972]] годзе ВАЗ-2101 накіраваўся на кальцавыя гонкі, для ўдзелу ў якіх быў істотна мадыфікаваны. Павялічылі магутнасць рухавіка і ўзмацнілі тармазы, памянялі рулявое кіраванне і падвеску. З салона прыбралі непатрэбныя кампаненты, такія як сядзенні і шумаізаляцыю. У другой палове 1970-х завадскія гоншчыкі пачалі выкарыстоўваць адмыслова створаныя машыны. Яны адрозніваліся ад серыйных аўтамабіляў адсутнасцю абароны ад карозіі, для памяншэння вагі асобныя дэталі былі выраблены з больш тонкіх лістоў. Частка кузаўных панэляў была алюмініевай, напрыклад, капот або крышка багажніка. Пазней з'явіліся і аэрадынамічныя мадыфікацыі з выкарыстаннем розных спойлераў або дапрацаванага пярэдняга бампера<ref name="auto.cz-2021-03-18">{{cite web |url = https://www.auto.cz/lada-zavodi-uz-50-let-pripomente-si-zavodni-ziguliky-pro-rallye-i-okruhy-138395 |title = Lada závodí už 50 let. Připomeňte si závodní žigulíky pro rallye i okruhy |publisher = auto.cz |date = 2021-03-18 |accessdate = 2021-03-20 |language = cz }}</ref>. ;Ралі-крос [[Выява:Vaz 2101 cross mims.JPG|thumb|left|200px|Аўтакросавы ВАЗ-2101]] У [[1973]] годзе ВАЗ-2101 пачалі выступаць у [[ралі-крос]]е. Спачатку гэта былі толькі мінімальна мадыфікаваныя аўтамабілі, якія адрозніваліся, перш за ўсё, каркасам бяспекі і пазадарожнымі шынамі. З канца 1970-х гадоў да падрыхтоўкі аўтамабіляў для ралі-кроса сталі падыходзіць больш сур'ёзна. Канструкцыя узмацнялася ахоўным каркасам з адмысловай сталі. Змянялася падвеска: звычайна выкарыстоўваліся больш цвёрдыя спружыны ад універсала ВАЗ-2102 ці пазней ад [[ВАЗ-2121|ВАЗ-2121 «Ніва»]]. У некаторых аўтамабіляў нават былі дэталі шасі ад [[Волга (аўтамабіль)|Волгі]]. Узмацнялі таксама восі, стабілізатары, дарожны прасвет павялічваўся да 240–245 мм. Часта мянялі выхлапную сістэму, каб яна стала карацей, выводзячы выхлапную трубу збоку кузава<ref name="auto.cz-2021-03-18"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Вершыгора В.А., Зельцэр В.І., Пяткоў К.Б. |загаловак = Аўтамабілі ВАЗ |год = 1974 |старонак = 368 |месца = Масква |выдавецтва = Транспорт }}{{ref-ru}} * {{кніга |аўтар = Катляроў В.А. |загаловак = Высокай думкі полымя |год = 2000 |старонак = 357 |месца = Тальяці |выдавецтва = АВТОВАЗ }}{{ref-ru}} * {{кніга |аўтар = Каліскі В.С., Манзон А.І., Нагула Г.Е. |загаловак = Дапаможнік кіроўцу-аматару |год = 1975 |старонак = 256 |месца = Кіеў |выдавецтва = Техника }}{{ref-ru}} * {{cite journal| authorlink = | title = | journal = Аўталегенды СССР. ВАЗ-2102 «Жыгулі»| volume = №15|year = 2010|issn = 2071-095X|publisher=«DeAgostini»}}{{ref-ru}} * {{cite journal| authorlink = | title = | journal = Аўталегенды СССР. ВАЗ-2101 «Жыгулі»| volume = №25|year = 2011|issn = 2071-095X|publisher=«DeAgostini»}}{{ref-ru}} * {{артыкул |загаловак = Вкус Жигулёвского. ВАЗ-2101 и Fiat 124: ищем разницу. И находим |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2018/09/vaz2101-i-fiat-124-ishchem-raznitsu-i-nakhodim |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2018 |нумар = 9 |старонкі = 120–121 }}{{ref-ru}} == Гл. таксама == {{commonscat|VAZ-2101}} * [[Fiat 124]] * [[ВАЗ-2102]] * [[ВАЗ-2103]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Аўтамабілі вытворчасці ВАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі ВАЗ|2101]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] g13t8hv3c6411es2s2t58d8or5j8kap 100 193297 5197914 5197541 2026-09-12T15:51:09Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5197914 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Гісторыя алфавіта|2026-09-11T19:34:07Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Альхаміяда|2026-09-11T11:38:18Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Фуро|2026-09-10T16:02:00Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гарбата кітайская|2026-09-10T12:50:59Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амафіла пясчаная|2026-09-09T10:36:10Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Рыючыя восы|2026-09-09T10:04:05Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Артрыт|2026-09-09T07:57:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пралін|2026-09-09T07:25:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арніцін|2026-09-09T07:17:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Архіт|2026-09-08T07:58:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|2026-09-08T07:14:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Балотная руда|2026-09-07T12:24:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Людміла Іванаўна Арчакова|2026-09-07T11:54:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ае-ае|2026-09-07T06:53:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ажгон|2026-09-04T12:35:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ацэтылхалін|2026-09-04T07:09:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэльфінавыя|2026-08-31T16:27:01Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Парасонік дробнашчытападобны|2026-08-31T10:39:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парасонік грабеньчаты|2026-08-31T10:32:02Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> a3bmgpyci8aplkftfggsuci9i5dpuba 100 193442 5197917 5190311 2026-09-12T15:51:55Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5197917 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Еўропа (міфалогія)|2026-09-11T12:36:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парасій|2026-08-31T10:07:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (міфалогія)|2026-08-05T10:09:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пенелопа|2026-08-04T10:18:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Элеўсінскія містэрыі|2026-05-05T21:43:52Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гіпакамп (міфалогія)|2026-03-30T21:23:31Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Пояс Іпаліты|2026-03-18T18:21:58Z|Selja}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Вазапісец Дарыя|2026-02-21T20:33:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сатурн, які пажырае свайго сына|2026-02-19T19:50:42Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Тындарэй|2026-02-02T09:52:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bg252hkouvv15chlvrxkgpiv4lwh8fl 0 193527 5197941 5189428 2026-09-12T17:30:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197941 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Валоскі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Valoski_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52.159362 | lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =23.849666 | lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,1 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =141 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =11 |насельніцтва =30 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вало́скі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valoski}}, {{lang-ru|Волоски}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 18 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 15 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вёска — дзяржаўная ўласнасць у Кобрынскім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1870 годзе Валоскі адносіліся да Харытонаўскай сельскай грамады. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінулі 5 вяскоўцаў. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Валоскі'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 29 сялянскіх душ (1858) * 8 двароў, 51 жыхар (1897) * 55 жыхароў (1905) * 9 двароў, 37 жыхароў (1921) * 41 жыхар (1959) * 34 жыхары (1970) * 7 гаспадарак, 20 жыхароў (2005) * 20 жыхароў (2009) * 9 жыхароў (2019) * 11 гаспадарак, 30 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] okp8evv0nq6itltz4m55r64ozjjfqzq 0 193532 5198169 5189436 2026-09-13T09:25:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198169 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялікая Курніца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10| lat_sec = 55 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 44| lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =138 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =92 |насельніцтва =207 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялі́кая Курні́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikaja Kurnica}}, {{lang-ru|Большая Курница}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах XVII стагоддзя вёска ўпамінаецца ў Берасцейскім павеце і ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1698 года ўладанне [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. У XVIII стагоддзі згадваецца ў сувязі з вызначэннем межаў з суседнімі сёламі. У XIX стагоддзі маёнтак — дзяржаўная ўласнасць у Косіцкай воласці Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У склад маёнтка ўваходзілі вёскі Вялікая і [[Малая Курніца]], [[Чарнакі (Брэсцкі раён)|Чарнакі]]. У 1897 годзе дзейнічалі школа граматы і [[хлебазапасны магазін]]. У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 18 вяскоўцаў загінулі, 6 прапалі без вестак. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вялікая Курніца'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 286 сялянскіх душ (1858) * 86 двароў, 497 жыхароў (1897) * 592 жыхары (1905) * 52 двары, 272 жыхары (1921) * 363 жыхары (1959) * 248 жыхароў (1970) * 79 гаспадарак, 202 жыхары (2005) * 285 жыхароў (2009) * 216 жыхароў (2019) * 92 двары, 207 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (рус.).</ref> == Галерэя == <gallery> Vialikaja Kurnica 1.jpg|Дарога ў Вялікай Курніцы </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] hyb0li598ygruc0x47610wxjpdsf0qr 0 193535 5198174 5189433 2026-09-13T09:58:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198174 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялікія Косічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vialikija_Kosičy_(2).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 08| lat_sec = 14.3 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 48| lon_sec = 57.7 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,4229 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =90 |насельніцтва =208 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225003 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялі́кія Ко́січы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikija Kosičy}}, {{lang-ru|Великие Косичи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 11 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XV стагоддзя як сяло — шляхецкая ўласнасць у [[Троцкае ваяводства|Троцкім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы XV стагоддзя ўладанне Б. А. Салагубовіча, які адпісаў частку маёнтка Косічы свайму брату Юрыю. У 1500 годзе вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] пацвердзіў гэты запіс. Пад 1567 годам пазначана ў попісе літоўскага войска. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1860 годзе вёска ў складзе маёнтка Трышын, уладальнікам якога быў Гутоўскі. У 1882 годзе жыхары Вялікіх Косічаў і навакольных вёсах сумесна са свяшчэннікамі Качалоўскім і Савіцкім пабудавалі праваслаўную царкву са званіцай. У 1886 годзе ў сяле дзейнічалі валасная ўправа (з 1890 года ў в. [[Чэрні]]), праваслаўная царква, карчма. Працавала царкоўна-прыходская школа, у якой вучылася 69 хлопчыкаў і 8 дзяўчынак. [[Файл:Vialikija Kosičy. Вялікія Косічы (1901-15) (2).jpg|міні|злева|Сядзіба ў пачатку XX ст.]] У 1905 годзе сяло — цэнтр Косіцкай воласці. Непадалёку знаходзіўся аднайменны маёнтак (9 жыхароў). У сяле быў валасны сельскі фельчар, размяшчаліся ўчасткі: судовых следчых, міравых пасрэднікаў, судова-міравой акругі. Адзін раз у год працаваў прызыўны ўчастак па воінскай павіннасці. У воласці налічвалася 16 сельскагаспадарчых таварыстваў і сельскагаспадарчых абшчын; яна аб’ядноўвала 27 вёсак, у якіх было 395 двароў, 2161 мужчына, 2159 жанчын. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр Косіцкай гміны Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У студзені 1950 года арганізаваны калгас імя Фрунзэ, у які з 42 гаспадарак уступілі 32. У 1969 годзе аб’яднаны з саўгасам «Маладая гвардыя». 8 мая 1970 года ''вёска Братылава'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. 4 верасня 1972 года да вёскі далучаны хутар [[Малькі (Брэсцкі раён)|Малькі]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Насельніцтва == * 47 мужчын, 58 жанчын (1860) * 37 двароў, 262 жыхары (1876) * 13 двароў, 147 жыхароў (1886) * 214 жыхароў (1905) * 10 двароў, 52 жыхары (1921) * 29 двароў, 168 жыхароў (1940) * 46 гаспадарак, 168 жыхароў (1997) * 50 гаспадарак, 107 жыхароў (2005) * 153 жыхары (2009) * 211 жыхароў (2019) * 90 гаспадарак, 208 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Vialikija_Kosičy.jpg|Дарога вёскі Вялікія Косічы </gallery> == Славутасці == * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Косічы)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вялікія Косічы| ]] abowof4pa9hakonr5xbgfqs03s1i6t2 0 193602 5198160 5189519 2026-09-13T09:09:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198160 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялюнь |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 11| lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 50| lon_sec = 17.5 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,5914 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =145 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =71 |насельніцтва =189 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялю́нь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialiuń}}, {{lang-ru|Велюнь}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). Радзіма [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] [[Іван Цімафеевіч Маісееў|Івана Маісеева]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1886 годзе — цэнтр аднайменнага маёнтка, якім валодаў [[Ягміны|Ягмін]]; мелася 358 дзесяцін зямлі. У 1890 годзе — цэнтр Вялюнскай сельскай грамады, якой належала 246 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе ў Збіражскай воласці [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 6 вяскоўцаў загінулі на фронце. У сакавіку 1948 года арганізаваны калгас імя Суворава, які аб’яднаў 52 гаспадарак з 70, 300 га раллі і 65 га сенакосу, 33 кані. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вялюнь'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 90 мужчын, 74 жанчыны (1870) * 53 двары, 322 жыхары (1897) * 309 жыхароў (1905) * 20 двароў, 141 жыхар (1921) * 61 двор, 360 жыхароў (1940) * 243 жыхары (1959) * 200 жыхароў (1970) * 54 гаспадаркі, 104 жыхары (1997) * 49 гаспадарак, 78 жыхароў (2005) * 85 жыхароў (2009) * 89 жыхароў (2019) * 71 гаспадарка, 189 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> == Вядомыя асобы == * [[Іван Цімафеевіч Маісееў]] (1910—1976), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945)<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||520}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Vialuń 1.jpg|Дарога ў вёсцы Вялюнь </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] pwt9103ynhxlz2rl5dvq1j3wb0dxyq8 0 194684 5198171 5168449 2026-09-13T09:57:30Z CommonsDelinker 151 Replacing Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg with [[File:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · The 5198171 wikitext text/x-wiki {{інфармацыйны спіс}} Ніжэй у алфавітным парадку прадстаўлены '''[[герб]]ы''' (ці аналагічныя ім сімвалы) [[дэ-факта]] незалежных дзяржаў (у тым ліку [[непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|непрызнаных і часткова прызнаных дзяржаў]] і дзяржавападобных утварэнняў). __NOTOC__ {{compactTOC}} == Спіс гербаў прызнаных дзяржаў == === А === <gallery> Выява:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|<center>[[Герб Аўстраліі|Герб]] [[Аўстралія|Аўстраліі]] Выява:Austria Bundesadler.svg|<center>[[Герб Аўстрыі|Герб]] [[Аўстрыя|Аўстрыі]] Выява:Coat of arms of Azerbaijan.svg|<center>[[Герб Азербайджана|Герб]] [[Азербайджан]]а Выява:Coat of arms of Albania.svg|<center>[[Герб Албаніі|Герб]] [[Албанія|Албаніі]] <!--Выява:Seal_of_Algeria.svg|<center>[[Эмблема Алжыра|Эмблема]] [[Алжыр]]а файл выдалены--> Выява:Coat of arms of Angola.svg|<center>[[Эмблема Анголы|Эмблема]] [[Ангола|Анголы]] Выява:Coat of arms of Andorra.svg|<center>[[Герб Андоры|Герб]] [[Андора|Андоры]] Выява:Coat of arms of Antigua and Barbuda.svg|<center>[[Герб Антыгуа і Барбуды|Герб]] [[Антыгуа і Барбуда|Антыгуа і Барбуды]] Выява:Coat of arms of Argentina.svg|<center>[[Герб Аргенціны|Герб]] [[Аргенціна|Аргенціны]] Выява:Coat of arms of Armenia.svg|<center>[[Герб Арменіі|Герб]] [[Арменія|Арменіі]] Выява:Coat of arms of the United Arab Emirates.svg|<center>[[Герб Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў|Герб]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] Выява:National_emblem_of_Oman.svg|<center>[[Эмблема Амана|Эмблема]] [[Аман]]а </gallery> === Б === <gallery> Выява:Coat of arms of Bahamas.svg|<center>[[Герб Багамскіх Астравоў|Герб]] [[Багамскія Астравы|Багамскіх Астравоў]] Выява:Coat of arms of Bangladesh.svg|<center>[[Герб Бангладэш|Герб]] [[Бангладэш]]а Выява:Coat of arms of Barbados (2).svg|<center>[[Герб Барбадаса|Герб]] [[Барбадас]]а Выява:Coat of arms of Bahrain.svg|<center>[[Герб Бахрэйна|Герб]] [[Бахрэйн]]а Выява:Coat of arms of Belarus.svg|<center>[[Герб Беларусі|Герб]] [[Беларусь|Беларусі]] Выява:Coat of arms of Belize.svg|<center>[[Герб Беліза|Герб]] [[Беліз]]а Выява:Great Coat of Arms of Belgium.svg|<center>[[Герб Бельгіі|Герб]] [[Бельгія|Бельгіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Benin.svg|<center> [[Герб Беніна|Герб]] [[Бенін]]а Выява:Coat of arms of Bulgaria.svg|<center>[[Герб Балгарыі|Герб]] [[Балгарыя|Балгарыі]] Выява:Coat of arms of Bolivia.svg|<center>[[Герб Балівіі|Герб]] [[Балівія|Балівіі]] Выява:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|<center>[[Герб Босніі і Герцагавіны|Герб]] [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] Выява:Coat_of_Arms_of_Botswana.svg|<center>[[Герб Батсваны|Герб]] [[Батсвана|Батсваны]] Выява:Coat of arms of Brazil.svg|<center>[[Герб Бразіліі|Герб]] [[Бразілія|Бразіліі]] Выява:Emblem_of_Brunei.svg|<center>[[Эмблема Брунея|Эмблема]] [[Бруней|Брунея]] Выява:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg|<center>[[Герб Буркіна-Фасо|Герб]] [[Буркіна-Фасо]] Выява:Coat of arms of Burundi.svg|<center>[[Герб Бурундзі|Герб]] [[Бурундзі]] Выява:Bhutan emblem.svg|<center>[[Эмблема Бутана|Эмблема]] [[Бутан]]а </gallery> === В === <gallery> Выява:Coat_of_arms_of_Vanuatu.svg|<center>[[Герб Вануату|Герб]] [[Вануату]] Выява:Vatican City CoA.svg|<center>[[Герб Ватыкана|Герб]] [[Ватыкан]]а Выява:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|<center>[[Герб Вялікабрытаніі|Герб]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] Выява:Coat of arms of Hungary.svg|<center>[[Герб Венгрыі|Герб]] [[Венгрыя|Венгрыі]] |<center>[[Герб Венесуэлы|Герб]] [[Венесуэла|Венесуэлы]] Выява:Coat of arms of Vietnam.svg|<center>[[Герб В’етнама|Герб]] [[В’етнам]]а </gallery> === Г === <gallery> Выява:Coat of arms of Gabon.svg|<center>[[Герб Габона|Герб]] [[Габон]]а Выява:Coat of arms of Haiti.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Гаіці|Герб]] [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]] Выява:Coat of arms of Guyana.svg|<center>[[Герб Гаяны|Герб]] [[Гаяна|Гаяны]] Выява:Coat_of_arms_of_The_Gambia.svg|<center>[[Герб Гамбіі|Герб]] [[Гамбія|Гамбіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Ghana.svg|<center>[[Герб Ганы|Герб]] [[Гана|Ганы]] Выява:Coat of arms of Guatemala.svg|<center>[[Эмблема Гватэмалы|Эмблема]] [[Гватэмала|Гватэмалы]] Выява:Guinea crest01.png|<center>[[Герб Гвінеі|Герб]] [[Гвінея|Гвінеі]] Выява:Emblem_of_Guinea-Bissau.svg|<center>[[Эмблема Гвінеі-Бісау|Эмблема]] [[Гвінея-Бісау]] Выява:Coat of arms of Germany.svg|<center>[[Герб Германіі|Герб]] [[Германія|Германіі]] Выява:Coat of arms of Honduras.svg|<center>[[Герб Гандураса|Герб]] [[Гандурас]]а |<center>[[Герб Грэнады|Герб]] [[Грэнада|Грэнады]] Выява:Coat of arms of Greece.svg|<center>[[Герб Грэцыі|Герб]] [[Грэцыя|Грэцыі]] Выява:Greater coat of arms of Georgia.svg|<center>[[Герб Грузіі|Герб]] [[Грузія|Грузіі]] </gallery> === Д === <gallery> Выява:National coat of arms of Denmark.svg|<center>[[Герб Даніі|Герб]] [[Данія|Даніі]] Выява:Coat of arms of Djibouti.svg|<center>[[Эмблема Джыбуці|Эмблема]] [[Джыбуці]] Выява:Coat-of-arms-of-Dominica.svg|<center>[[Герб Дамінікі|Герб]] [[Дамініка|Дамінікі]] Выява:Coat of arms of the Dominican Republic.svg|<center>[[Герб Дамініканскай Рэспублікі|Герб]] [[Дамінікана|Дамініканы]] </gallery> === Е === <gallery> Выява:Coat of arms of Egypt (Official).svg|<center>[[Герб Егіпта|Герб]] [[Егіпет|Егіпта]] Выява:Emblem_of_Yemen.svg|<center>[[Эмблема Емена|Эмблема]] [[Емен]]а </gallery> === З === <gallery> Выява:Coat_of_arms_of_Zambia.svg|<center>[[Герб Замбіі|Герб]] [[Замбія|Замбіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Zimbabwe.svg|<center>[[Герб Зімбабвэ|Герб]] [[Зімбабвэ]] Выява:US-GreatSeal-Obverse.svg|<center>[[Вялікая пячатка ЗША|Вялікая пячатка]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] </gallery> === І === <gallery> Выява:Coat of arms of Israel.svg|<center>[[Герб Ізраіля|Герб]] [[Ізраіль|Ізраіля]] Выява:Emblem of India.svg|<center>[[Эмблема Індыі|Эмблема]] [[Індыя|Індыі]] Выява:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|<center>[[Герб Інданезіі|Герб]] [[Інданезія|Інданезіі]] Выява:Coat of Arms of Jordan.svg|<center>[[Герб Іарданіі|Герб]] [[Іарданія|Іарданіі]] Выява:Coat of arms of Iraq.svg|<center>[[Герб Ірака|Герб]] [[Ірак]]а Выява:Coat of arms of Iran.svg|<center>[[Эмблема Ірана|Эмблема]] [[Іран]]а Выява:Coat of arms of Ireland.svg|<center>[[Герб Ірландыі|Герб]] [[Ірландыя|Ірландыі]] Выява:Coat of arms of Iceland.svg|<center>[[Герб Ісландыі|Герб]] [[Ісландыя|Ісландыі]] Выява:Escudo de España.svg|<center>[[Герб Іспаніі|Герб]] [[Іспанія|Іспаніі]] Выява:Italy-Emblem.svg|<center>[[Эмблема Італіі|Эмблема]] [[Італія|Італіі]] </gallery> === К === <gallery> Выява:Coat of arms of Cape Verde.svg|<center>[[Эмблема Каба-Вердэ|Эмблема]] [[Каба-Вердэ]] Выява:Coat of arms of Kazakhstan.svg|<center>[[Герб Казахстана|Герб]] [[Казахстан]]а Выява:Royal Arms of Cambodia.svg|<center>[[Герб Камбоджы|Герб]] [[Камбоджа|Камбоджы]] Выява:Coat of arms of Cameroon.svg|<center>[[Герб Камеруна|Герб]] [[Камерун]]а Выява:Royal Coat of Arms of Canada.svg|<center>[[Герб Канады|Герб]] [[Канада|Канады]] Выява:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|<center>[[Герб Катара|Герб]] [[Катар]]а Выява:Alternate Coat of arms of Kenya.svg|<center>[[Герб Кеніі|Герб]] [[Кенія|Кеніі]] |<center>[[Герб Рэспублікі Кіпр|Герб]] [[Рэспубліка Кіпр|Кіпра]] Выява:National emblem of Kyrgyzstan.svg|<center>[[Герб Кыргызстана|Герб]] [[Кыргызстан|Кыргызстана]] Выява:Coat of arms of Kiribati.svg|<center>[[Герб Кірыбаці|Герб]] [[Кірыбаці]] Выява:中華人民共和國國徽.svg|<center>[[Герб Кітая|Герб]] [[Кітай|Кітая]] Выява:Coat of arms of Colombia.svg|<center>[[Герб Калумбіі|Герб]] [[Калумбія|Калумбіі]] Выява:Coat of arms of Comoros.svg|<center>[[Эмблема Камораў|Эмблема]] [[Каморы|Саюза Каморскіх Астравоў]] Выява:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg|<center>[[Эмблема Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|Эмблема]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] Выява:Coat of arms of the Republic of the Congo.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Конга|Герб]] [[Рэспубліка Конга|Рэспублікі Конга]] Выява:Emblem_of_North_Korea.svg|<center>[[Герб Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі|Герб]] [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of South Korea.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Карэі|Герб]] [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] Выява:Coat of arms of Costa Rica.svg|<center>[[Герб Коста-Рыкі|Герб]] [[Коста-Рыка|Коста-Рыкі]] Выява:Coat of arms of Ivory Coast.svg|<center>[[Герб Кот-д’Івуар|Герб]] [[Кот-д’Івуар]]а Выява:Coat of arms of Cuba.svg|<center>[[Герб Кубы|Герб]] [[Куба|Кубы]] Выява:Coat_of_arms_of_Kuwait.svg|<center>[[Герб Кувейта|Герб]] [[Кувейт]]а </gallery> === Л === <gallery> Выява:Coat of arms of Laos.svg|<center>[[Герб Лаоса|Герб]] [[Лаос]]а Выява:Coat of arms of Latvia.svg|<center>[[Герб Латвіі|Герб]] [[Латвія|Латвіі]] Выява:Coat of arms of Lesotho.svg|<center>[[Герб Лесота|Герб]] [[Лесота]] Выява:Coat of arms of Liberia.svg|<center>[[Эмблема Ліберыі|Эмблема]] [[Ліберыя|Ліберыі]] Выява:Coat of arms of Lebanon.svg|<center>[[Герб Лівана|Герб]] [[Ліван]]а Выява:Coat of arms of Lithuania.svg|<center>[[Герб Літвы|Герб]] [[Літва|Літвы]] Выява:Coat of arms of Liechtenstein.svg|<center>[[Герб Ліхтэнштэйна|Герб]] [[Ліхтэнштэйн]]а Выява:Coat of arms of Luxembourg.png|<center>[[Герб Люксембурга|Герб]] [[Люксембург]]а </gallery> === М === <gallery> Выява:Coat of arms of Mauritius (Original version).svg|<center>[[Герб Маўрыкія|Герб]] [[Маўрыкій|Маўрыкія]] Выява:Seal_of_Mauritania.svg|<center>[[Эмблема Маўрытаніі|Эмблема]] [[Маўрытанія|Маўрытаніі]] Выява:Seal_of_Madagascar.svg|<center>[[Эмблема Мадагаскара|Эмблема]] [[Мадагаскар]]а Выява:Coat_of_arms_of_Malawi.svg|<center>[[Герб Малаві|Герб]] [[Малаві]] Выява:Coat of arms of Malaysia.svg|<center>[[Герб Малайзіі|Герб]] [[Малайзія|Малайзіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Mali.svg|<center>[[Эмблема Малі|Эмблема]][[Малі]] Выява:Coat of Arms of Maldives.svg|<center>[[Эмблема Мальдываў|Эмблема]][[Мальдывы|Мальдываў]] Выява:Coat of arms of Malta.svg|<center>[[Герб Мальты|Герб]] [[Мальта|Мальты]] Выява:Coat of arms of Morocco.svg|<center>[[Герб Марока|Герб]] [[Марока]] Выява:Seal_of_the_Marshall_Islands.svg|<center>[[Пячатка Маршалавых Астравоў|Пячатка]] [[Маршалавы Астравы|Маршалавых Астравоў]] Выява:Coat of arms of Mexico.svg|<center>[[Герб Мексікі|Герб]] [[Мексіка|Мексікі]] Выява:Seal of the Federated States of Micronesia.svg|<center>[[Пячатка Федэратыўных Штатаў Мікранезіі|Пячатка]] [[Федэратыўныя Штаты Мікранезіі|Мікранезіі]] Выява:Emblem of Mozambique.svg|<center>[[Эмблема Мазамбіка|Эмблема]] [[Мазамбік]]а Выява:Coat of arms of Moldova.svg|<center>[[Герб Малдовы|Герб]] [[Малдова|Малдовы]] Выява:Coat of Arms of Monaco.svg|<center>[[Герб Манака|Герб]] [[Манака]] Выява:State_emblem_of_Mongolia.svg|<center>[[Эмблема Манголіі|Эмблема]] [[Манголія|Манголіі]] Выява:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|<center>[[Эмблема М'янмы|Эмблема]] [[М’янма|М'янмы]] </gallery> === Н === <gallery> Выява:Coat of arms of Namibia.svg|<center>[[Герб Намібіі|Герб]] [[Намібія|Намібіі]] Выява:Coat of arms of Nauru.svg|<center>[[Герб Науру|Герб]] [[Науру]] Выява:Coat of arms of Nepal.svg|<center>[[Эмблема Непала|Эмблема]] [[Непал]]а Выява:Coat_of_arms_of_Niger.svg|<center>[[Герб Нігера|Герб]] [[Нігер]]а Выява:Coat of arms of Nigeria.svg|<center>[[Герб Нігерыі|Герб]] [[Нігерыя|Нігерыі]] Выява:Royal coat of arms of the Netherlands.svg|<center>[[Герб Нідэрландаў|Герб]] [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] Выява:Coat of arms of Nicaragua.svg|<center>[[Герб Нікарагуа|Герб]] [[Нікарагуа]] Выява:Coat of arms of New Zealand.svg|<center>[[Герб Новай Зеландыі|Герб]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] Выява:Coat of arms of Norway.svg|<center>[[Герб Нарвегіі|Герб]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] </gallery> === П === <gallery> Выява:State_emblem_of_Pakistan.svg|<center>[[Эмблема Пакістана|Эмблема]] [[Пакістан]]а Выява:Coat_of_arms_of_Panama.svg|<center>[[Герб Панамы|Герб]] [[Панама|Панамы]] Выява:Coat of arms of Paraguay.svg|<center>[[Герб Парагвая|Герб]] [[Парагвай|Парагвая]] Выява:Coat_of_arms_of_South_Sudan.svg|<center>[[Эмблема Паўднёвага Судана|Эмблема]] [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] Выява:Coat of arms of North Macedonia.svg|<center>[[Герб Паўночнай Македоніі|Герб]] [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]] Выява:Escudo nacional del Perú.svg|<center>[[Герб Перу|Герб]] [[Перу]] Выява:Herb Polski.svg|<center>[[Герб Польшчы|Герб]] [[Польшча|Польшчы]] Выява:Coat of arms of Portugal.svg|<center>[[Герб Партугаліі|Герб]] [[Партугалія|Партугаліі]] </gallery> === Р === <gallery> Выява:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|<center>[[Герб Расіі|Герб]] [[Расія|Расіі]] Выява:Coat of arms of Rwanda.svg|<center>[[Эмблема Руанды|Эмблема]] [[Руанда|Руанды]] Выява:Coat of arms of Romania.svg|<center>[[Герб Румыніі|Герб]] [[Румынія|Румыніі]] </gallery> === С === <gallery> Выява:Coat of arms of El Salvador.svg|<center>[[Герб Сальвадора|Герб]] [[Сальвадор]]а Выява:Public Seal of Samoa.svg|<center>[[Герб Самоа|Герб]] [[Самоа]] Выява:Coat of arms of San Marino.svg|<center>[[Герб Сан-Марына|Герб]] [[Сан-Марына]] Выява:Coat of arms of São Tomé and Príncipe.svg|<center>[[Герб Сан-Тамэ і Прынсіпі|Герб]] [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]] Выява:Coat of arms of Saudi Arabia.svg|<center>[[Эмблема Саудаўскай Аравіі|Эмблема]] [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Swaziland.svg|<center>[[Герб Эсваціні|Герб]] [[Свазіленд]]а Выява:Coat of Arms of the Republic of Seychelles.svg|<center>[[Герб Сейшэльскіх Астравоў|Герб]] [[Сейшэльскія Астравы|Сейшэльскіх Астравоў]] Выява:Coat of arms of Senegal.svg|<center>[[Герб Сенегала|Герб]] [[Сенегал]]а Выява:Coat of arms of Saint Vincent and the Grenadines.svg|<center>[[Герб Сент-Вінсента і Грэнадзінаў|Герб]] [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзінаў]] Выява:Coa Saint Kitts and Nevis.svg|<center>[[Герб Сент-Кітс і Невіс|Герб]] [[Сент-Кітс і Невіс]]а Выява:Coat_of_arms_of_Saint_Lucia.svg|<center>[[Герб Сент-Люсіі|Герб]] [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] Выява:Coat of arms of Serbia.svg|<center>[[Герб Сербіі|Герб]] [[Сербія|Сербіі]] Выява:Coat of arms of Singapore (blazon).svg|<center>[[Герб Сінгапура|Герб]] [[Сінгапур]]а Выява:Emblem of Syria (1980–2024).svg|<center>[[Герб Сірыі|Герб]] [[Сірыя|Сірыі]] Выява:Coat of Arms of Slovakia.svg|<center>[[Герб Славакіі|Герб]] [[Славакія|Славакіі]] Выява:Coat of Arms of Slovenia.svg|<center>[[Герб Славеніі|Герб]] [[Славенія|Славеніі]] Выява:Coat of arms of the Solomon Islands.svg|<center>[[Герб Саламонавых Астравоў|Герб]] [[Саламонавы Астравы|Саламонавых Астравоў]] Выява:Coat of arms of Somalia.svg|<center>[[Герб Самалі|Герб]] [[Самалі]] Выява:Emblem of Sudan.svg|<center>[[Эмблема Судана|Эмблема]] [[Судан]]а Выява:Coat of arms of Suriname.svg|<center>[[Герб Сурынама|Герб]] [[Сурынам]]а Выява:Coat of arms of Sierra Leone.svg|<center>[[Герб Сьера-Леонэ|Герб]] [[Сьера-Леонэ]] </gallery> === Т === <gallery> Выява:Coat of arms of Tajikistan.svg|<center>[[Эмблема Таджыкістана|Эмблема]] [[Таджыкістан]]а Выява:Garuda Emblem of Thailand.svg|<center>[[Эмблема Тайланда|Эмблема]] [[Тайланд]]а Выява:Coat of arms of Tanzania.svg|<center>[[Герб Танзаніі|Герб]] [[Танзанія|Танзаніі]] Выява:Coat of arms of Togo.svg|<center>[[Эмблема Тога|Герб]] [[Тога]] Выява:Coat of arms of Tonga.svg|<center>[[Герб Тонга|Герб]] [[Тонга]] Выява:Coat of Arms of Trinidad and Tobago.svg|<center>[[Герб Трынідада і Табага|Герб]] [[Трынідад і Табага|Трынідада і Табага]] Выява:Coat of arms of Tuvalu.svg|<center>[[Герб Тувалу|Герб]] [[Тувалу]] Выява:Coat of arms of Tunisia.svg|<center>[[Эмблема Туніса|Эмблема]] [[Туніс]]а Выява:Coat of Arms of Turkmenistan.svg|<center>[[Эмблема Туркменістана|Эмблема]] [[Туркменістан|Туркменістана]] Выява:Emblem of Turkey.svg|<center>[[Эмблемы Турцыі|Напаўафіцыйная эмблема]] [[Турцыя|Турцыі]] </gallery> === У === <gallery> Выява:Coat of arms of Uganda.svg|<center>[[Герб Уганды|Герб]] [[Уганда|Уганды]] Выява:Coat of Arms of Uzbekistan.svg|<center>[[Герб Узбекістана|Герб]] [[Узбекістан]]а Выява:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|<center>[[Герб Украіны|Герб]] [[Украіна|Украіны]] Выява:Coat of arms of Uruguay.svg|<center>[[Герб Уругвая|Герб]] [[Уругвай|Уругвая]] Выява:Coat of arms of East Timor.svg|<center>[[Герб Усходняга Тымора|Герб]] [[Усходні Тымор|Усходняга Тымора]] </gallery> === Ф === <gallery> Выява:Coat_of_arms_of_Fiji.svg|<center>[[Герб Фіджы|Герб]] [[Фіджы]] Выява:Coat of Arms of the Philippines.svg|<center>[[Герб Філіпінаў|Герб]] [[Філіпіны|Філіпінаў]] Выява:Coat of arms of Finland.svg|<center>[[Герб Фінляндыі|Герб]] [[Фінляндыя|Фінляндыі]] Выява:Armoiries république française.svg|<center>[[Эмблема Францыі|Эмблема]] [[Францыя|Францыі]] </gallery> === Х === <gallery> Выява:Coat of arms of Croatia.svg|<center>[[Герб Харватыі|Герб]] [[Харватыя|Харватыі]] </gallery> === Ц === <gallery> Выява:Coat of arms of the Central African Republic.svg|<center>[[Герб Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі|Герб]] [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі]] </gallery> === Ч === <gallery> Выява:Coat of arms of Chad.svg|<center>[[Герб Чада|Герб]] [[Чад]]а Выява:Coat of arms of Montenegro.svg|<center>[[Герб Чарнагорыі|Герб]] [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]] Выява:Coat of arms of the Czech Republic.svg|<center>[[Герб Чэхіі|Герб]] [[Чэхія|Чэхіі]] Выява:Coat of arms of Chile.svg|<center>[[Герб Чылі|Герб]] [[Чылі]] </gallery> === Ш === <gallery> Выява:Coat of Arms of Switzerland.svg|<center>[[Герб Швейцарыі|Герб]] [[Швейцарыя|Швейцарыі]] Выява:Great coat of arms of Sweden.svg|<center>[[Герб Швецыі|Герб]] [[Швецыя|Швецыі]] Выява:Coat of arms of Sri Lanka.svg|<center>[[Герб Шры-Ланкі|Герб]] [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]] </gallery> === Э === <gallery> Выява:Coat of arms of Ecuador.svg|<center>[[Герб Эквадора|Герб]] [[Эквадор]]а Выява:Coat of arms of Equatorial Guinea.svg|<center>[[Герб Экватарыяльнай Гвінеі|Герб]] [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]] Выява:Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg|<center>[[Эмблема Эрытрэі|Эмблема]] [[Эрытрэя|Эрытрэі]] Выява:Coat of arms of Estonia.svg|<center>[[Герб Эстоніі|Герб]] [[Эстонія|Эстоніі]] Выява:Coat of arms of Ethiopia.svg|<center>[[Эмблема Эфіопіі|Эмблема]] [[Эфіопія|Эфіопіі]] </gallery> === Я === <gallery> Выява:Coat of Arms of Jamaica.svg|<center>[[Герб Ямайкі|Герб]] [[Ямайка|Ямайкі]] Выява:Imperial Seal of Japan.svg|<center>[[Імператарская пячатка Японіі|Імператарская пячатка]] [[Японія|Японіі]] </gallery> == Спіс гербаў непрызнаных дзяржаў, якія дэ-факта з'яўляюцца незалежнымі == {{main|Спіс сцягоў і гербаў непрызнаных дзяржаў}} <gallery> Выява:Coat of arms of Abkhazia.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Абхазія|Герб]] [[Абхазія|Абхазіі]] <br /> Выява:Republic of China National Emblem.svg|<center>[[Эмблема Кітайскай Рэспублікі|Эмблема]] [[Кітайская Рэспубліка|Кітайскай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of Kosovo.svg|<center>[[Эмблема Рэспублікі Косава|Эмблема]] [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]] Выява:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|<center>[[Герб Мальтыйскага ордэна|Герб]] [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскага ордэна]] Выява:Coat of arms of Artsakh.svg|<center>[[Герб Нагорна-Карабахскай Рэспублікі|Герб]] <br />[[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of the Palestinian National Authority.svg|<center>[[Герб Палесцінскай аўтаноміі|Герб]] [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі]] Выява:Transnistria-coa.svg|<center>[[Герб Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Герб]] [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|<center>[[Эмблема Сахарскай Арабскай Дэмакратычнай Рэспублікі|Эмблема]] [[Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка|Сахарскай Арабскай Дэмакратычнай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|<center>[[Герб Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра|Герб]] [[Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра|Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра]] Выява:Emblem of Somaliland.svg|<center>[[Эмблема Самаліленда|Эмблема]] [[Самаліленд]]а Выява:Coat of arms of South Ossetia.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Паўднёвая Асеція|Герб]] [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцягі незалежных дзяржаў]] * [[Спіс гербаў і сцягоў непрызнаных дзяржаў]] == Спасылкі == * [http://www.ngw.nl Сайт, прысвечаны сусветны геральдыцы]{{ref-en}} * [http://geraldic.taba.ru/Geraldika_mira Геральдыка свету]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў| ]] [[Катэгорыя:Эмблемы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы|*Краіны]] [[Катэгорыя:Спісы краін]] [[Катэгорыя:Гербы|*Алфавіт]] 6i0pd59wp04ruls6y7z08rh9qe0j02q 0 199999 5198163 4423898 2026-09-13T09:14:07Z CommonsDelinker 151 Replacing Gil_Drying_Herself_Degas.jpg with [[File:Girl_Drying_Herself_by_Degas.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Gil --> Girl, as in the description 5198163 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва |тып = карціна |выява = Girl Drying Herself by Degas.jpg |size = 250px |назва = Дзяўчына, якая выціраецца |арыгінал = {{lang-fr|Femme s’habillant}} |аўтар = [[Эдгар Дэга]] |год = |матэрыял = |тэхніка = [[пастэль]] |вышыня = 80.1 |шырыня = 51.2 |месцазнаходжанне = [[Вашынгтон]] |музей = [[Нацыянальная галерэя мастацтва]] }} '''Дзяўчына, якая выціраецца''' ({{lang-fr|Femme s’habillant}}) — пастэль [[Эдгар Дэга|Эдгара Дэга]], падпісаная і датаваная 1885 годам, якая захоўваецца ў [[Нацыянальная галерэя мастацтва|Нацыянальнай галерэі мастацтва]] ў [[Вашынгтон|Вашынгтоне]]. == Апісанне == Бачная толькі спіна маладой жанчыны, якая няёмка і напружана схілілася над скінутым адзеннем<ref name="ИЖ">'''Бекетт В.''' История живописи/В. Бекетт; Пер. с англ. В. Нетесовой. — М.: Астрель: АСТ, 2007. — 400 с.: ил</ref>. Фігура становіцца рамантычнай ў няяркім ружовым святле, мышцы гуляюць пры энергічных рухах мадэлі, якая выціраецца ручніком<ref name="ИЖ"/>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнай галерэі мастацтва]] [[Катэгорыя:Карціны Эдгара Дэга]] [[Катэгорыя:Карціны 1885 года]] l1186021is2blrq8qzyf5qj0mnww38y 0 200799 5198151 5019394 2026-09-13T08:56:38Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Роса]] у [[Росы]]: "Роса" зваротнае запазычанне з польскай запазычання беларускага Росы 5019394 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Славутасць}} '''Ро́са''' або '''Ро́сы''' ({{lang-lt|Rasų kapinės}}, {{lang-pl|cmentarz Na Rossie w Wilnie}}) — могілкі ў [[Вільня|Вільні]], адзін з найстарэйшых і каштоўных у гісторыка-культурным плане некропаляў [[Літва|Літвы]]. == Гісторыя == У красавіку [[1801]] магістрат Вільні вылучыў дзялянку зямлі для могілак за тагачаснай гарадской мяжой. [[6 мая]] 1801 могілкі былі асвечаны. [[8 мая]] 1801 на іх быў пахаваны бургамістр [[Ян Мюлер]]. У [[1814]] да паўночнай часткі могілак быў далучаны яшчэ адна дзялянка зямлі. Побач з гэтым могілкамі ў першай палове [[XIX стагоддзе|XIX]] размяшчалася месца пахавання памерлых у аддзяленні Антокальскай бальніцы хворых. Першапачаткова яго звалі Сірочым, затым Новай Росай (плошча 4,6 га). У [[1841]]—[[1850]] гадах на могілках была пабудаваная {{нп5|капліца на могілках Роса|вялікая неагатычная капліца|lt|Rasų kapinių koplyčia}} па праекце архітэктара {{нп5|Томаш Тышэцкі|Томаша Тышэцкага|ru|Тышецкий, Томаш}}. У 1888 годзе па праекце архітэктара {{нп5|Юліян Янушэўскі|Юліяна Янушэўскага|ru|Янушевский, Юлиан}} да капліцы была дабудаваная вежа-званіца. Перад уваходам на могілкі ў [[1920]] былі пахаваны салдаты, якія загінулі ў [[Савецка-польская вайна 1919—1921 гадоў|савецка-польскай вайне]]. У [[1935]]—[[1936]] невялікія ваенныя могілкі былі перабудаваны па праекце [[Войцех Ястжэмбоўскі|Войцеха Ястжэмбоўскага]], аўтара размешчанага ў цэнтры надмагілля над прахам маці і сэрцам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Побач пахаваны салдаты ганаровай варты, якія адмовіліся здаць зброю чырвонаармейцам у [[1939]] і былі расстраляныя на месцы. Частку могілак займаюць магілы байцоў [[Армія краёва|Арміі краёвай]]. З [[1967]] пахаванні на Росе, акрамя выключных выпадкаў, спынены. [[Файл:Church on Rasos Cemetery, Vilnius.jpg|міні|злева|Неагатычная могілкавая капліца, у якой у 2019 годзе былі перапахаваныя ўдзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[10 сакавіка]] [[2005]] года падчас дзяржаўнага візіту ў Літву прэзідэнта [[Польшча|Польшчы]] на могілкі Роса [[Аляксандр Квасьнеўскі]] і [[Валдас Адамкус]] усклалі кветкі на магілы [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і Юзафа Пілсудскага<ref>[http://www.president.lt/lt/news.full/5549 Lenkijos Prezidentas tęsia vizitą Lietuvoje] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927194826/http://www.president.lt/lt/news.full/5549 |date=27 верасня 2007 }}{{ref-lt}}</ref>. [[22 лістапада]] [[2019]] года ў капліцы на могілках былі [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|перапахаваныя ўдзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]], у тым ліку яго кіраўнікі [[Кастусь Каліноўскі]] і [[Зыгмунт Серакоўскі]]. [[Файл:Rasų kapinės 2.JPG|thumb|Агульны выгляд]] [[Файл:Vilnius - Rasos Cemetery 06.JPG|thumb|Магілы польскіх салдат. 1939]] == Славутыя асобы, пахаваныя на могілках Роса == * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст (сімвалічная магіла) * [[Аляксандр Аскерка]] (1830—1911) — грамадскі дзеяч, публіцыст, выдавец; у час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гадоў]] — начальнік [[Вільня|Вільні]] * [[Адам Вайткевіч]] (1796—1869) — [[біскуп]] [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай архідыяцэзіі]] * [[Баляслаў Балзукевіч]] (1879—1935) — скульптар, прафесар кафедры скульптуры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі]] (1869—1940) — галоўны ўрадавы архітэктар [[БНР]] * [[Гіпаліт Грынцэвіч]] (1876—1933) — інжынер-архітэктар. * [[Адам Гюнтэр]] (1782—1854) — дзяржаўны дзеяч, калекцыянер і мецэнат. * [[Фадзей Уладзіслававіч Дмахоўскі|Фадзей Дмахоўскі]] (1858—1930) — жывапісец, педагог у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім ўніверсітэце]] * [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт, адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на землях [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]] * [[Караль Камаеўскі]] (? — 1862) — ваенны дзеяч. * [[Юльюш Клос]] (1881—1933) — архітэктар, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Іван Луцкевіч]] (1881—1919) — гісторык, археолаг, пачынальнік беларускага нацыянальнага руху * [[Антон Луцкевіч]] (1894—1942) — гісторык, публіцыст, міністр замежных спраў [[БНР]] (сімвалічная магіла) * [[Яўхім Лялевель]] (1786—1861) — гісторык, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1831 года]] * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] (1895—1955) — паэт, этнограф * [[Ануфрый Петрашкевіч]] (1794—1863) — паэт, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства філаматаў]] * [[Адам Пілсудскі]] (1869—1935) — брат маршала [[Польшча|Польшчы]] [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], віцэ-прэзідэнт [[Вільня|Вільні]], сенатар Другой Рэчы Паспалітай * [[Павел Пякарскі]] (1889—1954) — рэлігійны дзеяч * [[Казімір Сваяк]] (сапр. Канстанцін Стаповіч) (1890—1926) — паэт, рэлігійны дзеяч * [[Зыгмунт Серакоўскі]] (1826—1863) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў. * [[Эўзебіуш Славацкі]] (1773—1814) — паэт, перакладчык, бацька [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] * [[Францішак Смуглевіч]] (1745—1807) — мастак, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Альбін Стаповіч]] (1895—1934) — публіцыст, музыка * [[Уладзіслаў Сыракомля]] (1823—1862) — паэт, перакладчык * [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — рэлігійны і культурны дзеяч * [[Яўстах Тышкевіч]] (1814—1873) — археолаг, гісторык, этнограф * [[Браніслаў Урублеўскі]] (1888—1941) — юрыст, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Мікалоюс Чурлёніс]] (1875—1911) — літоўскі кампазітар, мастак, дырыжор і культурны дзеяч * [[Ядвігін Ш.]] (сапр. Антон Іванавіч Лявіцкі) (1869—1922) — [[беларус]]кі [[празаік]], [[драматург]] і публіцыст, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы * [[Чэслаў Янкоўскі]] (1857—1929) — паэт {{зноскі}} == Літаратура == * V. Girininkienė, A. Paulauskas. Rasos. Vilnius: Mintis, 1988. * Mieczysław Jackiewicz. Wileńska Rossa. Przewodnik po cmentarzu. Olsztyn 1993. * E. Małachowicz, Cmentarz na Rossie w Wilnie, Wrocław-Warszawa-Kraków 1993. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.kapines.lt/index.php?nr=1&kapines=2 Rasų kapinės] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060509232829/http://www.kapines.lt/index.php?nr=1&kapines=2 |date=9 мая 2006 }} [[Катэгорыя:Могілкі Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] qevwb0vbmsq7owtvbx178t1rn175epv 5198156 5198151 2026-09-13T09:04:00Z M.L.Bot 261 5198156 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Славутасць}} '''Ро́сы''' або '''Ро́са''' ({{lang-lt|Rasų kapinės}}, {{lang-pl|cmentarz Na Rossie w Wilnie}}) — могілкі ў [[Вільня|Вільні]], адзін з найстарэйшых і каштоўных у гісторыка-культурным плане некропаляў [[Літва|Літвы]]. == Гісторыя == У красавіку 1801 года магістрат Вільні вылучыў дзялянку зямлі для могілак за тагачаснай гарадской мяжой. 6 мая 1801 годзе могілкі асвечаны. 8 мая 1801 года на іх пахавалі бургамістр [[Ян Мюлер|Яна Мюлера]]. У 1814 годзе да паўночнай часткі могілак далучана яшчэ адна зямельная дзялянка. Побач могілак у 1-й палове XIX стагоддзя размяшчаліся пахаванні хворых, памерлых у аддзяленні Антокальскай бальніцы, спачатку яго звалі Сірочым, потым Новымі Росамі (плошча 4,6 га). У 1841—1850 гадах на могілках пабудаваная {{нп5|капліца на могілках Роса|вялікая неагатычная капліца|lt|Rasų kapinių koplyčia}} па праекце архітэктара {{нп5|Томаш Тышэцкі|Томаша Тышэцкага|ru|Тышецкий, Томаш}}. У 1888 годзе па праекце архітэктара {{нп5|Юліян Янушэўскі|Юліяна Янушэўскага|ru|Янушевский, Юлиан}} да капліцы была дабудаваная вежа-званіца. Перад уваходам на могілкі ў 1920 годзе пахавалі польскіх салдат, загінулых у [[Савецка-польская вайна 1919—1921 гадоў|савецка-польскай вайне]]. У 1935—1936 гадах невялікія вайсковыя могілкі перабудаваны па праекце [[Войцех Ястжэмбоўскі|Войцеха Ястжэмбоўскага]], аўтара размешчанага ў цэнтры надмагілля над прахам маці і сэрцам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Побач пахаваны салдаты ганаровай варты, якія адмовіліся здаць зброю чырвонаармейцам у 1939 годзе і былі расстраляныя на месцы. Частку могілак займаюць магілы байцоў [[Армія краёва|Арміі краёвай]]. З 1967 года пахаванні на Росах, акрамя выключных выпадкаў, спынены. [[Файл:Church on Rasos Cemetery, Vilnius.jpg|міні|злева|Неагатычная могілкавая капліца, у якой у 2019 годзе былі перапахаваныя ўдзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 10 сакавіка 2005 года падчас дзяржаўнага візіту ў Літву прэзідэнта [[Польшча|Польшчы]] на могілкі Росы [[Аляксандр Квасьнеўскі]] і [[Валдас Адамкус]] усклалі кветкі на магілы [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і Юзафа Пілсудскага<ref>[http://www.president.lt/lt/news.full/5549 Lenkijos Prezidentas tęsia vizitą Lietuvoje] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927194826/http://www.president.lt/lt/news.full/5549 |date=27 верасня 2007 }}{{ref-lt}}</ref>. 22 лістапада 2019 года ў капліцы на могілках [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|перапахаваныя ўдзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]], у тым ліку яго кіраўнікі [[Кастусь Каліноўскі]] і [[Зыгмунт Серакоўскі]]. [[Файл:Rasų kapinės 2.JPG|thumb|Агульны выгляд]] [[Файл:Vilnius - Rasos Cemetery 06.JPG|thumb|Магілы польскіх салдат. 1939]] == Славутыя асобы, пахаваныя на могілках Роса == * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст (сімвалічная магіла) * [[Аляксандр Аскерка]] (1830—1911) — грамадскі дзеяч, публіцыст, выдавец; у час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гадоў]] — начальнік [[Вільня|Вільні]] * [[Адам Вайткевіч]] (1796—1869) — [[біскуп]] [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай архідыяцэзіі]] * [[Баляслаў Балзукевіч]] (1879—1935) — скульптар, прафесар кафедры скульптуры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі]] (1869—1940) — галоўны ўрадавы архітэктар [[БНР]] * [[Гіпаліт Грынцэвіч]] (1876—1933) — інжынер-архітэктар. * [[Адам Гюнтэр]] (1782—1854) — дзяржаўны дзеяч, калекцыянер і мецэнат. * [[Фадзей Уладзіслававіч Дмахоўскі|Фадзей Дмахоўскі]] (1858—1930) — жывапісец, педагог у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім ўніверсітэце]] * [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт, адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на землях [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]] * [[Караль Камаеўскі]] (? — 1862) — ваенны дзеяч. * [[Юльюш Клос]] (1881—1933) — архітэктар, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Іван Луцкевіч]] (1881—1919) — гісторык, археолаг, пачынальнік беларускага нацыянальнага руху * [[Антон Луцкевіч]] (1894—1942) — гісторык, публіцыст, міністр замежных спраў [[БНР]] (сімвалічная магіла) * [[Яўхім Лялевель]] (1786—1861) — гісторык, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1831 года]] * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] (1895—1955) — паэт, этнограф * [[Ануфрый Петрашкевіч]] (1794—1863) — паэт, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства філаматаў]] * [[Адам Пілсудскі]] (1869—1935) — брат маршала [[Польшча|Польшчы]] [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], віцэ-прэзідэнт [[Вільня|Вільні]], сенатар Другой Рэчы Паспалітай * [[Павел Пякарскі]] (1889—1954) — рэлігійны дзеяч * [[Казімір Сваяк]] (сапр. Канстанцін Стаповіч) (1890—1926) — паэт, рэлігійны дзеяч * [[Зыгмунт Серакоўскі]] (1826—1863) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў. * [[Эўзебіуш Славацкі]] (1773—1814) — паэт, перакладчык, бацька [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] * [[Францішак Смуглевіч]] (1745—1807) — мастак, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Альбін Стаповіч]] (1895—1934) — публіцыст, музыка * [[Уладзіслаў Сыракомля]] (1823—1862) — паэт, перакладчык * [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — рэлігійны і культурны дзеяч * [[Яўстах Тышкевіч]] (1814—1873) — археолаг, гісторык, этнограф * [[Браніслаў Урублеўскі]] (1888—1941) — юрыст, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Мікалоюс Чурлёніс]] (1875—1911) — літоўскі кампазітар, мастак, дырыжор і культурны дзеяч * [[Ядвігін Ш.]] (сапр. Антон Іванавіч Лявіцкі) (1869—1922) — [[беларус]]кі [[празаік]], [[драматург]] і публіцыст, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы * [[Чэслаў Янкоўскі]] (1857—1929) — паэт == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * V. Girininkienė, A. Paulauskas. Rasos. Vilnius: Mintis, 1988. * Mieczysław Jackiewicz. Wileńska Rossa. Przewodnik po cmentarzu. Olsztyn 1993. * E. Małachowicz, Cmentarz na Rossie w Wilnie, Wrocław-Warszawa-Kraków 1993. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.kapines.lt/index.php?nr=1&kapines=2 Rasų kapinės] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060509232829/http://www.kapines.lt/index.php?nr=1&kapines=2 |date=9 мая 2006 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] 0mjdsonc7a7mfyil1nciywrbmahpsed 0 200800 5198176 1798864 2026-09-13T10:09:33Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Роса]] на [[Росы]] 5198176 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Росы]] p2jm0px7yb2kkngimsmq2dk6w0qmgc7 0 200801 5198177 1798865 2026-09-13T10:09:50Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Роса]] на [[Росы]] 5198177 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Росы]] p2jm0px7yb2kkngimsmq2dk6w0qmgc7 0 212102 5198188 4996301 2026-09-13T11:20:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198188 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Вячэра |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min = 42|lat_sec = 45 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min = 07|lon_sec = 33 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = 135,9 |Даўжыня = 2,75 |Шырыня = 1,55 |Плошча = 3,24 |Аб'ём = 0,00351 |Даўжыня берагавой лініі = 7,45 |Найбольшая глыбіня = 2,5 |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = 0,106—0,108 |Празрыстасць = 1,6 |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Мінская вобласць }} '''Вячэ́ра''' — [[возера]] ў [[Любанскі раён|Любанскім]] раёне [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], за 12 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Любань]], каля вёскі [[Азярное]], у басейне ракі [[Арэса]]. == Гідраграфія == Возера мае няправільную, авальную форму, выцягнутая з поўначы на поўдзень. Плошча возера 3,24 км², даўжыня 2,75 км, найбольшая шырыня 1,55 км. Даўжыня берагавой лініі 7,45 км. Аб’ём вады 3,51 млн м³. Возера мелкаводнае, найбольшая глыбіня 2,5 м. [[Катлавіна]] возера плоская, рэшткавага тыпу. Дно плоскае, выслана [[сапрапель|сапрапелем]], уздоўж усходняга берага пясчанае. Сярэдняя магутнасць сапрапелевых адкладаў 2,5 м, найбольшая 3,7 м. [[Бераг]]і нізкія, тарфяністыя, на ўсходзе пясчаныя. == Экалогія == Мінералізацыя вады 106—108 мг/дм³, празрыстасць 1,6 м. Шырыня паласы надводнай расліннасці ад 25 да 40 м. Біямаса [[фітапланктон]]у 12,02 г/м³, [[зоапланктон]]у 1,51 г/м³, [[зоабентас]]у 9,58 г/м³. Возера выкарыстоўваецца ў якасці водапрыёмніка меліярацыйных сістэм. Вядзецца здабыча сапрапелю, агульныя запасы якога складаюць 7,5 млн м³, у тым ліку: карбанатнага тыпу — 4 млн м³, змешанага тыпу — 3,5 млн м³. Возера слабапраточнае, злучана з Чабускім каналам. У выніку меліярацыйных работ возера абмялела і штучна папаўняецца праз магістральны канал з ракі Арэса. У возеры водзяцца [[карась]], [[лінь]], [[карп]], [[джгір]] і іншыя віды рыб. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} — С. 405. * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=8, 50|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Любанский район: карта. Любань: план|адказны=Ред. С.Н. Саратова|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=463:2010-04-14-11-51-26&catid=6:2010-03-15-17-20-42&Itemid=4 Водныя рэсурсы Любанскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160527114724/http://ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=463:2010-04-14-11-51-26&catid=6:2010-03-15-17-20-42&Itemid=4 |date=27 мая 2016 }} * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/minsk_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Минской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306123741/http://cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/minsk_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Азёры Любанскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Пцічы]] r60316fdbpq6wmxbtn867p1pj3z73bi 0 212660 5197872 4999859 2026-09-12T12:27:29Z Siliyiw 169172 5197872 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Баркалабава |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Баркалабава. Манастыр. 2019.jpg |подпіс = [[Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр|Свята-Узнясенскі жаночы манастыр]] |ранейшыя назвы = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Холстаўскі |пасялковы савет = |гарадскі савет = |від главы = |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |унутраны падзел = |насельніцтва = |год перапісу = |Колькасць насельніцтва агламерацыі = |Год падліку колькасці агламерацыі = |Крыніца колькасці агламерацыі = |нацыянальны склад = |двароў = |паштовы індэкс = 213311 |паштовыя індэксы = |КААТА = |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 57.8 |lon_deg = 30 |lon_min = 16 |lon_sec = 33.1 |катэгорыя ў Commons = Barkalabava |сайт = |OpenStreetMap = 243043335 }} '''Баркала́бава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Баркула́бава'''</ref> ({{lang-be-trans|Barkalabava}}, {{lang-ru|Барколабово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], на рацэ [[Дняпро]]. Уваходзіць у склад [[Холстаўскі сельсавет|Холстаўскага сельсавета]]. Насельніцтва 461 чал. ([[2007]]). Знаходзіцца за 12 км на поўнач ад [[Быхаў|Быхава]], за 5 км ад чыгуначнай [[Барсукі (станцыя)|станцыі Барсукі]] (лінія [[Быхаў]] — [[Магілёў]]); на аўтамабільнай дарозе [[Магілёў]] — [[Быхаў]]. Рачная прыстань. == Назва == Нзва вёскі паходзіць ад імя ротмістра і старосты дзісенскага [[Баркулаб Корсак|Баркулаба Корсака]], уладальніка мясціны і заснавальніка паселішча. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Гэтую мясцовасць людзі засялілі яшчэ ў глыбокай старажытнасці, пра што сведчаць выяўленыя археалагічныя помнікі. У 1564 годзе супольны ўладальнік маёнтка [[Буйнічы]] Баркулаб Корсак заснаваў тут замак. Да 1568 года ў ім збудавалі 2 царквы. [[Выява:Нараджэнне Хрыстова. ХVІІІ ст. З Баркалабаўскага манастыра.jpg|thumb|злева|Абраз Нараджэнне Хрыстова. З Баркулабаўскага манастыра, XVIII ст.]] З XVI стагоддзя Баркулабава мела статус [[мястэчка]] і ўваходзіла ў склад [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]] [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]]. У 1583 годзе ў якасці пасагу мясцовасць перайшла да князя Багдана Саламярэцкага, які ажаніўся з дачкой Корсака Эвай. У 1594 годзе тут збудавалі царкву Святога Юрыя. [[Выява:1659. Маці Боская Адзігітрыя Баркалабаўская.jpg|150px|thumb|справа|Абраз Маці Божай Баркулабаўскай, [[1659]]]] У 1626 годзе сын Саламярэцкага [[Багдан Багданавіч Саламярэцкі|Багдан]] з сястрой Аленай заснавалі ў Баркалабаве праваслаўны мужчынскі манастыр, на які ахвяравалі вёскі Сутокі і Махава. Манастыр стаў буйным праваслаўным цэнтрам. У ім, імаверна, ствараўся [[Баркулабаўскі летапіс]]. Ад Саламярэцкага мястэчка перайшло да яго зяця [[Багдан Статкевіч|Багдана Статкевіча]], які заснаваў тут [[Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр|Свята-Узнясенскі жаночы манастыр]]. Пазней Баркалабава набыў князь [[Аляксандр Гіларый Палубінскі|А. Г. Палубінскі]]. У 1685 годзе мястэчка ў якасці пасагу атрымаў [[Ежы Станіслаў Сапега]], які ажаніўся з дачкой Палубінскага Ізабелай. Пазней Баркалабава знаходзілася ва ўладанні іх сына Антонія, пляменніка [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Антонія]], пляменнікаў апошняга [[Міхал Ксаверый Сапега|Міхала Ксаверыя]] і [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандра]] Сапегаў. На 1758 год у мястэчку было 64 двары, бровар, саладоўня і маслабойня. === Расійская імперыя === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Баркалабава апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Быхаўскім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. На 1780 год у мястэчку было 69 двароў, 2 царквы, дом архірэя, 2 млыны. У канцы XVIII стагоддзя дзейнічала базыльянская школа. У 1871 годзе фальварак Баркулабава набыў купец А. Рык. Пры манастыры дзейнічала школа, дзе ў 1884 годзе навучалася 20 дзяўчынак, а ў 1913 годзе - 13 дзяўчынак і 13 хлопчыкаў<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>. Існаваў заезны двор (з 1886), працавалі медзеплавільнае, лесапільнае, 2 вінаробчыя прадпрыемствы. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, Баркалабава мела статус сяла і налічвала 93 двары, тут існавалі царква, царкоўнапрыходская школа (у 1913 годзе 51 вучань)<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>, карчма, 7 крамаў; пры манастыры было 2 царквы. Непадалёк існавалі аднайменныя былі хутар (2 двары), фальварак (2 двары), сядзіба (2 двары, вадзяны млын, карчма). На 1909 год у сяле было 110 дамоў, у фальварку — 2 дамы, у жаночым манастыры — 11 двароў. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў лютым — лістападзе 1918 года мясціну займалі нямецкія войскі. === Найноўшы час === 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з'езду КП(б) Беларусі Баркалабава ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня яно апынулася ў складзе [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. У 1924 годзе Баркалабава вярнулі БССР. На 1926 год тут было 149 двароў. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з ліпеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 года вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У пасляваенны час працаваў дзіцячы дом; у Баркалабаве збудавалі радыёвузел (1952), адбылася элекрыфікацыя. На 1970 год тут было 170 двароў, на 1982 год — 199, на 1990 год — 199, на 1995 год — 227, на 2007 год — 165. Да 2013 года Баркалабава было цэнтрам [[Баркалабаўскі сельсавет|Баркалабаўскага сельсавета]], а пасля яго скасавання ўвайшло ў [[Холстаўскі сельсавет]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 N 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}</ref>. <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" perrow="4"> Выява:Barkułabaŭ, Ušeścienski. Баркулабаў, Ушэсьценскі (XIX).jpg|Агульны выгляд, да [[1900]] Выява:Barkułabaŭ, Ušeścienski. Баркулабаў, Ушэсьценскі (1903).jpg|Пляц Рынак, да [[1914]] Выява:Barkułabaŭ. Баркулабаў (07.1941).jpg|Царква, ліпень [[1941]] Выява:Barkułabaŭ, Ušeścienski. Баркулабаў, Ушэсьценскі (1941).jpg|Царква, [[1941]] </gallery></center> == Насельніцтва == * '''[[XVIII стагоддзе]]''': [[1758]] — 171 муж.; [[1780]] — 465 чал. * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1897]] — 605 чал. у ''сяле Баркалабава'', 54 чал. у ''манастыры Баркалабава'', 7 чал у ''хутары Баркалабава'', 5 чал. у ''фальварку Баркалабава'' і 4 чал. у ''сядзібе Баркалабава'' * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1909]] — 671 чал. у ''сяле Баркалабава'', 93 чал. у ''манастыры Баркалабава'', 23 чал. у ''фальварку Баркалабава''; [[1926]] — 900 чал.; [[1970]] — 596 чал.<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]], Удальцоў В. Баркалабава // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 308.</ref>; [[1982]] — 488 чал.<ref>{{Крыніцы/ГВБ|5-1к}} С. 238.</ref>; [[1990]] — 488 чал.<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]], Удальцоў В. Баркалабава // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 307.</ref>; [[1995]] — 519 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2к}} С. 308.</ref> * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2007]] — 461 чал.<ref>{{Крыніцы/ГВБ|5-1к}} С. 237.</ref> === Інфраструктура === У Баркалабаве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, дом культуры, бібліятэка. == Забудова == Планавальная структура Баркалабава складаецца з 2 амаль паралельных вуліц, выцягнутых з поўначы на поўдзень, уздоўж Дняпра. Забудова драўляная, бессістэмная. Захаваліся мураваныя будынкі царквы і заезнага двара. Перпендыкулярна да асноўных ідуць невялікія вуліцы, забудаваныя мураванымі 1-павярховымі жылымі дамамі, якія ўтвараюць развітую сетку кварталаў. == Славутасці == [[Файл:2009. Stamp of Belarus 22-2009-07-07-list.jpg|thumb|Марка Беларусі, 350-годдзе Баркулабаўскай Іконы Божай Маці]] [[Файл:Баркалабава. Царква Казанскай іконы Божай Маці (02).jpg|thumb|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] * [[Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр|Свята-Узнясенскі жаночы манастыр]] (заснаваны ў XVII стагоддзі) — у наш час адраджаецца. * [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Баркалабава)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] (1904) — {{ГККРБ 4|513Г000177}} * Археалагічныя помнікі: гарадзішча, 4 стаянкі — {{ГККРБ 4|513В000178}}, {{ГККРБ 4|513В000179}}, {{ГККРБ 4|513В000180}} * Будынак былой царкоўнапрыходскай школы (пачатак XX стагоддзя). == Этнаграфія == У Баркалабаве ў 1979 годзе [[В. Кушнарэнка]] запісана [[вяснянка (песня)|вяснянка]] «[[s:Пасеялі дзеўкі лён|Пасеялі дзеўкі лён]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20150925025421/http://inbelkult.by/images/content/Hrjestamatyja-pa-belaruskaj-narodnaj-qqq.pdf Хрэстаматыя [Ноты<nowiki>]</nowiki> : па беларускай народнай музычнай творчасці] : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} * {{Крыніцы/ГВБ|5-1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Barkalabava}} * {{Радзіма майго духу2|barkalabava}} {{Холстаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Холстаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Баркалабава| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] 09u64wxfg8vxh40wc1xndxwfg49i4nt 0 213682 5197871 4487214 2026-09-12T12:17:18Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5197871 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Камнешарка | regnum = Жывёлы | image file = Arenaria interpres (habitus).jpg | image title = | image descr = | parent = Arenaria (птушкі) | rang = Від | latin = Arenaria interpres | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Arenaria interpres | commons = Arenaria interpres | itis = 176571 | ncbi = 54971 | eol = 1049367 | iucn = 106003034 }} '''Каменешарка''' (''Arenaria interpres'') — птушка сямейства бакасавых. == Апісанне == Даўжыня цела 21-25 см, размах крылаў 43-50 см. У шлюбным уборы шматкаляровая, іржава-чорна-белая, адносна нядоўгая, вострая дзюба і кароткія жоўта-аранжавыя ногі. У негнездавы час і маладыя цёмна-шэра-карычневыя з белым сподам цела і горлам. У палёце ў абодвух уборах вельмі характэрныя плямы зверху на спіне. Пры пошуках ежы пераварочвае каменчыкі (адсюль назва). == Пашырэнне == Арэал — паўночныя ўзбярэжжы [[Галарктыка|Галарктыкі]]. Насяляе камяністыя марскія ўзбярэжжы, у некаторых раёнах сухую, камяністую тундру. Пад час пералётаў і на зімоўцы — галоўным чынам марскія ўзбярэжжы (таксама пясчаныя і з воднымі раслінамі). Пералётная. Месца зімовак: Заходняя і Паўднёвая Еўропа, Паўднёва-Усходняя Азія (ад Індыі), паўночна-ўсходняе і заходняе ўзбярэжжы Афрыкі, Аўстралія, Новая Зеландыя, поўнач Паўночнай Амерыкі, Цэнтральная і Паўднёвая Амерыка, астравы Атлантычнага і Ціхага акіянаў. На Беларусі вельмі рэдкі залётны пад час міграцый від. == Асаблівасці біялогіі == Гняздо ладзіць на адкрытым месцы ў неглыбокай ямцы, без высцілкі або скупа высланай лішайнікамі з прымессю некалькіх травінак, лістоў і кавалкаў кары са сплаўляемых хваёвых дрэў. Яйкі звычайна 4 (часам 3-5), авальныя або грушападобныя, светла-аліўкава-зялёныя альбо карычневыя з глыбокімі шэрымі плямамі і буравата-чорнымі паверхневымі. == Падвіды == * ''А. i. interpres'' — Паўночная Еўразія, Грэнландыя, таксама поўнач Аляскі і арктычнай Канады; * ''A. i. morinella'' — Поўнач Аляскі, большая частка арктычнай Канады. == Літаратура == * Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бакасавыя]] 7ss2mqwckcqlob8b4fptow6ph8ijhd3 0 239796 5198087 5167464 2026-09-13T01:30:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198087 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Верацеі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Верацеі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 19|lat_sec = 18 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 51|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|2010|Верацеі 1}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021197 }} '''Вераце́і'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vieraciei}}, {{lang-ru|Веретеи}}; да 2010 — '''Верацеі 1'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0038423&q_id=6385163|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 31 декабря 2010 года № 47 "О переименовании деревни Веретеи 1 Лужковского сельсовета Шарковщинского района"|url-status=dead}}</ref>) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Лужкі (гміна)|гміны Лужкі]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Верацейскі сельсавет (Пліскі раён)|Верацейскага сельсавета]]. Да 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Лужкоўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9, 23 студзеня, 10 і 12 лютага 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>, да 30 ліпеня 1966 года — у склад [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескага сельсавета]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 23 (1143).</ref>, да 12 верасня 1966 года знаходзілася ў складзе Шаркаўшчынскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 верасня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 31 (1151).</ref>. Да 2010 год вёска мела назву ''Верацеі 1''<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 149 жыхароў, 26 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 56.</ref>. * 1931 год — 180 жыхароў, 34 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 20</ref>. * 2003 год — 272 жыхары, 106 двароў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Верацеі 1-я|478|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|478|Дулеба Г. І.}} * {{SgKP|XIII|224|Werecieje, wieś, powiat dzisieński, gmina Łużki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лужкоўскі сельсавет, Шаркаўшчынскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] 4e47m9vyhp4ai3kzyygvfm8n1ua3b0t 0 241313 5197886 5128910 2026-09-12T12:57:16Z Siliyiw 169172 5197886 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Глухі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Hłuchi, Mikolskaja. Глухі, Мікольская (1930-48).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = 45 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 04|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Чарнаборскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Gluhi, Bychaŭ District |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243035086 }} '''Глу́хі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hluchi}}, {{lang-ru|Глухи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]]. Да [[5 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15]{{Ref-ru}}</ref>. Знаходзіцца за 17 км у напрамку на паўночны захад ад [[Быхаў|Быхава]], за 40 км ад [[Магілёў|Магілёва]], каля ракі [[Грэза]]<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|5|||304}}</ref>. == Насельніцтва == * 1997 год — 443 жыхары, 214 двароў<ref name="bel5" />. * 2008 год — 395 жыхароў. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. == Вядомыя асобы == * [[Сцяпан Акімавіч Красоўскі]] (1897—1983) — маршал авіяцыі, [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name="bel8">{{Крыніцы/БелЭн|8|||464}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||304}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Gluhi, Bychaŭ District}} {{Чарнаборскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] twbsxj3dcdmghzy58qz2uuio2iwj3px 0 241342 5197888 5018649 2026-09-12T13:03:25Z Siliyiw 169172 5197888 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Красная Слабада}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Красная Слабада |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 45 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 31|lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет2 = Краснаслабодскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Вузнікі |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243042550 }} '''Кра́сная Слабада́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чырво́ная Слабада́'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaja Slabada}}, {{lang-ru|Красная Слобода}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Краснаслабодскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Краснаслабодскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1865 годзе ў складзе [[Пацяраеўка|Пацяраеўскай]] [[Воласць|воласці]] [[Быхаўскі павет|Быхаўскага павету]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 2001, воп. 2, спр. 151</ref>. У 1913 г. дзейнічала школа<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>. == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка]] (1908—1988) — [[філосаф]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]<ref name="БЭ1">{{Крыніцы/БелЭн|1}} — С. 126.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Краснаслабодскі сельсавет (Быхаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснаслабодскі сельсавет (Быхаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] g48lqkmm2g06iz0chbuyqqnkthokse5 0 241360 5197880 5050873 2026-09-12T12:47:07Z Siliyiw 169172 5197880 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Лудчыцы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лудчыцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Лудчыцы. Мемарыял Воінскай Славы (2).jpg |подпіс = [[Мемарыял Воінскай Славы (Лудчыцы)|Мемарыял воінскай славы]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 14|lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Лудчыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Ludčycy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243043297 }} '''Лу́дчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ludčycy}}, {{lang-ru|Лудчицы}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 10 км у напрамку на поўдзень ад горада [[Быхаў]], за 54 км ад [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|БелЭн|1999}}, каля аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|97}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Ваколіцы вёскі заселены 11—10,7 тысяч гадоў да н.э., пра што сведчаць [[Лудчыцы (археалагічныя помнікі)|стаянкі]] [[Грэнская культура|грэнскай культуры]]<ref>{{Крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Лудчыцы|Капыцін, В. Ф.|25—26}}</ref>. Вядомы з сярэдзіны XVI стагоддзя як сяло Лугчычы ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. З канца XVI стагоддзя ў складзе маёнтка [[Новы Быхаў]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ўвайшла ў склад [[Старабыхаўскі павет|Старабыхаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1897 годзе ў сяле працавала школа, 2 ветраныя млыны, хлебазапасны магазін, карчма, царква. Пры вёсцы існаваў фальварак (49 жыхароў). У пачатку XX стагоддзя працавалі вінакурны завод, царкоўнапрыходская школа (з 1900 года). З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкага сельсавета]]. У 1925 годзе створана працоўная школа 1-й ступені. У 1933 годзе створаны калгас «Іскра». Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў верасні 1943 годзе савецкія партызаны [[Быхаўская ваенна-аператыўная група|Быхаўскай ваенна-аператыўнай групы]] разграмілі ў Лудчыцах нямецкі гарнізон. У чэрвені 1944 года нямецкія акупацыйныя ўлады спалілі 213 двароў, знішчылі 40 жыхароў. == Насельніцтва == * 1780-я гады — 96 двароў, 644 жыхары{{sfn|ЭГБ|1997}} * 1897 год — 147 двароў, 986 жыхароў{{sfn|ЭГБ|1997}} * 1926 год — 247 гаспадарак, 1460 жыхароў{{sfn|ЭГБ|1997}} * 1999 год — 240 двароў, 626 жыхароў{{sfn|БелЭн|1999}} == Славутасці == * [[Мемарыял воінскай славы (Лудчыцы)|Мемарыял воінскай славы]] (1984) — {{ГККРБ 4|513Д000250}} * [[Лудчыцы (археалагічныя помнікі)|Курганны могільнік (X–XII стагоддзе)]] — {{ГККРБ 4|513В000249}}{{sfn|БелЭн|1999}}. * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||358}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Лудчыцы||396}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ludčycy}} {{Лудчыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Лудчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Лудчыцы| ]] q26xttbonzzstwhe6eamfyfa7di4wj5 0 241361 5197889 4999896 2026-09-12T13:05:32Z Siliyiw 169172 5197889 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Няраж |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 28|lat_sec = 18 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 13|lon_sec = 09 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Лудчыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043306 }} '''Няра́ж'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Niaraž}}, {{lang-ru|Нераж}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1913 г. у Дубовай Няражы дзейнічала царкоўна-прыходская школа<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лудчыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лудчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] mp2i6g5by3maf0w98auzo7v6y9kwsgz 0 241371 5197887 5000115 2026-09-12T12:59:33Z Siliyiw 169172 5197887 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Новы Быхаў |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 21|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Навабыхаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = беларусы, рускія |канфесійны склад = праваслаўныя |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041836 }} '''Но́вы Бы́хаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Novy Bychaŭ}}, {{lang-ru|Новый Быхов}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навабыхаўскі сельсавет|Навабыхаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вёска Новы Быхаў вядомая з XVI ст. як мястэчка. Належала [[Хадкевічы|Хадкевічам]], пазней [[Слушкі|Слушкам]]. У [[1685]] г. [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінік-Міхал Слушка]] прадаў маёнтак Новы Быхаў (інакш званае Тайманавам) [[Казімір Ян Сапега|Казіміру-Яну Сапегу]], які, у сваю чаргу, у той жа год перадаў яго свайму старэйшаму сыну [[Ежы Станіслаў Сапега|Ежы-Станіславу]] ў дзень ягонага вяселля. Новы Быхаў належаў [[Сапегі|Сапегам]] аж да 1820-х гг., калі быў прададзены [[Булгакі|Булгакам]]. У [[1825]] г. апошні ўладальнік Новага Быхава з роду Сапегаў [[Яўстах Каятан Сапега|Астах-Каэтан]] прымаў тут расейскага імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]]. У [[1742]] г. 41 двор, у [[1758]] г. 19 двароў, 6 шынкоў, 3 крамы, сыраварня, ладзіўся кірмаш. У [[1772]] г. налічвалася 92 двары, 734 жыхары, царква. У [[1858]] г. жыло 435 жыхароў мужчынскага полу, была цагельня, млын, піцейны дом. У [[1864]] г. у Новым Быхаве была адкрытая школа, пры якой у [[1873]] г. арганізаванае рамеснае аддзяленне. У [[1897]] г. валасны цэнтр, 342 дамы, 2374 жыхары, хлебазапасны магазін (з 1882), 23 крамы, 2 ветракі, 2 шынкі, прыстань, царква, 2 сінагогі, 2хкласная царкоўна-прыходская школа, у 1903 годзе ператвораная ў жаночую царкоўна-настаўніцкую (37 вучаніц на 1913), акрамя таго, у 1913 г. дзейнічала яшчэ 2 школы, адна з іх - узорная<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навабыхаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Навабыхаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] pnum2r56cq1t09kcpofw2b6qw0dpnp3 0 241395 5197874 5082468 2026-09-12T12:34:38Z Siliyiw 169172 5197874 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мокрае}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Мокрае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 12|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Холстаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243043313 }} '''Мо́крае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mokraje}}, {{lang-ru|Мокрое}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Холстаўскі сельсавет|Холстаўскага сельсавета]], яго цэнтр з 2016 года<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916m0077620&p1=1&p5=0 |title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 20 июня 2016 г. № 22-9 О переносе административного центра Холстовского сельсовета Быховского района |access-date=21 ліпеня 2017 |archive-date=23 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223130103/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916m0077620&p1=1&p5=0 |url-status=dead }}</ref>. У 1924—1960 і 1965—1966 гадах цэнтр [[Мокраўскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Мокраўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref><ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 сакавіка 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 16 (1136).</ref>. Знаходзіцца за 3 км у напрамку на поўнач ад [[Быхаў|Быхава]], за 47 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel10"> {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=513|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&nbsp;000}}</ref> на рацэ [[Макранка]]. == Насельніцтва == * [[2000]] год — 842 жыхары ў 366 дварах<ref name="bel10" />. == Помнікі гісторыі і культуры == * [[Свята-Успенская царква (Мокрае)|Успенская царква]] (1865 г.) * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Вядомыя асобы == * [[Міхась Мушынскі]] ([[1931]]—[[2018]]) — беларускі крытык, [[літаратуразнаўца]]. * [[Мікалай Сцяфанавіч Сташкевіч]] ([[1938]]—[[2011]]) — беларускі гісторык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=513|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&nbsp;000}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=26|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Холстаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Холстаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Мокрае (Быхаўскі раён)| ]] k8c1d6941n51ulhbbca4p6aglnrtqc0 0 241438 5197884 5128128 2026-09-12T12:54:40Z Siliyiw 169172 5197884 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Чорны Бор}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Чорны Бор |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 58|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Чарнаборскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041284 }} '''Чо́рны Бор'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čorny Bor}}, {{lang-ru|Чёрный Бор}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 28 км у напрамку на паўночны захад ад [[Быхаў|Быхава]], за 37 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17|||279}}</ref>, на аўтадарозе {{таблічка-by|Р|93}}. == Насельніцтва == * [[2003]] год — 319 жыхароў у 139 дварах<ref name="bel17" />. == Славутасці == * [[Метэарыт Чорны Бор|Чорны Бор]] — каменны [[метэарыт]], які ўпаў каля вёскі ў [[1965]] годзе == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|||279}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=16|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чарнаборскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Чорны Бор (Быхаўскі раён)| ]] i9gayq259xdqc29jhxo7fohelnlm6ee 0 242078 5198042 4959188 2026-09-12T22:57:04Z Siliyiw 169172 5198042 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Баронькі |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Баронькаўскі |OpenStreetMap = 243047352 }} '''Баро́нькі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Barońki}}, {{lang-ru|Бороньки}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0030773&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 17 марта 2010 года № 24-13 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Баронькаўскі сельсавет|Баронькаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 25 км на поўдзень ад [[Касцюковічы|Касцюковіч]], за 185 км ад [[Магілёў|Магілёва]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Бялынкавічы (станцыя)|Бялынкавічы]]{{sfn|БелЭн|1996}}. Праз аграгарадок цячэ рака [[Зубр (рака)|Зубр]]{{sfn|Атлас|2012}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Фядосавіч Лызікаў]] (1920—1999) — беларускі навуковец у галіне акушэрства і гінекалогіі. == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] трох савецкіх салдат 110-й стралковай дывізіі 3-й арміі [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]], якія загінулі ў верасні 1943 года — у цэнтры аграгарадка. * Помнік землякам, на ўшанаванне памяці 269 землякоў, якія загінулі ў [[ВАВ|Вялікую Айчынную вайну]]. == Помнікі == * Помнік [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміру Леніну]], усталяваны ў 1970 годзе каля будынка сельсавета<ref>Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Магілёўская вобласць. — Мінск, выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 1986. — 212 с.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|2|Баро́нькі||316}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000|ref=Атлас}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-101. Выданне 1989 года. Стан мясцовасці на 1985 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Баронькаўскі сельсавет}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Баронькаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] resbw6miugulaex8kzuldpi7z6amraq 5198043 5198042 2026-09-12T22:58:08Z Siliyiw 169172 5198043 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Баронькі |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Баронькаўскі |OpenStreetMap = 243047352 }} '''Баро́нькі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Barońki}}, {{lang-ru|Бороньки}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0030773&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 17 марта 2010 года № 24-13 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Баронькаўскі сельсавет|Баронькаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 25 км на поўдзень ад [[Касцюковічы|Касцюковіч]], за 185 км ад [[Магілёў|Магілёва]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Бялынкавічы (станцыя)|Бялынкавічы]]{{sfn|БелЭн|1996}}. Праз аграгарадок цячэ рака [[Зубр (рака)|Зубр]]{{sfn|Атлас|2012}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасць == === Памятныя мясціны === * [[Брацкая магіла]] трох савецкіх салдат 110-й стралковай дывізіі 3-й арміі [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]], якія загінулі ў верасні 1943 года — у цэнтры аграгарадка. * Помнік землякам, на ўшанаванне памяці 269 землякоў, якія загінулі ў [[ВАВ|Вялікую Айчынную вайну]]. === Помнікі === * Помнік [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміру Леніну]], усталяваны ў 1970 годзе каля будынка сельсавета<ref>Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Магілёўская вобласць. — Мінск, выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 1986. — 212 с.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Фядосавіч Лызікаў]] (1920—1999) — беларускі навуковец у галіне акушэрства і гінекалогіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|2|Баро́нькі||316}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000|ref=Атлас}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-101. Выданне 1989 года. Стан мясцовасці на 1985 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Баронькаўскі сельсавет}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Баронькаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] h7yjplqgpc24a5qfgxu14ldafj6o50z 0 242099 5197994 5128447 2026-09-12T19:42:53Z Siliyiw 169172 5197994 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Белая Дуброва}}{{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Белая Дуброва |выява = Bielaja Dubrova, krajavid z busliankaj (2023-05-27).webp |подпіс = Гарадзішча-2 помнік археалогіі ў аграгарадку |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 48 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 58|lon_sec = 39 |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Беладубраўскі |першае згадванне = 1762 |насельніцтва = 774 |год перапісу = 2007 |двароў = 291 |тэлефонны код = +375 2245 |паштовы індэкс = 213652 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243047336 }} '''Бе́лая Дубро́ва'''<ref name="НазвыНП">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bielaja Dubrova}}, {{lang-ru|Белая Дуброва}}) — [[аграгарадок]] у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], цэнтр [[Беладубраўскі сельсавет|Беладубраўскага сельсавета]] і СВК «Дуброва». == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Беседзь]], за 12 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Касцюковічы]], за 172 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. Размешчана на аўтадарозе [[Касцюковічы]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]], за 16 км ад чыгуначнай станцыі [[Камунары (станцыя)|Камунары]] (на лініі [[Крычаў]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]])<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі/5-1|с=648}}</ref>. == Гісторыя == Выяўленыя побач з вёскай археалагічныя помнікі — [[#Памятныя і гістарычныя мясціны|гарадзішчы і курганны могільнік]] — сведчаць, што гэтая мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў глыбокай старажытнасці<ref name="Памяць">{{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46}}</ref>. Вядома з 1762 года як сяло ў [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхецкая ўласнасць. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1833 годзе — цэнтр маёнтка ў [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], уладанне памешчыка Гайкова. У склад маёнтка ўваходзіла 7 вёсак. У 1864 годзе ў сяле пабудавана Ражства-Багародзіцкая царква. У 1885 годзе сяло ў Студзянецкай воласці, дзейнічалі царква і заезны двор. У 1887 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа, для якой у 1912 годзе пабудавана асобнае памяшканне<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы было 176 двароў, вадзяны і 2 ветраныя млыны, хлебазапасны магазін, піцейны дом. У 1909 годзе ў сяле налічвалася 165 двароў, у фальварку, што належаў надворнаму саветніку З. Ельчанінаву, — 1 двор<ref name="Памяць"/>. З сакавіка 1924 года ў складзе [[Беларуская ССР|БССР]], з 17 ліпеня 1924 года ў [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Калінінская акруга|Калінінскай]], з 9 чэрвеня 1927 года — [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала 4-гадовая школа. У кастрычніку 1929 года арганізаваны калгас «Беларуская вёска», працавала кузня<ref name="ГВБ"/>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у верасні 1943 года, нямецка-фашысцкія акупанты спалілі 140 двароў. Вёска вызвалена 28 верасня 1943 года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 283 жыхары вёскі. На тэрыторыі вёскі знаходзяцца 2 брацкія магілы савецкіх воінаў, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1959 года, у вёсцы 858 жыхароў. Пазней сюды былі сселены жыхары пасёлкаў Астравік, Клеткі, Кляевічы, якія пацярпелі ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]<ref name="Памяць"/>. == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічаюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, крамы<ref name="ГВБ"/>. [[File:Bielaja Dubrova, vulica Pieršamajskaja (2023-05-28).jpg|thumb|Вуліца Першамайская]] == Насельніцтва == * XIX стагоддзе: 1834 год — 750 жыхароў; 1880 год — 825 жыхароў; 1885 год — 908 жыхароў; 1897 год — 1209 жыхароў. * XX стагоддзе: 1909 год — 1014 жыхароў; 1926 год — 1025 жыхароў; 1959 год — 858 жыхароў; 1986 год — 639 жыхароў; 1995 год — 738 жыхароў, 318 двароў. * XXI стагоддзе: 2002 год — 764 жыхары; 2007 год — 774 жыхары, 291 двор<ref name="ГВБ"/>. == Памятныя і гістарычныя мясціны == * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, ускраіна)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на ўсходняй ускраіне вёскі. Пахаваны 14 воінаў, якія загінулі ў 1943 годзе. У 1968 годзе ўстаноўлены помнік — скульптура воіна<ref name="Памяць"/>. * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, могілкі)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на могілках. Пахаваны воіны, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах. У 1967 годзе ўстаноўлены абеліск<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-1 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-1]] — помнік археалогіі за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе ракі Дзяражня. Даследавана К. М. Палікарповічам, Я. Р. Рыерам, У. Ф. Ісаенкам<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-2 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-2]] — помнік археалогіі ў паўднёвай частцы вёскі, каля былой школы<ref name="Памяць"/>. * [[Курганны могільнік (Белая Дуброва)|Курганны могільнік]] на левым беразе ракі Дзяражня<ref name="ГВБ"/>. == Вядомыя асобы == * [[Палікарповіч Канстанцін Міхайлавіч|Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч]] (1889—1963) — беларускі археолаг, адзін з заснавальнікаў беларускай археалагічнай навукі. * [[Васіль Мікалаевіч Шлапуноў]] (1932—2021) — беларускі вучоны ў галіне кормавытворчасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|5-1|с=648—650}} * {{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46—47}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|||73}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беладубраўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Беладубраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] orfu3knrt7hi5rs41vgp4maqs3kwhqz 5198004 5197994 2026-09-12T20:13:46Z Siliyiw 169172 5198004 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Белая Дуброва}}{{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Белая Дуброва |выява = Bielaja Dubrova, krajavid z busliankaj (2023-05-27).webp |подпіс = Гарадзішча-2 помнік археалогіі ў аграгарадку |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 48 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 58|lon_sec = 39 |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Беладубраўскі |першае згадванне = 1762 |насельніцтва = 774 |год перапісу = 2007 |двароў = 291 |тэлефонны код = +375 2245 |паштовы індэкс = 213652 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243047336 }} '''Бе́лая Дубро́ва'''<ref name="НазвыНП">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bielaja Dubrova}}, {{lang-ru|Белая Дуброва}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0031040&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 16 февраля 2009 года № 15-4 «О преобразовании деревень Костюковичского района в агрогородки»|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], цэнтр [[Беладубраўскі сельсавет|Беладубраўскага сельсавета]] і СВК «Дуброва». == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Беседзь]], за 12 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Касцюковічы]], за 172 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. Размешчана на аўтадарозе [[Касцюковічы]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]], за 16 км ад чыгуначнай станцыі [[Камунары (станцыя)|Камунары]] (на лініі [[Крычаў]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]])<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі/5-1|с=648}}</ref>. == Гісторыя == Выяўленыя побач з вёскай археалагічныя помнікі — [[#Памятныя і гістарычныя мясціны|гарадзішчы і курганны могільнік]] — сведчаць, што гэтая мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў глыбокай старажытнасці<ref name="Памяць">{{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46}}</ref>. Вядома з 1762 года як сяло ў [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхецкая ўласнасць. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1833 годзе — цэнтр маёнтка ў [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], уладанне памешчыка Гайкова. У склад маёнтка ўваходзіла 7 вёсак. У 1864 годзе ў сяле пабудавана Ражства-Багародзіцкая царква. У 1885 годзе сяло ў Студзянецкай воласці, дзейнічалі царква і заезны двор. У 1887 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа, для якой у 1912 годзе пабудавана асобнае памяшканне<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы было 176 двароў, вадзяны і 2 ветраныя млыны, хлебазапасны магазін, піцейны дом. У 1909 годзе ў сяле налічвалася 165 двароў, у фальварку, што належаў надворнаму саветніку З. Ельчанінаву, — 1 двор<ref name="Памяць"/>. З сакавіка 1924 года ў складзе [[Беларуская ССР|БССР]], з 17 ліпеня 1924 года ў [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Калінінская акруга|Калінінскай]], з 9 чэрвеня 1927 года — [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала 4-гадовая школа. У кастрычніку 1929 года арганізаваны калгас «Беларуская вёска», працавала кузня<ref name="ГВБ"/>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у верасні 1943 года, нямецка-фашысцкія акупанты спалілі 140 двароў. Вёска вызвалена 28 верасня 1943 года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 283 жыхары вёскі. На тэрыторыі вёскі знаходзяцца 2 брацкія магілы савецкіх воінаў, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1959 года, у вёсцы 858 жыхароў. Пазней сюды былі сселены жыхары пасёлкаў Астравік, Клеткі, Кляевічы, якія пацярпелі ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]<ref name="Памяць"/>. == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічаюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, крамы<ref name="ГВБ"/>. [[File:Bielaja Dubrova, vulica Pieršamajskaja (2023-05-28).jpg|thumb|Вуліца Першамайская]] == Насельніцтва == * XIX стагоддзе: 1834 год — 750 жыхароў; 1880 год — 825 жыхароў; 1885 год — 908 жыхароў; 1897 год — 1209 жыхароў. * XX стагоддзе: 1909 год — 1014 жыхароў; 1926 год — 1025 жыхароў; 1959 год — 858 жыхароў; 1986 год — 639 жыхароў; 1995 год — 738 жыхароў, 318 двароў. * XXI стагоддзе: 2002 год — 764 жыхары; 2007 год — 774 жыхары, 291 двор<ref name="ГВБ"/>. == Памятныя і гістарычныя мясціны == * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, ускраіна)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на ўсходняй ускраіне вёскі. Пахаваны 14 воінаў, якія загінулі ў 1943 годзе. У 1968 годзе ўстаноўлены помнік — скульптура воіна<ref name="Памяць"/>. * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, могілкі)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на могілках. Пахаваны воіны, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах. У 1967 годзе ўстаноўлены абеліск<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-1 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-1]] — помнік археалогіі за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе ракі Дзяражня. Даследавана К. М. Палікарповічам, Я. Р. Рыерам, У. Ф. Ісаенкам<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-2 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-2]] — помнік археалогіі ў паўднёвай частцы вёскі, каля былой школы<ref name="Памяць"/>. * [[Курганны могільнік (Белая Дуброва)|Курганны могільнік]] на левым беразе ракі Дзяражня<ref name="ГВБ"/>. == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч]] (1889—1963) — беларускі археолаг, адзін з заснавальнікаў беларускай археалагічнай навукі. * [[Васіль Мікалаевіч Шлапуноў]] (1932—2021) — беларускі вучоны ў галіне кормавытворчасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|5-1|с=648—650}} * {{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46—47}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|||73}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беладубраўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Беладубраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] 7hbroogl5erfpw2xe6qa9mrrc5z231y 5198008 5198004 2026-09-12T20:17:48Z Siliyiw 169172 5198008 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Белая Дуброва}}{{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Белая Дуброва |выява = Bielaja Dubrova, krajavid z busliankaj (2023-05-27).webp |подпіс = Гарадзішча-2 помнік археалогіі ў аграгарадку |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 48 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 58|lon_sec = 39 |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Беладубраўскі |першае згадванне = 1762 |насельніцтва = 774 |год перапісу = 2007 |двароў = 291 |тэлефонны код = +375 2245 |паштовы індэкс = 213652 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243047336 }} '''Бе́лая Дубро́ва'''<ref name="НазвыНП">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bielaja Dubrova}}, {{lang-ru|Белая Дуброва}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0031040&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 16 февраля 2009 года № 15-4 «О преобразовании деревень Костюковичского района в агрогородки»|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], цэнтр [[Беладубраўскі сельсавет|Беладубраўскага сельсавета]] і СВК «Дуброва». == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Беседзь]], за 12 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Касцюковічы]], за 172 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. Размешчана на аўтадарозе [[Касцюковічы]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]], за 16 км ад чыгуначнай станцыі [[Камунары (станцыя)|Камунары]] (на лініі [[Крычаў]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]])<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі/5-1|с=648}}</ref>. == Гісторыя == Выяўленыя побач з вёскай археалагічныя помнікі — [[#Памятныя і гістарычныя мясціны|гарадзішчы і курганны могільнік]] — сведчаць, што гэтая мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў глыбокай старажытнасці<ref name="Памяць">{{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46}}</ref>. Вядома з 1762 года як сяло ў [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхецкая ўласнасць. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1833 годзе — цэнтр маёнтка ў [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], уладанне памешчыка Гайкова. У склад маёнтка ўваходзіла 7 вёсак. У 1864 годзе ў сяле пабудавана Ражства-Багародзіцкая царква. У 1885 годзе сяло ў Студзянецкай воласці, дзейнічалі царква і заезны двор. У 1887 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа, для якой у 1912 годзе пабудавана асобнае памяшканне<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы было 176 двароў, вадзяны і 2 ветраныя млыны, хлебазапасны магазін, піцейны дом. У 1909 годзе ў сяле налічвалася 165 двароў, у фальварку, што належаў надворнаму саветніку З. Ельчанінаву, — 1 двор<ref name="Памяць"/>. З сакавіка 1924 года ў складзе [[Беларуская ССР|БССР]], з 17 ліпеня 1924 года ў [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Калінінская акруга|Калінінскай]], з 9 чэрвеня 1927 года — [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала 4-гадовая школа. У кастрычніку 1929 года арганізаваны калгас «Беларуская вёска», працавала кузня<ref name="ГВБ"/>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у верасні 1943 года, нямецка-фашысцкія акупанты спалілі 140 двароў. Вёска вызвалена 28 верасня 1943 года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 283 жыхары вёскі. На тэрыторыі вёскі знаходзяцца 2 брацкія магілы савецкіх воінаў, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1959 года, у вёсцы 858 жыхароў. Пазней сюды былі сселены жыхары пасёлкаў Астравік, Клеткі, Кляевічы, якія пацярпелі ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]<ref name="Памяць"/>. == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічаюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, крамы<ref name="ГВБ"/>. [[File:Bielaja Dubrova, vulica Pieršamajskaja (2023-05-28).jpg|thumb|Вуліца Першамайская]] == Насельніцтва == * XIX стагоддзе: 1834 год — 750 жыхароў; 1880 год — 825 жыхароў; 1885 год — 908 жыхароў; 1897 год — 1209 жыхароў. * XX стагоддзе: 1909 год — 1014 жыхароў; 1926 год — 1025 жыхароў; 1959 год — 858 жыхароў; 1986 год — 639 жыхароў; 1995 год — 738 жыхароў, 318 двароў. * XXI стагоддзе: 2002 год — 764 жыхары; 2007 год — 774 жыхары, 291 двор<ref name="ГВБ"/>. == Памятныя і гістарычныя мясціны == * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, ускраіна)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на ўсходняй ускраіне вёскі. Пахаваны 14 воінаў, якія загінулі ў 1943 годзе. У 1968 годзе ўстаноўлены помнік — скульптура воіна<ref name="Памяць"/>. * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, могілкі)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на могілках. Пахаваны воіны, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах. У 1967 годзе ўстаноўлены абеліск<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-1 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-1]] — помнік археалогіі за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе ракі [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]]. Даследавана [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч|К. М. Палікарповічам]], [[Якаў Рыгоравіч Рыер|Я. Р. Рыерам]], У. Ф. Ісаенкам<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-2 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-2]] — помнік археалогіі ў паўднёвай частцы вёскі, каля былой школы<ref name="Памяць"/>. * [[Курганны могільнік (Белая Дуброва)|Курганны могільнік]] на левым беразе ракі [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]]<ref name="ГВБ"/>. == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч]] (1889—1963) — беларускі археолаг, адзін з заснавальнікаў беларускай археалагічнай навукі. * [[Васіль Мікалаевіч Шлапуноў]] (1932—2021) — беларускі вучоны ў галіне кормавытворчасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|5-1|с=648—650}} * {{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46—47}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|||73}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беладубраўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Беладубраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] saew7hh3j9r4hdcjsemqbm8i5dx0pnh 5198013 5198008 2026-09-12T20:37:41Z Siliyiw 169172 5198013 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Белая Дуброва}}{{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Белая Дуброва |выява = Bielaja Dubrova, krajavid z busliankaj (2023-05-27).webp |подпіс = Гарадзішча-2 помнік археалогіі ў аграгарадку |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 48 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 58|lon_sec = 39 |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Беладубраўскі |першае згадванне = 1762 |насельніцтва = 774 |год перапісу = 2007 |двароў = 291 |тэлефонны код = +375 2245 |паштовы індэкс = 213652 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243047336 }} '''Бе́лая Дубро́ва'''<ref name="НазвыНП">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bielaja Dubrova}}, {{lang-ru|Белая Дуброва}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0031040&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 16 февраля 2009 года № 15-4 «О преобразовании деревень Костюковичского района в агрогородки»|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], цэнтр [[Беладубраўскі сельсавет|Беладубраўскага сельсавета]] і СВК «Дуброва». == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Беседзь]], за 12 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Касцюковічы]], за 172 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. Размешчана на аўтадарозе [[Касцюковічы]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]], за 16 км ад чыгуначнай станцыі [[Камунары (станцыя)|Камунары]] (на лініі [[Крычаў]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]])<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі/5-1|с=648}}</ref>. == Гісторыя == Выяўленыя побач з вёскай археалагічныя помнікі — [[#Памятныя і гістарычныя мясціны|гарадзішчы і курганны могільнік]] — сведчаць, што гэтая мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў глыбокай старажытнасці<ref name="Памяць">{{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46}}</ref>. Вядома з 1762 года як сяло ў [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхецкая ўласнасць. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1833 годзе — цэнтр маёнтка ў [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], уладанне памешчыка Гайкова. У склад маёнтка ўваходзіла 7 вёсак. У 1864 годзе ў сяле пабудавана Ражства-Багародзіцкая царква. У 1885 годзе сяло ў Студзянецкай воласці, дзейнічалі царква і заезны двор. У 1887 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа, для якой у 1912 годзе пабудавана асобнае памяшканне<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы было 176 двароў, вадзяны і 2 ветраныя млыны, хлебазапасны магазін, піцейны дом. У 1909 годзе ў сяле налічвалася 165 двароў, у фальварку, што належаў надворнаму саветніку З. Ельчанінаву, — 1 двор<ref name="Памяць"/>. З сакавіка 1924 года ў складзе [[Беларуская ССР|БССР]], з 17 ліпеня 1924 года ў [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Калінінская акруга|Калінінскай]], з 9 чэрвеня 1927 года — [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала 4-гадовая школа. У кастрычніку 1929 года арганізаваны калгас «Беларуская вёска», працавала кузня<ref name="ГВБ"/>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у верасні 1943 года, нямецка-фашысцкія акупанты спалілі 140 двароў. Вёска вызвалена 28 верасня 1943 года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 283 жыхары вёскі. На тэрыторыі вёскі знаходзяцца 2 брацкія магілы савецкіх воінаў, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1959 года, у вёсцы 858 жыхароў. Пазней сюды былі сселены жыхары пасёлкаў Астравік, Клеткі, Кляевічы, якія пацярпелі ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]<ref name="Памяць"/>. == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічаюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, крамы<ref name="ГВБ"/>. [[File:Bielaja Dubrova, vulica Pieršamajskaja (2023-05-28).jpg|thumb|Вуліца Першамайская]] == Насельніцтва == * XIX стагоддзе: 1834 год — 750 жыхароў; 1880 год — 825 жыхароў; 1885 год — 908 жыхароў; 1897 год — 1209 жыхароў. * XX стагоддзе: 1909 год — 1014 жыхароў; 1926 год — 1025 жыхароў; 1959 год — 858 жыхароў; 1986 год — 639 жыхароў; 1995 год — 738 жыхароў, 318 двароў. * XXI стагоддзе: 2002 год — 764 жыхары; 2007 год — 774 жыхары, 291 двор<ref name="ГВБ"/>. == Памятныя і гістарычныя мясціны == * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, ускраіна)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на ўсходняй ускраіне вёскі. Пахаваны 14 воінаў, якія загінулі ў 1943 годзе. У 1968 годзе ўстаноўлены помнік — скульптура воіна<ref name="Памяць"/>. * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, могілкі)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на могілках. Пахаваны воіны, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах. У 1967 годзе ўстаноўлены абеліск<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-1 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-1]] — помнік археалогіі за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе ракі [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]]. Даследавана [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч|К. М. Палікарповічам]], [[Якаў Рыгоравіч Рыер|Я. Р. Рыерам]], [[Уладзімір Фёдаравіч Ісаенка|У. Ф. Ісаенкам]]<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-2 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-2]] — помнік археалогіі ў паўднёвай частцы вёскі, каля былой школы<ref name="Памяць"/>. * [[Курганны могільнік (Белая Дуброва)|Курганны могільнік]] на левым беразе ракі [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]]<ref name="ГВБ"/>. == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч]] (1889—1963) — беларускі археолаг, адзін з заснавальнікаў беларускай археалагічнай навукі. * [[Васіль Мікалаевіч Шлапуноў]] (1932—2021) — беларускі вучоны ў галіне кормавытворчасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|5-1|с=648—650}} * {{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46—47}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|||73}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беладубраўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Беладубраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] 794a15prcge1eu5uj8jjpke3vbquovq 5198029 5198013 2026-09-12T21:49:09Z Siliyiw 169172 5198029 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Белая Дуброва}}{{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Белая Дуброва |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 48 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 58|lon_sec = 39 |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Беладубраўскі |першае згадванне = 1762 |насельніцтва = 774 |год перапісу = 2007 |двароў = 291 |тэлефонны код = +375 2245 |паштовы індэкс = 213652 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243047336 }} '''Бе́лая Дубро́ва'''<ref name="НазвыНП">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bielaja Dubrova}}, {{lang-ru|Белая Дуброва}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0031040&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 16 февраля 2009 года № 15-4 «О преобразовании деревень Костюковичского района в агрогородки»|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], цэнтр [[Беладубраўскі сельсавет|Беладубраўскага сельсавета]] і СВК «Дуброва». == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Беседзь]], за 12 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Касцюковічы]], за 172 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. Размешчана на аўтадарозе [[Касцюковічы]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]], за 16 км ад чыгуначнай станцыі [[Камунары (станцыя)|Камунары]] (на лініі [[Крычаў]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]])<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі/5-1|с=648}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Bielaja Dubrova, krajavid z busliankaj (2023-05-27).webp|злева|міні|211x211пкс|Гарадзішча-2 — помнік археалогіі ў аграгарадку.]] Выяўленыя побач з вёскай археалагічныя помнікі — [[#Памятныя і гістарычныя мясціны|гарадзішчы і курганны могільнік]] — сведчаць, што гэтая мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў глыбокай старажытнасці<ref name="Памяць">{{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46}}</ref>. Вядома з 1762 года як сяло ў [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхецкая ўласнасць. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1833 годзе — цэнтр маёнтка ў [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], уладанне памешчыка Гайкова. У склад маёнтка ўваходзіла 7 вёсак. У 1864 годзе ў сяле пабудавана Ражства-Багародзіцкая царква. У 1885 годзе сяло ў Студзянецкай воласці, дзейнічалі царква і заезны двор. У 1887 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа, для якой у 1912 годзе пабудавана асобнае памяшканне<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы было 176 двароў, вадзяны і 2 ветраныя млыны, хлебазапасны магазін, піцейны дом. У 1909 годзе ў сяле налічвалася 165 двароў, у фальварку, што належаў надворнаму саветніку З. Ельчанінаву, — 1 двор<ref name="Памяць"/>. З сакавіка 1924 года ў складзе [[Беларуская ССР|БССР]], з 17 ліпеня 1924 года ў [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Калінінская акруга|Калінінскай]], з 9 чэрвеня 1927 года — [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала 4-гадовая школа. У кастрычніку 1929 года арганізаваны калгас «Беларуская вёска», працавала кузня<ref name="ГВБ"/>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у верасні 1943 года, нямецка-фашысцкія акупанты спалілі 140 двароў. Вёска вызвалена 28 верасня 1943 года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 283 жыхары вёскі. На тэрыторыі вёскі знаходзяцца 2 брацкія магілы савецкіх воінаў, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1959 года, у вёсцы 858 жыхароў. Пазней сюды былі сселены жыхары пасёлкаў Астравік, Клеткі, Кляевічы, якія пацярпелі ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]<ref name="Памяць"/>. == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічаюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, крамы<ref name="ГВБ"/>. [[File:Bielaja Dubrova, vulica Pieršamajskaja (2023-05-28).jpg|thumb|Вуліца Першамайская.|218x218пкс]] == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе:''' 1834 год — 750 жыхароў; 1880 год — 825 жыхароў; 1885 год — 908 жыхароў; 1897 год — 1209 жыхароў. * '''XX стагоддзе:''' 1909 год — 1014 жыхароў; 1926 год — 1025 жыхароў; 1959 год — 858 жыхароў; 1986 год — 639 жыхароў; 1995 год — 738 жыхароў, 318 двароў; 1999 год — 739 жыхароў. * '''XXI стагоддзе:''' 2002 год — 764 жыхары; 2007 год — 774 жыхары, 291 двор<ref name="ГВБ"/>; 2009 год — 674 жыхара; 2019 год — 550 жыхароў. == Памятныя і гістарычныя мясціны == * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, ускраіна)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на ўсходняй ускраіне вёскі. Пахаваны 14 воінаў, якія загінулі ў 1943 годзе. У 1968 годзе ўстаноўлены помнік — скульптура воіна<ref name="Памяць"/>. * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, могілкі)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на могілках. Пахаваны воіны, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах. У 1967 годзе ўстаноўлены абеліск<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-1 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-1]] — помнік археалогіі за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе ракі [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]]. Даследавана [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч|К. М. Палікарповічам]], [[Якаў Рыгоравіч Рыер|Я. Р. Рыерам]], [[Уладзімір Фёдаравіч Ісаенка|У. Ф. Ісаенкам]]<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-2 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-2]] — помнік археалогіі ў паўднёвай частцы вёскі, каля былой школы<ref name="Памяць"/>. * [[Курганны могільнік (Белая Дуброва)|Курганны могільнік]] на левым беразе ракі [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]]<ref name="ГВБ"/>. == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч]] (1889—1963) — беларускі археолаг, адзін з заснавальнікаў беларускай археалагічнай навукі. * [[Васіль Мікалаевіч Шлапуноў]] (1932—2021) — беларускі вучоны ў галіне кормавытворчасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|5-1|с=648—650}} * {{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46—47}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|||73}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беладубраўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Беладубраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] aadr2h6go1c27e1puhtaqhn84f21w5b 5198142 5198029 2026-09-13T08:36:41Z M.L.Bot 261 5198142 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Белая Дуброва}}{{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Белая Дуброва |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 48 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 58|lon_sec = 39 |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет = Беладубраўскі |першае згадванне = 1762 |насельніцтва = 774 |год перапісу = 2007 |двароў = 291 |тэлефонны код = +375 2245 |паштовы індэкс = 213652 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243047336 }} '''Бе́лая Дубро́ва'''<ref name="НазвыНП">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bielaja Dubrova}}, {{lang-ru|Белая Дуброва}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0031040&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 16 февраля 2009 года № 15-4 «О преобразовании деревень Костюковичского района в агрогородки»|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], цэнтр [[Беладубраўскі сельсавет|Беладубраўскага сельсавета]] і СВК «Дуброва». == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Беседзь]], за 12 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Касцюковічы]], за 172 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. Размешчана на аўтадарозе [[Касцюковічы]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]], за 16 км ад чыгуначнай станцыі [[Камунары (станцыя)|Камунары]] (на лініі [[Крычаў]]—[[Сураж (Расія)|Сураж]])<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі/5-1|с=648}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Bielaja Dubrova, krajavid z busliankaj (2023-05-27).webp|злева|міні|211x211пкс|Гарадзішча-2 — помнік археалогіі ў аграгарадку.]] Выяўленыя побач з вёскай археалагічныя помнікі — [[#Памятныя і гістарычныя мясціны|гарадзішчы і курганны могільнік]] — сведчаць, што гэтая мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў глыбокай старажытнасці<ref name="Памяць">{{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46}}</ref>. Вядома з 1762 года як сяло ў [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхецкая ўласнасць. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1833 годзе — цэнтр маёнтка ў [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], уладанне памешчыка Гайкова. У склад маёнтка ўваходзіла 7 вёсак. У 1864 годзе ў сяле пабудавана Ражства-Багародзіцкая царква. У 1885 годзе сяло ў Студзянецкай воласці, дзейнічалі царква і заезны двор. У 1887 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа, для якой у 1912 годзе пабудавана асобнае памяшканне<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы было 176 двароў, вадзяны і 2 ветраныя млыны, хлебазапасны магазін, піцейны дом. У 1909 годзе ў сяле налічвалася 165 двароў, у фальварку, што належаў надворнаму саветніку З. Ельчанінаву, — 1 двор<ref name="Памяць"/>. З сакавіка 1924 года ў складзе [[Беларуская ССР|БССР]], з 17 ліпеня 1924 года ў [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Калінінская акруга|Калінінскай]], з 9 чэрвеня 1927 года — [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала 4-гадовая школа. У кастрычніку 1929 года арганізаваны калгас «Беларуская вёска», працавала кузня<ref name="ГВБ"/>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у верасні 1943 года, нямецка-фашысцкія акупанты спалілі 140 двароў. Вёска вызвалена 28 верасня 1943 года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 283 жыхары вёскі. На тэрыторыі вёскі знаходзяцца 2 брацкія магілы савецкіх воінаў, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах<ref name="ГВБ"/>. Паводле перапісу 1959 года, у вёсцы 858 жыхароў. Пазней сюды былі сселены жыхары пасёлкаў Астравік, Клеткі, Кляевічы, якія пацярпелі ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]<ref name="Памяць"/>. == Інфраструктура == У аграгарадку дзейнічаюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, крамы<ref name="ГВБ"/>. == Насельніцтва == * 1834 год — 750 жыхароў; * 1880 год — 825 жыхароў; * 1885 год — 908 жыхароў; * 1897 год — 1209 жыхароў. * 1909 год — 1014 жыхароў; * 1926 год — 1025 жыхароў; * 1959 год — 858 жыхароў; * 1986 год — 639 жыхароў; * 1995 год — 738 жыхароў, 318 двароў; * 1999 год — 739 жыхароў. * 2002 год — 764 жыхары; * 2007 год — 774 жыхары, 291 двор<ref name="ГВБ" />; * 2009 год — 674 жыхара; * 2019 год — 550 жыхароў. == Памятныя і гістарычныя мясціны == * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, ускраіна)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на ўсходняй ускраіне вёскі. Пахаваны 14 воінаў, якія загінулі ў 1943 годзе. У 1968 годзе ўстаноўлены помнік — скульптура воіна<ref name="Памяць"/>. * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Белая Дуброва, могілкі)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] на могілках. Пахаваны воіны, якія загінулі ў 1941 і 1943 гадах. У 1967 годзе ўстаноўлены абеліск<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-1 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-1]] — помнік археалогіі за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе ракі [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]]. Даследавана [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч|К. М. Палікарповічам]], [[Якаў Рыгоравіч Рыер|Я. Р. Рыерам]], [[Уладзімір Фёдаравіч Ісаенка|У. Ф. Ісаенкам]]<ref name="Памяць"/>. * [[Гарадзішча-2 (Белая Дуброва)|Гарадзішча-2]] — помнік археалогіі ў паўднёвай частцы вёскі, каля былой школы<ref name="Памяць"/>. * [[Курганны могільнік (Белая Дуброва)|Курганны могільнік]] на левым беразе ракі [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]]<ref name="ГВБ"/>. == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч]] (1889—1963) — беларускі археолаг, адзін з заснавальнікаў беларускай археалагічнай навукі. * [[Васіль Мікалаевіч Шлапуноў]] (1932—2021) — беларускі вучоны ў галіне кормавытворчасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|5-1|с=648—650}} * {{Крыніцы/Памяць/Касцюковіцкі раён|с=46—47}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|||73}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беладубраўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Беладубраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] au5tt5p4c2igla8iwmehpfm7gbkzavn 0 242202 5198009 4903844 2026-09-12T20:21:11Z Siliyiw 169172 5198009 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Сялецкае}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Сялецкае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 17|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Касцюковіцкі |сельсавет2 = Сялецкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243046886 }} '''Сяле́цкае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sialieckaje}}, {{lang-ru|Селецкое}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0031040&q_id=6756508|title=Решение Костюковичского районного Совета депутатов от 16 февраля 2009 года № 15-4 «О преобразовании деревень Костюковичского района в агрогородки»|website=ИПС «ЭТАЛОН-ONLINE»}}</ref> у [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад і з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Сялецкі сельсавет (Касцюковіцкі раён)|Сялецкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 32 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Касцюковічы]], за 192 км ад [[Магілёў|Магілёва]], за 4 км ад чыгуначнага прыпыначнага пункта [[Журбін (прыпыначны пункт)|Журбін]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == Насельніцтва == * 789 жыхароў, 270 двароў (2002){{sfn|БелЭн|2002}}. == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Клуб * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сяле́цкае||337}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=30|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сялецкі сельсавет, Касцюковіцкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сялецкі сельсавет (Касцюковіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Касцюковіцкага раёна]] 07mjdgnsrd6h9tmg1r13f4qe9vu8cwv 0 245303 5198023 5047784 2026-09-12T20:56:23Z Siliyiw 169172 5198023 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Беседзь |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 38|lat_sec = 04 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 11|lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |сельсавет = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044928 }} {{значэнні2|Беседзь}} '''Бе́седзь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бе́сядзь'''</ref> ({{lang-be-trans|Biesiedź}}, {{lang-ru|Беседь}}) — былая [[вёска]] ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзілася ў падпарадкаванні Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта. У 1926—1970 гадах цэнтр [[Беседскі сельсавет|Беседскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 чэрвеня 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. Ліквідавана ў 2012 годзе<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912g0054301&p1=1 |title=Решение Ветковского районного Совета депутатов от 29 октября 2012 г. № 106 Об упразднении деревни Беседь |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] d80mgho9m9mss82i0ogdhjordtxge5g 0 247091 5197902 5048492 2026-09-12T14:49:03Z Siliyiw 169172 5197902 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Буйнавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 52|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 32|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет = Буйнавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243023984 }} '''Бу́йнавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Буйно́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Bujnavičy}}, {{lang-ru|Буйновичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027338&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 22-10 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Буйнавіцкі сельсавет|Буйнавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 22 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Лельчыцы]]<ref name="bel3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref>, за 185 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel3" />, за 45 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск (станцыя)|Ельск]]<ref name="bel3" />. Праз Буйнавічы пралягае аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|36}}. == Насельніцтва == * [[1995]] год — 1250 жыхароў, 498 двароў<ref name="bel3" />. == Памятныя і гістарычныя мясціны == [[Файл:Буйнавічы. Будынак лагера 02.jpg|міні|злева|Будынак лагера]] * [[Брацкая магіла|Брацкія магілы]] савецкіх воінаў. * [[Царква Раства Багародзіцы (Буйнавічы)|Храм у гонар Раства Прасвятой Багародзіцы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} — С. 321. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=31|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10 000}}{{ref-ru}} * Ліст карты М-35-10. Выданне 1989 г. Стан мясцовасці на 1986 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.turov.by/eparhia/temples/56 Храм Рождества Пресвятой Богородицы // Туровская епархия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171231160316/http://www.turov.by/eparhia/temples/56 |date=31 снежня 2017 }}{{ref-ru}} {{Commons|Category:}} {{Буйнавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Буйнавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Буйнавічы| ]] oqia9z02wcwqozegk6wz12acojibb92 0 247128 5197918 5043807 2026-09-12T15:59:17Z Siliyiw 169172 5197918 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Мілашавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 39|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 55|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет = Мілашавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243016305 }} '''Мі́лашавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Мілашэ́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Milašavičy}}, {{lang-ru|Милошевичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0024833&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 18-9 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мілашавіцкі сельсавет|Мілашавіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 35 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка [[Лельчыцы]], за 242 км ад [[Гомель|Гомеля]], каля ракі [[Убарць]]<ref name="bel10">{{Крыніцы/БелЭн|10к}}</ref>, на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|Р|36}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=31|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * [[1999]] год — 1230 жыхароў у 440 дварах<ref name="bel10" />. == Памятныя мясціны == * Курганны могільнік перыяду ранняга сярэднявечча (Х–ХІІІ стагоддзі), 1,0 км на паўночны ўсход ад паўночна-ўсходняй ускраіны аграгарадка, урочышча Сельская Ніўка — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000457}}. * Магіла ахвяр фашызму. * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Славутасці == * [[Свята-Успенская царква (Мілашавічы)|Свята-Успенская царква]] ([[1990-я]]) <gallery mode=packed perrow ="4" heights= "150px"> Мілашавічы. Клуб.jpg|Клуб </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||370}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=31|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/milashevic/index.htm}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мілашавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Мілашавічы| ]] c37pczxr33j793r5vi46716b5k6tmum 0 248968 5198120 5197456 2026-09-13T07:58:23Z JerzyKundrat 174 5198120 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Клюшчаны |выява = Клюшчаны. Плябань (02).jpg |подпіс = Плябанія і касцёльная агароджа |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Міхалішкаўскі }} '''Клюшча́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Клюшча́ні'''</ref> ({{lang-be-trans|Kliuščany}}, {{lang-ru|Клющаны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 61 км на паўночны ўсход ад [[Астравец|Астраўца]]. == Гісторыя == У 1502 годзе згадваецца як паселішчы ў дакументах у сувязі з фундацыяй касцёла ў [[Каркажышкі|Каркожышках]]. У 1558 годзе Ключанскія, Клюшанцы — людзі-даннікі ўдавы [[М. С. Глябовіч]]а Настассі Няміраўны. У 1567 годзе маёнтак ва ўладанні двараніна Юзафа Казіцкага, з якога ён выстаўляў у войска двух конных воінаў і аднаго пешага (драба). У 1679 годзе згадваецца як маёнтак у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] Віленскага ваяводства ВКЛ. У 1764 годзе маёнтак, уласнасць ротмістра Юзафа Корсака, які пабудаваў капліцу. У 1786 годзе Ян Корсак зрабіў фундуш на заснаванне Кляшчанскай плябаніі і надзяліў яго зямельнымі ўгоддзямі, а ў 1788 годзе быў пабудаваны драўляны касцёл Святога Яўхіма. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у Расійскай імперыі. У XIX ст. вёска, цэнтр маёнтка, мястэчка, прыватная ўласнасць у [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім павеце]] Віленскай губерні. У 1851 годзе штотыдзень па аўторках праходзілі кірмашы. У 1897 годзе мястэчка, 18 двароў, 104 жыхары; існавалі лаўка, піцейны дом. Непадалёку размяшчаўся аднайменны маёнтак, уласнасць Шырына. З верасня 1915 па снежань 1918 года акупіравана войскамі Германіі. У 1920—1922 гадах у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1921 годзе ў мястэчку працавалі пошта, тэлеграф, касцёл, цагельня. [[Файл:Падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 1936.jpg|міні|злева|У Клюшчанах падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 17 чэрвеня 1936 г.]] З 1922 года ў складзе Польшчы. Мястэчка ў Жукойненскай гміне [[Свянцянскі павет (1921—1940)|Свянцянскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР. У 1940—1959 гадах цэнтр [[Клюшчанскі сельсавет|Клюшчанскага сельсавета]]. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Спондаўскі сельсавет|Спондаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Капліца-пахавальня Сволкеняў]] (1841) — частка былога сядзібна-паркавага ансамбля Шайкуны, помнік архітэктуры [[неакласіцызм]]у. * [[Прыдарожная капліца (Клюшчаны)|Прыдарожная капліца]] (XIX ст.) — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Яўхіма (Клюшчаны)|Касцёл Святога Яўхіма]] (1726) — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]], згарэў у 2017 годзе. == Вядомыя асобы == * [[Адольф Клімовіч]] (1900—1970) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст, выдавец. == Цікавы факт == З-пад Ліды ([[Белагруда]]) фіксавалася прозвішча Клюшч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-39F2-D?cat=2325345&i=890&lang=pl</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-1}} == Спасылкі == * [https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ Хроніка жыцця краю. Клюшчаны, 1920—1921 гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225181601/https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ |date=25 лютага 2020 }} * [https://radzima.org/be/miesca/klyushchany.html Клюшчаны - фота і помнікі на radzima.org] {{Міхалішкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] [[Катэгорыя:Клюшчаны| ]] okc3jrorzc2e6zdzcodu6svc4tw0uj3 5198121 5198120 2026-09-13T08:01:35Z JerzyKundrat 174 5198121 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Клюшчаны |выява = Клюшчаны. Плябань (02).jpg |подпіс = Плябанія і касцёльная агароджа |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Міхалішкаўскі }} '''Клюшча́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Клюшча́ні'''</ref> ({{lang-be-trans|Kliuščany}}, {{lang-ru|Клющаны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 61 км на паўночны ўсход ад [[Астравец|Астраўца]]. == Гісторыя == У 1502 годзе згадваецца як паселішчы ў дакументах у сувязі з фундацыяй касцёла ў [[Каркажышкі|Каркожышках]]. У 1558 годзе Ключанскія, Клюшанцы — людзі-даннікі ўдавы [[М. С. Глябовіч]]а Настассі Няміраўны. У 1567 годзе маёнтак ва ўладанні двараніна Юзафа Казіцкага, з якога ён выстаўляў у войска двух конных воінаў і аднаго пешага (драба). У 1679 годзе згадваецца як маёнтак у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] Віленскага ваяводства ВКЛ. У 1764 годзе маёнтак, уласнасць ротмістра Юзафа Корсака, які пабудаваў капліцу. У 1786 годзе Ян Корсак зрабіў фундуш на заснаванне Кляшчанскай плябаніі і надзяліў яго зямельнымі ўгоддзямі, а ў 1788 годзе быў пабудаваны драўляны касцёл Святога Яўхіма. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у Расійскай імперыі. У XIX ст. вёска, цэнтр маёнтка, мястэчка, прыватная ўласнасць у [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім павеце]] Віленскай губерні. У 1851 годзе штотыдзень па аўторках праходзілі кірмашы. У 1897 годзе мястэчка, 18 двароў, 104 жыхары; існавалі лаўка, піцейны дом. Непадалёку размяшчаўся аднайменны маёнтак, уласнасць Шырына. З верасня 1915 па снежань 1918 года акупіравана войскамі Германіі. У 1920—1922 гадах у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1921 годзе ў мястэчку працавалі пошта, тэлеграф, касцёл, цагельня. [[Файл:Падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 1936.jpg|міні|злева|У Клюшчанах падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 17 чэрвеня 1936 г.]] З 1922 года ў складзе Польшчы. Мястэчка ў Жукойненскай гміне [[Свянцянскі павет (1921—1940)|Свянцянскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года вёска ў БССР. У 1940—1959 гадах цэнтр [[Клюшчанскі сельсавет|Клюшчанскага сельсавета]]. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Спондаўскі сельсавет|Спондаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Капліца-пахавальня Сволкеняў]] (1841) — частка былога сядзібна-паркавага ансамбля Шайкуны, помнік архітэктуры [[неакласіцызм]]у. * [[Прыдарожная капліца (Клюшчаны)|Прыдарожная капліца]] (XIX ст.) — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Яўхіма (Клюшчаны)|Касцёл Святога Яўхіма]] (1726) — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]], згарэў у 2017 годзе. == Вядомыя асобы == * [[Адольф Клімовіч]] (1900—1970) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст, выдавец. == Цікавы факт == З-пад Ліды ([[Белагруда]]) фіксавалася прозвішча Клюшч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-39F2-D?cat=2325345&i=890&lang=pl</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-1}} == Спасылкі == * [https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ Хроніка жыцця краю. Клюшчаны, 1920—1921 гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225181601/https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ |date=25 лютага 2020 }} * [https://radzima.org/be/miesca/klyushchany.html Клюшчаны - фота і помнікі на radzima.org] {{Міхалішкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] [[Катэгорыя:Клюшчаны| ]] 7nsexvdb2ei52qiibwv32979q9us1ow 5198124 5198121 2026-09-13T08:02:41Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5198124 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Клюшчаны |выява = Клюшчаны. Плябань (02).jpg |подпіс = Плябанія і касцёльная агароджа |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |сельсавет = Міхалішкаўскі }} '''Клюшча́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Клюшча́ні'''</ref> ({{lang-be-trans|Kliuščany}}, {{lang-ru|Клющаны}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 61 км на паўночны ўсход ад [[Астравец|Астраўца]]. == Гісторыя == У 1502 годзе згадваецца як паселішчы ў дакументах у сувязі з фундацыяй касцёла ў [[Каркажышкі|Каркожышках]]. У 1558 годзе Ключанскія, Клюшанцы — людзі-даннікі ўдавы [[М. С. Глябовіч]]а Настассі Няміраўны. У 1567 годзе маёнтак ва ўладанні двараніна Юзафа Казіцкага, з якога ён выстаўляў у войска двух конных воінаў і аднаго пешага (драба). У 1679 годзе згадваецца як маёнтак у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] Віленскага ваяводства ВКЛ. У 1764 годзе маёнтак, уласнасць ротмістра Юзафа Корсака, які пабудаваў капліцу. У 1786 годзе Ян Корсак зрабіў фундуш на заснаванне Кляшчанскай плябаніі і надзяліў яго зямельнымі ўгоддзямі, а ў 1788 годзе быў пабудаваны драўляны касцёл Святога Яўхіма. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у Расійскай імперыі. У XIX ст. вёска, цэнтр маёнтка, мястэчка, прыватная ўласнасць у [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім павеце]] Віленскай губерні. У 1851 годзе штотыдзень па аўторках праходзілі кірмашы. У 1897 годзе мястэчка, 18 двароў, 104 жыхары; існавалі лаўка, піцейны дом. Непадалёку размяшчаўся аднайменны маёнтак, уласнасць Шырына. З верасня 1915 па снежань 1918 года акупіравана войскамі Германіі. У 1920—1922 гадах у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1921 годзе ў мястэчку працавалі пошта, тэлеграф, касцёл, цагельня. [[Файл:Падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 1936.jpg|міні|злева|У Клюшчанах падчас Другой беларускай каталіцкай пілігрымкі па ваколіцах Вільні. 17 чэрвеня 1936 г.]] З 1922 года ў складзе Польшчы. Мястэчка ў Жукойненскай гміне [[Свянцянскі павет (1921—1940)|Свянцянскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года вёска ў БССР. У 1940—1959 гадах цэнтр [[Клюшчанскі сельсавет|Клюшчанскага сельсавета]] [[Свірскі раён|Свірскага раёна]], затым у Астравецкім раёне. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Спондаўскі сельсавет|Спондаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26.02.2013 N 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141112/http://naviny.org/2013/02/26/by91042.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Капліца-пахавальня Сволкеняў]] (1841) — частка былога сядзібна-паркавага ансамбля Шайкуны, помнік архітэктуры [[неакласіцызм]]у. * [[Прыдарожная капліца (Клюшчаны)|Прыдарожная капліца]] (XIX ст.) — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Яўхіма (Клюшчаны)|Касцёл Святога Яўхіма]] (1726) — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]], згарэў у 2017 годзе. == Вядомыя асобы == * [[Адольф Клімовіч]] (1900—1970) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст, выдавец. == Цікавы факт == З-пад Ліды ([[Белагруда]]) фіксавалася прозвішча Клюшч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-39F2-D?cat=2325345&i=890&lang=pl</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-1}} == Спасылкі == * [https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ Хроніка жыцця краю. Клюшчаны, 1920—1921 гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225181601/https://kraj.by/belarus/blog/leskiec/hronika-gitstsya-krayu-klyushchani-1920-1921-gadi/ |date=25 лютага 2020 }} * [https://radzima.org/be/miesca/klyushchany.html Клюшчаны - фота і помнікі на radzima.org] {{Міхалішкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]] [[Катэгорыя:Клюшчаны| ]] 18c2nx5p0olp84yvep9n4t0onzpsphn 0 272090 5197996 5195494 2026-09-12T19:46:25Z Rotondus 11765 дададзена [[Катэгорыя:Дырэктары саўгасаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5197996 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Папоў}} {{ДД |імя = Вадзім Аляксандравіч Папоў |жанчына = |выява = |памер = 7 верасня 2026 |подпіс = |тытул = Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] |перыядпачатак = [[21 лістапада]] [[2000]] |перыядканец = [[16 лістапада]] [[2004]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер = [[Уладзімір Ярмошын]]<br/>[[Генадзь Навіцкі]]<br/>[[Сяргей Сідорскі]] |папярэднік = [[Анатоль Малафееў]] |пераемнік = [[Уладзімір Канаплёў]] |перыядпачатак_2 = [[7 кастрычніка]] [[2007]] |перыядканец_2 = [[27 кастрычніка]] [[2008]] |папярэднік_2 = [[Уладзімір Канаплёў]] |пераемнік_2 = [[Уладзімір Андрэйчанка]] |тытул_3 = [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі]] |перыядпачатак_3 = [[14 ліпеня]] [[2000]] |перыядканец_3 = [[21 лістапада]] [[2000]] |прэзідэнт_3 = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр_3 = [[Уладзімір Ярмошын]] |папярэднік_3 = [[Юрый Мароз]] |пераемнік_3 = [[Міхаіл Русы]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |назва_палітычнай_арганізацыі = |партыя = |муж = |жонка = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |рэлігія = |аўтограф = |узнагароды = }} '''Вадзі́м Алякса́ндравіч Папо́ў''' ({{ВДП}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == У 1971 годзе скончыў [[БДАТУ|Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі]] (завочна), у 1984 — [[Мінская вышэйшая партыйная школа|Мінскую Высшую партыйную школу]]. Працаваць пачаў у 1961 годзе механікам [[саўгас]]а ў [[Алтайскі край|Алтайскім краі]]. З 1964 года — выкладчык Крычаўскага СПТВ — 38, інструктар, загадчык аддзела, 2-і сакратар [[Крычаўскі раён|Крычаўскага]], 1-ы сакратар [[Краснапольскі раён|Краснапольскага]] райкамаў, інструктар [[Магілёўская вобласць|Магілёўскага]] абкама [[ЛКСМБ]]. У 1972—1976 і 1992—1993 гадах — дырэктар саўгаса ў Краснапольскім, намеснік старшыні [[калгас]]а ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім]] раёнах. З 1977 года — інструктар сельскагаспадарчага аддзела ЦК КПБ, 1-ы сакратар [[Асіповічы|Асіповіцкага]] гаркома, загадчык сельскагаспадарчага аддзела, 2-і, 1-ы сакратар [[Магілёўскі абласны камітэт КП Беларусі|Магілёўскага абкама]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. З 1993 года — намеснік генеральнага дырэктара ВА «Магілёўаблаграснаб», з 1995 года — генеральны дырэктар холдзінга «Аграмашсэрвіс». У 1999—2000 гадах — 1-ы намеснік міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь. З 14 ліпеня 2000<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num1/1d1438.html Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 14 ліпеня 2000 года № 391 "Аб прызначэнні В. А. Папова Міністрам сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]</ref> года да 21 лістапада 2000<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor55/text55953.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 лістапада 2000 г № 601 «Аб вызваленні В. А. Папова ад пасады Міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь»]</ref> года — міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь. З лістапада 2000 года — старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 2-га склікання. У кастрычніку 2004 года абраны дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання, быў старшынёй Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах і сувязях з СНД. З кастрычніка 2007 года — Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання, з лістапада 2007 года — першы намеснік Старшыні Парламенцкага Сходу Саюза Беларусі і Расіі, член Вышэйшага Дзяржаўнага Савета [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы]]. Памёр 7 верасня 2026 года ў Мінску<ref>{{cite web |url=https://belta.by/society/view/ushel-iz-zhizni-belorusskij-politicheskij-i-gosudarstvennyj-dejatel-vadim-popov-799871-2026/ |title=Ушел из жизни белорусский политический и государственный деятель Вадим Попов |date=2026-09-07 |access-date=2026-09-09 |publisher=[[БелТА]] |lang=ru}}</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны 3 ступені]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровая грамата Вярхоўнага савета БССР]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Яны кіравалі горадам і раёна: Сакратары ГК КП(б)Б // Памяць. Асіповіцкі раён.- Мн.,2002.- С.644. == Спасылкі == * http://house.gov.by/index.php/,1172,4305,,,0,0,0.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071014212526/http://house.gov.by/index.php/,1172,4305,,,0,0,0.html |date=14 кастрычніка 2007 }} * {{артыкул|аўтар= Ирина Германович|загаловак= Вадим ПОПОВ: «Мой принцип – не путать свой карман с государственным»|спасылка= https://www.sb.by/articles/vadim-popov-moy-printsip-ne-putat-svoy-karman-s-gosudarstvennym.html|мова= ru|выданне=Белорусская нива|тып= |год= 28 снежня 2013|том= |нумар= |старонкі= |doi= |issn=}} {{Старшыні Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі}} {{Першыя сакратары Магілёўскага абкама КПБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Папоў Вадзім Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Другія сакратары Магілёўскага абкама КП Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзямідаўскім раёне (Смаленская вобласць)]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Асіповіцкага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Дырэктары саўгасаў]] a5yo89lvfyjm94tdsf5xwitm2zbmnea 0 305313 5197979 5192723 2026-09-12T19:15:03Z Rotondus 11765 дададзена [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5197979 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{Цёзкі2|Міхалевіч}} '''Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену, агульнай і [[ядзерная энергетыка|ядзернай энергетыкі]]. [[Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2000; член-карэспандэнт з 1986), доктар тэхнічных навук (1976), [[прафесар]] (1978). == Біяграфія == Закончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (1961). З 1961 года ў [[Фізіка-тэхнічны інстытут АН БССР|Фізіка-тэхнічным інстытуце АН БССР]], з 1966 года малодшы, старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара, загадчык лабараторыі [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]], адначасова ў 1967—1983 гг. вёў выкладчыцкую работу ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Белдзяржуніверсітэце]]. У 1983—1988 гг. намеснік дырэктара па навуковай рабоце, в.а.дырэктара, адначасова загадчык лабараторыі гэтага інстытута. З 1991 г. дырэктар [[Інстытут праблем энергетыкі НАН Беларусі|Інстытута праблем энергетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у 2001—2004 гг. генеральны дырэктар [[Аб’яднаны інстытут энергетычных і ядзерных даследаванняў «Сосны»|Аб'яднанага інстытута энергетычных і ядзерных даследаванняў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Адначасова ў 1992—1996 гг. загадчык кафедры Акадэміі кіравання пры Кабінеце Міністраў, затым пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. У 1997—2002 гг. загадчык кафедры [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]], у 2002—2004 гг. член Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. У 2004—2008 гг. галоўны навуковы супрацоўнік [[Інстытут цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі|Інстытута цепла- і масаабмену імя А. Лыкава]], з 2009 года дырэктар, з 2010 года галоўны навуковы супрацоўнік, навуковы кіраўнік [[Інстытут энергетыкі НАН Беларусі|Інстытута энергетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Удзельнік ліквідацыі [[аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. == Навуковая дзейнасць == Тэарэтычна даследаваў механізм цепла- і масапераносу пры кандэнсацыі рэагуючага газу, вывучаў сістэмы ахалоджвання атамных і цеплавых электрастанцый, эфектыўнасць цеплаперадачы ў цеплаабменных апаратах пры наяўнасці хімічных рэакцый у цепланосьбіце. У 1992—1996 гг. прымаў удзел у распрацоўцы «Энергетычнай праграмы», Дзяржаўнай праграмы развіцця ядзернай энергетыкі, рэспубліканскай праграмы «Энергаашчаджэнне» і Асноўных напрамкаў энергетычнай палітыкі Рэспублікі Беларусь. У 2003—2007 гг. прымаў удзел у распрацоўцы Канцэпцыі энергетычнай бяспекі Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўнай комплекснай праграмы мадэрнізацыі асноўных вытворчых фондаў беларускай энергетычнай сістэмы, энергаашчаджэння і павелічэння долі выкарыстання ў краіне ўласных паліўна-энергетычных рэсурсаў у 2006—2010 гг., Дырэктывы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 3. Аўтар звыш 250 навуковых прац, у т.л. 8 манаграфій, 4 вучэбных дапаможнікаў, 20 вынаходстваў. == Прэміі і ўзнагароды == * [[Прэмія імя акадэміка А. В. Лыкава|Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі імя акадэміка А. В. Лыкава]] 2005 года за цыкл прац «Цепла- і масаперанос ў неаднародных асяроддзях з улікам гідрадынпмікі, фазавых і хімічных пераўтварэнняў». * Прэмія акадэмій навук Украіны, Беларусі і Малдовы 2011 г. за работу «Развіццё метадалогіі і маніторынг энергетычнай бяспекі Малдовы і Беларусі». * Узнагароджаны [[медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (2008). == Навуковыя працы == * Быстрые реакторы и теплообменные аппараты АЭС с диссоциирующим теплоносителем. Мн.: Наука и техника, 1978 (у суаўт.). * Методы оптимизации параметров теплообменных аппаратов АЭС. Мн.: Наука и техника, 1981 (у суаўт.). * Математическое моделирование массо- и теплопереноса при конденсации. Мн.: Наука и техника, 1982. * Введение в энергоэффективные технологии и энергетический менеджмент. Мн.: БГТУ, 2002. * Атомная энергетика. Состояние, проблемы, перспективы. Мн.: Беларуская навука, 2009 (у суаўт.). * Атомная энергетика: перспективы для Беларуси. Мн.: Беларуская навука, 2011. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/mihalevich.php Акадэмікі: МІХАЛЕВІЧ Аляксандр Аляксандравіч] // Сайт [[НАНБ]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/37508/mihalevich-aleksandr-aleksandrovich/ Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://bis.nlb.by/ru/documents/137309 Беларусь у асобах і падзеях: Міхалевіч Аляксандр Аляксандравіч] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міхалевіч Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі АІЭЯД «Сосны»]] f8d8m2yadunzpxbs7cfhpdvhewvx3i6 0 324955 5198099 5145441 2026-09-13T05:48:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198099 wikitext text/x-wiki {{Сорт |назва = Вранац |image = |image_width = |подпіс = |род = [[Вінаград (род раслін)|Вінаград]] |від = |група_назва = |група = |група_2_назва = |група_2 = |сартавы_тып = |сорт = 'Vranac' |рэгістрацыйная_назва = |сінонімы = |бацькі_назва = |бацькі = |паходжанне = |аўтар = |селекцыянер = |арыгінатар = |рэгістратар = |патэнты = |узнагароды = |commons = }} '''Вранац''' ({{lang-sr|Вранац / Vranac}}, {{lang-mk|Вранец}}) — [[Балканскі паўвостраў|балканскі]] сорт [[Вінаград (род раслін)|вінаграду]] і атрымоўванае з яго аднайменнае [[чырвонае віно]]. == Вінаград == Ягады буйныя, насычанай афарбоўкі. Пладаноснасць лазы высокая. Збор ягад традыцыйна ручны. == Віно == Віно «Вранац» вырабляецца рознымі вытворцамі. Чырвонае, сухое, праз год-два вытрымкі валодае насычаным цёмна-чырвоным рубінавым колерам і складаным букетам. Добра падыходзіць да страў з мяса і сыроў. [[Моцнасць напояў|Моцнасць]] звычайна 12-13 %. == Шыранне == Вінаград сорта Вранац традыцыйны для Балкан. Расце, галоўным чынам, у [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|былой Югаславіі]]: у [[Герцагавіна|Герцагавіне]], [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[Сербія|Сербіі]] і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]]. У Чарнагорыі «Вранац» з’яўляецца адным з самых папулярных гатункаў віна, вінаград для яго расце ў наваколлі [[Скадарскае возера|Скадарскага возера]]<ref>[http://www.chernogoriya-club.ru/travel/wine/ Вина Черногории]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.wine-searcher.com/grape-1638-vranac {{ref-en}}]. * [http://www.travel-mne.ru/information/alcohol/ {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508222010/http://www.travel-mne.ru/information/alcohol/ |date=8 мая 2016 }}. {{Сарты вінаграду}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чарнагорская кухня]] [[Катэгорыя:Сербская кухня]] [[Катэгорыя:Сарты раслін]] [[Катэгорыя:Вінаград]] [[Катэгорыя:Сарты чорнага вінаграду]] 8z1b47eb89imzaq5y3wslvp3ntev85s 0 335365 5198128 4752083 2026-09-13T08:10:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198128 wikitext text/x-wiki [[Файл:Provizorii3.jpg|thumb|Выразка [[суцэльная рэч|суцэльнай рэчы]] з надрукаванай [[Паштовая марка|маркай]] [[Расія|Расіі]] ([[1992]] г., 1,5 [[рубель|рубля]]), [[правізорый|правізорыем]] [[Выбарг]]а ([[1996]] г., 750 рублёў) і [[паштовы штэмпель|паштовым штэмпелем]].]] '''Вы́разка''' — у [[Філатэлія|філатэліі]] выразаны з [[суцэльная рэч|суцэльнай]] або [[суцэльная рэч|суцэльнай рэчы]] або паштовага дакумента фрагмент [[Прамавугольнік|прамавугольнай]], [[Квадрат|квадратнай]] або іншай формы, які змяшчае [[Гашэнне, філатэлія|пагашаныя]] [[Знак паштовай аплаты|знакі паштовай аплаты]], адбіткі розных паштовых або іншых [[Паштовы штэмпель|штэмпеляў]] і [[Штамп|штампаў]] (напрыклад, [[Папярэдняе гашэнне|папярэдняга гашэння]]). == Апісанне == [[Файл:Postmark US airmail saves time.jpg|thumb|left|<small>Выразка [[Паштовая марка|маркі]] [[ЗША]] {{Скот|599A}} з [[паштовы штэмпель|паштовым штэмпелем]] і [[штамп]]ам [[рэклама|рэкламнага]] кшталту ([[1929]]).</small>]] Па форме выразкі могуць быць [[Круг|круглыя]], [[Авал|авальныя]], [[Прамавугольнік|прамавугольныя]] або [[Многавугольнік|многавугольныя]]. Выразка, якая прайшла [[Пошта|пошту]], можа змяшчаць адбітак [[Паштовы штэмпель|паштовага штэмпеля]] ([[Каляндарны штэмпель|каляндарнага]], [[Спецыяльны паштовы штэмпель|спецыяльнага]], [[Франкатып|франкатыпа]]). На выразцы можа быць змешчаны і выключна толькі адбітак паштовага штэмпеля без [[Паштовая марка|маркі]]. Выразка супрацьпастаўляецца «''поўнай''» цэльнай або цэлай рэчы або больш распаўсюджанай у мінулым практыцы «''выразання па форме выявы''» або абразання ўсёй [[Папера|паперы]], акрамя надрукаванага малюнка. == Калекцыяніраванне выразак == [[Файл:Prag postmarks.png|thumb|250px|<small>[[Альбом для марак|Альбомны]] аркуш [[калекцыя|калекцыі]] [[паштовы штэмпель|паштовых штэмпеляў]] [[Прага|Прагі]] на выразках і [[Паштовая марка|марках]]</small>.]] Нягледзячы на тое, што большасць [[Філатэліст|філатэлістаў]] у наш час аддае перавагу [[Калекцыяніраванне|калекцыяніраванню]] [[Канверт|канвертаў]] і [[Паштовая картка|паштовых картак]] цалкам, у мінулым, на працягу многіх дзесяцігоддзяў, была зроблена велізарная колькасць выразак. Некаторыя віды цэльных рэчаў захаваліся толькі ў выглядзе выразак. Выразкі, нават з сучасных [[Маркіраваны канверт|маркіраваных канвертаў]], па-ранейшаму лічацца прыдатнымі для калекцыяніравання, хаця сучасныя філатэлісты звычайна ўтрымліваюцца ад практыкі «''выразання па форме выявы''». Стаўленне да выразак у філатэлістаў рознае. Адныя ўвогуле не вызнаюць ніякіх выразак. Іншыя мяркуюць, што іх можна рабіць толькі з цэльных рэчаў, трэція — з цэлых рэчаў<ref name="Levitas">Левитас, Басюк (1975).</ref>. У апошні час выразкі шырока ўжываюцца ў філатэлістычных экспанатах, так як дазваляюць больш шчыльных выкарыстоўваць плошчу [[Філатэлістычная выстава|выставачнага]] стэнда<ref>Большой филателистический словарь (1988).</ref>. == Як рабіць выразку == Адбіткі штэмпеляў выразаюць такім чынам, каб выразка была прамавугольнай формы і каб вертыкальная вось адбітка штэмпеля праходзіла паралельна вертыкальным бакам выразкі. Пры выразанні адбітка штэмпеля разам з маркай краі выразкі павінны быць паралельнымі краям маркі. Ад краю выявы да краю выразкі пажадана пакідаць не менш за 0,5—1,0 см. Абрэз выразкі павінен быць роўным, без зарэзаў ад [[Нажніцы|нажніцаў]]. Таму пажадана выкарыстоўваць спецыяльны разак (філатэлістычны або [[Фатаграфія|фатаграфічны]])<ref name="Levitas" />. == Афармленне выразкі ў калекцыі == Выразкі ў калекцыі замацоўваюцца аналагічна паштовым маркам: * У выпадку замацоўвання філатэлістычных матэрыялаў на падкладках або ў [[Клемташ|клемташах]] такім жа чынам афармляюць і выразкі. * Калі маркі акружаюцца рамкай, то гэтак жа робяць і з выразкамі. == Гл. таксама == * [[Віды філатэлістычных калекцый]] * [[Маркафілія]] * [[Філатэлістычная сумесь]] {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.philately.h14.ru/BS/V.html Большой филателистический словарь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090629021304/http://www.philately.h14.ru/BS/V.html |date=29 чэрвеня 2009 }} / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — М.: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. * ''Левитас Й. Я., Басюк В. М.'' Все про марки. — К.: Реклама, 1975. — 238 с. == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.belpost.by/stamps/dictionary/v/|title=Вырезки из конвертов|work=Русско-английский толковый словарь филателистических терминов — В. Юный филателист|publisher=[[Белпошта|Белпочта]]|accessdate=2009-10-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RArDSi6?url=http://www.belpost.by/stamps/dictionary/v/|archivedate=14 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.belpost.by/stamps/dictionary/letter-p/|title=Прямоугольные вырезки|work=Русско-английский толковый словарь филателистических терминов — П. Юный филателист|publisher=Белпочта|accessdate=2009-10-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QYOFsKe?url=http://www.belpost.by/stamps/dictionary/letter-p/|archivedate=13 лютага 2012|url-status=live}} {{Філатэлія}} [[Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны]] ma8syibmfig2rzkg93ls4y25lceogg1 0 336228 5198046 5119510 2026-09-12T23:05:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198046 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Васіль Сліпак | Подпіс = | Лога = | Фота = Wassyl Slipak 24 août 2014.jpg | Апісанне_фота = Васіль Яраслававіч Сліпак | Поўнае_імя = Васіль Яраслававіч Сліпак | Дата_нараджэння = 20.12.1974 | Месца_нараджэння = [[Львоў]] | Дата_смерці = 29.06.2016 | Месца_смерці = Луганскае | Гады = 1992 - 2016 | Нацыянальнасць = [[украінец]] | Краіна = [[Украіна]] | Прафесіі = [[спявак]] | Працаваў у операх = Опера Бастылія | Пеўчы голас = контртэнар, бас-[[барытон]] | Інструменты = | Жанры = [[класічная музыка]], [[опера]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = {{Official|http://www.wassylslipak.com/}} }} '''Васіль Яраслававіч Сліпак''' ({{lang-uk|Василь Ярославович Сліпак}}; {{ДН|20|12|1974}}, [[Львоў]], [[УССР]] — {{ДС|29|6|2016}}, с. Луганскае) — украінскі оперны спявак, саліст Парыжскай нацыянальнай оперы<ref>{{ref-fr}} {{cite web|title=Le baryton-basse Wassyl Slipak tué sur le front en Ukraine|url=http://www.francemusique.fr/actu-musicale/le-baryton-basse-wassyl-slipak-tue-sur-le-front-en-ukraine-135575|date=2016-06-29|publisher=[[Radio France]]|accessdate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701235419/http://www.francemusique.fr/actu-musicale/le-baryton-basse-wassyl-slipak-tue-sur-le-front-en-ukraine-135575|archivedate=1 ліпеня 2016|url-status=}}</ref><ref>[http://www.wassylslipak.com/#!repertoire/cm2j Curriculium Vitae — Wassyl Slipak] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180218115102/http://www.wassylslipak.com/#!repertoire/cm2j |date=18 лютага 2018 }} {{ref-fr}}</ref>, валанцёр, удзельнік баявых дзеянняў падчас вайны на ўсходзе Украіны ў складзе дабравольніцкага ўкраінскага корпуса «Правы сектар». Герой Украіны.<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/422017-21314 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №42/2017 Про присвоєння В.Сліпаку звання Герой України]</ref> == Біяграфія == Васіль Сліпак нарадзіўся ва [[Львоў|Львове]]. Выхаванец Львоўскай харавой капэлы «Дударык»,<ref>[http://www.wassylslipak.com/#!repertoire/cm2j] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180218115102/http://www.wassylslipak.com/#!repertoire/cm2j|date=18 лютага 2018}}Офіційний сайт Василя Сліпака</ref> у 1997 годзе скончыў Львоўскую музычную акадэмію імя Лысенкі.<ref>[http://www.wassylslipak.com/#!repertoire/cm2j] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180218115102/http://www.wassylslipak.com/#!repertoire/cm2j|date=18 лютага 2018}}Офіційний сайт Василя Сліпака</ref> Пасля сканчэння навучання яго запрасілі ў Парыжскую оперу «Опера Бастылія». Ва Францыі Сліпак спяваў у «Гранд-Апера», «Атэней», Опера «Бастылія», а таксама ў оперных тэатрах гарадоў Масі, Ліёна і Сен-Эцьена.<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=172815 Славуты ўкраінскі оперны спявак Васіль Сліпак загінуў у Данбасе] // Наша Ніва. — 2016. — 29 чэрвеня.</ref> Парыжская аўдыторыя называла яго Мефістофелем з-за выдатнага выканання гэтай партыі ў оперы Шарля Гуно «Фауст».<ref name="Белсат-29.6.16">[http://belsat.eu/news/na-danbase-ad-kuli-snajpera-zaginuu-operny-spyavak/ На Данбасе ад кулі снайпера загінуў оперны спявак] // Белсат. ТВ. — 2016. — 29 чэрвеня</ref> Калі пачаўся Еўрамайдан, з-за падпісанага з операй кантракту Сліпак не мог паехаць у Кіеў, але ён падтрымліваў пратэстоўцаў у Парыжы: арганізоўваў украінскія акцыі і быў адным са стваральнікаў арганізацыі «Fraternité Ukrainienne» («Украінскае братэрства»). Калі ва ўсходняй Украіне пачаўся канфлікт, спявак вырашае ехаць туды. Ён ваяваў у шэрагах «Правага сектара», у 7-м асобным штурмавым батальёне. На вайне ён скараціў сваю мянушку да «Міф» — гэта быў ягоны пазыўны. Сліпака забіў снайпер падчас атакі сепаратыстаў паблізу Дэбальцава.<ref name="Белсат-29.6.16"/> Пахавалі спевака ў родным Львове. == Асноўныя оперныя партыі == * Эскамілья / [[Кармэн (опера)|«Кармэн»]] / [[Жорж Бізэ]] * Фігаро / [[Жаніцьба Фігаро (опера)|«Жаніцьба Фігаро»]] / [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] * Рамфіс / [[Аіда|«Аіда»]] / [[Джузэпэ Вердзі]] * Барыс / «Барыс Гадуноў» / [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|Мадэст Мусаргскі]] * Ігар / «[[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]]» / [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|Аляксандр Барадзін]] * Князь Грэмін / «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]» / [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пётр Чайкоўскі]] * Камандор, Мазета / «Дон Жуан» / [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] * Ліндорф, Дапэртута, Капэліус, Міракл / «Казкі Гофмана» / [[Жак Афенбах]] * Спарафучыле / [[Рыгалета|«Рыгалета»]] / [[Джузэпэ Вердзі]] * Зарастра, Аратар пасвечаных, прынц Прыст / «Чароўная флейта» / [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] * Смерць / «Імператар Атлантыды» / Віктар Ульман * Дон Жуан / «Дон Жуан» / [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] * Кален / «Багема» / [[Джакама Пучыні]] * Мефістофель / «Фауст» / [[Шарль Франсуа Гуно|Шарль Гуно]] * Банко / «Макбет» / [[Джузэпэ Вердзі]] * Джавані Прачыда / «Сіцылійская ўсяночная» / [[Джузэпэ Вердзі]] * Філіп Другі / «Дон Карлас» / [[Джузэпэ Вердзі]] * Базіліё / «Севільскі цырульнік» / [[Джаакіна Расіні]] * Ральф / «Перцкая прыгажуня» / [[Жорж Бізэ]] * Граф Радольфа / «Самнамбула» / [[Вінчэнца Беліні]] * Дон Альфонса / «Так паступаюць усе» / [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] * Дэман / «Дэман» / [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|Антон Рубінштэйн]] * Святар, Барсук, Ляснік / «Прыгоды хітрай Лісічкі» / [[Леаш Яначак]] == Прэса пра спевака == === Перыёдыка Украіны === * Гречка П. Опера «Дідона та Еней» / Павло Гречка // Український Мистецький Монітор.&nbsp;— 1995. Том 1, Випуск 17.&nbsp;— 25 грудня.[http://www.ukraine.org/www.ukrainet.lviv.ua/uam/95/117ukr.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110709173423/http://www.ukraine.org/www.ukrainet.lviv.ua/uam/95/117ukr.html |date=9 ліпеня 2011 }}{{ref-uk}} * Поточняк А. Сьомий міжнародний фестиваль «Віртуози» / Антоній Поточняк // Український Мистецький Монітор.&nbsp;— 1996. Том 2, Випуск 6.&nbsp;— 07 травня.[http://www.ukraine.org/www.ukrainet.lviv.ua/uam/96/206ukr.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130615165553/http://www.ukraine.org/www.ukrainet.lviv.ua/uam/96/206ukr.html |date=15 чэрвеня 2013 }}{{ref-uk}} * «Леополіс» захоплює Париж.&nbsp;— 2004.&nbsp;— 27 травня. Передрук статті з газети «Високий Замок».[http://old.dailylviv.com/news/11454]{{ref-uk}} * Гладка К. Із Парижа з любов'ю. Як український оперний співак став воїном / Катерина Гладка // Українська правда.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 15 березня.[http://life.pravda.com.ua/person/2016/03/15/209271/]{{ref-uk}} * Лазарева А. Там, де нас нема. / Алла Лазарева // Тиждень.ua.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 29 червня.[http://tyzhden.ua/Columns/50/168475]{{ref-uk}} * Дичко Х. Велетень духу / Христина Дичко // Культура.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 30 червня.[http://cultua.media/veleten-duhu]{{ref-uk}} * Мельник О. Останні аплодисменти Василеві Сліпаку / Оксана Мельник // Урядовий кур'єр.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 05 липня.[http://ukurier.gov.ua/uk/articles/ostanni-aplodismenti-vasilevi-slipaku/]{{ref-uk}} * Юркова О. «Бачу Україну успішною державою, якщо почуємо самих себе»,&nbsp;— Василь Сліпак, 41 рік, оперний співак, боєць Добровольчого українського корпусу «Правого сектора» на позивний «Міф». За матеріалами інтерв'ю Василя Сліпака / Ольга Юркова // Країна.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 13 липня.[http://gazeta.ua/articles/opinions-journal/_bachu-ukrayinu-uspishnoyu-derzhavoyu-yakscho-pochuyemo-samih-sebe-vasil-slipak-41-rik-opernij-spivak-boyec-dobrovolchogo-ukrayinskogo-korpusu-pravogo-sektora-na-pozivnij-mif/709143]{{ref-uk}} * Украинский оперный певец из Франции стал воином и волонтёром в зоне АТО // БУКВЫ.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 15 марта.[http://bykvu.com/home/bukvy/25176.html]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * Барская Н. Казак Василь идет на войну / Наталья Барская // МИР.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 23 июня.[http://iamir.info/43352-kazak-vasil-idet-na-vojnu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160829081429/http://iamir.info/43352-kazak-vasil-idet-na-vojnu |date=29 жніўня 2016 }}{{ref-ru}} * Калениченко О. На Востоке Украины погиб солист французской оперы / Ольга Калениченко // Настоящее время.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 29 июня.[http://www.currenttime.tv/a/27828591.html]{{ref-ru}} * Корженко С. Между оперными представлениями Василий Слипак воевал на Донбассе / Светлана Корженко // Gazeta.ua&nbsp;— 2016.&nbsp;— 01 июля.[http://gazeta.ua/ru/articles/people-newspaper/_mezhdu-opernymi-predstavleniyami-vasilij-slipak-voeval-na-donbasse/707761]{{ref-ru}} * Копанева Е. «Василь Слипак любил парижскую оперу, но еще больше любил Украину&nbsp;— вот и поехал ее защищать» / Екатерина Копанева // Факты.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 01 июля.[http://fakty.ua/218962-vasil-slipak-lyubil-parizhskuyu-operu-no-ecshe-bolshe-lyubil-ukrainu-vot-i-poehal-ee-zacshicshat]{{ref-ru}} * Бахарева Т. Анна Чесановская: «Василь Слипак мечтал вернуться на родину, купить домик в селе и заниматься огородом» / Таисия Бахарева // Факты.&nbsp;— 2016.&nbsp;— 05 августа.[http://fakty.ua/220552-zhurnalistka-anna-chesanovskaya-vasya-slipak-mechtal-vernutsya-na-rodinu-kupit-domik-v-sele-i-zanimatsya-ogorodom]{{ref-ru}} === Перыёдыка Французскай Рэспублікі === * Carte blanche à Wassyl Slipak // Le bien public.&nbsp;— 2011.&nbsp;— le 07 mars.[http://www.bienpublic.com/haute-cote-d-or/2011/03/07/carte-blanche-a-wassyl-slipak] * Truchon I. Très amusantes, ces Drôles de Noces de Figaro! / Isabelle Truchon // Le bien public. — 2011.&nbsp;— le 08.07.[http://www.bienpublic.com/loisirs/2011/07/08/tres-amusantes-ces-droles-de-noces-de-figaro] * Par Maurice Salles. Die Zauberflöte&nbsp;— Toulon / Par Maurice Salles // Forumopera.com.&nbsp;— 2013.&nbsp;— le 21 Mai.[http://www.forumopera.com/spectacle/quand-mozart-met-le-feu] * Mistral: «Le combat est loin d'être terminé» pour les opposants à la vente // L'express.&nbsp;— 2014.&nbsp;— le 5 septembre.[http://www.lexpress.fr/actualite/monde/europe/mistral-le-combat-est-loin-d-etre-termine-pour-les-opposants-a-la-vente_1573152.html] * Bracq T. Der Kaiser von Atlantis&nbsp;— Nantes / Tania Bracq // Forumopera.com.&nbsp;— 2015.&nbsp;— le 07 Novembre.[http://www.forumopera.com/der-kaiser-von-atlantis-nantes-terezin-le-refus-de-la-mort] * Bury L. Der Kaiser von Atlantis / Laurent Bury // Forumopera.com.&nbsp;— 2015.&nbsp;— le 16 Avril.[http://www.forumopera.com/cd/der-kaiser-von-atlantis-degenere-regenere] * Bury L. La Petite Renarde rusée&nbsp;— Nanterre / Laurent Bury // Forumopera.com.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 16 Janvier.[http://www.forumopera.com/la-petite-renarde-rusee-nanterre-poetique-goupil] * Grua B. Wassyl Slipak, le talent immolé dans une guerre oubliée / Bernard Grua // MAINTIEN DES SANCTIONS. PARLEMENT.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 29 Juin. [https://maintiendessanctions.wordpress.com/2016/06/29/wassyl-slipak-le-talent-immole-dans-une-guerre-oubliee/] * Le baryton-basse Wassyl Slipak tué sur le front en Ukraine // France musique.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 29 Juin.[http://www.francemusique.fr/actu-musicale/le-baryton-basse-wassyl-slipak-tue-sur-le-front-en-ukraine-135575] * Wassyl Slipak, chanteur d'Opéra parti combattre en Ukraine, est décédé // Liberation.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 29 Juin.[http://comite-ukraine.blogs.liberation.fr/2016/06/29/wassyl-chanteur-dopera-prti-combattre-en-ukraine-est-decede/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170703214932/http://comite-ukraine.blogs.liberation.fr/2016/06/29/wassyl-chanteur-dopera-prti-combattre-en-ukraine-est-decede/ |date=3 ліпеня 2017 }} * Mort au front du chanteur lyrique Wassyl Slipak // Сontre-info.com.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 29 Juin.[http://www.contre-info.com/mort-au-front-du-chanteur-lyrique-wassyl-slipak] * Le chanteur d'opéra franco-ukrainien Wassyl Slipak est tombé au front ce matin // PanDoktor. scythica.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 29 Juin.[http://scythica.fr/dok/le-chanteur-dopera-franco-ukrainien-wassyl-slipak-est-tombe-au-front-ce-matin/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160824105254/http://scythica.fr/dok/le-chanteur-dopera-franco-ukrainien-wassyl-slipak-est-tombe-au-front-ce-matin/ |date=24 жніўня 2016 }} * Musicien à l'opéra national de Paris, il meurt sur le front en Ukraine // Liberation. — 2016. — le 29 Juin.[http://www.liberation.fr/direct/element/musicien-a-lopera-national-de-paris-il-meurt-sur-le-front-en-ukraine_41372/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160914201418/http://www.liberation.fr/direct/element/musicien-a-lopera-national-de-paris-il-meurt-sur-le-front-en-ukraine_41372/ |date=14 верасня 2016 }} * Bury L. Décès du baryton-basse Wassyl Slipak / Laurent Bury // Forumopera.com.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 30 Juin.[http://www.forumopera.com/breve/deces-du-baryton-basse-wassyl-slipak] * Le baryton-basse Wassyl Slipak tué sur le front en Ukraine // Olyrix.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 30 Juin.[http://www.olyrix.com/articles/actu-des-artistes/489/le-baryton-basse-wassyl-slipak-tue-sur-le-front-en-ukraine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190719065618/https://www.olyrix.com/articles/actu-des-artistes/489/le-baryton-basse-wassyl-slipak-tue-sur-le-front-en-ukraine |date=19 ліпеня 2019 }} * Tué dans le Donbass, il était venu chanter à Penhoët // Оuest-france.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 30 Juin.[http://www.ouest-france.fr/pays-de-la-loire/saint-nazaire-44600/tue-dans-le-donbass-il-etait-venu-chanter-penhoet-4340675] * Wassyl Slipak, le talent immolé dans une guerre oubliée // Inform Napalm.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 30 Juin.[https://informnapalm.org/fr/wassyl-slipak-talent-immole-guerre-oubliee/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160922221035/https://informnapalm.org/fr/wassyl-slipak-talent-immole-guerre-oubliee/ |date=22 верасня 2016 }} * Par Philippe de Lara. Wassyl Slipak, chanteur d'Opéra parti combattre en Ukraine, est décédé / Stop Fake.org.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 30 Juin.[http://www.stopfake.org/fr/wassyl-slipak-chanteur-d-opera-parti-combattre-en-ukraine-est-decede/] * Chesanovska А. Un chanteur d'opéra tué par un sniper dans l'est de l'Ukraine devient un symbole de la résistance ukrainienne / Anna Jaillard Chesanovska // Le Huffington Post.&nbsp;— 2016.&nbsp;— le 13 Juillet.[http://www.huffingtonpost.fr/anna-jaillard-chesanovska/un-chanteur-dopera-tue-pa_b_10950818.html] === Перыёдыка іншых еўрапейскіх краін === * Soopan I. Separatistide snaiper tappis eile Ukrainas maailmakuulsa ooperilaulja Wassyl Slipaki / Ivar Soopan // LäOnlane.— 2016. — 30.juuni[http://www.laanlane.ee/2016/06/30/separatistide-snaiper-tappis-eile-ukrainas-maailmakuulsa-ooperilaulja-wassyl-slipaki/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161014030156/http://www.laanlane.ee/2016/06/30/separatistide-snaiper-tappis-eile-ukrainas-maailmakuulsa-ooperilaulja-wassyl-slipaki/ |date=14 кастрычніка 2016 }}{{ref-ee}} * Lelőtték a szegedi operafesztivál egykori győztesét — galériával // Delmagyar.hu. — 2016. — 29.06.[http://www.delmagyar.hu/szeged_hirek/lelottek_a_szegedi_operafesztival_egykori_gyozteset_-_galeriaval/2480527/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160908224352/http://www.delmagyar.hu/szeged_hirek/lelottek_a_szegedi_operafesztival_egykori_gyozteset_-_galeriaval/2480527/ |date=8 верасня 2016 }}{{ref-hu}} * El barítono Wassyl Slipak fallece en el frente de combate entre Ucrania y Rusia // Platea Magazine. — 2016. — 30 Junio.[http://www.plateamagazine.com/noticias/1014-el-baritono-frances-wassyl-slipak-fallece-en-el-frente-de-combate-entre-ucrania-y-rusia]{{ref-pt}} * Cantor de ópera ucraniano morto por franco-atirador militante na Donbass (atualizado) // Imparcialidades. — 2016. — 1 de julho.[http://joaopereiradacostaimparcialidades.blogspot.com/2016/07/cantor-de-opera-ucraniano-morto-por.html]{{ref-pt}} * Sita. Vasyľ Slipak bol zabitý na frontovej línii v radoch bojovníkov Pravého sektora // Webnoviny.sk. — 2016. — 29. júna.[http://www.webnoviny.sk/svet/clanok/1080066-v-donbase-zabili-svetoznameho-operneho-spevaka-slipaka/]{{ref-sk}} * Na Ukrajine zabili svetoznámeho operného speváka: Vzdal sa kariéry a išiel bojovať proti Rusom! // Pluska. — 2016. — 29. júna.[http://www.pluska.sk/spravy/zo-zahranicia/na-ukrajine-zabili-svetoznameho-operneho-spevaka-vzdal-kariery-isiel-bojovat-proti-rusom.html]{{ref-sk}} * Operný spevák padol v boji na východe Ukrajiny, bol v hnutí Pravý sektor // HnOnline.sk. — 2016. — 29. júna.[http://hnonline.sk/svet/688207-operny-spevak-padol-v-boji-na-vychode-ukrajiny-bol-v-hnuti-pravy-sektor]{{ref-sk}} * V Donbase zahynul svetoznámy operný spevák // TA 3. — 2016. — 29. júna.[http://www.ta3.com/clanok/1086571/v-donbase-zahynul-svetoznamy-operny-spevak.html Zahraničie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171203121705/https://www.ta3.com/clanok/1086571/v-donbase-zahynul-svetoznamy-operny-spevak.html |date=3 снежня 2017 }}{{ref-sk}} * V Donbase zabili svetoznámeho operného speváka Vasyľa Slipaka // Parlamentne listy. — 2016. — 29. júna.[http://www.parlamentnelisty.sk/arena/monitor/V-Donbase-zabili-svetoznameho-operneho-spevaka-Vasyla-Slipaka-271690] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170917075052/http://www.parlamentnelisty.sk/arena/monitor/V-Donbase-zabili-svetoznameho-operneho-spevaka-Vasyla-Slipaka-271690 |date=17 верасня 2017 }}{{ref-sk}} * V Donbase zabili operného speváka Vasyľa Slipaka // Teraz. — 2016. — 29. júna.[http://www.teraz.sk/zahranicie/v-donbase-zabili-operneho-spevaka-vasy/204282-clanok.html]{{ref-sk}} * Na Donbasu zabit operní pěvec, válčil jako dobrovolník // Tyden.cz. — 2016. — 29. června.[http://www.tyden.cz/rubriky/zahranici/rusko-a-okoli/na-donbasu-zabit-operni-pevec-valcil-jako-dobrovolnik_389085.html]{{ref-cz}} * V bojích na východě Ukrajiny padl operní pěvec, válčil za Pravý sektor // Idnes.cz./Zpravy. — 2016. — 29. června.[http://zpravy.idnes.cz/v-bojich-na-ukrajine-zemrel-operni-pevec-f09-/zahranicni.aspx?c=A160629_122858_zahranicni_san]{{ref-cz}} * Snajper DNR s prezývkou «Námorníček» zlikvidoval ukrajinského operného speváka Pravoseka Vasilija Slipaka // Seznam novinek. — 2016. — 02.07.[http://www.seznam.name/rss-clanek-23482751/2016-07-02/snajper-dnr-s-prezyvkou-namornicek-zlikvidoval-ukrajinskeho-operneho-spevaka-pravoseka-vasilija-slipaka.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160919054657/http://www.seznam.name/rss-clanek-23482751/2016-07-02/snajper-dnr-s-prezyvkou-namornicek-zlikvidoval-ukrajinskeho-operneho-spevaka-pravoseka-vasilija-slipaka.html |date=19 верасня 2016 }}{{ref-cz}} * Slavný operní pěvec zemřel v boji na Ukrajině. Válčil jako dobrovolník // Blesk.cz.Zpravy. — 2016. — 29. června.[http://www.blesk.cz/clanek/zpravy-svet/404220/slavny-operni-pevec-zemrel-v-boji-na-ukrajine-valcil-jako-dobrovolnik.html]{{ref-cz}} * V Donbasu byl zabit operní pěvec. Válčil jako dobrovolník Pravého sektoru // EuroZpravy.cz. — 2016. — 29. června.[http://zahranicni.eurozpravy.cz/evropa/160553-v-donbasu-byl-zabit-operni-pevec-valcil-jako-dobrovolnik-praveho-sektoru/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171025145949/http://zahranicni.eurozpravy.cz/evropa/160553-v-donbasu-byl-zabit-operni-pevec-valcil-jako-dobrovolnik-praveho-sektoru/ |date=25 кастрычніка 2017 }}{{ref-cz}} * Na Donbasu byl zabit operní pěvec, který bojoval za Pravý sektor // SputnikNews. — 2016. — 29. června.[http://cz.sputniknews.com/svet/20160629/3417028/donbas-operni-pevec-pravy-sektor.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160702122624/http://cz.sputniknews.com/svet/20160629/3417028/donbas-operni-pevec-pravy-sektor.html |date=2 ліпеня 2016 }}{{ref-cz}} * Operní pěvec padl na východě Ukrajiny, přihlásil se jako dobrovolník // Globe.24.cz. — 2016. — 29. června.[http://globe24.cz/svet/7927-operni-pevec-padl-na-vychode-ukrajiny-prihlasil-se-jako-dobrovolnik]{{ref-cz}} * Další oběť války na Ukrajině: Slavný ukrajinský operní pěvec // Reflex. — 2016. — 29. června.[http://www.reflex.cz/clanek/zpravy/72498/dalsi-obet-valky-na-ukrajine-slavny-ukrajinsky-operni-pevec.html]{{ref-cz}} * Тодорова T. Оперен певец убит на фронта в Източна Украйна / Таня Тодорова // Днес. — 2016. — 29 юни.[http://dnes.dir.bg/news/ukrina-ubit-pevetz-vasil-slipak-23136778?nt=9]{{ref-bg}} * Убит оперен певец ще става герой на Украйна // Блиц. — 2016. — 30 юни.[http://www.blitz.bg/news/article/424386] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160916224645/http://www.blitz.bg/news/article/424386 |date=16 верасня 2016 }}{{ref-bg}} * Славейков П. Баритон от Парижката опера убит във войната в Донбас / Площад Славейков // Клуб Z. — 2016. — 03.08.[http://clubz.bg/41718-bariton_ot_parijkata_opera_ubit_vyv_vojnata_v_donbas] [http://www.ploshtadslaveikov.com/bariton-ot-parizhkata-opera-ubit-vav-vojnata-v-donbas/]{{ref-bg}} * Ukrainalaislaulaja kuoli sodassa Itä-Ukrainassa // Iltalehti. — 2016. — 29.06.[http://www.iltalehti.fi/ulkomaat/2016062921815186_ul.shtml]{{ref-fi}} * Opernsänger und Freiwilligenkämpfer Wassil Slipak erschossen // Neue Zürcher Zeitung. — 2016. — 29.06.[http://www.nzz.ch/international/krieg-in-der-ukraine-opernsaenger-und-freiwilligenkaempfer-wassil-slipak-erschossen-ld.96719]{{ref-de}} * Sommerbauer J. Ostukraine: Wenn Einfrieren die attraktivste Lösung ist / Jutta Sommerbauer // Die Presse. — 2016. — 01.07.[http://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/5040813/Ostukraine_Wenn-Einfrieren-die-attraktivste-Losung-ist?from=gl.home_politik]{{ref-de}} * Ukrainischer Opernsänger im umkämpften Osten des Landes getötet // Die Welt. — 2016. — 29.06.[http://www.welt.de/newsticker/news2/article156680919/Ukrainischer-Opernsaenger-im-umkaempften-Osten-des-Landes-getoetet.html]{{ref-de}} * Ucraina:ucciso al fronte baritono nazionalista Wassyl Slipak // La Repubblica. — 2016. — 29 giugno.[http://www.repubblica.it/ultimora/24ore/ucrainaucciso-al-fronte-baritono-nazionalista-wassyl-slipak/news-dettaglio/4642638]{{ref-it}} * Ucraina, ucciso da un cecchino il baritono dell'opera di Parigi Vasyl Slipak // Tiscali. — 2016. — 29 giugno.[http://notizie.tiscali.it/esteri/articoli/ucraina-ucciso-cecchino-baritono-opera-parigi-vasyl-slipak/]{{ref-it}} * Ucraina:ucciso al fronte baritono nazionalista Wassyl Slipak // Il Foglio. — 2016. — 29 giugno.[http://www.ilfoglio.it/aginews/v/24223/ucrainaucciso-al-fronte-baritono-nazionalista-wassyl-slipak.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160905165315/http://www.ilfoglio.it/aginews/v/24223/ucrainaucciso-al-fronte-baritono-nazionalista-wassyl-slipak.htm |date=5 верасня 2016 }}{{ref-it}} * Ucciso al fronte il baritono Slipak // la Nuova di Venezia. — 2016. — 30 giugno.[http://ricerca.gelocal.it/nuovavenezia/archivio/nuovavenezia/2016/06/30/venezia-ucciso-al-fronte-il-baritono-slipak-39.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170828185905/http://ricerca.gelocal.it/nuovavenezia/archivio/nuovavenezia/2016/06/30/venezia-ucciso-al-fronte-il-baritono-slipak-39.html |date=28 жніўня 2017 }}{{ref-it}} * Ukraina: na froncie zginął śpiewak operowy // Wiadomosci. — 2016. — 29 czerwiec.[http://wiadomosci.onet.pl/swiat/wasyl-slipak-zginal-na-froncie-na-ukrainie/mfd6n9] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160914153951/http://wiadomosci.onet.pl/swiat/wasyl-slipak-zginal-na-froncie-na-ukrainie/mfd6n9 |date=14 верасня 2016 }}{{ref-pl}} * Andrusieczko P. Ukraiński baryton zginął na froncie w Donbasie / Piotr Andrusieczko // Wyborcza. — 2016. — 29 czerwiec.[http://wyborcza.pl/1,75399,20324842,ukrainski-baryton-zginal-na-froncie-w-donbasie.html?disableRedirects=true]{{ref-pl}} * Solista opery paryskiej zginął na froncie pod Ługańskiem // Tvp.Info. — 2016. — 29 czerwiec.[http://www.tvp.info/25973343/solista-opery-paryskiej-zginal-na-froncie-pod-luganskiem]{{ref-pl}} * Ukraiński śpiewak operowy Wasyl Slipak zastrzelony przez snajpera // Wiadomosci. — 2016. — 29 czerwiec.[http://wiadomosci.com/ukrainski-spiewak-operowy-wasyl-slipak-zastrzelony-przez-snajpera/]{{ref-pl}} * Ukraiński śpiewak operowy zginął na froncie w Zagłębiu Donieckim // Wiadomosci. — 2016. — 29 czerwiec.[http://wiadomosci.wp.pl/kat,1374,title,Ukrainski-spiewak-operowy-zginal-na-froncie-w-Zaglebiu-Donieckim,wid,18401971,wiadomosc.html?ticaid=117ad3]{{ref-pl}} * Śpiewak paryskiej opery zginął w Donbasie // Rp.Pl. — 2016. — 29 czerwiec.[http://www.rp.pl/Konflikt-na-Ukrainie/306299839-Spiewak-paryskiej-opery-zginal-w-Donbasie.html#ap-1]{{ref-pl}} * W strefie ATO zginął solista Opery Paryskiej // Wschodnik. — 2016. — 30 czerwiec.[http://wschodnik.pl/ukraina/item/6657-w-strefie-ato-zginal-solista-opery-paryskiej.html]{{ref-pl}} * Ukrain opera aýdymçysy öldürildi // Azatlyk Radiosy. — 2016. — 29 Iýun.[http://www.azathabar.com/a/27827926.html]{{ref-tr}} * Славуты ўкраінскі оперны спявак Васіль Сліпак загінуў у Данбасе // Наша Ніва. — 2016. — 29 чэрвеня. [http://nn.by/?c=ar&i=172815]{{ref-by}} * У Данбасе загінуў саліст Парыжскай оперы Васіль Сліпак // Хартыя'97. — 2016. — 29 чэрвеня.[https://charter97.org/be/news/2016/6/29/211145/]{{ref-by}} * Ільіна Н. Голас вайны / Наста Ільіна // Brestspring. — 2016. — 29 чэрвеня.[http://brestspring.com/index.php?id=17&blog=2&page=2&rub=&year=2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160913204136/http://brestspring.com/index.php?id=17&blog=2&page=2&rub=&year=2016 |date=13 верасня 2016 }}{{ref-by}} === Перыёдыка ЗША === * Andrew E. Kramer. Wassyl Slipak, Who Left Paris Opera for Ukraine War, Dies at 41 // The New York Times. — 2016. — June 30.[http://www.nytimes.com/2016/07/01/world/europe/wassyl-slipak-who-left-paris-opera-for-ukraine-war-dies-at-41.html?_r=0]{{ref-en}} * Famous Ukrainian opera singer Vasyl Slipak killed by sniper in eastern Ukraine // The Washington Post. — 2016. — July 1.[https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/07/01/famous-ukrainian-opera-singer-vasyl-slipak-killed-by-sniper-in-eastern-ukraine/]{{ref-en}} === Аргенціна, Бразілія, Інданезія === * Navia J. La canción trágica de Wassyl Slipak / Javier Navia // La nacion. — 2016. — 24. julio.[http://www.lanacion.com.ar/1921002-la-cancion-tragica-de-wassyl-slipak] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170904175624/http://www.lanacion.com.ar/1921002-la-cancion-tragica-de-wassyl-slipak |date=4 верасня 2017 }}{{ref-es}} * 1.A canção trágica Wassyl Slipak // O Lavrador. — 2016. — 24. julho. N.o 498 (3942). S.9[http://www.ucraniano.com.br/OLavrador/OLavrador-julho-2016.pdf Perdas da guerra …] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200925062251/https://www.ucraniano.com.br/OLavrador/OLavrador-julho-2016.pdf |date=25 верасня 2020 }}{{ref-es}} * Yulianingsih T. Akhir Tragis Penyanyi Opera Ternama Ukraina oleh Penembak Jitu / Tanti Yulianingsih // Liputan6. — 2016. — 03. Jul.[http://global.liputan6.com/read/2545568/akhir-tragis-penyanyi-opera-ternama-ukraina-oleh-penembak-jitu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160916190928/http://global.liputan6.com/read/2545568/akhir-tragis-penyanyi-opera-ternama-ukraina-oleh-penembak-jitu |date=16 верасня 2016 }}{{ref-id}} {{зноскі}} == Літаратура == * ''Гальперин Ю. Е.'' Признания. Городские романсы на стихи А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкина. Для голоса и фортепиано.&nbsp;— Москва: Музыка, 2003.&nbsp;— 28 с.[http://openbookas.ru/iskali-segodnya/priznaniya-gorodskie-romansi-na-stihi-as-pushkina-dlya-golosa-i-fortepiano.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160911135153/http://openbookas.ru/iskali-segodnya/priznaniya-gorodskie-romansi-na-stihi-as-pushkina-dlya-golosa-i-fortepiano.html |date=11 верасня 2016 }}[http://bookea.ru/4590-priznaniya-gorodskie-romansyi-na-stihi-as-pushkina-dlya-golosa-i-fortepiano/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160918231435/http://bookea.ru/4590-priznaniya-gorodskie-romansyi-na-stihi-as-pushkina-dlya-golosa-i-fortepiano/ |date=18 верасня 2016 }}{{ref-ru}} * ''Галаджун М.'' Модифікація образу П'єро у циклічних вокальних творах А. Шонбрега та О. Козаренка [Электронны рэсурс] / М. Галаджун // Київське музикознавство.&nbsp;— 2014.&nbsp;— Вип. 49.&nbsp;— С. 38-46.&nbsp;— Рэжым доступу: [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&P21DBN=UJRN&Z21ID=&S21REF=10&S21CNR=20&S21STN=1&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&2_S21P03=FILA=&2_S21STR=kmuz_2014_49_7]{{ref-uk}} * ''Коменда О. І.'' Жанрово-інтонаційні джерела тематизму камерної кантати Олександра Козаренка «П'єро мертвопетлює» [Электронны рэсурс]/ О.&nbsp;І.&nbsp;Коменда // Українська культура: минуле, сучасне, шляхи розвитку.&nbsp;— 2012.&nbsp;— Вип. 18(1).&nbsp;— С. 162—165.&nbsp;— Рэжым доступу: [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&P21DBN=UJRN&Z21ID=&S21REF=10&S21CNR=20&S21STN=1&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&2_S21P03=FILA=&2_S21STR=Uk_msshr_2012_18(1)__37]{{ref-uk}} * ''Коменда О. І.'' Рання творчість Олександра Козаренка: початок формування індивідуальності композитора і піаніста [Электронны рэсурс]/ О. І. Коменда // Українська культура: минуле, сучасне, шляхи розвитку.&nbsp;— 2013.&nbsp;— Вип. 19(1).&nbsp;— С. 197—204.&nbsp;— Рэжым доступу: [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&P21DBN=UJRN&Z21ID=&S21REF=10&S21CNR=20&S21STN=1&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&2_S21P03=FILA=&2_S21STR=Uk_msshr_2013_19(1)__43]{{ref-uk}} == Спасылкі == {{Партал|Біяграфіі}} {{Вікіцытатнік|Васіль Яраслававіч Сліпак}} * [http://www.wassylslipak.com Афіцыйны сайт Васіля Сліпака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180218115102/http://www.wassylslipak.com/ |date=18 лютага 2018 }}{{ref-fr}} * [http://www.wassylslipak.com/#!biography/c1enr Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180218115102/http://www.wassylslipak.com/#!biography/c1enr |date=18 лютага 2018 }}{{ref-fr}} * {{facebook|wassyl.slipak|Василь Сліпак}} * {{facebook|wassylslipakfoundation|The Wassyl Slipak Foundation}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ZNrROFlxQxA&feature=youtu.be Як оперний співак з Парижа став добровольцем на Донбасі]{{ref-uk}} * [https://www.youtube.com/user/basilevs/videos Вокальні виступи В.&nbsp;Я.&nbsp;Сліпака]{{ref-uk}} * [http://composersukraine.org/index.php?id=1755 НСКУ «П»ЄРО МЕРТВОПЕТЛЮЄ" Камерна кантата. — В.СЛІПАК (контртенор)]{{ref-uk}} * [http://www.pisni.org.ua/persons/3369.html Васіль Сліпак на сайце Українські пісні]{{ref-uk}} * [http://www.musizone.net/album/pierre-yves-pruvot-assaf-levitin-wassyl-slipak-the-figure-of-the-tyrant-2015/3516409/ The Figure of the Tyrant] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160819130018/http://www.musizone.net/album/pierre-yves-pruvot-assaf-levitin-wassyl-slipak-the-figure-of-the-tyrant-2015/3516409/ |date=19 жніўня 2016 }}{{ref-en}} * [https://itunes.apple.com/us/album/the-figure-of-the-tyrant/id994476608?ign-mpt=uo%3D4 Васіль Сліпак на рэсурсе «iTunes»]{{ref-en}} * [https://www.opera-online.com/en/items/performers/wassyl-slipak Tout l'univers de l'art lyrique. Wassyl Slipak]{{ref-fr}} * [https://myspace.com/wassylslipak Васіль Сліпак у Myspace]{{ref-fr}} * [http://lyricstranslate.com/uk/vasyl-slipak-wassyl-slipak-lyrics.html Васіль Сліпак на рэсурсе Lyricstranslate] * [http://www.arcal-lyrique.fr/personne/wassyl-slipak-baryton-basse/ Василь Сліпак. Компанія «ARCAL»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181216032151/http://www.arcal-lyrique.fr/personne/wassyl-slipak-baryton-basse/ |date=16 снежня 2018 }}{{ref-fr}} * [http://grumel.nicolas.free.fr/www/portail/index.php?option=com_content&task=view&id=390&Itemid=43 Wassyl Slipak. Festival de l'Operette&nbsp;— Aix-les-Bains]{{ref-fr}} * [http://radio.vesti-ukr.com/online/absnum=29735.html Праграма «Кіно з Алфьоровим»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160818095647/http://radio.vesti-ukr.com/online/absnum=29735.html |date=18 жніўня 2016 }} // Радыё «Весці» — пра невядомыя падрабязнасці апошніх месяцаў жыцця Васіля Сліпака.{{ref-ru}} * [http://www.cfpl.org/fichier_fiche.php?idart=207 Le fichier lyrigue. Wassyl Slipak] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170805221148/http://www.cfpl.org/fichier_fiche.php?idart=207 |date=5 жніўня 2017 }}{{ref-fr}} * [http://belsat.eu/news/na-danbase-ad-kuli-snajpera-zaginuu-operny-spyavak/ На Данбасе ад кулі снайпера загінуў оперны спявак. Белсат. ТВ. — 2016. — 29 чэрвеня.] * [http://brestspring.com/index.php?id=17&blog=2&page=2&rub=&year=2016 Голас вайны. Берасцейская Вясна. — 2016. — 29 чэрвеня.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160913204136/http://brestspring.com/index.php?id=17&blog=2&page=2&rub=&year=2016 |date=13 верасня 2016 }} * [http://mobile.nytimes.com/2016/07/01/world/europe/wassyl-slipak-who-left-paris-opera-for-ukraine-war-dies-at-41.html?smid=fb-share&referer=http%3A%2F%2Fm.facebook.com%2F By ANDREW E. KRAMER Wassyl Slipak, Who Left Paris Opera for Ukraine War, Dies at 41. — JUNE 30, 2016.]{{ref-en}} {{DEFAULTSORT:Сліпак Васіль}} [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Украіны]] 241s17jqejfdqw2q6nypvnfld0c7m5n 4 336791 5198089 5196238 2026-09-13T01:48:50Z ~2026-49462-48 173978 5198089 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 11 Sep 2026, Sydney == https://ibb.co/xS7cVLzQ o9e28665enssxprp8rwydedelun3avb 5198090 5198089 2026-09-13T01:49:44Z ~2026-49462-48 173978 /* */ 5198090 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 12 Sep 2026, Sydney == https://ibb.co/4w5TLJDG https://ibb.co/spg48bv5 https://ibb.co/ksvcwrQj == 11 Sep 2026, Sydney == https://ibb.co/xS7cVLzQ pgz6e3jqr3i5fozyhlo77mo3uvwvkke 5198092 5198090 2026-09-13T02:03:23Z ~2026-49644-25 173979 5198092 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 0 341111 5197959 4954787 2026-09-12T18:27:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5197959 wikitext text/x-wiki '''Леўчанка''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алена Сцяпанаўна Леўчанка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Андрэй Леўчанка]] (нар. 1985) — украінскі валейбаліст. * [[Анатоль Сямёнавіч Леўчанка]] — савецкі касманаўт, Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * [[Гардзей Іванавіч Леўчанка]] — савецкі ваенны дзеяч. * [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер. * [[Зінаіда Мікалаеўна Леўчанка]] (1925—1980) — беларускі архітэктар. * [[Ігар Аляксандравіч Леўчанка]] — украінскі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] (1882—1954) — беларускі грамадскі дзеяч, літаратуразнавец і педагог. * [[Яўгенія Ігараўна Леўчанка]] (нар. 1994) — [[Украіна|украінская]] [[гандбалістка]]. {{спіс цёзак2|Беларускія|Украінскія}} ib31l07hrd3q4o8hod4rz5dpjmbtz4o 5197960 5197959 2026-09-12T18:28:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5197960 wikitext text/x-wiki '''Леўчанка''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алена Сцяпанаўна Леўчанка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Андрэй Леўчанка]] (нар. 1985) — украінскі валейбаліст. * [[Анатоль Сямёнавіч Леўчанка]] — савецкі касманаўт, Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * [[Гардзей Іванавіч Леўчанка]] — савецкі ваенны дзеяч. * [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер. * [[Зінаіда Мікалаеўна Леўчанка]] (1925—1980) — беларускі архітэктар. * [[Ігар Аляксандравіч Леўчанка]] — украінскі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Леўчанка]] (1882—1954) — беларускі грамадскі дзеяч, літаратуразнавец і педагог. * [[Леанід Фёдаравіч Леўчанка]] (нар. 29) — беларускі мастак, жывапісец. * [[Яўгенія Ігараўна Леўчанка]] (нар. 1994) — [[Украіна|украінская]] [[гандбалістка]]. {{спіс цёзак2|Беларускія|Украінскія}} 1ezz90qajyjc1u7t4lgvy512q1anr87 5197961 5197960 2026-09-12T18:28:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5197961 wikitext text/x-wiki '''Ле́ўчанка''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алена Сцяпанаўна Леўчанка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Андрэй Леўчанка]] (нар. 1985) — украінскі валейбаліст. * [[Анатоль Сямёнавіч Леўчанка]] — савецкі касманаўт, Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * [[Гардзей Іванавіч Леўчанка]] — савецкі ваенны дзеяч. * [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер. * [[Зінаіда Мікалаеўна Леўчанка]] (1925—1980) — беларускі архітэктар. * [[Ігар Аляксандравіч Леўчанка]] — украінскі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Леўчанка]] (1882—1954) — беларускі грамадскі дзеяч, літаратуразнавец і педагог. * [[Леанід Фёдаравіч Леўчанка]] (нар. 29) — беларускі мастак, жывапісец. * [[Яўгенія Ігараўна Леўчанка]] (нар. 1994) — [[Украіна|украінская]] [[гандбалістка]]. {{спіс цёзак2|Беларускія|Украінскія}} c3ihnjajh7er9ntl4mjl3lido857ivu 5197962 5197961 2026-09-12T18:28:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5197962 wikitext text/x-wiki '''Ле́ўчанка''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алена Сцяпанаўна Леўчанка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Андрэй Леўчанка]] (нар. 1985) — украінскі валейбаліст. * [[Анатоль Сямёнавіч Леўчанка]] — савецкі касманаўт, Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * [[Гардзей Іванавіч Леўчанка]] — савецкі ваенны дзеяч. * [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер. * [[Зінаіда Мікалаеўна Леўчанка]] (1925—1980) — беларускі архітэктар. * [[Ігар Аляксандравіч Леўчанка]] — украінскі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Леўчанка]] (1882—1954) — беларускі грамадскі дзеяч, літаратуразнавец і педагог. * [[Леанід Фёдаравіч Леўчанка]] (нар. 1932) — беларускі мастак, жывапісец. * [[Яўгенія Ігараўна Леўчанка]] (нар. 1994) — [[Украіна|украінская]] [[гандбалістка]]. {{спіс цёзак2|Беларускія|Украінскія}} p64ddjwv6j0zxnei77tvmgti4twl05j 0 350664 5197964 5157527 2026-09-12T18:55:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197964 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Авяр’янаў}} {{Навуковец |Навуковая сфера = [[радыётэхніка]], [[электроніка]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|тэхнічных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За абарону Сталінграда}} {{!!}} {{Медаль За ўзяцце Кёнігсберга}}{{!!}} {{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.}} {{!}}} }} '''Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў''' ({{lang-ru|Валерьян Яковлевич Аверьянов}}; {{ДН|13|8|1919}}, {{МН|Уладзімір|ва Уладзіміры (Расія)|Уладзімір (горад, Расія)}} — {{ДС|29|11|2010}}<ref name="pm">[http://www.polkmoskva.ru/people/1102965/ Аверьянов Валерьян Яковлевич // Бессмертный полк. Москва]{{Недаступная спасылка}}</ref>, {{МС|Мінск}}) — вучоны ў галіне [[Радыётэхніка|радыётэхнікі]] і [[Электроніка|электронікі]]. [[Доктар тэхнічных навук]] (1964). [[Прафесар]] (1968). Ганаровы член Міжнароднай Акадэміі прыкладной электронікі (1994). Заслужаны рацыяналізатар БССР (1967). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == В. Я. Авяр’янаў нарадзіўся ў горадзе [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]] ([[Расія]]). Удзельнічаў у будаўніцтве абарончых рубяжоў пад [[Масква|Масквой]] у раёне горада [[Вязьма]]. У 1942 годзе скончыў [[Маскоўскі інстытут інжынераў сувязі]] і быў накіраваны на фронт. З мая 1942 г. начальнік сувязі 76-а гвардзейскага мінамётнага палка, 317-а гвардзейскага мінамётнага палка. Удзельнік [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвы]], [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай]] і Кёнігсбергскай аперацый. Са студзеня 1948 г. начальнік сувязі 1377-а зенітнага артылерыйскага палка (Група савецкіх войскаў у Германіі). З мая 1948 г. В. Я. Авяр’янаў ад’юнкт у [[Ваенная артылерыйская акадэмія радыёлакацыі|Ваеннай артылерыйскай акадэміі радыёлакацыі]], з 1951 г. старэйшы выкладчык, з 1953 г. намеснік начальніка, начальнік кафедры радыёпрыёмных устройстваў. У 1954—1954 гг. на пасадзе начальніка кафедры ў [[Гомельскае вышэйшае інжынернае радыётэхнічнае вучылішча проціпаветранай абароны|Гомельскім вышэйшым інжынерным радыётэхнічным вучылішчы]] Войскаў СПА краіны, з 1957 г. начальнік кафедры радыёперадаючых і радыёпрёмных устройстваў у [[Мінскае вышэйшае інжынернае радыётэхнічнае вучылішча проціпаветранай абароны|Мінскім вышэйшым інжынерным радыётэхнічным вучылішчы]] Войскаў СПА краіны. У 1974 годзе [[палкоўнік]] В. Я. Авяр’янаў звольнены ў запас. З 1976 г. працаваў у [[БДУІР|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] (БДУІР), загадчык кафедры антэн і ўстройстваў ЗВЧ. == Навуковая дзейнасць == В. Я. Авяр’янаў займаўся даследаваннямі разнесеных [[Радар|радыёлакацыйных станцый]] у мэтах павелічэння далёкасці дзеяння бартавых радыёлакацыйных прыцэлаў і галовак саманавядзення ракет, праблем радыёлакацыі нізкалётаючых цэляў, уздзеяння актыўных памех на работу радыёлакацыйных станцый. Аўтар электра-дыпольнай тэорыі шаравой маланкі, вялікай колькасці філасофскіх і навукова-метадычных работ. Аўтар шэрагу [[патэнт]]аў. Сярод апублікаваных прац: * На чём держится земля [Текст]: (Электр. гипотеза гравитации) / В. Я. Аверьянов ; Белорус. гос. ун-т информатики и радиоэлектроники. — Минск: [б. и.], 1994. — 30 с. : ил.<ref name="irbis">[http://webirbis.spsl.nsc.ru/irbis64r_01/cgi/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&I21DBN=CAT&P21DBN=CAT&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=Аверьянов, Валерьян Яковлевич // Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН]{{ref-ru}}</ref> * Электро-дипольная гипотеза гравитации и ее следствия / В. Я. Аверьянов ; Белорус. гос. ун-т информатики и радиоэлектроники. — Минск: БГУИР, 1999. — 59 с. : ил. — ISBN 985-444-096-6<ref name="irbis" /> * Разнесённые радиолокационные станции и системы / В. Я. Аверьянов; научный редактор А. Е. Охрименко — Мн., 1978. * Шаровая молния: монография (2005) * Электро-дипольная теория гравитации: монография (2004) * Десять рассказов о Радио… == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] 1-й і 2-й ступені, ордэнам [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], медалямі [[Медаль «За абарону Сталінграда»|«За абарону Сталінграда»]], [[Медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»|«За ўзяцце Кёнігсберга»]], [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|«За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], «Ветэран Узброеных Сіл СССР»<ref name="pm" /> і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} == Спасылкі == * [http://respublika.sb.by/nauka-67/article/nebesnuyu-mekhaniku-pora-perepisyvat.html?AJAX_MONTH=4&AJAX_YEAR=2011 Небесную механику пора переписывать?]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://rntbcat.org.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=%22BY-SEK-184879%22&lst_siz=20 Электронный каталог РНТБ]{{ref-ru}} * [https://www.bsuir.by/online/showpage.jsp?lang=ru&menuItemID=115061&PageID=86784&resID=101523 Педагог, учёный, патриот // Газета БДУІР «Импульс»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://bypatents.com/patents/averyanov-valeryan-yakovlevich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127175736/http://bypatents.com/patents/averyanov-valeryan-yakovlevich |date=27 лістапада 2019 }}{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34778306/ Партал «Память народа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251210095032/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34778306/ |date=10 снежня 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Авяр’янаў Валяр’ян Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Радыётэхнікі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУІР]] [[Катэгорыя:Сувязісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі СССР]] qunfj4vb42sb4kfgpgu9iw2w4w08ra6 0 358159 5198035 4979757 2026-09-12T22:33:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198035 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шапялевіч}} {{Вучоны}} '''Васіль Рыгоравіч Шапяле́віч''' (нар. {{ДН|19|1|1947}}, в. [[Блужа (аграгарадок)|Блужа]], [[Пухавіцкі раён]]) — [[вучоны]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]], [[прафесар]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Блужскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа імя М. Чэпіка|Блужскай школе]]. З 1965 па 1970 гады вучыўся ў [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] на фізічным факультэце, які скончыў з адзнакай, і размеркаваны на працу ў [[БДУ]]. З 1972 па 1975 гады вучыўся ў аспірантуры БДУ. У 1976 годзе абараніў дысертацыю «Даследаванне структуры і працэсаў пераносу ў вісмуце і яго сплавах пры пластычнай дэфармацыі» на спашуканне навуковай ступені кандыдата фізіка-матэматычных навук па спецыяльнасці 01.04.07 — фізіка цвёрдага цела. У 1992 годзе абараніў дысертацыю «Мадыфікаванне структуры і ўласцівасцяў паўметалаў і іх сплаваў звышхуткай загартоўкай з расплаву» на навуковую ступень доктара фізіка-матэматычных навук па спецыяльнасці 01.04.07 — [[фізіка цвёрдага цела]]. У 1994 годзе прысвоена званне прафесара. Падрыхтаваў 13 кандыдатаў навук. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шапялевіч Васіль Рыгоравіч||375}} * Шепелевич Василий Григорьевич // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — С. 584. * Шепелевич Василий Григорьевич // Прафесары і дактары навук Беларускага дзяржаўнага універсітэта, 1921—2001 : 80 год. — Мінск, 2001. — С. 310—311. * Шепелевич Василий Григорьевич // Физический факультет / Белорусский государственный университет. — Минск, 2008. — С. 200. == Спасылкі == * [http://www.bsu.by/ru/main.aspx?guid=190391 Шепелевич Василий Григорьевич]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} // Сайт БДУ * [https://physics.bsu.by/ru/staff/shepelevich-vasilij-grigorevich/ Шепелевич Василий Григорьевич]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} // Сайт фізічнага факультэта БДУ * [https://patentdb.ru/author/1473985 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125093122/https://patentdb.ru/author/1473985 |date=25 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} * [https://bypatents.com/patents/shepelevich-vasilijj-grigorevich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200220061437/http://bypatents.com/patents/shepelevich-vasilijj-grigorevich |date=20 лютага 2020 }}{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} {{DEFAULTSORT:Шапялевіч Васіль Рыгоравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 8r0bdeoxykcv54akhhe1gln34u4l5hy 0 358914 5197897 5068319 2026-09-12T13:31:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197897 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Старажытны народны абрад | Беларуская назва = Ваджэнне і пахаванне стралы | Месцазнаходжанне = [[Гомельская вобласць]], [[Веткаўскі раён]] }} '''Ваджэ́нне і пахава́нне стралы́'''{{sfn|БелЭн|2002}} (Страла, Стряла, Сула) — старажытны народны абрад, які здаўна спраўляўся на [[Гомельская вобласць|Гомельшчыне]], па захадзе [[Бранская вобласць|Браншчыны]] (дзе жылі этнічныя беларусы) і на паўночным усходзе [[Украіна|Украіны]]. Суправаджаўся песнямі, карагодам і пахаваннем «стралы» — грошаў, лялькі або металічнага прадмета. Правозіўся з мэтай выклікаць дождж і надаць зямлі ўрадлівасць. Мае [[Язычніцтва|язычніцкае]] паходжанне і, імаверна, у старажытнасці спраўляўся ў гонар [[Пярун|Перуна]] — бога маланак. Уласна «страла» ў даўніну азначала менавіта [[Маланка|маланку]]. {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|33АК000003}} Пасля «Пахавання» лічылася, што вясна ўжо скончылася, і спяваць веснавыя песні болей было нельга. Штогадовы абрад «Ваджэнне і пахаванне стралы», што і сёння праводзіцца ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] ў вёсцы [[Казацкія Балсуны]], аграгарадках [[Стаўбун]], [[Неглюбка]], [[Янова (Веткаўскі раён)|Янова]] занесены ў [[Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі]] (шыфр 33АК000003)<ref>{{Cite web|url=https://bel.sputnik.by/20170605/abrad-vadzhehnne-i-pahavanne-straly-u-vescy-staubun-1029133025.html|title=Абрад "Ваджэнне і пахаванне Стралы"}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/culture/view/reportazh-obereg-ot-molnii-i-zalog-bogatogo-urozhaja-v-vetkovskom-rajone-proveli-vadzhenne-i-pahavanne-445747-2021/|title=В Ветковском районе провели "Ваджэнне i пахаванне стралы"|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Даты праводжання == У «Пахавання стралы» не было канкрэтнай даты. У розных мясцінах «стралу» маглі вадзіць: * на свята [[Ушэсце]] (Бабічы, [[Нісімкавічы]], [[Патапаўка]], [[Ліпінічы]], [[Неглюбка]] і інш.), * на [[Вялікдзень]] (вёскі Васілеўка, Старое Сяло, [[Залаты Рог]] і інш.) * на [[Дабравешчанне Прасвятой Багародзіцы|Дабравешчанне]] (вёскі [[Івольск]], Іванаўка) * на [[Сёмуха|Троіцу]] (вёскі [[Залессе 2|Залессе]], [[Вятхінь]], пасёлак [[Крынічнае]]) == Змест абраду == === Ваджэнне стралы === Перад «Пахаваннем стралы» адбывалася «Ваджэнне». Жанчыны збіраліся і ішлі працэсіяй праз усю вёску, спяваючы рытуальныя («стрэльныя») песні. У старыя часы, па ўспамінах бабуль, у працэсіі магло сабрацца да трохсот жанчын. {{пачатак цытаты}} Я пушчу стралу па ўсім сялу, <br /> Да й уздоўж сяла ў канец вуліцы. <br /> Як уб’е страла добра моладца, <br /> Па том моладцу некаму плакаці: <br /> Матка старэнька, сястра маленька, <br /> Дзеткі дробныя да й усе роўныя, <br /> Жана молада кола горада. <br /> Дзе матка плача — там рэчка цячэ, <br /> Дзе сястра плача — там калодзезі, <br /> Дзе дзеткі плачуць — ручайкі бягуць, <br /> Дзе жана плача — там расы няма. <br /> А матка плача да смерці, <br /> Сястра плача да замужжа… <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://nashkraj.info/pahavanne-straly-regiyanalna-adm/ «Пахаванне стралы” — рэгіянальна адметная абрадавая з’ява фальклору ўсходняга Палесся]</ref>.}} У вёсцы Неглюбка сярод жанчын ішлі два пераапранутых камічных персанажа — Дзед і Баба. Ролю Дзеда выконвала дзяўчына, ролю Бабы — хлопец. Дзеля камічнага эфекту на ролю Дзеда абіралі дзяўчыну невысокага росту, а ролю Бабы — высокага худога хлопца. Абодва персанажы смяшылі людзей, ганяліся за дзецьмі. У даўніну да пояса Дзеда прышпільвалася вялізная морква, якая ўвасабляла палавы орган. Гэта паказвае глыбока язычніцкае паходжанне персанажа. === Пахаванне стралы === Працэсія рухалася ў месца будучага «пахавання» стралы. У розных вёсках гэта была: * ускраіна жытнёвага поля (вёскі [[Казацкія Балсуны]], Неглюбка) * мост праз раку (вёска [[Прысно]]) * дубовы лес ля [[Дняпро|Дняпра]] (в. [[Дзяражычы|Дзяражачы]], Глыбоцкае) * калодзеж (в. Іванаўка) * перакрыжаванне дарог (в. Неглюбка, в. [[Нісімкавічы]]) У дадзеным месцы «страла» (лялька з саломы, грошы, шпілька ці іншы прадмет) урачыста хавалася ў зямлю. Там, дзе «пахаванне» святкавалася ў траўні-чэрвені, яно ўспрымалася як развітанне з вясною. У многіх вёсках ляльку, якую закопвалі, звалі Вясна. У час рытуалу жанчыны спявалі: {{пачатак цытаты}} Лялечка мая мілая, <br /> Да схавала я цябе к Ушэсцейку, <br /> К Ушэсцейку, к налецейку, <br /> К такому врэмю, як сёлета, <br /> Прыйду к табе з сахою, <br /> Да буду гаварыць з табою, <br /> Мая міленькая лялечка… <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>''Кухаронак, Т. І.'' Маскі ў каляднай абраднасці беларусаў / Т. І. Кухаронак – Мінск: Ураджай, 2001.</ref>.}} Пасля гэтага ладзілі вясёлыя карагоды, спевы і танцы. У некаторых вёсках «стралу» кідалі ў рэчку ці ў калодзеж. У іншых мясцінах ніякага пахавання наогул не было, людзі адразу распачыналі карагоды і танцы. == Значэнне == У словах песні «Як уб’е страла добра моладца…» [[Галіна Нячаева]] бачыць сведчанне аб тым, што ў старажытнасці, у язычніцкі час абрад скончваўся забойствам маладога хлопца, прынясеннем яго ў ахвяру. Персанажы Дзеда і Бабы згадваюцца ў многіх мясцінах Беларусі, у сувязі з многімі святамі. Дзед — адзін з [[Каляды|персанажаў-калядоўшчыкаў]]. Пры гэтым ў даўніну ён таксама прывязваў сабе да пояса моркву, якая сімвалізавала мужчынскі орган. Калядны Дзед сімвалізуе першапродка, а таксама, магчыма, нейкага забытага язычніцкага бога ўраджаю. Аналагічны персанаж прысутніцае і ў абрадзе «[[Пахаванне Дзеда]]». Магчыма, абрад базуецца на старажытным міфе аб тым, што бог-грамабой [[Пярун]] — муж [[Маці-Зямля|багіні зямлі]], якую апладняў дажджамі і маланкамі, і якая народжвала ад яго ўсё жывое, у тым ліку ўраджай. У адказ на пытанне, дзеля чаго водзяць «стралу», вясковыя жанчыны адказваюць: каб [[дождж]] пайшоў, каб ураджай быў добры. Таксама абрад ахоўваў людзей ад маланак і пажараў. М. П. Кондрыкава (жыхарка вёскі Нісімкавічы) прыгадвала, што аднойчы рытуал не праводзілі, і летам ад маланкі здарыўся пажар («…як толькі хмара найшла, як трэсь, так і загарылася»). == Гісторыя == Час з’яўлення абраду ўсталяваць нельга, хаця ён, несумненна, старажытны. [[Стараверы ў Беларусі|Стараверы]], што беглі з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў [[17 стагоддзе|XVII ст.]] і перасяляліся ў [[Беларусь]], успрымалі гэтую традыцыю як грэх. Паводле ўспамінаў мясцовых жыхарак, Ваджэнне і пахаванне «стралы» не перарывалася нават у час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. Але абрад паступова згасаў, насельніцтва вёсак скарачалася, вяскоўцы старэлі. Вялізны ўдар па культуры Гомельшчыны нанесла [[Чарнобыльская катастрофа]] [[1986|1986 г.]] Насельніцтва вёсак Ліпа, Барталамееўка і іншых было цалкам эвакуяванае, іх традыцыя зніклі назаўсёды. Новая хваля інтэрэсу да Ваджэння «стралы» ўзнікла ў пачатку 2000-х гг. У вёскі [[Стаўбун]], Казацкія Балсуны, Неглюбка і іншыя стала прызджаць моладзь з гарадоў, журналісты, даследчыкі са [[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства|Студэнцкага этнаграфічнага таварыства]]. У абрадавай працэсіі, якую ўжо шмат год складалі толькі вясковыя бабулькі, з кожным годам усё болей пажылыя, сталі з’яўляцца і маладыя дзяўчыны — як мясцовыя так і студэнткі з гарадоў. Вяскоўцы атрымалі дадатковы стымул да адраджэння традыцыі: іх, з большасці адзінокіх старых людзей, вельмі цешыць, што нехта прызджае да іх, нехта дорыць ім сваю ўвагу. == Гл. таксама == * [[Ваджэнне Куста]] * [[Провады Русалкі]] * [[Пахаванне Дзеда]] * [[Жаніцьба Цярэшкі]] * [[Жаніцьба Коміна]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|«Страла́», «Ваджэнне і пахаванне стралы» (сулы)|[[Аляксандр Юр’евіч Лозка|Лозка А. Ю.]]|195}} * ''Кухаронак, Т. І.'' Маскі ў каляднай абраднасці беларусаў / Т. І. Кухаронак — Мінск: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 2001. == Спасылкі == * [https://heritage.gov.by/catalog/abrad-vadzhenne-i-pakhavanne-straly Абрад «Ваджэнне і пахаванне стралы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230517051804/https://heritage.gov.by/catalog/abrad-vadzhenne-i-pakhavanne-straly |date=17 мая 2023 }} {{v|17|5|2023}} // Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь * [https://ocntgomel.by/?page_id=4734 Абрад «Ваджэнне і пахаванне стралы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230517053221/https://ocntgomel.by/?page_id=4734 |date=17 мая 2023 }} {{v|17|5|2023}} // Гомельскі абласны цэнтр народнай творчасці * [http://nashkraj.info/pahavanne-straly-regiyanalna-adm/ «Пахаванне стралы» — рэгіянальна адметная абрадавая з’ява фальклору ўсходняга Палесся] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210728034417/http://nashkraj.info/pahavanne-straly-regiyanalna-adm/ |date=28 ліпеня 2021 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=gGz3VP-FYDo Пахаванне стралы, фільм Марыі Булавінскай, Беларусь, 2016] * [https://gp.by/novosti/obshchestvo/news216970.html ''Олег Белоусов. В деревне Волосовичи Чечерского района провели обряд «Ваджэнне i пахаванне стралы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230517053219/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news216970.html |date=17 мая 2023 }} {{ref-ru}}{{v|17|5|2023}} // «[[Гомельская праўда]]» {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Абрады і рытуалы]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] 10siz9xkifgc6sw1k8f53vw1p3g4er1 0 439306 5197882 5019005 2026-09-12T12:49:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197882 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бой за Бітліс |частка = [[Першая сусветная вайна]] |выява = [[Файл:Ataturk-1916-Bitlis.jpg|300 px]] |загаловак = Атацюрк у Бітлісе перад пастраеннем турэцкіх войск. 1916 год |дата = з ліпеня [[1915]] па жнівень [[1916]] года |месца = [[Бітліс]], [[Турцыя]] |вынік = Асманскай перамогі |праціўнік1 = {{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Асманская імперыя]] |праціўнік2 = {{Сцяг Расіі}} [[Расійская імперыя]] |камандзір1 = {{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафа Атацюрк]]<br/>{{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Ахмед Ізет Фургач]]</br>{{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Фаік-паша]] † |камандзір2 = {{Расія}} [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Мікалай Юдзеніч]]<br/>{{Расія}} {{Арменія}} [[Андранік Таросавіч Азанян|Андранік Азанян]]<br/>{{Расія}} [[Дзмітрвй Канстанцінавіч Абацыеў|Дзамбалат Абацыеў]] |сілы1 = [[2-я армія, Асманская імперыя|2-я армія]] |сілы2 = [[Каўказская армія (Першая сусветная вайна)|Каўказская армія]] }} {{Каўказскі фронт Першай сусветнай вайны}} {{Гісторыя Арменіі|wars}} '''Бой за Бітліс''' — бітва паміж [[Расія|рускай]] і [[Турцыя|турэцкай]] арміяй у час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Першыя ваенныя сутыкненні пад [[Бітліс]]ам, які знаходзіцца ў сучаснай Турцыі, адбыліся ў ліпені [[1915]] года, калі рускія войскі распачалі беспаспяховы штурм умацаванага горада. Другі бой пачаўся ў лютым [[1916]] года і скончыўся ўзяццем Бітліса рускім корпусам, які ў значнай меры складаўся з [[Арменія|армянскіх]] добраахвотнікаў пад камандаваннем [[Андранік Таросавіч Азанян|Андраніка Азаняна]]. Горад з’яўляўся апошнім ахоўным пунктам асманаў, што перашкаджаў прасоўванню расійскай арміі ў цэнтральную Турцыю і ў [[Месапатамія|Месапатамію]]. == Апісанне ўзяцця Бітліса == 10 чэрвеня 1916 года «[[Ордэн Святога Георгія|Георгія]]» атрымаў самы вядомы палкаводзец з [[Асеціны|асецін]], начальнік [[2-я Каўказская казачая дывізія|2-й Каўказскай казачай дывізіі]] генерал-лейтэнант [[Дзмітрый Канстанцінавіч Абацыеў|Дзмітрый Абацыеў]]. За тое, што складаючыся начальнікам атрада, што робіць супраць горада Бітліс, узяў з даручанымі яму войскамі 28 студзеня г. Коп, а 29 студзеня авалодаў штурмам Капскімі варотамі і потым Лірам, услед за гэтым развіваючы поспех і праследуючы праціўніка, які адыходзіў на Бітліс, нягледзячы на вельмі цяжкія ўмовы, прабіўся да Бітліса і ў ноч на 19 лютага пачаў штурм пазіцый гэтага горада, і, нягледзячы на перавышаючыя сілы непрыяцеля, яго роспачны супраціў на артылерыйскіх пазіцыях і нават на вуліцах, неаднаразова паддаючы сваё жыццё небяспекі, здабыў поўную перамогу, заняў Бітліс, захапіўшы пры гэтым усю турэцкую артылерыю — 20 прылад, камандзіра палка, 40 афіцэраў, 900 ніжніх чыноў, сцяг, артылерыйскі склад, 5000 вінтовак і шмат запасаў харчу хоць крыніцы гэтага няма. {{rq|sources|wikify|translate}} {{зноскі}} == Літаратура == * Масловский Е. В. [http://coollib.com/b/322750 Мировая война на кавказском фронте, 1914—1917 г.: стратегический очерк.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191212110027/https://coollib.com/b/322750 |date=12 снежня 2019 }} — М. :Вече, 2015. — 544 с. — ISBN 978-5-4444-1754-6 * {{Cite web|url=http://presentation.rsl.ru/presentation/view/68#/0|title=Забытые герои. Потерянные победы. Кавказский фронт Первой мировой войны 1914-1918|author=Российская государственная библиотека|website=Виртуальные выставки Российской государственной библиотеки|date=2014|publisher=}} {{вікікрыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:1915 год у Расіі]] [[Катэгорыя:1916 год у Расіі]] ih58lb1vp5wt86u4j1983v3wtxywwci 0 472807 5198050 4546040 2026-09-12T23:12:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198050 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Centaurea |rang = Від |latin = Centaurea mollis |author = [[W.K.]] |syn = ''Cyanus mollis'' ([[Waldst.]] & [[Kit.]] ex [[Bess.]]) [[J.Presl]] & [[C.Presl]] |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Centaurea mollis }} '''Васілёк мяккі'''{{sfn|ЭПБ|1983}} (''Centaurea mollis'') — [[Кветкавыя|кветкавая]] [[Трава|травяністая]] расліна роду {{bt-bellat|Васілёк|Centaurea}} сямейства {{bt-bellat|Астравыя|Asteraceae}}. == Батанічнае апісанне == Павуцінна-лямцава-апушаная расліна вышынёй 40—55 см. [[Лісце]] простае, чаргаванае. [[Суквецце]] — [[Кошык (суквецце)|кошык]]. Краявыя [[кветкі]] сінія або блакітныя, сярэдзінныя фіялетава-ліловыя. [[Плод]] — сухая [[сямянка]]. == Арэал == Радзіма — [[Еўропа]]. Сустракаецца ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Інтрадукаваны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Васілёк|Кудрашова М. Г., [[Галіна Васілеўна Пашына|Пашына Г. В.]]|418—419}} * ''Гинда Л. В., Починок Т. В.'' [https://oaji.net/articles/2016/2910-1454318287.pdf Оценка изменчивости систематических признаков Centaurea mollis Walds. et Kit. и C. marmarosiensis (Jav.) Czer.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221003135855/https://oaji.net/articles/2016/2910-1454318287.pdf |date=3 кастрычніка 2022 }} // Науч. зап. Гос. природоведч. музея. — Львов, 2009. — Вып. 25. — С. 203—208.{{ref-uk}} == Спасылкі == * [https://eunis.eea.europa.eu/species/154238 ''Centaurea mollis'' Waldst. & Kit. // European Environment Agency (EEA)]{{ref-en}} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=120&taxon_id=242442283 ''Centaurea mollis'' Waldst. et Kit // Ornamental Plants From Russia And Adjacent States Of The Former Soviet Union]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Васілёк]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] prhcspanl0pt5chdnj4qf9bj51zzg75 0 473583 5197975 4936381 2026-09-12T19:13:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197975 wikitext text/x-wiki '''Варажская варта''' ({{lang-gkm|Τάγμα των Βαράγγων}}, {{lang-gkm2|Βάραγγοι}}) — агульнае найменне [[Нарвежцы|нарвежскіх]] і [[Англасаксы|англасаксонскіх]] [[Найміт|наёмнікаў]] у [[Армія Візантыйскай імперыі|візантыйскай арміі]] X—XIV ст. Упершыню найменне сустракаецца ў хроніцы [[Іаан Скіліца|Іаана Скіліцы]], [[Мадрыдскі Скіліца|Мадрыдскім Скіліцы]], пад 1034 годам. [[Варагі]] прыбывалі ў [[Візантыйская імперыя|Візантыю]] праз [[Русь]]. У 988 годзе імператар [[Васіль II Балгарабойца|Васіль II]] атрымаў ад кіеўскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] [[атрад, ваенная справа|атрад]] з 6000 чалавек для барацьбы з узурпатарам [[Варда Фока Малодшы|Вардам Фокам]] і арганізаваў з іх [[Тагма, ваенная справа|тагму]]. На працягу двух наступных стагоддзяў варагі бралі ўдзел у войнах імперыі і служылі прыдворнай вартай. Месцам іх размяшчэння спачатку быў [[Вялікі палац, Канстанцінопаль|Вялікі палац]], а з эпохі [[Камніны|Камнінаў]] — палацавы комплекс {{нп5|Мангана|||Mangana (Constantinople)}} і [[Вялікі Влахернскі палац|Влахернскі палац]]. Варажская варта была адборным падраздзяленнем, вядомым адданасцю валадару, выдатнай фізічнай падрыхтоўкай, узбраеннем, адзеннем і дысцыплінай. Іх [[афіцэр]]ам давалі [[Візантыйская бюракратыя|прыдворныя званні]] — напрыклад, [[Харальд III Суровы|Харальд Суровы]] быў {{нп5|Спафаракандыдат|спафаракандыдатам||Spatharokandidatos}}. Кіраўніком варты з [[тытул]]ам [[Аколуф, Візантыя|аколуф]] звычайна быў грэк. == Паняцці == {{main|Варагі}} Паходжанне слова «вараг», «вэрынг» ({{lang-non|Vaeringjar}}) і яго дакладнае значэнне дыскусійныя. У [[Сярэднягрэчаская мова|грэчаскай мове]] яно ўпершыню з’яўляецца ў значэнні «[[Нарвежцы|нарвежац]]», а пасля фарміравання з іх вайсковага падраздзялення гэтым словам сталі пазначаць наёмнікаў нарвежскага паходжання. У пазнейшы перыяд, калі ў складзе варажскай варты з’явіліся [[англасаксы]] і прадстаўнікі іншых [[Германоязычные народы|германскіх народаў]], паняцце «варагі» распаўсюдзілася і на іх{{sfn|Blöndal|1978|p=6}}. Звычайна, варагаў атаясняюць са скандынаўскімі [[Вікінгі|вікінгамі]] і [[Русь, народ|руссю]]{{sfn|Vasiliev|1946|pp=3-5}}. З грэчаскіх крыніц да XII ст. цяжка разумець, каго храністы называюць «Rhosi». Напэўна, для грэкаў адрозненні паміж усімі прышлымі з поўначы [[Варвары|варварамі]] не былі значнымі{{sfn|Blöndal|1978|p=21}}. Ацэньваючы сучасны стан дыскусіі пра паняцці, вядомая медыявістка [[Алена Аляксандраўна Мельнікава|А. А. Мельнікава]] лічыць скандынаўскае паходжанне ўласна слова «вараг» несумнеўным{{sfn|Мельникова, Петрухин|2011|с=153}}. Яго [[Старажытнаскандынаўская мова|старажытнаскандынаўскі]] адпаведнік {{lang-non|vaeringi}} не раз сустракаецца ў [[сага]]х, [[Скальдычная паэзія|скальдычных вершах]] і хроніках у асноўным значэнні «чалавек на візантыйскай службе». Пры гэтым паняцце «вэрынг» пачынаюць ўжываць пазней за найранейшыя сведчанні пра прысутнасць варагаў у Візантыі — прыкладна з канца 980-х гадоў. Агульная найменне тых, хто пабываў у Грэцыі ў сагах — {{lang-non|Grikklandsfari}} («ездзіў у Грэцыю»), тады як называя кагосьці «вэрынгам» часта рабілі ўдакладненне пра вайсковай характар яго службы. Разам з гэтым складальнікі саг супрацьпастаўляюць «вэрынгаў» і «нарманаў», адрозніваюць іх як прыватнае і агульнае паняцці{{sfn|Мельникова, Петрухин|2011|с=162-165}}. Грэчаскае слова {{lang-el|Βάραγγοι}} упершыню сустракаецца ў хроніцы гісторыка [[Георгій Кедрын|Георгія Кедрына]] пры апісанні падзей 1034 года{{sfn|Blöndal|1978|p=62}}. Для варагаў англійскага паходжання з XIII ст. у афіцыйных дакументах ужывалася паняцце «англа-варагі» ({{lang-gkm|έγκλινοβάραγγοι}}){{sfn|Vasiliev|1937|p=59}}. == Наёмнікі ў Візантыі == {{see also|Армія Візантыйскай імперыі}} [[Файл:The body of Leo V is dragged to the Hippodrome through the Skyla Gate.jpg|thumb|360px|Атрада варажскай варты на мініяцюры з «[[Мадрыдскі Скіліца|Мадрыдскага Скіліцы]]», рукапіснай хронікі [[Іаан Скіліца|Іаана Скіліцы]]]] Да IX ст. візантыйская армія складалася з двух асноўных частак, розных па спосабе фарміравання{{sfn|Мохов|2013|с=55-58}}. Адна частка фармавалася на аснове [[Апалчэнне|апалчэння]], сабранага ў [[фема]]х, якіх да валадарства імператара [[Феафіл, імператар візантыйскі|Феафіла]] было 11 у азіяцкай частцы імперыі і 12 у еўрапейскай. Воіны, выстаўляныя фемамі, называліся [[Стратыёты|стратыётамі]] і [[акрыты|акрытамі]]. Пасля ваенных рэформ імператара [[Канстанцін V|Канстанціна V]] (741—775), калі дыслакаваныя ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] атрады палацавай варты з выключна цырыманіяльнымі задачамі былі ператвораны ў баявыя падраздзяленні, склаўся падзел [[Рэгулярная армія|рэгулярнай]] часткі арміі на чатыры [[Тагма, ваенная справа|тагмы]]: [[схолы|схол]], [[экскувітары|эскувітаў]], {{нп5|іканаты|іканатаў||Hikanatoi}} (сфарміраваны ў перыяд сумеснага валадарства [[Канстанцін VI Сляпы|Канстанціна VI]] (780—797) і яго маці [[Ірына, імператрыца візантыйская|Ірыны]]), {{нп5|арыфмы|||Vigla (tagma)}} (сфарміраваны пры [[Нікіфар I|Нікіфары I]] (802—811)) на чале са сваімі [[даместык]]амі{{sfn|Blöndal|1978|pp=15-20}}{{sfn|Мохов|2013|с=74}}. Акрамя гэтых падраздзяленняў, на службе [[Візантыйскі імператар|візантыйскага імператара]] знаходзіліся атрады замежных наёмнікаў, якія служылі галоўным чынам у асабістай імператарскай варце ({{lang-gkm|ἑταιρεία}}, {{нп5|Этэрыя, Візантыя|этэрыя||Hetaireia}}). Паступовы заняпад фемнай арміі і яе няздольнасць адпавядаць складаным баявым задачам прычыніліся да фарміравання наёмных падраздзяленняў з замежнікаў, пераважна з Заходняй Еўропы. Сфарміраваныя па гэтым прынцыпе тагмы, кожная з якіх ўключала воінаў пэўнай нацыянальнасці, неслі службу або ў Канстанцінопалі, або ў правінцыях{{sfn|Glykatzi-Ahrweiler|1960|pp=33-34}}. Сталічная этэрыя дзяліліся на 3 (Вялікую, Сярэднюю і Трэцюю этэрыі) або 4 часткі{{sfn|Kazhdan|1991|p=925}}. Як думаюць, Вялікая этэрыя складалася з [[Хрысціянін|хрысціянскіх]] падданых імперыі, прадстаўнікі дружалюбных народаў залічаліся ў Сярэднюю, а іншыя траплялі ў Трэцюю. У канцы IX або пачатку X ст. Трэцяя этэрыя скасавана і большасць наёмнікаў з таго часу служылі ў Вялікай{{sfn|Blöndal|1978|p=21}}. Паводле аплаты падраздзяленні візантыйскай арміі таксама адрозніваліся. Фемнае войска атрымлівала асноўную частку сваёй платы з наданых зямельных надзелаў, у рэгулярнай арміі воіны атрымлівалі штогадовае жалаванне ([[Руга, Візантыя|ругу]]), рознае залежна ад пасады і падраздзялення. Аднак для паступлення на такую службу трэба было ўнесці уступную плату, у сярэднім адпаведную рузе за 3 гады. Пад гэтай жа назвай вядомы і аднаразовыя выплаты, якія здзяйсняліся з экстраардынарных нагод. У найважнейшай крыніцы X ст., трактаце «[[Пра цырымоніі]]» імператара [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна Багранароднага]] (913—959), звесткі якога (разам з іншым трактатам таго ж аўтара, «[[Пра кіраванне імперыяй]]») часта з прычыны адсутнасці альтэрнатывы пашыраюць і на іншыя перыяды візантыйскай гісторыі, паведамляецца, што перад марской экспедыцыяй на [[Крыт]] ў 902 годзе 700 [[Русь, народ|наёмнікам-русам]] было выплачана 7200 {{нп5|Намісма|намісм||Nomisma}} ругі, гэта значыць прыкладна 11 намісм на чалавека{{sfn|Blöndal|1978|pp=26-27}}. У Вялікай этэрыі выплата складала прыкладна 40 намісм ў пераліку на месяц. Невядома, ці трэба было плаціць уступны ўзнос для прыёму ў варажскую варту, магчыма пры [[Васіль II Балгарабойца|Васілі II]] (976—1025) або адным з яго непасрэдных пераемнікаў гэтая неабходнасць была адменена. Для варагаў, які служылі за межамі сталіцы, аплата была значна меншай, 10-15 намісм на месяц{{sfn|Blöndal|1978|p=28}}. Экстраардынарным спосабам аплаты варагам мог быць {{нп5|Палютасварф|''pólútasvarf''|es|pólútasvarf}} або ''pólotasvarf'', названы [[Сноры Стурлусан]]ам крыніцай велізарнага багацця [[Харальд Суровы|Харальда Суровага]]. Сэнс гэтага паняцця не ясны. Па розных версіях гэта магло быць або права ці ажыццёўленая магчымасць рабавання палаца імператара, або права збору нейкага падатку{{sfn|Джаксон|2001}}. == Нацыянальны склад == === З’яўленне варагаў у Візантыі === {{see also|Варагі}} [[Файл:Hagia-sofia-viking.jpg|thumb|right|[[Рунічныя надпісы ў саборы Святой Сафіі]]]] Упершыню прысутнасць атрадаў вікінгаў ([[Русь, народ|русаў]]) на тэрыторыі Візантыі адзначана ва ўладарства імператара [[Феафіл, імператар візантыйскі|Феафіла]] (829—842), калі яны з поўначы дасягнулі [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і пагражалі Херсону, сталіцы [[Херсон, фема|аднайменнай фемы]]. Пасля гэтага пра варагаў пры двары візантыйскага імператара паведамляюць [[Бертынскія аналы]], паводле іх да двара [[Імператар Захаду|імператара]] [[Людовік Набожны|Людовіка Набожнага]] ў [[Інгельхайм-ам-Райн|Інгельгайме]] 18 мая 839 года прыбыла дэлегацыя ад візантыйскага двара, у складзе якой былі тыя, хто «свой народ называлі Рос» і чый кароль называецца [[Рускі каганат|каган]]<ref>{{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Annales_Bertiani/text2.phtml|title=Бертинские анналы|publisher=Восточная литература|access-date=2015-02-23}}</ref> ({{lang-la|rex illorum Chacanus vocabulo}}){{sfn|Vasiliev|1946|pp=6-9}}. Магчыма, гэта былі пасланнікі варажскага [[конунг]]а, з якімі Феафіл вёў перамовы па запрашэнні атрада наёмнікаў. На думку [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. А. Шахматава]], іх мэтай было ўстанаўлення прыязных адносін з Візантыяй і шляху ў [[Швецыя|Швецыю]] праз [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]]{{sfn|Vasiliev|1946|p=12}}. Некалькімі гадамі пазней, ва ўладаранне [[Міхаіл III|Міхаіла III]] (842—867) «таўраскіфы» ({{lang-gkm|Ταύρικες Σκύφαι}}) былі на службе імператара і згадваюцца [[Іосіф Генезій|Генезіям]] як забойцы прыдворнага [[Еўнухі ў Візантыі|еўнуха]] {{нп5|Феактыст, лагафет|Феактыста|en|Theoktistos}} у 855 годзе{{sfn|Blöndal|1978|pp=32-33}}{{sfn|Benedikz|1969|p=21}}. У 860 годзе [[Паход русаў на Царград, 860|русы здзейснілі паход]] на Канстанцінопаль, з чаго Міхаіл III мог зрабіць высновы пра ваенны патэнцыял варагаў, аднак невядома, ці з’явіліся тады варагі на імператарскай службе. У ''[[Тактыка Льва|Tactica Leontis]]'', якую прыпісваюць імператару [[Леў VI|Льву VI]] (886—912), нічога пра варагаў не паведамляецца{{sfn|Benedikz|1969|p=22}}. Наступным разам ''Rhosi'' з’яўляюцца ў візантыйскіх крыніцах у згаданым вышэй аповедзе трактата «[[Аб цырымоніях]]» ў сувязі з [[Крыцкая экспедыцыя, 902|экспедыцыяй на Крыт]] ў 902 годзе. Пад 907 годам «[[Аповесць мінулых гадоў]]» апавядае [[Руска-візантыйская вайна 907 года|пра паход]] [[Алег Вешчы|Алега]] і двух заключаных пасля гэтага дагаворах. Другі з іх, складзены ў 911 годзе, уключаў палажэнне пра магчымасці найму русаў на візантыйскую вайсковую службу: «Калі ж будзе набор у войска і гэтыя (русы) захочуць шанаваць вашага цара, і колькі б ні прыйшло іх у які час, і захочуць застацца ў вашага цара па сваёй волі, то хай так будзе»{{sfn|Blöndal|1978|p=36}}<ref>Повесть временных лет, год 6420</ref>. У сувязі з аповедам пра падарожжа княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]] да двара імператара Канстанціна VII у 955 або 957 годзе аўтар «Аповесці мінулых гадоў» згадвае пра раней выказаную імператарам просьбу аб прысылцы воінаў-варагаў (русаў)<ref>Повесть временных лет, год 6463</ref>, а ў «Аб цырымоніях» згадваюцца «ахрышчаныя росы» ў складзе палацавай варты{{sfn|Литаврин|1981|с=46}}. Упершыню ўжыванне слова {{lang-gkm|Βάραγγοι}} фіксуецца ў грэчаскіх крыніцах у 1034 годзе{{sfn|Васильевский|1908|с=176}}{{sfn|Бибиков|1990|с=161}}. === Наёмнікі з іншых народаў === Варагі не былі адным этнічным кампанентам візантыйскай арміі. Кажучы пра яе нацыянальны склад у [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|бітве пры Манцыкерце]], [[Арабы|арабскія]] крыніцы называюць грэкаў, русаў, [[Хазары|хазар]], [[Аланы|аланаў]], [[Агузы|агузаў]], [[Печанегі|печанегаў]], [[Грузіны|грузінаў]], [[Армяне ў Візантыі|армянаў]] і [[Франкі|франкаў]] ({{lang-gkm|Φράγγοι}}). Армянскі гісторык XII ст. [[Матфей Эдэскі]] называе таксама «насельнікаў далёкіх астравоў», аднак напэўна ён меў на ўвазе скандынаваў{{sfn|Vasiliev|1937|p=58}}. Паводле афіцыйных дакументаў перыяду ўладарства імператара [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII]] (1071—1078) армія ўключае ў сябе рускія, варажскія, [[Калбягі|калбяжскія]], франкскія, [[Балгары|балгарскія]] і [[Сарацыны|сарацынскія]] атрады. Аналагічны пералік змешчаны ў [[Залатая була|хрысавуле]] ад 1079 года імператара [[Нікіфар III Ватаніят|Нікіфара Ватаніята]] (1078—1081). Пры [[Аляксей I Камнін|Аляксеі I Камніне]] (1081—1118) у 1088 годзе пералік наступны: русы, варагі, калбягі, англічане ({{lang-gkm|Ίγγλινοι}}), франкі, немцы ({{lang-gkm|νεμίτζων}}), балгары, сарацыны, аланы, [[абазгі]], «[[Бяссмертныя, Візантыя|бяссмертныя]]» і іншыя рамеі і замежнікі{{sfn|Vasiliev|1937|p=59}}. Прырода гэтых дакументаў і спецыфіка візантыйскага юрыдычнай мовы не выключаюць, што ўжытыя ў пераліках найменні народаў не ўзаемавыключальныя. З названых народаў да варагаў традыцыйна адносяць англічан{{sfn|Shepard|1973|pp=60-63}}. Першым на эміграцыю [[Англасаксы|англасаксаў]] ў Візантыю пасля [[Нармандская заваёва Англіі|заваёвы Англіі нармандцамі]] ў 1066 годзе звярнуў увагу французскі візантыст XVII ст. [[Шарль Дзюканж|Дзюканж]], які разгледзеў асноўныя крыніцы на гэтую тэму — хроніку [[Ардэрык Віталій|Ардэрыка Віталія]] (сярэдзіна XII ст.), [[Алексіяда|аповед]] [[Анна Камніна|Анны Камніны]] і іншыя. На думку Дзюканжа, большую частку эмігрантаў з Англіі ў Візантыю складалі [[даны]], а пачалі яны прыбываць у Візантыю пасля смерці [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]] ў 1035 годзе{{sfn|Vasiliev|1937|pp=44-46}}. Дацкая тэорыя цяпер лічыцца непацверджанай, а асноўныя назіранні Дзюканжа былі пераадкрыты ў 1871 годзе англійскім гісторыкам [[Эдуард Фрыман|Э. Фрыманам]]. На думку Фрымана, міграцыя пачалася ўжо пасля [[Бітва пры Гасцінгсе|бітвы пры Гасцінгсе]], але масавы характар набыла толькі ва ўладарства імператара [[Аляксей I Камнін|Аляксея I Камніна]] (1081—1118){{sfn|Vasiliev|1937|p=42}}. У 1874—1875 гадах гэтае пытанне больш дэталёва даследаваў [[Васіль Рыгоравіч Васільеўскі|В. Р. Васільеўскі]], які звярнуў увагу, што на візантыйскай службе «варага-англійская дружына» атрымала магчымасць ваяваць супраць нарманаў, з якімі імперыя вяла на пачатку ўладарання Аляксея I вайну на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]]{{sfn|Васильевский|1908|с=355}}. Дакладныя часовыя межы з’яўлення англійскіх наёмнікаў у Візантыі не цалкам ясныя, бо паводле Ардэрыка англічане адплылі ў Візантыю і былі прынятыя Аляксеем I ўжо ў 1060-я гады, што з’яўляецца відавочным анахранізмам{{sfn|Shepard|1973|p=54}}. Магчыма датычнымі англічан лічацца чатыры згадкі «з варагаў Фулы»{{sfn|Анна Комнина|1996|с=109}} ({{lang-gkm|οί έκ τής Θούλης Βάραγγοι}}) у хроніцы Анны Камніны. Аднак яна, паведамляючы пра падзеі пачатку 1080-х гадоў, кажа пра іх, як пра ўжо даўно служачых імперыі. З гэтага В. Р. Васільеўскі робіць выснову, што яна блытаецца ў этнічнай прыналежнасці варвараў, і гаворка ў яе ідзе пра скандынаваў{{sfn|Васильевский|1908|с=357-358}}. Аднак, на думку [[Аляксандр Аляксандравіч Васільеў (гісторык)|А. А. Васільева]], гэта супярэчнасць можа быць вытлумачана тым, што свае ўспаміны Анна Камніна пісала пасля 1148 года, калі перавага англічан сярод варагаў даўно стала фактам{{sfn|Vasiliev|1937|p=56}}. Меркаванне пра тое, што англа-варагі ігралі значную ролю з канца XI ст. аспрэчвае нямецкі візантыст {{нп5|Франц Дзёльгер|Ф. Дзёльгер|de|Franz Dölger}}{{sfn|Shepard|1973|p=60}}. Дадатковую аргументацыю на карысць значнага прытоку англічан ўжо ў канцы 1070-х гадоў прыводзіць {{нп5|Джонатак Шэпард|Дж. Шэпард||Jonathan Shepard}}{{sfn|Shepard|1973|p=64}}. == Арганізацыя == [[Файл:SealOfGrandInterpreter.jpg|thumb|Выява варажскай сякеры на адзінай вядомай пячатцы вялікага перакладчыка варагаў<ref>{{кніга|аўтар= Schlumberger G. L.|загаловак=Sigillographie de l'ouest Empire byzantin|спасылка=https://archive.org/details/sigillographiede00schl|месца=Paris|выдавецтва=Ernest Leroux Editeur|год=1884|pages=350|allpages=vii, 748}}</ref>.]] Начальнік варажскай варты называўся [[Аколуф, Візантыя|аколуфам]] ({{lang-gkm|ἀκόλουθος}}) або аколітам ({{lang-la|acolythus}}){{sfn|Бибиков|1990|с=169}}. Вызначэнне гэтай пасады прыводзіцца ў трактаце сярэдзіны XIV ст. «[[Трактат аб пасадах|De Officiis]]» [[Псеўда-Кадзін]]а: «аколуф адказны за варангаў: на чале іх ён суправаджае імператара; таму яго і называюць аколуфам, то-бок суправаджальнікам»{{sfn|Pseudo-Kodinos|1966|p=184}}. Гэта званне згадваецца яшчэ трактам [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна Багранароднага]] «[[Аб цырымоніях]]», і тады гэта быў начальнік атрада замежных наймітаў. Гэта была дастаткова важная пасада. Хоць аколуф падпарадкоўваўся [[Друнгарый|друнгарыю]] [[Арыфмы|віглы]]{{efn|На думку [[Мікалай Апанасавіч Скабалановіч|М. А. Скабалановіча]], непасрэдным начальнікам аколуфа быў вялікі этэрыярх, кіраўнік Вялікай этэрыі, які, у сваю чаргу, падпарадкоўваўся друнгарыю віглы{{sfn|Скабаланович|2004|с=40}}.}}, ён быў у значнай ступені незалежны ад яго{{sfn|Guilland|1960|p=80}}. Пры [[Палеалогі|Палеалогах]] аколуф займаў 51-ю пазіцыю ў [[Візантыйская бюракратыя|прыдворнай іерархіі]]. Належнае паводле рангу [[Візантыйскі свецкі касцюм|адзенне аколуфа]] таксама апісана ў Кадзіна: [[цюрбан]] з залатым шыццём, шаўковы {{нп5|кабадыён|||Kabbadion}} і [[скаранік]] з маленькім чырвоным кутасікам. У абавязкі аколуфа ўваходзіла ў пэўных выпадках выкананне важных ваенных задач у ролі военачальніка, а таксама ўдзел у прыдворных цырымоніях і нават дыпламатычныя місіі. Памочнікамі аколуфа было некалькі {{нп5|Прымікірый|прымікірыяў||Primicerius}}{{sfn|Guilland|1960|p=81}}. Прымікірыю падпарадкоўваліся тэрытарыяльныя падраздзяленні варагаў і, наколькі вядома, гэтую пасаду маглі займаць грэкі. Па назве вядома таксама пасада «вялікага перакладчыка варагаў» ({{lang-gkm|μέγας διερμηνεύτος}}){{sfn|Bartusis|1992|p=275}}. У адрозненне ад аховы імператара з ліку грэкаў, якія складалі тагму [[Экскувітары|экскувітараў]], не ўсе варагі размяшчаліся пры двары. З усяго варажскага корпусу адбіралася толькі малая частка, якая размяшчалася ў палацы і несла асабістую варту, служачы целаахоўнікамі або ганаровай вартай. Гэта былі адборныя або палацавыя варагі ({{lang-gkm|οί έν τώ παλατίω Βάραγγοι}}), якія мелі сякеры на правым плячы, стаялі каля імператарскага стальца і ішлі за імператарам на выхадах. Апроч іх былі яшчэ «вонкавыя варагі» ({{lang-gkm|οί έκτός Βάραγγοι}}), якія неслі страявую службу і жылі ў [[Фемы|фемах]]{{sfn|Скабаланович|2004|с=41}}. == Баявы шлях == === Да смерці Рамана III у 1034 годзе === У 949 годзе караблі русаў («аусіі», {{lang-la|ousiai}}, {{lang-gkm|ούσία}}{{efn|Паняцце «аусія» пазначае стандартную адзінку камплектавання візантыйскіх караблёў, роўную 108 або 110 воінам{{sfn|Pryor, Jeffreys|2004|p=255}}.}}) бралі ўдзел у ахове марскога ўзбярэжжа каля [[Дырахій|Дырахія]] і ў [[Далмацыя|Далмацыі]]. У тым жа 949 годзе, 629{{efn|584 воіны і 45 слуг{{sfn|Pryor, Jeffreys|2004|p=555}}.}} русаў ({{lang-gkm|Ρώς}}) пасланы ў складзе экспедыцыі на [[Крыт]]{{sfn|Blöndal|1978|p=37}}. Паводле арабскіх крыніц, у візантыйскай арміі, якая пацярпела 30.10.954 года паражэнне пад {{нп5|Хадас|Хадасам||Hadath}} ад {{нп5|Сейф-ад-Даула|Сейф-ад-Даулы||Sayf al-Dawla}} былі прадстаўнікі народа русь{{sfn|Васильев|1902|с=295}}. На думку французскага гісторыка [[Альфрэд Нікала Рэмбо|А. Рэмбо]], яны бралі ўдзел і ў папярэднім паходзе ў [[Сірыя|Сірыі]] ў 947 годзе. Хоць пацверджанняў гэтаму няма, некаторыя гісторыкі думаюць, што русь брала ўдзел у кампаніях [[Нікіфар II Фока|Нікіфара Фокі]] (963—969) на Кіпры, Сірыі і [[Сіцылія|Сіцыліі]] у канцы 950-х — пачатку 960-х гадоў. Частае ўпамінанне русаў у працах візантыйскіх гісторыкаў дало падставу біёграфу Нікіфара Фокі, французу [[Леон-Гюстаў Шлюмбержэ|Л.-Г. Шлюмбержэ]], думаць, што ўжо тады было асобнае варажскае падраздзяленне варты, аднак гэта малаверагодна{{sfn|Blöndal|1978|pp=37-39}}. У 967 годзе па даручэнні Нікіфара князь [[Святаслаў Ігаравіч]] здзейсніў {{нп5|Заваяванне Балгарыі Святаславам|заваяванне Балгарыі||Sviatoslav's invasion of Bulgaria}}. Яшчэ пра адзін ваенны эпізод уладарання Нікіфара Фокі вядома са словаў [[Ліўтпранд Крэмонскі|Ліўтпранда Крэмонскага]], які паведаміў пра адпраўку ў Італію флоту з хеландый, сярод якіх было дзве рускія і дзве гальскія<ref>Лиутпранд Кремонский, Отчёт о посольстве, XXIX.</ref>. Напэўна, меліся на ўвазе караблі варагаў і [[Нарманы|нарманаў]]. Думка Шлюмбержэ пра тое, што забойства Нікіфара ў снежні 969 года было здзейснена пры ўдзеле варагаў таксама нічым не пацверджана. Ва ўладарства [[Іаан I Цымісхій|Іаана Цымісхія]] (969—976) не вядома згадак варагаў на візантыйскай службе, калі не лічыць [[Руска-візантыйская вайна 970-971 гадоў|руска-візантыйскай вайны]] 970—972 гадоў, якая стала працягам балгарскага паходу Святаслава{{sfn|Blöndal|1978|p=40}}. Пад 980 годам у «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» ёсць апавяданне пра тое, як князь [[Уладзімір Святаславіч]] адправіў з [[Кіеў|Кіева]] ў Візантыю варагаў, якія вымагалі выкуп з гараджан<ref>Повесть временных лет, год 6488</ref>. Неўзабаве імператар [[Васіль II Балгарабойца|Васіль II]] (976—1025) стварыў корпус варажскай варты, таму [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачоў]] прымае датаванне, названае летапісам і звязвае гэтыя дзве падзеі, аднак на думку [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. А. Шахматава]] меў месца перанос падзей перыяду пачатку вялікага княжання [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Уладзіміравіча]], калі ў 1017 годзе варагі бясчынствавалі ў Кіеве{{sfn|Лихачёв|1996|с=450}}. [[Файл:Map Byzantine Empire 1025-en.svg|thumb|right|450px|Тэрытарыяльныя змены ў Візантыйскай імперыі ў канцы IX — 1-й палове XI ст.]] Найважнейшай вяхой у гісторыі варажскай варты лічыцца прыбыццё да Васіля II атрада з 6000 «таўраскіфаў» на дапамогу ў падаўленні бунту [[Варда Фока Малодшы|Варды Фокі]], які адбываўся ў 987—989 гадах. Паводле гісторыка 2-й паловы XI ст. [[Міхаіл Псел|Міхаіла Псела]], «цар Васіль ганіў няўдзячных рамеяў, і як незадоўга перад тым з’явіўся да яго атрад адборных таўраскіфскіх воінаў, затрымаў іх у сябе, дадаў да іх іншых чужаземцаў і паслаў супраць варожага войска»<ref>Пселл, Хронография, Василий II, XIII</ref>. Акадэмік [[Васіль Рыгоравіч Васільеўскі|В. Р. Васільеўскі]] ў сваёй працы 1874—1875 гадоў «Варага-руская і варага-англійская дружына ў Канстанцінопалі XI і XII стагоддзяў» тлумачыць гэтыя даволі нявызначаныя выразы Псела як указанне на тое, што гаворка ідзе пра тых варагаў, якія былі адпраўленыя з Кіева ў 980 годзе, а ў 989 годзе яны былі арганізаваны ў асобны атрад{{sfn|Васильевский|1908|с=197-198}}. Незалежнае ад Псела апавяданне пра гэтыя падзеі змешчана у хроніках гісторыкаў XII ст. [[Георгій Кедрын|Георгія Кедрына]] і [[Іаана Зонара|Іаана Зонары]], якія адзначалі прычынную сувязь паміж з’яўленнем варажскага атрада, шлюбам князя Уладзіміра з сястрой Васіля II [[Ганна Візантыйская|Ганнай]] і наступным [[Хрышчэнне Русі|хрышчэннем Русі]] у 988 годзе{{sfn|Васильевский|1908|с=199}}. Армянскі гісторык [[Сцепанас Таранецы]] пад 1000 годам паведамляе пра сустрэчу імператара Васіля II і абхазскага цара [[Баграт III|Баграта]], калі адзін з суправаджалых імператара «рузаў» пачаў спрэчку з-за сена з [[Іберыйскае царства|іверыйцамі]]. У выніку «руз» быў забіты, «тады ўвесь народ Рузаў, які быў там, падняўся на бой: іх было 6000 чалавек пешых, узброеных дзідамі і шчытамі, якіх прасіў цар Васіль у цара Рузаў у той час, калі ён выдаў сястру сваю замуж за апошняга. — У гэты ж самы час Рузы паверылі ў Хрыста. Усе князі і васалы Тайк’скія выступілі супраць іх і былі пераможаны»{{sfn|Васильевский|1908|с=201}}. В. Р. Васільеўскі звязвае гэта сутыкненне варагаў (русаў) з грузінамі з тым, што Варда Фока, як вядома ад Псела і Таранецы, абапіраўся, апроч грэкаў, у асноўным на грузінаў. Такім чынам, у 989 годзе грузіны Варды Фокі пацярпелі паражэнне ад варажскага атрада{{sfn|Васильевский|1908|с=203}}. Адначасова з праблемай храналогіі названых падзей, ёсць дыскусійнае пытанне пра нацыянальны склад дасланага Уладзімірам атрада. Прыхільнікі і праціўнікі [[Нарманская тэорыя|нарманскай тэорыі]] лічаць воінаў з яго або скандынавамі, або славянамі. Паняційную блытаніну пагаршаюць італьянскія аўтары, якія адрозніваюць варагаў на імператарскай службе і русаў, распавядаючы пра дасланую Васілём II дапамогу [[Катепанат Італіі|катепану Італіі]]{{sfn|Blöndal|1978|p=44}}. Ва ўладарства Васіля II простых сведчанняў пра ўдзел варажскай варты ў баявых дзеяннях не вядома, але, на думку [[Ісландыя|ісландскага]] даследчыка {{нп5|Сігфус Блёндаль|С. Блёндаля||Sigfús Blöndal}}, няма сумненняў, што менавіта дзякуючы ёй імператар мог захоўваць спакой ўнутры імперыі і паспяхова супрацьстаяць знешнім пагрозам. На думку [[Юліян Андрэевіч Кулакоўскі|Ю. Кулакоўскага]], звесткі ананімнага [[Візантыйскія ваенныя трактаты|ваеннага трактата]] «De re militaris», які прыпісваюць палкаводцу Васіля II {{нп5|Нікіфар Уран|Нікіфару Урану||Nikephoros Ouranos}}, можна разумець як указанне, што ў кампаніях гэтага імператара супраць балгараў брала ўдзел падраздзяленне русаў{{sfn|Kulakovskii|1902|pp=555-556}}. Несумнеўным, на думку Блёндаля, з’яўляецца ўдзел варагаў у сірыйскай кампаніі Васіля II у 999 годзе, калі, па словах арабскага храніста [[Ях'я Антыёхійскі|Ях’і Антыёхійскага]] русы падпалілі царкву ў [[Хомс|Эмесе]] разам з жыхарамі, якія схаваліся там{{sfn|Розен|1883|с=40}}. Годам пазней адбыўся апісаны вышэй інцыдэнт з грузінамі{{sfn|Blöndal|1978|pp=46-47}}. У 1016 годзе ў [[Першае Балгарскае царства|Балгарыі]] пры раздзеле багатай здабычы русам была выдзелена трэцяя яе частка. У 1019 годзе пры {{нп5|Горад Каны, Італія|Канах||Cannae}} нарманы былі разбітыя рускімі наёмнікамі{{sfn|Васильевский|1908|с=205}}. У хроніцы [[Георгій Кедрын|Георгія Кедрына]] апісваецца эпізод, які адбыўся незадоўга да смерці Васіля II, калі да яго двара з’явіўся нейкі [[Хрысахір]], сваяк памерлага да гэтага часу князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]], разам з атрадам у 800 чалавек і [[Паход русі супраць Візантыі 1024 года|выказаў жаданне паступіць на наёмную службу]]. На патрабаванне імператара папярэдне раззброіцца Хрысахір адмовіўся і перайшоў цераз [[Мармуровае мора|Прапантыду]]. Там ён высадзіўся ў [[Абідос, Гелеспонт|Абідосе]], лёгка перамог мясцовага [[страціг]]а, але ўрэшце яго атрад быў разбіты{{sfn|Васильевский|1908|с=206-207}}{{sfn|Blöndal|1978|p=50}}. Непасрэдныя пераемнікі [[Васіль II Балгарабойца|Васіля II]], яго брат [[Канстанцін VIII]] (1025—1028) і зяць [[Раман III]] (1028—1034) не мелі ваенных здольнасцяў і пры іх пра варажскую варту да прыбыцця ў Візантыю [[Харальд Суровы|Харальда Суровага]] нічога не вядома. Магчыма, менавіта варагаў меў на ўвазе [[Георгій Кедрын|Кедрын]] у апавяданні як дзякуючы толькі адвазе варты імператар выратаваўся пасля {{нп5|Бітва пры Азазе, 1030|паразы пры Азазе||Battle of Azaz (1030)}}. У 1032 годзе варагі, магчыма, былі ў войску [[Георгій Маніяк|Георгія Маніяка]] пры ўзяцці [[Эдэса|Эдэсы]]{{sfn|Васильевский|1908|с=213-214}}{{sfn|Blöndal|1978|p=52}}. === Харальд Суровы ў Візантыі, 1034—1043 гады === {{main|Харальд III Суровы}} Паводле цяперашніх уяўленняў, захаваныя рэдакцыі сагі пра знаходжанне Харальда Суровага у Візантыі ўзыходзяць да {{нп5|Гісторыя Хальдара Снорасана|апавяданняў|no|Tåtten om Halldor Snorrason}} {{нп5|Хальдар Снорасан|Хальдара Снорасана|es|Halldór Snorrason}}, які служыў пэўны час разам з Харальдам{{sfn|Джаксон|2000|с=120}}. У «[[Круг Зямны|Кругу Зямным]]», напісаным нашчадкам Хальдара [[Сноры Стурлусан]]ам каля 1230 года, Харальду прысвечана асобная сага{{sfn|Джаксон|2000|с=118}}. Паслядоўнасць падзей жыцця Харальда пасля [[Бітва пры Сцікластадзіры|паразы пры Сцікластадзіры]] у 1030 годзе вядома даволі добра. Пасля бітвы, у якой ён удзельнічаў 15-гадовым, ён пэўны час хаваўся, лячыўся, затым перабраўся ў [[Швецыя|Швецыю]], а вясной наступнага года адправіўся «на ўсход у Гардарыкі да канунга [[Яраслаў Уладзіміравіч|Ярыцлейва]]». Там, паводле Сноры Стурлусана, ён стаў «хеўдынгам над людзьмі канунга, якія ахоўвалі краіну», што, на думку [[Сігфус Блёндаль|С. Блёндаля]] з’яўляецца відавочным перабольшаннем{{sfn|Blöndal|1978|p=54}}. Апавяданне з «[[Гнілая скура|Гнілой скуры]]» пра тое, што Харальд «прыплыў на ваенных караблях у Міклагард з вялікім войскам» звычайна датуюць 1034 або 1035 гадамі. Пры якім імператары гэта адбылося візантыйскі і скандынаўскія крыніцы разыходзяцца — паводле Сноры Стурлусана гэта было ў праўленне «Зоэ Магутнай» і «Микьяля Каталакта», гэта значыць імператрыцы [[Зоя, імператрыца візантыйская|Зоі]] і яе саправіцеля [[Міхаіл V Калафат|Міхаіла Калафата]] (1041—1042){{sfn|Снорри Стурлусон|1980|с=403}}, аднак сучаснік і сведка падзей [[Парады Кекаўмена|сцвярджае]]{{efn|Да канца XIX ст. была распаўсюджана тэорыя, што аўтарам «Парад і апавяданняў Кекаўмена» быў вядомы палкаводзец XI ст. {{нп5|Катакалон Кекаўмен|||Katakalon Kekaumenos}}, цяпер яна адкінута{{sfn|Литаврин|2003|с=53-54}}.}}, што «Аральт» ({{lang-gkm|Άράλτης}}) пажадаў укленчыць і даведацца візантыйскіх парадкаў перад [[Візантыйскі імператар|васілеўсам]] [[Міхаіл IV Пафлагонскі|Міхаілам Пафлаганянінам]] (1034—1041), другім мужам Зоі{{sfn|Джаксон|2000|с=128-130}}. Памер «вялікага войска» Харальда паказваецца толькі ў Кекаўмена і, па яго думку, яго складалі «пяцьсот адважных воінаў»<ref>Кекавмен, Советы и рассказы, 81</ref>. Становішча, якое заняў Харальд пры візантыйскім двары, не зусім зразумела. Паводле Кекаўмена, неўзабаве па прыбыцці Харальд адправіўся з войскам на [[Сіцылія|Сіцылію]]. Абапіраючыся на звесткі скандынаўскіх саг шэраг гісторыкаў, напрыклад {{нп5|Адольф Стэндэр-Пэтэрсан, Адольф|А. Стэндэр-Пэтэрсан|pl|Adolf Stender-Petersen}} прыйшлі да высновы, што малады прынц быў пастаўлены на чале ўсяго варажскага войска. [[Генадзь Рыгоравіч Літаўрын|Г. Р. Літаўрын]] лічыць гэта малаверагодным{{sfn|Литаврин|2003|с=555}}. На думку [[Васіль Рыгоравіч Васільеўскі|В. Р. Васільеўскага]] «Гаральд са сваімі скандынаўскімі таварышамі … складалі асобны атрад у іншаземным грэчаскім корпусе»{{sfn|Васильевский|1908|с=267}}. Пры гэтым апавяданне Кекаўмена змешчана ў раздзел пра тое, што імператару не варта давяраць замежным наймітам высокіх пасад, і выпадак Харальда, які атрымаў пасля поспеху на Сіцыліі невысокі чын {{нп5|Манглавіты|манглавіта||Manglabites}}{{efn|Па здагадцы румынскага філолага {{нп5|Харлампій Міхэеску|Х. Міхэеску|ro|Haralambie Mihăescu}} гэта слова прыблізна азначае «камандзір судна»{{sfn|Джаксон|2000|с=132}}.}}{{sfn|Литаврин|2003|с=556}}, і ў канцы сваёй службы удастоены звання {{нп5|Спафаракандыдат|спафаракандыдата||Spatharokandidatos}}, таксама не вельмі значнага{{sfn|Kazhdan|1991|p=1936}}. [[Файл:A Thracesian woman kills a Varangian.jpg|thumb|left|350px|Жанчына забівае варага, ілюстрацыя з мадрыдскага рукапісу хронікі [[Іаан Скіліца|Іаана Скіліцы]]]] На думку С. Блёндаля, які абапіраецца на вершы {{нп5|Болверк Арнарсон|Болверка Арнарсона|es|Bölverkr Arnórsson}} са зборніка «[[Гнілая скура]]», на першым этапе свой службы атрад Харальда удзельнічаў у барацьбе з [[пірацтва]]м, якое ўзмацнілася пасля смерці [[Васіль II Балгарабойца|Васіля II]]. Магчыма, гэта адбывалася ў складзе дапаможнага флоту, пасланага Міхаілам IV да берагоў Сіцыліі. Вершы Сноры Стурлусана і ўласныя вершы Харальда паведамляюць, што Харальд хадзіў у ваенны паход у «Афрыку», аднак у гэтым кантэксце слова {{lang-non|Serkir}} варта разумець як абазначэнне [[арабы|арабаў]] або арабамоўных народаў{{sfn|Blöndal|1978|pp=59-61}}. Да 1034 года тычыцца апавяданне [[Георгій Кедрын|Георгія Кедрына]] пра знаходжанне варагаў на зімовых кватэрах у [[Фракісійская фема|Фракісійскай феме]], характэрны тым, што ў ім паказваецца строгасць дысцыпліны, устаноўленай у скандынаўскіх наёмнікаў. Паводле Кедрына, нейкі вараг спрабаваў згвалціць мясцовую жыхарку, аднак быў забіты ёю сваім жа мячом. Калі варагі даведаліся пра гэта то аддалі жанчыне ўсю маёмасць нябожчыка, а яго цела выкінулі без пахавання, як было прынята для самагубцаў{{sfn|Blöndal|1978|pp=62-63}}. Прыкладна ў гэты час Візантыя вяла вайну з [[Печанегі|печанегамі]] і адно з выказванняў германскага храніста 2-й паловы XI ст. [[Адам Брэменскі|Адама Брэменскага]] гісторыкі разглядаюць як указанне на магчымы ўдзел у гэтых падзеях Харальда{{sfn|Schlumberger|1905|p=202}}. Таксама верагодны ўдзел варагаў у войнах, якія ішлі ў [[Малая Азія|Малой Азіі]] — узяцце [[Эдэса|Эдэсы]] [[Георгій Маніяк|Георгіем Маніякам]] і зняцце з яе аблогі Канстанцінам Каталакам у 1036 годзе і падаўленне бунту Адама [[Сівас|Севастыйскага]], сына апошняга цара [[Васпуракан]]а [[Сенекерым Арцруні|Сенекерыма Арцруні]] у 1034 годзе{{sfn|Blöndal|1978|p=63}}{{sfn|Schlumberger|1905|p=200}}. Магчыма, апавяданне саг пра заваёвы Харальда ў «Ёрсалаланде», то-бок «зямлі [[Іерусалім]]а», сведчаць, што яго дружына ахоўвала хрысціянскіх паломнікаў ў гэты горад, што стала магчыма на пачатку валадарства халіфа [[Маад аль-Мустансір Білах|аль-Мустансіра]] (1036—1094){{sfn|Blöndal|1978|p=65}}. Самы вядомы паход атрада Харальда — экспедыцыя на Сіцылію пад камандаваннем [[Георгій Маніяк|Георгія Маніяка]] («Гіргір», {{lang-non|Gygrgir}} з саг) у 1038—1041 гадах [[Нарманскае заваяванне Паўднёвай Італіі|супраць нарманаў]], звесткі пра які захаваліся ў шматлікіх крыніцах, у тым ліку ў мастацкіх пераказах сагамі{{sfn|Blöndal|1978|p=65}}. У гэтай кампаніі варагі бралі ўдзел у марскіх і сухапутных бітвах{{sfn|Blöndal|1978|p=68}}. У некалькіх бітвах перамога была дасягнута дзякуючы адвазе скандынаваў і з мінімальнымі стратамі з іх боку, у іншых — {{нп5|Бітва пры Алівента|пры Алівента||Battle of Olivento}} і {{нп5|Бітва пры Мантэмаджоры|пры Мантэмаджоры||Battle of Montemaggiore}} іх страты былі значныя. Значная ўвага ў сагах даецца асабістаму канфлікту паміж Маніякам і Харальдам, выкліканаму не ў апошнюю чаргу рэзкім характарам візантыйскага палкаводца{{sfn|Blöndal|1978|pp=69-71}}. Апошнімі ваеннымі дзеяннямі Харальда на візантыйскай службе быў удзел у падаўленні {{нп5|Паўстанне Пятра Дэляна|паўстання||Uprising of Peter Delyan}} [[Пётр II Дэлян|Пятра Дэляна]] у [[Візантыйская Балгарыя|Балгарыі]], для чаго варагі былі адазваны з Сіцыліі ў 1040 годзе{{sfn|Blöndal|1978|pp=74-76}}. Падзеі, якія папярэднічалі ад’езду Вярнуўся з Візантыі, не цалкам ясныя. Верагодна, ён і яго атрад прынялі ўдзел у звяржэнні і асляпленні імператара [[Міхаіл V Калафат|Міхаіла Калафата]] (1041—1042), што можа тлумачыцца у т.л. і вызваленнем новым імператарам з турмы Маніяка, зняволенага з-за канфлікту з членам уладарнай дынастыі. Гісторыя здабыцця Харальдам неверагоднага багацця, яго заключэнне ў турму і ўцёк адтуль, верагодна, не звязаны з гісторыяй варажскага корпуса{{sfn|Blöndal|1978|pp=76-80}}. Па думку С. Блёндаля канечны разгром балгарскага паўстання {{нп5|Бітва пры Остраве|паблізу Острава||Battle of Ostrovo}} адбыўся ўжо без Харальда, хоць варагі прынялі ў ім удзел{{sfn|Blöndal|1978|p=104}}. === Да пачатку ўладарства Аляксея I Камніна, 1043—1081 гады === Ва ўладарства трэцяга мужа імператрыцы [[Зоя, імператрыца візантыйская|Зоі]] [[Канстанцін IX Манамах|Канстанціна IX Манамаха]] (1042—1055) працягвалася аслабленне ваеннай моцы [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]]. Падчас [[Руска-візантыйская вайна 1043 года|паходу]] [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Уладзіміравіча]] да Канстанцінопаля варажскія атрады былі на які выпадак былі адасланы са сталіцы ў аддаленыя правінцыі{{sfn|Blöndal|1978|p=104}}. У грузінскай хроніцы зафіксаваны ўдзел у 1045 годзе 3000 візантыйскіх варагаў у міжусобным канфлікце [[Грузінскае царства|Грузіі]] паміж саюзнікам Візантыі князем {{нп5|Ліпарыт IV|Ліпарытам||Liparit IV, Duke of Kldekari}} і царом [[Баграт IV|Багратам IV]]. Пераклад хронікі, зроблены [[Марый Іванавіч Брасэ|М. І. Брасэ]], паводле якога варагі дапамагалі Баграту, у гэтым месцы лічыцца памылковым. У тым жа годзе пры дапамозе 700 ці 800 варагаў Ліпарыт канечне перамог Баграта ў Сасірэцкай даліне{{sfn|Blöndal|1978|p=105}}{{sfn|Васильевский|1908|с=313-316}}. У 1050 годзе візантыйскае войска пад камандаваннем вялікага этэрыярха Канстанціна Арыяніта пацярпела паразу ад [[Печанегі|печанегаў]] пад [[Адрыянопаль|Адрыянопалем]], аднак падзенне сталіцы Македоніі было прадухілена своечасовым прыбыццём на дапамогу схаларый пад камандаваннем Нікіты Главы. Для далейшай вайны з печанегамі была сфарміравана новая армія пад агульным камандаваннем [[этнарх]]а {{нп5|Нікіфар Врыеній, этнарх|Нікіфара Врыенія||Nikephoros Bryennios (ethnarch)}}, уключаючы нанятых у [[Паўднёвая Італія|Паўднёвай Італіі]] [[Нарманы|нарманаў]] і варагаў на чале з аколуфам Махаілам. Пасля некалькіх перамог і паражэнняў [[Візантыйска-печанежскія войны|вайна з гэтымі качэўнікамі]] была завершана 30-ці гадовым мірам{{sfn|Мохов|2005|с=21-25}}. У 1050-я гады, паміж кампаніямі супраць печанегаў і пасля, варагі даволі паспяхова ваявалі ў Малой Азіі супраць сяльджукаў [[Тагрул-бек]]а. Нешматлікія візантыйскія поспехі ў Італіі ў 1046 і 1048 гадах звязаныя з варагамі{{sfn|Blöndal|1978|pp=105-107}}. Па смерці Канстанціна IX у студзені 1055 года варагі згадваюцца ў сувязі з палацавымі падзеямі — няўдалай змовай Феадосія і барацьбой паміж [[Міхаіл VI Стратыётык|Міхаілам VI Стратыётыкам]] (1056—1057) і [[Ісак I Камнін|Ісакам Камнінам]] (1057—1059), прычым у апошнім выпадку варагі ваявалі на баку абодвух прэтэндэнтаў на ўладу{{sfn|Blöndal|1978|p=108}}. У пасольстве Стратыётыка да Ісака Камніна удзельнічаў гісторык [[Міхаіл Псел]], дзякуючы якому захавалася апісанне выгляду варагаў з асабістай аховы Камніна, якіх ён пераважнае называе «таўраскіфамі»<ref>Пселл, Хронография, Михаил VI, Исаак I Комнин, XXIV</ref>: {{цытата|...А далей ужо размяшчаліся саюзныя сілы, якія прыбылі да мяцежнікаў з іншых зямель, італійцы і таўраскіфы, сам выгляд і вобраз якіх выклікалі жах. Вочы тых і другіх ярка зіхацелі. Калі першыя падфарбоўваюць вочы і выскубаюць вейкі, то другія захоўваюць іх натуральны колер. Калі першыя імпэтныя, хуткія і нястрымныя, то другія раз'юшаныя і лютыя. Першы націск італійцаў неадольны, але яны хутка перапаўняюцца гневам; таўраскіфы ж не такія гарачыя, але не шкадуюць сваёй крыві і не звяртаюць ніякай увагі на раны. Яны запаўнялі круг шчыта і былі ўзброеныя доўгімі дзідамі і двухбаковавострымі сякерамі; сякеры яны паклалі на плечы, а дрэўкі коп'яў выставілі ў абодва бакі і як бы ўтварылі навес паміж радамі.}} У гэтым урыўку пад «італійцамі» разумеюцца [[Нарманы|нарманскія]] найміты з Сіцыліі; сэнс выказвання «запаўнялі круг шчыта», паводле [[Якаў Мікалаевіч Любарскі|Я. М. Любарскага]], не вядомы{{sfn|Любарский|2003|с=290}}, С. Г. Кашляк выказаў здагадку, што пад ім разумеўся строй «[[сцяна шчытоў]]»<ref>{{cite web|title=Росы и Византийский Понт|url=http://www.pontos-news.gr/ru/article/137203/rosy-i-vizantiyskiy-pont|author=Кашляк С. Г. (Минск, Беларусь)|date=8 июля 2015, 11:48|publisher=Τμήμα σύνταξης. Pontos news|access-date=2015-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075601/http://www.pontos-news.gr/ru/article/137203/rosy-i-vizantiyskiy-pont|archive-date=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref>. У непрацяглае ўладарства Ісака I варагі згадваюцца толькі адзін раз, калі ў 1058 годзе імператар паслаў атрад наймітаў арыштаваць патрыярха [[Міхаіл Керуларый|Міхаіла Керуларыя]]. Як паведамляе [[Іаан Занара]], салдаты з ганьбаю сцягнулі патрыярха са стальца, пасадзілі на мула і адправілі ў порт<ref>{{кніга|аўтар=[[Мікалай Сямёнавіч Сувораў|Суворов Н. С.]]|загаловак=Византийский папа: Из истории церковно-государственных отношений в Византии|спасылка=http://books.e-heritage.ru/book/10078471|месца=М.|выдавецтва=Унив. тип.|год=1902|старонак=159, [4]|старонкі=118|ref=Суворов}}</ref>. Напэўна, падобнае немагчыма было даверыць грэчаскім салдатам. Аднак напэўна, без удзелу варагаў не абышліся паходы супраць печанегаў і [[Венгры|венграў]] летам 1059 года{{sfn|Blöndal|1978|p=109}}. Пры [[Канстанцін X Дука|Канстанціне X Дуку]] (1059—1067) варагі актыўна ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Італіі — у 1066 годзе яны былі пасланы на абарону [[Бары]] і тады ж перамаглі [[Роберт Гвіскар|Роберта Гвіскара]] ў марской бітве паблізу [[Брындзізі]]. Аднак, у красавіку 1071 года апошнія італьянскія ўладанні імперыі былі страчаны. У памяць пра варагаў частка гавані Бары называецца {{lang-it|Mare dei Guaranghi}}{{sfn|Blöndal|1978|pp=110-111}}. Па смерці [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X]] у 1067 годзе сталец заняў [[Раман IV Дыяген]] (1068—1071) па праве новага мужа ўдавы нябожчыка імператара, [[Еўдакія Макрэмвалітыса|Еўдакіі]]. Новы імператар, папулярны сярод грэчаскай часткі войскі, выклікаў незадаволенасць варагаў, абураных адхіленнем ад улады сыноў Канстанціна X. Тым не менш, варагі згадваюцца сярод войскаў, адпраўленых у 1068 годзе ў [[Малая Азія|Малую Азію]] супраць [[сельджукі|сельджукаў]]. У катастрафічнай [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|паразе пры Манцыкерце]] ў 1071 годзе разам з імператарам загінула ўся яго ахова, пасля чаго атрад «правінцыйных варагаў» перастаў існаваць{{sfn|Blöndal|1978|pp=112-113}}. Ва ўладарства сына [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X]] [[Міхаіл VII|Міхаіла VII]] (1071—1078) варагі згадваюцца ў сувязі з падаўленнем мяцяжу [[Нікіфар Врыеній Старэйшы|Нікіфара Врыенія Старэйшага]]. Апавядаючы пра гэтыя падзеі, гісторык [[Міхаіл Аталіят]] яўна называе варагаў, якія ваявалі ў гэтым выпадку на моры і на сушы, варагаў, «рускімі», што, на думку В. Р. Васільеўскага пэўна паказвае на тоеснасць гэтых паняццяў{{sfn|Васильевский|1908|с=345-349}}{{sfn|Blöndal|1978|p=116}}. Наступнаму паўстанню, прадпрынятаму [[Нікіфар III Ватаніят|Нікіфарам Ватаніятам]] (1078—1081), Міхаіл VII вырашыў не супраціўляцца, адмовіўшыся ад парады свайго палкаводца [[Аляксей I Камнін|Аляксея Камніна]] паслаць варагаў на задушэнне беспарадкаў. У сваю чаргу, супраць Ватаніята працягваў барацьбу Врыеній. У рашучай [[Бітва пры Калаварыі|бітве пры Калаварыі]] Камнін разбіў войска ўзурпатара, якое ўключала 5000 нарманаў і значную колькасць наймітаў, якія далучыліся да паўстання з-за нявыплаты платы пры Міхаіле VII{{sfn|Blöndal|1978|p=117}}. Нікіфар Врыеній у выніку быў аслеплены, а яго брат Іаан неўзабаве быў забіты ў Канстанцінопалі. Як паведамляе [[Георгій Кедрын|Кедрын]], ён быў засечаны сякерай варагам, якому раней загадаў адрэзаць нос. Напэўна, пасля гэтага ў імператара не было выбару, толькі як пакараць забойцу смерцю, аднак гэтая гісторыя выклікала незадавальненне астатніх варагаў. Частка з іх напала на палац, аднак гэтым разам Нікіфару Ватаніяту ўдалося адбіцца пры дапамозе верных грэкаў. Інцыдэнт быў расследаваны і пакараны былі толькі непасрэдныя вінаватыя. Калі ў сакавіку 1081 года Аляксей Камнін пачаў мяцеж, варагі і [[куманы]] захавалі вернасць Ватаніяту. Аднак, імператар даведаўся пра паўстанне на [[Візантыйскі флот|флоце]] і палічыў за лепшае не супраціўляцца і саступіць уладу без кровапраліцця{{sfn|Blöndal|1978|pp=118-121}}. === Да падзення Канстанцінопаля ў 1204 годзе === З заняццем стальца [[Аляксей I Камнін|Аляксеем I Камнінам]] (1081—1118) аднавіліся {{нп5|Візантыйска-нарманскія войны|войны з нарманамі||Byzantine–Norman wars}}. Фармальнай падставай стала жаданне [[Роберт Гвіскар|Роберта Гвіскара]] адпомсціць за Міхаіла VII, чый [[Канстанцін Дука, сын Міхаіла VII|сын]] быў жанаты з дачкой Гвіскара. У галоўнай бітве вайны 1081—1085 гадоў [[Бітва пры Дырахіі (1081)|пры Дырахіі]], якая адбылася 18 кастрычніка 1081 года, прынялі ўдзел варагі пад камандаваннем Намбіта{{efn|Па думку [[Аляксандр Аляксандравіч Васільеў (гісторык)|А. А. Васільева]], заснаваную на паведамленні храніста XII ст. [[Гафрэда Малатэры]], гэта былі англічане{{sfn|Vasiliev|1937|p=57}}.}}. Падрабязнасці гэтай бітвы [[Алексіяда|апісала]] дачка імператара, [[Анна Камніна]]. Па думку Е. А. Серэна, пастраенне варагаў у гэтай бітве было класічным {{нп5|Ск'яльдбарг|ск'яльдбаргам||Shield wall}}{{sfn|Серен|1999|с=172}}. У ходзе бітвы, якая завяршылася паразай візантыйцаў, воіны Намбіта адарваліся ад асноўнай часткі войскі і трапілі ў засаду. Паспрабаваўшы схавацца ў царкве, яны былі ў ёй спалены{{sfn|Анна Комнина|1996|с=151}}. Пасля паразы Аляксей пакінуў 500 варагаў у замку Касторыя, які нарманы змаглі ўзяць толькі пасля працяглай аблогі{{sfn|Blöndal|1978|p=127}}. Пазней Намбіт згадваецца сярод удзельнікаў адной з бітваў з [[Печанегі|печанегамі]] і, хаця варагі відавочна не названы Аннай Камнінай пры аповедзе пра [[Бітва пры Левуніёне|галоўную бітву]] [[Візантыйска-печанежскія войны|печанежскай вайны]] канца 1080-х гадоў, на думку С. Блёндаля няма падстаў сумнявацца, што яны там былі. Гэта ж тычыцца і войнаў супраць [[Сербы|сербаў]] і туркаў, якія вёў Аляксей Камнін{{sfn|Blöndal|1978|p=128}}. Удзел варагаў у баявых дзеяннях у Малой Азіі сумесна з крыжакамі пасля 1097 года таксама меркаваны{{sfn|Blöndal|1978|pp=128-130}}. Падзеі [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] прывялі да павелічэння колькасці варагаў на візантыйскай службе. Да традыцыйных каналаў прыцягнення гэтай катэгорыі наймітаў (індывідуальны наём, наём па міжнародным пагадненні, праз эмісара) дадалося прыцягненне пілігрымаў-крыжаносцаў. Найчасцей па гэтай прычыне прыбывалі ў Візантыю воіны з [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Данія|Даніі]], якія спалучалі вайсковую службу з паломніцтвам да святых месцаў{{sfn|Луговой|2007}}. З аповеду [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] падрабязна вядома пра знаходжанне пры двары Аляксея I караля Даніі [[Эрык I, кароль дацкі)|Эрыка I]], які прыбыў з жонкай і вялікай світай у візантыйскую сталіцу з паломніцкімі мэтамі. Па здагадцы С. Блёндаля, частка людзей са світы Эрыка была нанятая імператарам Аляксеем, за што Эрык атрымаў у «дар» палову леста золата ({{lang-non|gulli rauðu halfa lest}}) — суму, эквівалентную 40 [[талант]]ам. Гэтыя варагі былі адпраўленыя служыць у гарнізон [[Востраў Кіпр|кіпрскай]] крэпасці [[Пафас, Кіпр|Пафас]]{{sfn|Blöndal|1978|pp=131-136}}. Па ацэнцы таго ж даследчыка, у выніку візіту двух скандынаўскіх манархаў на візантыйскую службу паступіла ад 4 да 5 тысяч воінаў{{sfn|Blöndal|1978|p=140}}. Ва ўладарства Аляксея I сярод варагаў пачынаюць пераважаць англічане. Акрамя ўдзелу ў баявых дзеяннях з нарманамі ў пачатку 1080-х гадоў, крыніцы адзначаюць іх службу па ахове імператарскага палаца{{sfn|Blöndal|1978|p=141}}. На думку [[Джонатан Шэпард|Дж. Шэпарда]] флот англійскіх наймітаў адыграў важную ролю ў [[Бітва пры Левуніёне|разгроме печанегаў]] у 1091 годзе. Камандзірам гэтага флоту {{нп5|сага аб Ятвардзе|||Játvarðar Saga}} (пэўнасць якой спрэчная{{sfn|Blöndal|1978|pp=142-146}}) называе «Сігурда, эрла Гластэра», якога гіпатэтычна атаясняюць з вядомым па [[Кніга Страшнага суда|Кнізе Суднага дня]] {{нп5|Сівард Барн|Сівардам Барнам||Siward Barn}}{{sfn|Shepard|1973|p=82}}. Па смерці Аляксея I ў 1118 годзе варагі адыгралі важную ролю ў перадачы ўлады сыну нябожчыка імператара, [[Іаан II Камнін|Іаану II]] (1118—1143), чыё права на ўладу аспрэчвалі [[Ірына Дукіня|маці]] і [[Анна Камніна|старэйшая сястра]]{{sfn|Blöndal|1978|p=148}}. На працягу свайго доўгага ўладарання Іаан II вёў шматлікія, пераважна паспяховыя войны. Адзіным эпізодам, удзел у якім варагаў дакладна вядома, была [[бітва пры Берое]] ў 1122 годзе{{efn|На думку амерыканскага гісторыка Дж. Біркенмайера, гэта была першая бітва варагаў з 1081 года, якія неслі ўвесь гэты час выключна службу пры палацы{{sfn|Birkenmeier|2002|p=90}}.}}, у выніку якой печанегі былі канечна разгромленыя і перасталі пагражаць імперыі{{sfn|Blöndal|1978|pp=148-153}}. У астатніх бітвах гэтага ўладарства варагі не згадваюцца. Бедныя сведчанні крыніц дазваляюць вызначыць, што ў гэты час варагі былі экіпіраваны доўгімі шчытамі і сякірамі{{sfn|Birkenmeier|2002|p=96}}. Пасля смерці пры падазроных абставінах Іаана II імператарам стаў яго сын [[Мануіл I Камнін]] (1143—1180). [[Панегірык]] патрыярха {{нп5|Міхаіл II, Патрыярх Канстанцінопальскі|Міхаіла II||Michael II of Constantinople}} згадвае пра падтрымку, аказаную новаму імператару людзьмі, «якія носяць аднабаковыя сякеры і прыйшлі са сваіх дамоў на [[Паўночны полюс|Паўночным полюсе]]»{{sfn|Blöndal|1978|p=153|loc=note 5}}. Ва ўладарства Мануіла I варагі згадваюцца ў сувязі з апісанай [[Нікіта Ханіят|Нікітам Ханіятам]] драматычнай аблогай [[Керкіра, горад|Керкіры]], якая адбылася ў ходзе кампаніі супраць сіцылійцаў 1147—1149 гадоў{{sfn|Blöndal|1978|p=154}}<ref>Никита Хониат, История, Царствование Мануила Комнина, II, 6</ref>. У гэтыя ж гады дасягнула Канстанцінопаля армія [[Другі крыжовы паход|Другога крыжовага паходу]], у складзе якой былі і нарвежцы. [[Сага пра аркнейцаў]], апавядаючы пра наведванне візантыйскай сталіцы [[Граф Аркні|ярлам]] [[Рогнвальд Аркнейскі|Рогнвальдам]], прыводзіць звесткі пра воінаў варажскай варты, у прыватнасці пра Эйндрыдзі Юнага, які займаў у ёй адну з кіруючых пасад. Па ацэнцы С. Блёндаля прыток нарвежцаў у варту разам з пілігрымамі склаў ад 800 да 1000 чалавек{{sfn|Blöndal|1978|pp=154-157}}. Варагі згадваюцца ў розных войнах Мануіла I 1170-х гадоў, у тым ліку ў [[Бітва пры Мірыёкефале|бітве пры Мірыёкефале]], якая скончылася паразай візантыйцаў{{sfn|Blöndal|1978|p=158}}. Па смерці Мануіла I імператарам стаў яго малалетні сын [[Аляксей II Камнін|Аляксей II]] (1180—1183), рэгентамі пры якім былі прызначаны яго маці [[Марыя Антыяхійская]] і стрыечны брат [[протасеваст]] {{нп5|Аляксей Камнін, протасеваст|Аляксей Камнін|de|Alexios Komnenos (Protosebastos)}}. Заручыўшыся падтрымкай варагаў сваяк імператара [[Андронік I Камнін|Андронік Камнін]] спачатку стаў суімператарам, а затым адзіным уладаром{{sfn|Blöndal|1978|p=159}}. Аж да падзення Канстанцінопаля пра варагаў у крыніцах сустракаюцца толькі разрозненыя згадкі. У ходзе штурму горада варагі абаранялі [[Галацкая вежа|Галацкую вежу]] у ліпені 1203 года, удзельнічалі ў шэрагу пераваротаў 1204 года. Пасля канечнага падзення горада ў красавіку 1204 года яны здаліся на міласць пераможцаў, пасля чаго варажская варта перастала існаваць{{sfn|Blöndal|1978|pp=160-166}}. === Да падзення Візантыі ў 1453 годзе === Пэўных сведчанняў пра існаванне варажскай варты пры двары лацінскіх імператараў няма, аднак некаторыя звесткі крыніц можна разумець як указанне на прысутнасць у сталіцы ісландцаў, аднак не вядома, ці былі яны як-небудзь аб’яднаныя паміж сабой{{sfn|Blöndal|1978|p=169}}. Аднак [[Нікейская імперыя|нікейскія імператары]], якія імкнуліся наследаваць традыцыйны візантыйскі цырыманіял, арганізавалі сваю гвардыю на ўзор ранейшай. Пры імператарах [[Феадор I Ласкарыс|Феадоры I]] (1204—1221) і [[Іаан III Дука Ватац|Іаане III]] яна складалася з пяці падраздзяленняў, адно з якіх, кельцкія пелекафоры ({{lang-gkm|πελεκυφόρος}}, «сякіраносцы»{{efn|Замест пелекафораў у [[Георгій Акрапаліт|Георгія Акрапаліта]] згадваюцца карынафоры ({{lang-gkm|κορυνοφόρον}}, «булаваносцы»). Адно гэта падраздзяленне палацавай варты, або розныя, не вядома{{sfn|Жаворонков|2013|с=261}}.}}), складалася з варагаў. У гэты перыяд пад варагамі разумелі ў асноўным англічан або [[Шатландцы|шатландцаў]]{{sfn|Blöndal|1978|p=170}}. У 1-й палове XIII ст. простых згадак пра ўдзел варагаў у ваенных кампаніях няма, аднак з заняццем стальца [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаіла VIII]] (1259—1282), пры якім Візантыя зазнала свой апошні росквіт, такіх згадак даволі шмат. Пасля смерці Міхаіла VIII варагі згадваюцца выключна ў цырыманіяльным кантэксце{{sfn|Blöndal|1978|pp=172-173}}. У сувязі з [[Аблога Канстанцінопаля (1453)|падзеннем Канстанцінопаля]] ў 1453 годзе пра варагаў нічога не паведамляецца{{sfn|Dawkins|1947|p=44}}. == Удзел у прыдворным і грамадскім жыцці == Да ўладарства [[Аляксей I Камнін|Аляксея I Камніна]] (1081—1118) з традыцыйна існавалых атрадаў імператарскіх целаахоўнікаў засталіся толькі [[экскувітары]] і «[[Бяссмертныя, Візантыя|бяссмертныя]]», да якіх у першай палове гэтага ўладарства дадаліся {{нп5|вестыярыты|||Vestiaritai}} і варагі. Пасля смерці Аляксея ў крыніцах згадваюцца толькі варагі і новае падраздзяленне {{нп5|Вардарыёты|вардарыётаў||Vardariotai}}{{sfn|Bartusis|1992|p=271}}. Прааналізаваўшы прычыны такой частай змены структуры палацавай варты нямецкі візантыст {{нп5|Армін Хольвег|А. Хольвег|de|Armin Hohlweg}} прапанаваў тры магчымыя тлумачэнні: нелаяльнасць тых ці іншых падраздзяленняў новаму валадару, цяжкасць камплектавання этнічных атрадаў і жаданне імператара сфарміраваць зусім новае падраздзяленне. Пасля 1204 года да гэтых прычын магла дадацца таксама фінансавая, улічваючы брак рэсурсы імперыі{{sfn|Bartusis|1992|p=272}}. Хоць пра палацавую варту вядома больш, чым пра часткі размешчаныя ў Канстанцінопалі, ні пра якую з іх няма звестак пра колькасць асабовага складу. Пра тое, што варта была не дужа шматлікая можна думаць па вядомым выпадку ў маі 1328 года, калі імператар [[Андронік II Палеалог|Андронік II]] (1282—1328) начаваў у [[Малы Влахернскі палац|Влахернскім палацы]] наогул без аховы{{sfn|Bartusis|1992|p=272}}. Псеўда-Кадзін паведамляе пра пяць атрадаў палацавай варты, з якіх часцей за ўсё згадваюцца варагі. Паводле гэтага аўтара, падчас ўрачыстых абедаў варагі зычылі імператару доўгіх гадоў пасля [[Венецыянцаў у Візантыі|венецыянцаў]] на сваёй роднай мове — на англійскай — і гучна грукалі па падлозе сваімі сякірамі{{sfn|Pseudo-Kodinos|1966|pp=209-210}}. Страціўшы ваенную ролю ў позні перыяд візантыйскай гісторыі, варагі набылі шмат новых абавязкаў. Яны стаялі ў дзвярах спальні імператара і ў яго [[Трыкліній|прыёмнай]]. Каля 1360 года ў адным з сваіх лістоў пісьменнік [[Дзімітрый Кідоніс]] абвінавачвае сучасных яму варагаў у вымаганні хабару з жадаючых трапіць у палац{{sfn|Bartusis|1992|p=273}}. У ліку іншых абавязкаў варагаў згадваецца абавязак захоўваць ключы ад горада, дзе знаходзіўся імператар, у [[Нікейская імперыя|нікейскі перыяд]], магчыма, ахова скарбу, у канцы XIII ст. катаванні на загад імператара{{sfn|Bartusis|1992|p=274}}. Варагі таксама суправаджалі імператара падчас багамольных выхадаў у цэрквы сталіцы{{sfn|Blöndal|1978|pp=179-182}}. == Адлюстраванне ў культуры == === У скандынаўскіх сагах === [[Файл:Magnussonnenes saga 4 - G. Munthe.jpg|thumb|right|450px|Кароль [[Сігурд I Крыжаносец|Сігурд I]] уступае ў Канстанцінопаль падчас [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]]. Ілюстрацыя [[Герхард Мюнтэ|Г. Мюнтэ]] да выдання «[[Круг Зямны|Круга Зямнога]]» 1899 года.]] Згадкі пра наведванні скандынавамі Візантыі ў [[сага]]х даволі шматлікія. Першым скандынавам, якія служылі ў Візантыі, [[Сага пра людзей з Ласасёвай даліны|ісландская традыцыя]] называе ісландца {{нп5|Боль Боласан|Боля Боласана||Bolli Bollason}} ({{lang-is|Bolli Bollason}}). Яго знаходжанне ў Візантыі ўмоўна датуюць каля 1030 года, што даволі позні час, і сучасныя даследчыкі паказваюць шэраг ісландцаў, якія бывалі ў Канстанцінопалі да Боля{{sfn|Мельникова|1998|с=160}}. Звесткі складзенай у [[Нарвегія|Нарвегіі]] каля 1250 года «[[Сага аб Тыдрыку Бернскім|Сагі аб Тыдрыку Бернскім]]» пра [[конунг]]а [[Гертніт]]а ({{lang-non|Hertnið}}), які «правіў Руссю і большай часткай Грэцыі і Венгрыі» носяць легендарны характар{{sfn|Джаксон, Глазырина|1987|с=136-149}}. «[[Сага аб Храфнкеле]]», датычнасць якой вуснай традыцыі спрэчная{{sfn|Стеблин-Каменский|1973|с=806-807}}, згадвае пра купца-мараплаўца ({{lang-non|farmaðr}}) Эйвінда Б’ярнарсана ({{lang-non|Eyvindr Bjarnason}}), які ў часы караля [[Харальд I Цудоўнавалосы|Харальда Цудоўнавалосага]] адправіўся ў [[Міклагард]] і «пражыў там пэўны час і зазнаў міласць грэчаскага караля»{{sfn|Стеблин-Каменский|1973|с=139}}. У гэтай жа сазе гаворыцца пра паездку ў Канстанцінопаль Торкеля Светлай Пасмы ({{lang-non|Þorkell Þjóstarsson}}), які «сем гадоў правёў у Міклагардзе і стаў набліжаным караля Міклагарда»{{sfn|Стеблин-Каменский|1973|с=147}}. На думку ісландскага гісторыка {{нп5|Гвюдбрандзюр Вігвусан|Гвюдбрандзюра Вігвусана||Guðbrandur Vigfússon}} іх паездкі адбылася каля 945 года{{sfn|Blöndal|1978|p=194}}. {{нп5|Фінбогі Моцны|Фінбогі Асб'ернсан|is|Finnbogi rammi}} ({{lang-non|Finnbogi Åsbjørnsson}}) быў дружыннікам імператара [[Іаан I Цымісхій|Іаана I Цымісхія]] (969—976) паводле {{нп5|Сага аб Фінбогі Моцным|«Сагі аб Фінбогі Моцным»|de|Finnboga saga ramma}}{{sfn|Мельникова|1998|с=160}}. «Вялікую пашану», паводле {{нп5|Сага аб Хальфрэдзе|«Сагі аб Хальфрэдзе»||Hallfreðar saga}}, меў у Візантыі Грыс Сэмінгсан ({{lang-non|Grís Sæmingsson}}){{efn|Як адзначыў В. Р. Васільеўскі, пра Грыса не сказана яўна, што ён служыў у наёмнай дружыне{{sfn|Васильевский|1908|с=192}}.}}, знаходжанне якога пры візантыйскім двары датуюць 970—980 гадамі (Вігвусан, 1855{{sfn|Blöndal|1978|p=194}}), пачаткам XI ст.{{sfn|Васильевский|1908|с=192}}, 985—993 гадамі ([[Фёдар Аляксандравіч Браўн|Ф. А. Браўн]], 1908{{sfn|Васильевский|1908|с=192|loc=заўв. 1}}), 950—975 гадамі ([[Алена Аляксандраўна Рыдзеўская|Рыдзеўская А. А.]], 1978{{sfn|Бибиков|1990|с=162}}). 1020-мі гадамі датуюць апавяданне «[[Сага аб Н'яле|Сагі аб Н’яле]]» пра тое, што ісландзец {{нп5|Кольскег Хамундсан|Кольскег Хамундсан|es|Kolskegg Hámundarson}} ({{lang-is|Kolskeggur Hámundsson}}) «паехаў у Міклагард і ўступіў там у варажскую дружыну … там ажаніўся, быў кіраўніком варажскай дружыны і заставаўся там да самай смерці»{{sfn|Стеблин-Каменский|1973|с=281}}{{sfn|Васильевский|1908|с=191}}{{efn|А. А. Мельнікава мяркуе значна больш раннюю датыроўку — неўзабаве па 989 годзе{{sfn|Мельникова, Петрухин|2011|с=164}}.}}. Калі, як апавядае «[[Сага аб Грэтыры]]», ва ўладарства [[Міхаіл V Калафат|Міхаіла Калафата]] (1041—1042) або раней, адбыліся прыгоды ў Канстанцінопалі {{нп5|Торб'ерн Кручок|Торб'ерна Кручка|es|Þorbjörn öngull}} ({{lang-is|Þorbjörn öngull Þórðarson}}) і Торстэйна Дромунда ({{lang-is|Þorstein drómund Ásmundarson}}), у візантыйскай сталіцы было ўжо шмат людзей з поўначы{{sfn|Васильевский|1908|с=193}}. Знаходжанне ў Візантыі [[Харальд III Суровы|Харальда Хардрада]] добра вядома па сагах — «[[Гнілая скура]]», «[[Прыгожая скура]]», «Сага пра Харальда Суровага» ў складзе «[[Круг Зямны|Круга Зямнога]]» [[Сноры Стурлусан]]а, «[[Сага аб аркнейцах]]» і сінопсіс «[[Агляд саг пра нарвежскіх конунгаў]]». У сувязі з прыгодамі Харальда Суровага сагі называюць некалькі яго набліжаных{{sfn|Бибиков|1990|с=164-166}}. У 1937 годзе [[Аляксандр Аляксандравіч Васільеў (гісторык)|А. А. Васільеў]] сцвярджаў, што пасля 1066 года скандынавы былі выцесненыя з варажскай варты англасаксамі, а пасля 1081 года гэта адбылося нават на ўзроўні тэрміналогіі{{sfn|Vasiliev|1937|p=59}}, аднак з тых часоў было выяўлена значная колькасць скандынаўскіх пахаванняў XII—XIII ст., што паказвае на менш хуткае і радыкальнае змяненне нацыянальнага складу наёмнага корпуса. «Сага пра сыноў Магнуса Галаногага» з «Круга Зямнога» згадвае пра вяртанне з Миклагарда пасля смерці ўнука Харальда, конунга [[Магнус III Галаногі|Магнуса]] у 1103 годзе, нарвежцаў, якія наймаліся на службу да грэкаў і «атрымалі процьму грошай». У «Сазе пра Хакана Шырокаплечага» даволі падрабязна паведамлена як у 1122 годзе дзякуючы адвазе атрада 450 верынгаў было пераможана ў 60 разоў большае войска [[Печанегі|печанегаў]] [[Бітва пры Берое|пры Берое]]{{sfn|Снорри Стурлусон|1980|с=551-552}}. Паводле «[[Сага пра Сверыра|Сагі пра Сверыра]]» «у Манулі конунга», то бок імператара [[Мануіл I Камнін|Мануіла I Камніна]] (1143—1180), служыў незаконнароджаны сын караля [[Сігурд II|Сігурда II]] Эйрык ({{lang-non|Eiríkr Sigurðsson}}). Сагі згадваюць нарвежцаў на візантыйскай службе да канца XII ст., агулам называецца 26 імён{{sfn|Бибиков|1990|с=167-168}}. === У мастацкай літаратуры === {{see also|Візантыя ў мастацкай літаратуры}} [[Файл:Scott CountOfParis Varangians.jpg|thumb|230px|Варажская варта ва ўяўленні мастака канца XIX ст. Ілюстрацыя да амерыканскага выдання «Графа Роберта Парыжскага».]] Увага на варажскую варту звернута значнай колькасцю мастацкіх твораў, з якіх можна вылучыць наступныя{{sfn|Benedikz|1969|p=20}}: * У апублікаванай у снежні 1826 года п’есе [[Дацкая літаратура|дацкага драматурга]] [[Адам Готлаб Эленшлегер|Адама Эленшлегера]] «Варагі ў Царградзе» ({{lang-da|Væringerne i Miklagard}}) апавядаецца пра падзеі 1037 года, калі ў візантыйскую сталіцу прыбывае [[Харальд III Суровы|Харальд Хардрад]]. Па ўласным тлумачэнні Эленшлегера, у п’есе паказваецца кантраст паміж «глыбока заняпалымі сярэднявечнымі грэкамі і магутнымі высакароднымі жыхарамі паўночы». Таксама апісана любоўная інтрыга, калі 60-гадовая імператрыца [[Зоя, імператрыца візантыйская|Зоя]] спрабуе дамагчыся ўвагі Харальда, але ён захоўвае вернасць свайму першаму каханню [[Лізавета Яраслаўна|Элісіў]]. П’еса была сустрэта супярэчлівымі водгукамі, але выяўленне нардычных характараў крытыкі віталі{{sfn|Heiberg|2008}}. * У снежні 1831 года выйшаў раман [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]] «[[Граф Роберт Парыжскі]]», які апавядае пра час уладарства імператара [[Аляксей I Камнін|Аляксея I Камніна]] (1081—1118). Перад напісаннем твора раманіст правёў сур’ёзную падрыхтоўчую працу, прысвяціў вялікую частку кастрычніка і лістапада 1830 года вывучэнню [[Гісторыя Візантыі|візантыйскай гісторыі]]{{sfn|Gamerschlag|1980|p=97}}. З аўтарскіх заўваг да раздзела II можна даведацца, што Скот азнаёміўся з асноўнай на той момант гістарычным працай на гэтую тэму, манументальнай [[Гісторыя заняпаду і разбурэння Рымскай імперыі|Гісторыяй заняпаду і разбурэння Рымскай імперыі]] [[Эдуард Гібон|Э. Гібон]] і запіскамі ўдзельніка [[Чацвёрты крыжовы паход|Чацвёртага крыжовага паходу]] [[Жафруа дэ Вілардуэн]]а, неаднаразова цытуе ён хроніку [[Анна Камніна|дачкі]] Аляксея I, [[Алексіяда|Алексіяду]]. Скот доволі падрабязна спыняецца на вонкавым абліччы членаў варажскай варты, гісторыі яе ўзнікнення і месцы ў грамадстве. Два яе прадстаўнікі, Ахіл Тацій, начальнік варажскай імператарскай гвардыі, і вартавы Хірвард — адны з галоўных герояў рамана. Пры напісанні рамана Скот, у прыватнасці, хацеў адлюстраваць кантраст паміж заняпалым візантыйскім грамадствам і варварскім, але здаровым грамадствам Захаду{{sfn|Gamerschlag|1980|p=97}}. * Англіканскі святар [[Джон Мэйсан Ніл|Джон Ніл]], вядомы ў асноўным як аўтар рэлігійных гімнаў, выбраў для свайго рамана «Тэадора Франца, або Падзенне Канстанцінопаля» ({{lang-en|Theodora Phranza; or, the Fall of Constantinople}}) час напярэдадні [[Аблога Канстанцінопаля (1453)|падзеннем Канстанцінопаля]] ў 1453 годзе. Натхнёны ідэяй адзінства ўсходніх і заходніх хрысціян і вызваленнем Канстанцінопаля ад ўладарства мусульман, ён звярнуўся да гэтай тэмы перад [[Крымская вайна|Крымскай вайны]], апублікаваў раман у 1853—1854 гадах. Адзін з галоўных герояў рамана — Эдвард дэ Раштон, вялікі [[Аколуф, Візантыя|аколуф]] імперыі і кіраўнік імператарскай варты<ref>{{публікацыя|артыкул|аўтар=Litvack L. B.|загаловак=Theodora Phranza; or, Neale's Fears Realized|спасылка=http://www.jstor.org/stable/27794623?seq=1#fndtn-page_scan_tab_contents|выданне=Victorian Review: An Interdisciplinary Journal of Victorian Studies|год=1989|том=15|issue=2|pages=1-14|issn=0848-1512}}</ref>. * Другая частка апублікаванага ў 1914 годзе рамана [[Генры Райдэр Хагард|Генры Хагарда]] «{{нп5|Каралі Вандроўніка|Каралі Вандроўніка||The Wanderer's Necklace}}» ({{lang-en|The Wanderer's Necklace}}) апавядае пра падарожжа скандынава Олафа ў Канстанцінопаль, дзе герой служыць імператрыцы [[Ірына, імператрыца візантыйская|Ірыне Аўгусце]], апісвае любоўную лінію Олафа і Ірыны, пры гэтым дзеі твора праходзіць у VIII—IX ст. на фоне [[Іканаборства|іканаборчага дыспуту]]<ref>{{публікацыя|артыкул|загаловак=The Wanderer's Necklace. By H. Rider Haggard|выданне=The Mail (Adelaide, SA)|год=Apr 18, 1914|спасылка=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/59642752|issue=103|volume=2|pages=9}}</ref><ref>{{публікацыя|артыкул|загаловак=Rider Haggard's Latest Romances|выданне=The Western Mail (Perth, WA)|год=May 1, 1914|спасылка=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/37975412|issue=1479|volume=29|pages=48}}</ref><ref>{{публікацыя|артыкул|загаловак=The Wanderer's Necklace (H. Rider Haggard)|выданне= The World's News (Sydney, NSW)|год=Mar 28, 1914|спасылка=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/131498349|issue=641|pages=29}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга|аўтар=Анна Комнина|загаловак=Алексиада|адказны=Пер. с греч. Я. Н. Любарского|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|год=1996|старонак=703|isbn=5-98329-006-X|тыраж=3000|спасылка=http://www.krotov.info/acts/11/komnina/aleks_00.html|ref=Анна Комнина}} * {{кніга|аўтар=Георгий Акрополит|загаловак=История|адказны=Пер., вступ. ст., коммент. П. И. Жаворонкова; отв. ред. Г. Г. Литаврин|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|год=2013|серыя=Византийская библиотека. Источники|старонак=416|isbn=978-5-91419-835-7|ref=Жаворонков}} * {{кніга|загаловак=Древнерусские города в древнескандинавской письменности|адказны=Сост. Т. Н. Джаксон, Г. В. Глазырина; ответ. ред. А. П. Новосельцев|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1987|старонак=207|тыраж=1200|ref=Джаксон, Глазырина}} * {{кніга|загаловак=Исландские саги. Ирландский эпос|адказны=Сост., вступ. ст. и примеч. М. И. Стеблин-Каменского|месца=М.|выдавецтва=Художественная литература|год=1973|том=8|серыя=Библиотека всемирной литературы. серыя первая|allpages=864|ref=Стеблин-Каменский}} * {{кніга|аўтар=Кекавмен|загаловак=Советы и рассказы: Поучение византийского полководца XI века|адказны=Подготовка текста, введ., пер. с греч., коммент. Г. Г. Литаврина|выданне=Изд. 2-е, перераб., доп|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|год=2003|серыя=Византийская библиотека|старонак=711|isbn=5-89329-568-4|ref=Литаврин}} * {{кніга|аўтар=Лиутпранд Кремонский|загаловак=Антаподосис; Книга об Оттоне; Отчёт о посольстве в Константинополь|адказны=Пер. с лат. и коммент. И. В. Дьяконова|месца=М.|выдавецтва=Русская панорама|год=2006|старонак=192|isbn=5-93165-160-8|тыраж=1200|серыя=MEDIÆVALIA: средневековые литературные памятники и источники}} * {{кніга|аўтар=Михаил Пселл|загаловак=Хронография. Краткая история|адказны=Пер., ст., примеч. Я. Н. Любарский (Хронография); Пер. Д. А. Черноглазова, Д. Р. Абдрахмановой (Краткая история)|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|год=2003|старонак=397|isbn=5-89329-594-3|серыя=Византийская библиотека. Источники|ref=Любарский}} * {{кніга|аўтар=Никита Хониат|загаловак=История: в 2 т.|спасылка=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/Xoniat/|адказны=Пер. с греч., под ред. В. И. Долоцкого, Н. В. Чельцова|месца=СПб.|выдавецтва=Типография Григория Трусова|год=1860—1862|старонак=X, 446 + XVI, 540, [1]|серыя=Византийские историки, переведённые с греческого при С–Петербургской Духовной Академии, Т. 4–5}} * {{кніга|загаловак=Повесть временных лет|адказны=Подготовка текста, пер., ст. и коммент. Д. С. Лихачёва. Под ред. В. П. Адриановой-Перетц|выданне=Изд. 2-е, исправ. и доп|месца=СПб.|выдавецтва=Наука|серыя=Литературные памятники|год=1996|старонак=670|isbn=5-02-028305-3|тыраж=3000|ref=Лихачёв}} * {{кніга|аўтар=Снорри Стурлусон|загаловак=Круг Земной|адказны=Изд. подгот.: А. Я. Гуревич, Ю. К. Кузьменко, О. А. Смирницкая, М. И. Стеблин-Каменский|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1980|серыя=Литературные памятники|старонак=691|тыраж=25000|ref=Снорри Стурлусон}} * {{кніга|аўтар=Pseudo-Kodinos|загаловак=Traité des offices|адказны=Trad. par Jean Verpeaux|месца=Paris|выдавецтва=Éditions du Centre National de la Recherche Scientifique|год=1966|allpages=420|ref=Pseudo-Kodinos}} === Даследаванні === {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{кніга|аўтар=Bartusis M. C.|загаловак=The Late Byzantine Army. Arms and Society, 1204—1453|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|год=1992|allpages=438|isbn=0-8122-3179-1|ref=Bartusis}} * {{артыкул|аўтар=Benedikz B. S.|загаловак=The evolution of die Varangian regiment in the Byzantine army|выданне=Byzantinische Zeitschrift|год=1969|том=62|выпуск=1|старонкі=20—24|doi=10.1515/bz-1969-0105|ref=Benedikz}} * {{кніга|аўтар=Birkenmeier J. W.|загаловак=The Developement of the Komnenian Army|выдавецтва=BRILL|год=2002|allpages=263|isbn=90-04-11710-5|ref=Birkenmeier}} * {{кніга|аўтар=Blöndal S.|загаловак=The Varangians of Byzantium|адказны=trans. B. S. Benedikz|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1978|allpages=242|isbn=978-0-521-21745-3|ref=Blöndal}} * {{артыкул|аўтар=Dawkins R. M.|загаловак=The Later History of the Varangian Guard: Some Notes|спасылка=http://www.jstor.org/stable/298453|выданне=The Journal of Roman Studies|год=1947|том=31|старонкі=39—46|ref=Dawkins}} * {{артыкул|аўтар=Heiberg J. L.|загаловак=Рэцэнзія на Væringerne i Miklagard|спасылка=https://books.google.ru/books?id=NoqEGIb5DnwC|аўтар выдання=Stewart J. B.|выданне=Johan Ludvig Heiberg: Philosopher, Littérateur, Dramaturge, and Political Thinker|выдавецтва=Museum Tusculanum Press|год=2008|старонкі=249—250|ref=Heiberg}} * {{артыкул|аўтар=Gamerschlag K.|загаловак=The Making and Un-Making of Sir Walter Scotts Count Robert of Paris|спасылка=http://scholarcommons.sc.edu/ssl/vol15/iss1/9|выданне=Studies in Scottsh Literature|год=1980|volume=15|нумар=1|pages=95—123|ref=Gamerschlag}} * {{кніга:ODB}} * {{cite web|title=English Refugees in the Byzantine Armed Forces: The Varangian Guard and Anglo-Saxon Ethnic Consciousness|url=http://deremilitari.org/2014/06/english-refugees-in-the-byzantine-armed-forces-the-varangian-guard-and-anglo-saxon-ethnic-consciousness/|author=Pappas N. C. J.|publisher=De Re Militari: The Society for Medieval Military History|date=2004|access-date=2015-03-03|ref=Pappas}} * {{кніга|аўтар=Pryor J. H., Jeffreys E. M.|загаловак=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ: The Byzantine Navy ca. 500—1204|выдавецтва=Brill Academic Publishers|год=2004|allpages=754|isbn=978-90-04-15197-0|ref=Pryor, Jeffreys}} * {{артыкул|аўтар=Shepard J.|загаловак=The English and Byzantium: A Study of their role in the byzantine army in the later eleventh century|спасылка=http://www.jstor.org/stable/27830955|выданне=Traditio|год=1973|том=19|старонкі=53—92|ref=Shepard}} * {{артыкул|аўтар=Theotokis G.|загаловак=Rus, Varangian and Frankish mercenaries in the service of the Byzantine Emperors (9th—11th c.): Numbers, Organisation and Battle Tactics in the operational theatres of Asia Minor and the Balkans.|спасылка=http://byzsym.org/index.php/bz/article/view/1039|выданне=Byzantina Symmeikta|год=2012|том=22|старонкі=126—156|ref=Theotokis|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402094106/http://byzsym.org/index.php/bz/article/view/1039|archive-date=2 красавіка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402094106/http://byzsym.org/index.php/bz/article/view/1039|archivedate=2 красавіка 2015}} * {{артыкул|аўтар=Vasiliev A. A.|загаловак=The opening stages of the Anglo-Saxon immigration to Byzantium in the eleventh century|выданне=Seminarium Kondakovianum|месца=Прага|год=1937|том=IX|старонкі=39—70|ref=Vasiliev}} * {{кніга|аўтар=Vasiliev A. A.|загаловак=The Russian Attack on Constantinople in 860|месца=Cambridge, MA|выдавецтва=The Medieval Academy of America|год=1946|allpages=245|ref=Vasiliev}} ; на нямецкай мове * {{артыкул|аўтар=Kulakovskii J.|загаловак=Рэцэнзія на R. Vari // Incerti scriptoris Byzantini saeculi X liber de re militari|выданне=Byzantinische Zeitschrift|год=1902|том=XI|старонкі=547—558|ref=Kulakovskii}} ; на рускай мове * {{артыкул|аўтар=Бибиков М. В.|загаловак=К варяжской просопографии Византии|выданне=Scando-Slavica|год=1990|том=36|старонкі=161—171|ref=Бибиков}} * {{кніга|аўтар=Васильев А. А.|загаловак=Византия и арабы. Политические отношения Византии и арабов за время Македонской династии: Императоры Василий I, Лев VI Философ и Константин VII Багрянородный: (867—959 г.)|месца=СПб.|выдавецтва=Типография И.Н. Скороходова|год=1902|старонак=552|ref=Васильев}} * {{артыкул|аўтар=Васильевский В. Г.|загаловак=Варяго-русская и варяго-английская дружина в Константинополе XI и XII веков|спасылка=http://annales.info/byzant/vasiljevsk/1_03.htm|выданне=Труды|месца=СПб.|год=1908|том=1|старонкі=176—377|ref=Васильевский}} * {{кніга|аўтар=Джаксон Т. Н.|загаловак=Четыре норвежских конунга на Руси|год=2000|серыя=Studia historica. Малая серия|старонак=190|isbn=5-7859-0173-0|ref=Джаксон}} * {{артыкул|аўтар=Джаксон Т. Н.|загаловак=О термине pólútasvarf у Снорри Стурлусона|спасылка=http://dgve.csu.ru/download/Norna_2001_12.djvu|выданне=Норна у источника Судьбы: Сборник статей в честь Елены Александровны Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=Индрик|год=2001|старонкі=106—113|isbn=5-85759-168-6|ref=Джаксон|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032810/http://dgve.csu.ru/download/Norna_2001_12.djvu|archive-date=5 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305032810/http://dgve.csu.ru/download/Norna_2001_12.djvu|archivedate=5 сакавіка 2016}} * {{артыкул|аўтар=Литаврин Г. Г.|загаловак=Путешествие русской княгини Ольги в Константинополь: Проблема источников|выданне=Византийский временник|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1981|нумар=42|старонкі=35—48|ref=Литаврин}} * {{артыкул|аўтар=Луговой О. М.|загаловак=Крестоносцы-наёмники в Византии|выданне=DeusVult.ru|тып=сайт|спасылка=http://deusvult.ru/13-krestonostsy-naemniki-v-vizantii.html|год=2007|access-date=2017-06-03|ref=Луговой|archive-date=18 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083608/http://deusvult.ru/13-krestonostsy-naemniki-v-vizantii.html}} * {{артыкул|аўтар=Мельникова Е. А.|загаловак=Варяги, варанги, вэринги: скандинавы на Руси и в Византии|спасылка=http://vremennik.biz/opus/BB/55b/52977|выданне=Византийский временник|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1998|том=55|старонкі=159—164|ref=Мельникова}} * {{артыкул|аўтар=Мельникова Е. А., Петрухин В. Я.|загаловак=Скандинавы на Руси и в Византии в X-XI вв.: к истории названия «варяг»|выданне=Е. А. Мельникова. Древняя Русь и Скандинавия|месца=М.|год=2011|старонкі=153—171|isbn=978-5-912-44-073-1|ref=Мельникова, Петрухин}} * {{артыкул|аўтар=Мохов А. С.|загаловак=К вопросу о византийской военной организации в период войны с печенегами 1046—1053 гг.|спасылка=http://hdl.handle.net/10995/24031|выданне=Известия Уральского государственного университета|месца=Екатеринбург|год=2005|нумар=39|старонкі=15—26|ref=Мохов}} * {{кніга|аўтар=Мохов А. С.|загаловак=Византийская армия в середине VIII — середине XI в.: Развитие военно-административных структур|спасылка=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/20199/1/urgu1241s.pdf|месца=Екатеринбург|выдавецтва=выдавецтва Уральского университета|год=2013|старонак=278|isbn=978-5-7996-1035-7|ref=Мохов}} * {{кніга|загаловак=Император Василий Болгаробойца: Извлеч. из летописи Яхъи Антиохийского|адказны=Изд., пер. и объяснил бар. Розен В. Р., доц. С.-Петерб. ун-та, гл.-кор. Спец. шк. живых вост. яз. в Париже|месца=СПб.|выдавецтва=тип. Акад. наук|год=1883|старонак=635|серыя=Записки императорской Академии наук, №1, том. 44|ref=Розен}} * {{артыкул|аўтар=Серен E. А.|загаловак=Битва при Диррахии — ключ к балканской операции норманнов против Византии (18 октября 1081 г.)|спасылка=http://elar.urfu.ru/bitstream/1234.56789/3529/1/adsv-30-15.pdf|выданне=Античная древность и средние века|год=1999|нумар=30|старонкі=169—175|ref=Серен}}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|аўтар=Скабаланович Н. А.|загаловак=Византийское государство и церковь в XI веке|выдавецтва=выдавецтва Олега Абышко|год=2004|том=II|старонак=416|isbn=5-89740-108-6|ref=Скабаланович}} * {{артыкул|аўтар=Филипчук А. М.|загаловак=Харальд Сигурдссон и русско-византийская война 1043 г.|спасылка=http://slovene.ru/2014_1_Fylypchuk.pdf|выданне=Slověne|год=2014|нумар=1|старонкі=193—205|ref=Филипчук}} ; на французскай мове * {{артыкул|аўтар=Ciggaar K.|загаловак=L'émigration anglaise à Byzance après 1066. Un nouveau texte en latin sur les Varangues à Constantinople|спасылка=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rebyz_0766-5598_1974_num_32_1_1489|выданне=Revue des études byzantines|год=1974|том=32|старонкі=301—342|doi=10.3406/rebyz.1974.1489|ref=Ciggaar}} * {{артыкул|аўтар=[[Элені Глікадзі-Арвелер|Glykatzi-Ahrweiler H.]]|загаловак=Recherches sur l'administration de l'empire byzantin aux IX-XIème siècles|спасылка=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bch_0007-4217_1960_num_84_1_1551|выданне=Bulletin de correspondance hellénique|год=1960|том=84|выпуск=1|старонкі=1-111|doi=10.3406/bch.1960.1551|ref=Glykatzi-Ahrweiler}} * {{артыкул|аўтар=Guilland R.|загаловак=Études sur l'histoire administrative de l'empire byzantin : les commandants de la garde impériale, l'ἐπὶ τοῦ στρατοῦ et le juge de l'armée|спасылка=http://persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rebyz_0766-5598_1960_num_18_1_1221|выданне=Revue des études byzantines|год=1960|том=18|старонкі=79—96|doi=10.3406/rebyz.1960.1221|ref=Guilland}} * {{артыкул|аўтар=Janin R.|загаловак=Les Francs au service des "Byzantins"|спасылка=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rebyz_1146-9447_1930_num_29_157_2631|выданне=Échos d'Orient|год=1930|том=29|нумар=157|старонкі=61—72|doi=10.3406/rebyz.1930.2631|ref=Janin}} * {{кніга|аўтар=Schlumberger G.|загаловак=L’Épopée byzantine à la fin du dixième siècle |выдавецтва=Hachette|год=1905|том=III|старонак=846|ref=Schlumberger}} {{refend}} === Дадатковая літаратура === * {{кніга|аўтар=D'Amato R.|загаловак=The Varangian Guard 988-453|месца=Oxford, UK|выдавецтва=Osprey Publishing|год=2010|allpages=48|спасылка=https://books.google.ru/books?id=rKj8_W9wL7kC|серыя=Men-at-Arms|isbn=978-1-84908-179-5|ref=D'Amato}} * {{кніга|аўтар=Олейников А. В.|загаловак=Варяжская гвардия Византии|месца=М.|выдавецтва=Вече|год=2015|старонак=340|спасылка=http://www.e-reading.club/book.php?book=1038544|серыя=History Files|isbn=978-5-4444-2364-6|ref=Олейников|archive-date=4 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104092806/http://www.e-reading.club/book.php?book=1038544}} [[Катэгорыя:Скандынавія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Візантыі]] [[Катэгорыя:Варагі]] k40bkpmc2n2rfe56kfwvj9fs3sajq85 0 550505 5198110 5157791 2026-09-13T07:03:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198110 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = 19_райпаліклініка._Мінск.JPG |памер фота = 300px |подпіс = 19-я райпаліклініка Мінска. Люты 2018 г. |раён = |гістарычны раён = |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|1}} [[Маскоўская (станцыя метро, Мінск)|Маскоўская]],<br>{{minskmetro|1}} [[Усход (станцыя метро)|Усход]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} [[Файл:Miensk, Ślapanka, Vańkovič. Менск, Сьляпянка, Ваньковіч (1932).jpg|міні|справа|Сядзіба Ваньковічаў. 1932 г.]] [[Файл:Інстытут_сучасных_ведаў.JPG|міні|Інстытут сучасных ведаў. Люты 2018 г.]] [[Файл:19_дзяцячая_паліклініка._Мінск.JPG|міні|19-я дзіцячая паліклініка Мінска. Люты 2018 г.]] '''Вуліца Філімонава''' — [[вуліца]] ў [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскім]] і [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскім]] раёнах [[Мінск]]а. Названа ў памяць [[Дзмітрый Фаміч Філімонаў|Д. Ф. Філімонава]]<ref>[http://vulica.by/filimonova.html Улица Филимонова] // Vulica.by</ref>. Пачынаецца ад [[Плошча Запарожская (Мінск)|Запарожскай пл.]] і цягнецца да [[Вуліца Кедышкі (Мінск)|вул. Кедышкі]] ў раёне [[Севастопальскі парк|Севастопальскага парка]]. == Славутасці вуліцы == * Парнікова-цяплічны камбінат * [[Сядзіба Ваньковічаў (Мінск)|Сядзіба Ваньковічаў]] * [[Сляпянская водная сістэма]] * 24-я гарадская паліклініка спецмедаглядаў<ref>{{Cite web |url=http://24gp.by/ |title=Сайт 24-й паліклінікі спецмедаглядаў |access-date=20 лютага 2018 |archive-date=24 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224031922/http://24gp.by/ |url-status=dead }}</ref> (дом 53) * [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|Маскоўскі аўтавакзал]] (1962—2014) (дом 63<ref>З 2014 г. на месцы аўтавакзала ідзе будоўля будынка кампаніі «Газпрам».</ref>) * Развязка з [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]] (з чэрвеня 2016 г.) * Гандлёвы цэнтр «Аляксандраў Пасаж» * [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава]] (дом 69) * 19-я гарадская дзіцячая паліклініка<ref>{{Cite web |url=http://www.19gdp.by/ |title=Сайт 19-й дзіцячай паліклінікі |access-date=20 лютага 2018 |archive-date=23 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180323170804/http://19gdp.by/ |url-status=dead }}</ref> і 19-я раённая паліклініка (для дарослых<ref>{{Cite web |url=http://www.19crp.by/ |title=Сайт 19-й раённай паліклінікі |access-date=20 лютага 2018 |archive-date=24 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224220610/http://www.19crp.by/ |url-status=dead }}</ref><ref>Абедзве паліклінікі запісаны пад адрасам пр. Незалежнасці, 119, але фактычна знаходзяцца па вул. Філімонава.</ref>) * [[РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі]] (дом 23) == Цікавыя факты == * Сядзіба Ваньковічаў уваходзіць у [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. * Праект будаўніцтва Маскоўскага аўтавакзала атрымаў тытул самага характэрнага постмадэрнісцкага аб’екта беларускай архітэктуры<ref>[http://ru.poezdka.de/113/belarus/mensk/minsk-bus-station/bus-station-moskowsky.html Автовокзал Московский] // POEZDKA.DE</ref> і гран-пры на рэспубліканскім конкурсе «Брэст-99». * У 2011 годзе на наступны дзень пасля [[Выбух у мінскім метрапалітэне|тэракту 11 красавіка ў метро]] ў Мінску хадзілі чуткі, быццам адбыўся яшчэ адзін выбух на «Маскоўскім» аўтавакзале. Часткова яны маглі быць заснаваны на тым факце, што побач з рэстаранам «Мегаполіс» (будынак Нацыянальнай бібліятэкі) познім ранкам стаяла машына хуткай дапамогі<ref>Андрэй Берастоўскі. [http://minsk-old-new.com/minsk-3482-be.htm Тэракт у мінскім метро 11 красавіка 2011 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170711055432/http://minsk-old-new.com/minsk-3482-be.htm |date=11 ліпеня 2017 }} // Минск старый и новый</ref>. Але гэта магло таксама тлумачыцца разгубленасцю і недахопам дакладнай інфармацыі. * Інстытут сучасных ведаў з’яўляецца першай прыватнай ВНУ [[БССР]] (заснаваны як гасразліковы ў [[1990]] г.). У чэрвені 2016 г. у гонар інстытута назвалі новы прыпынак аўтобуса 87с, які ёсць толькі ў напрамку вул. Кедышкі пасля развязкі з пр. Незалежнасці<ref name="berastouski_2016_08">[http://berastouski.blogspot.com.by/2016/08/blog-post.html Транспартная развязка Філімонава-Незалежнасці (Мінск). Фоткі] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. * 19-павярховы «Аляксандраў пасаж» мае свой панарамны ліфт, якім, у адрозненне ад аналагічнага ліфта [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі]], можна карыстацца бясплатна<ref name="berastouski_2016_08"/>. * У адным месцы вуліца Філімонава перасякае [[Мінская дзіцячая чыгунка імя К. С. Заслонава|дзіцячую чыгунку]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://vulica.by/filimonova.html Улица Филимонова] // Vulica.by * [http://ato.by/street/1107 Улица Филимонова] // Ato.by * [https://maps.tut.by/minsk/filimonova-ul/ Улица Филимонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180302170408/http://maps.tut.by/minsk/filimonova-ul/ |date=2 сакавіка 2018 }} // Мaps Тut.by * [http://berastouski.blogspot.com.by/2016/08/blog-post.html Транспартная развязка Філімонава-Незалежнасці (Мінск). Фоткі] // Блог Андрэя Берастоўскага * А. Берастоўскі. [http://www.minsk-old-new.com/minsk-3505-be.htm Аўтавакзал «Маскоўскі». Ламаць і будаваць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170711061133/http://minsk-old-new.com/minsk-3505-be.htm |date=11 ліпеня 2017 }} // Минск старый и новый * А. Берастоўскі. [http://minsk-old-new.com/minsk-3506-be.htm Аўтавакзал «Маскоўскі». Працяг гісторыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170711060923/http://minsk-old-new.com/minsk-3506-be.htm |date=11 ліпеня 2017 }} // Минск старый и новый {{Вуліцы Мінска:Партызанскі}} {{Вуліцы Мінска:Першамайскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Вуліца Філімонава (Мінск)| ]] etm4aq1b10o10fiw3uznb7zs30nnid9 0 550530 5197898 4975661 2026-09-12T14:04:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197898 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Вадстэна |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Vadstena kommun}} |Герб = Vadstena vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Вадстэна |Карта = Vadstena Municipality in Östergötland County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Эстэргётланд |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Вадстэна]] |Краіна = {{SWE}} |Насельніцтва = 7 331 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 40 |Плошча = 413,33 56 |Сайт = http://www.Vadstena.se/ www.Vadstena.se |ISO = }} '''Камуна Вадстэна''' ({{lang-sv|Vadstena kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Эстэргётланд (лен)|Эстэргётланд]] у цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]. Вадстэна 212-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Вадстэна]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 7 331 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=21 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Вадстэна за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|468||7 540}} {{bar pixel|1975|#0099FF|480||7 718}} {{bar pixel|1980|#0080E6|476||7 654}} {{bar pixel|1985|#0099FF|462||7 435}} {{bar pixel|1990|#0080E6|469||7 557}} {{bar pixel|1995|#0099FF|479||7 710}} {{bar pixel|2000|#0080E6|476||7 668}} {{bar pixel|2005|#0099FF|468||7 527}} {{bar pixel|2010|#0080E6|459||7 391}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 1 гарадское пасяленне (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Вадстэна]] (Vadstena) * Боргамн (Borghamn) * Ругслеса (Rogslösa) * Шэдэт (Skedet) * Эрла (Ärla) * Чулаас (Kjulaås) * Гольста (Hållsta) * Гельберга (Hällberga) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Rådhuset i Vadstena, juni 2005.jpg|Управа камуны<br />(Вадстэна) Файл:Rogslösa4.jpg|Царква<br />(Ругслеса) Файл:Strandpromenaden vid Vättern, i Vadstena, den 24 juni 2008.jpg|Возера Ветэрн Файл:Vadstena.slottet.jpg|Замак Вадстены </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.Vadstena.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180727104826/http://www.vadstena.se/ |date=27 ліпеня 2018 }} {{Эстэргётланд (лен)}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Эстэргётланд]] ef2s3ir5brl5r3p9a7p42tpzrl6z35f 0 552759 5198091 4411073 2026-09-13T01:54:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198091 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Музей прыроды і аховы навакольнага асяроддзя (Верхні правіянцкі склад) |выява = Верхний провиантский склад 9.JPG |заснаваны = [[2005]] год |месцазнаходжанне = {{Сцяг Расіі}} [[Ніжні Тагіл]], [[Праспект Леніна (Ніжні Тагіл)|праспект Леніна]], 1а/1 |lat_deg =57.906 |lat_min = |lat_sec = |lon_deg =59.9529 |lon_min = |lon_sec = |дырэктар = Федзюніна Нафіса Муламухаматаўна |праезд = Трамвай 1,3,9,12,15,17; аўтобус 3,5,7,8,14,25,34,41 |адкрыты = |квіток = |спасылка = [http://museum-nt.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=5 Афіцыйны сайт] }} '''Музей прыроды і аховы навакольнага асяроддзя (Верхні правіянцкі склад)''' размешчаны ў горадзе [[Ніжні Тагіл|Ніжнім Тагіле]] ([[Свярдлоўская вобласць]], [[Расія]]), у гістарычным будынку XVIII стагоддзя Верхні правіянцкі склад, які разам з [[Музей «Фондасховішча» (Ніжні правіянцкі склад)|Ніжнім правіянцкім складам]] уваходзіць у комплекс будынкаў [[Правіянцкія склады (Ніжні Тагіл)|Правіянцкія склады]], самы стары будынак горада. Музей з'яўляецца часткай ніжнетагільскага музейнага аб'яднання «[[Горназаводскі Урал]]». == Апісанне == [[Правіянцкія склады (Ніжні Тагіл)|Верхні і Ніжні правіянцкія склады]] ўяўляюць сабою адзін архітэктурны комплекс, што знаходзіцца ў абалоне ракі [[Тагіл (рака)|Тагіл]], на беразе Тагільскай сажалкі, ад якога іх адлучае толькі [[Цэнтральны парк культуры і адпачынку імя Бондзіна|ЦПКіА ім. Бондзіна]], размешчаныя ў гістарычнай частцы горада паміж двума найбуйнейшымі музеямі горада - [[Гісторыка-краязнаўчы музей (Ніжні Тагіл)|Гісторыка-краязнаўчым]] і [[Ніжнетагільскі музей выяўленчых мастацтваў|Музеем выяўленчых мастацтваў]]. Будынак Ніжняга склада размяшчаецца каля парка, а Верхні знаходзіцца вышэй па схіле (адсюль назва) па [[Праспект Леніна (Ніжні Тагіл)|пр. Леніна]] (былая вуліца Аляксандраўская), Верхні і Ніжні правіянцкія склады падзяляе [[Вуліца Уральская (Ніжні Тагіл)|вуліца Уральская]]. Абодва будынкі пабудаваны ў падобным стылі [[Пятроўскае барока|Пятроўскага барока]], сумешчанага з традыцыйным [[Рускі стыль|Рускім стылем]] і напамінаюць невялікія церамы. Будынак Верхняга склада складзены з чырвонай цэглы з круглымі акна-ілюмінатарамі, па паўночным і паўднёвым фасадах будынка знаходзяцца шэрагі руставаных «церамных» калон. Сцены і калоны чырвонага колеру з белымі палосамі, вуглы будынка таксама аформлены рустам, нішы якіх выфарбаваны белым. Дах склада высокі, прамавугольны, чатырохкантовы, пакрыты каванымі лістамі жалеза дыяметрам 0,7 м і пераходны з паўночнага і паўднёвага бакоў у больш пакатыя паветкі, над якімі з абодвух бакоў ёсць невялікія круглявыя вокны-мансарды. Будынак Верхняга склада аднапавярховы, мае вялікі склеп, дзе ў XVIII-XIX стст. захоўвалася зерне. Сутарэнны паверх таксама мае шэрагі вокнаў-ілюмінатараў ледзь вышэй зямлі. Усярэдзіне будынка захаваліся перакрыцці з тоўстых драўляных калон і бэлек, зробленых з лістоўніцы. == Гісторыя == Верхні правіянцкі склад быў пабудаваны ў 1737 годзе па раўмяшчэнні князя [[Акінфій Дзямідаў|Акінфія Дзямідава]] для захоўвання зерня і іншых запасаў для [[Тагільскі завод|Тагільскага жалезаапрацоўчага завода]]. Пад канец XIX стагоддзя ў будынку размяшчалася "метальная крама" купца Злаказава. З 1920 па 1980-я гг. будынак выкарыстоўваўся пад гаражы гарвыканкама. Першая экспазіцыя, прысвечаная прыродзе [[Сярэдні Урал|Сярэдняга Урала]], была адкрыта ў [[Гісторыка-краязнаўчы музей (Ніжні Тагіл)|Ніжнетагільскім краязнаўчым музеі]] у 1929 годзе. У 1937 годзе ў музеі з'явіўся аддзел прыроды, фонд якога фармаваўся за кошт збіральніцкіх і экспедыцыйных прац саміх супрацоўнікаў музея і ад падарункаў розных прадпрыемстваў, арганізацый і прыватных асоб горада. У 1989 годзе Верхні склад быў перададзены [[Горназаводскі Урал|Краязнаўчаму музею]], і на базе аддзела прыроды быў створаны «Музей прыроды і навакольнага асяроддзя», які стаў складнікам [[Горназаводскі Урал|Ніжнетагільскага музея-запаведніка «Горназаводскі Урал»]]. У 2005 годзе склад быў цалкам адрэстаўраваны, улучаючы і ўнутранае ўбранне (драўляныя бэлькі перакрыццяў і драўляныя апорныя слупы), і адкрыты для наведнікаў. == Экспазіцыя == Цяпер у будынку Верхняга правіянцкага склада размяшчаецца Музей прыроды і аховы навакольнага асяроддзя. На першым (сутарэнным) паверсе музея пададзены ўзоры мінералаў [[Горнаўральская гарадская акруга|Горнаўральскай акругі]] і каменярэзныя вырабы [[Урал]]а, на другім можна ўбачыць экспазіцыі флоры і фаўны, адменная ўвага надаецца экспазіцыі пра праблемах экалогіі ў [[Ніжні Тагіл|Ніжнім Тагіле]] і акрузе, а таксама «Палеанталагічная» зала. Багацце і разнастайнасць мінералаў [[Урал]]а пададзена на ўвесь час дзейнай выставе «Дасканаласць дзівосных меж». У рамках праекта «Асаблівая камора музея-запаведніка» працуюць дзве залы: у адным (зала «Чараўнікі смарагдавага горада») мясцуюцца зменныя каменярэзныя экспазіцыі з іншых музеяў іншых гарадоў і краін свету; іншы («Малахітавая») зала прысвечана малахіту. Гонарам музея з'яўляюцца шкілеты мамантаў: сталага самца, самкі і маманцяняці, названых адпаведна Рыфеем, Таўдзіей і Тагілёнкам. Для гэтых экспанатаў у «Палеанталагічнай» зале аформлена дыярама, дзе яны паказаны ў дагістарычным асяроддзі краявідаў [[Урал]]а [[Ледавіковы перыяд|ледавіковага перыяду]], які дапаўняе ўнікальны гербарый той эпохі, каменныя гарматы старажытніка і ўзноўлены ландшафт [[Чацвярцічны перыяд|Чацвярцічнага перыяду]] гісторыі [[Зямля|Зямлі]]. == Спасылкі == * [http://museum-nt.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=5 Официальный сайт музея] * [http://nashural.ru/Goroda_i_sela/muzei-gornozavodskoi-ural.htm Статья об истории и архитектуре музея-заповедника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161128083002/http://nashural.ru/Goroda_i_sela/muzei-gornozavodskoi-ural.htm |date=28 лістапада 2016 }} * [http://historyntagil.ru/3_35.htm Статья о Верхнем провиантском складе] * [http://historyntagil.ru/9_16.htm Статья о Демидовских провиантских складах] * [http://semantic.uraic.ru/post/postbrowse.aspx?o1=14634&q=true&f=p&project=1 Провиантские склады Нижнего Тагила, краткий очерк] * [http://tagil09.ru/yellowpages/company/5e21yrd6n1ZKuMWrrLs70Y Статья об истории и выставках музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180409145213/http://tagil09.ru/yellowPages/company/5e21yrd6n1ZKuMWrrLs70Y |date=9 красавіка 2018 }} * [http://www.turizmnt.ru/museum/377/ Краткий очерк о выставке камнерезного искусства] [[Катэгорыя:Музеі Ніжняга Тагіла]] [[Катэгорыя:Палеанталагічныя музеі]] [[Катэгорыя:Мінералагічныя музеі Расіі]] [[Катэгорыя:Музеі экалогіі]] nocqqfblt28ooj6dil36ji21oqxglx4 0 557265 5197891 5009292 2026-09-12T13:13:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197891 wikitext text/x-wiki {{Картка:Аўтамабіль | назва = ВАЗ-1111 | выява = Automobil Oka (2004).jpg | вытворца = [[АўтаВАЗ]], {{Сцяг Расіі}} [[Тальяці]]<br/>[[КамАЗ]]/{{нп3|ЗМА||ru|ЗМА}}, {{Сцяг Расіі}} [[Набярэжныя Чаўны]]<br/>{{нп3|СеАЗ|СеАЗ|ru|СеАЗ}}, {{Сцяг Расіі}} [[Серпухаў]] | выпуск = {{гады аўтамабіля|1988|2008}} | тып кузава = {{Тып кузава|хэтчбек|3|4}} | даўжыня = 3200 мм | шырыня = 1420 мм | вышыня = 1400 мм | колавая база = 2180 мм | папярэднік = | пераемнік = | вікісховішча = Lada Oka }} '''ВАЗ-1111 «Ака»''' ({{lang-ru|«Ока»}}) — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] [[легкавы аўтамабіль]] асабліва малога класа. Выпускаўся на заводах [[АўтаВАЗ|ВАЗ]], [[КамАЗ]] ({{нп3|ЗМА||ru|ЗМА}}) і {{нп3|Серпухаўскі аўтамабільны завод|СеАЗ|ru|СеАЗ}} з [[1988]] па [[2008]] год. Усяго было выраблена каля паўмільёна машын усіх мадыфікацый{{sfn|Аўталегенды №55|2011|с=15}}. == Гісторыя == === Распрацоўка === [[Файл:Daihatsu-Mira1st.JPG|thumb|left|Daihatsu Mira/Cuore (1980—1985)]] Распрацоўка аўтамабіля пачыналася на Серпухаўскім матацыклетным заводзе (пазней Серпухаўскі аўтамабільны завод, СеАЗ) для замены мотакалысак (гэтак званых «[[С-3Д|інвалідак]]»), а пазней праект перадалі на [[АўтаВАЗ|ВАЗ]] з прыцягненнем да гэтай працы канструктарскіх груп {{нп3|НАМІ|НАМІ|ru|НАМИ}} і СМЗ. У якасці канцэптуальнага аналага для будучай «Акі» быў абраны аўтамабіль [[Daihatsu Cuore]]{{sfn|Аўталегенды №55|2011|с=4-5, 7}}<ref name="kolesa-2016-07-29"> {{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/malolitrazhnaya-malotirazhnaya-i-ne-vozrozhdennaya-istoriya-sozdaniya-oki |title = Малолитражная, малотиражная и невозрожденная: история создания Оки |date = 2016-07-29 |publisher = kolesa.ru |accessdate = 2018-04-25 |lang = ru }} </ref>, што шмат у чым вызначыла кампаноўку і прапорцыі кузава. Тэхнічнае заданне прадугледжвала стварэнне для аўтамабіля двух двухцыліндравых матораў працоўным аб’ёмам 0,65 л і 0,75 л, магутнасцю, адпаведна, 29,6 к.с. і каля 36 к.с. Першы сілавы агрэгат пад пазначэннем ВАЗ-1101 сабралі ў студзені 1984 года. Першыя два прататыпы новай мікралітражкі былі вырабленыя ў сакавіку 1984 года. Кароткая машына з задняй падвескай з разнесенымі спружынамі і амартызатарамі выявілася няўстойлівай, схільнай да перакульвання нават на адносна невысокіх хуткасцях і пры не занадта складаных манеўрах. Наступныя ўзоры ў 1985 годзе павялічыліся ў колавай базе на 100 мм і атрымалі заднюю падвеску, аналагічную падвесцы [[ВАЗ-2108]]. Рухавік таксама трэба было дапрацоўваць, акрамя гэтага ён быў мала ўніфікаваны з серыйнымі рухавікамі. У выніку было прынята рашэнне аб распрацоўцы рухавіка на аснове матора ВАЗ-2108. У 1987 годзе тэставыя аўтамабілі прайшлі выпрабаванні. Пасля іх паспяховага заканчэння, аўтамабіль быў рэкамендаваны камісіяй для пастаноўкі на вытворчасць. === 1988—1996 === Выпуск быў вызначаны ў аб’ёме 50 тысяч аўтамабіляў у год — на большае не было рэсурсаў. Было вырашана даручыць вытворчасць «Акі» тром заводам: па 20 тысяч аўтамабіляў агульнага прызначэння павінны вырабляць [[АўтаВАЗ|ВАЗ]] і [[КамАЗ]] (пазней структурнае падраздзяленне КамАЗа па вытворчасці легкавых аўтамабіляў было рэарганізавана ў ''{{нп3|ЗМА||ru|«Завод мікралітражных аўтамабіляў»}}''), і яшчэ 10 тысяч аўтамабіляў у мадыфікацыі для людзей з абмежаванымі фізічнымі магчымасцямі — СеАЗ. КамАЗ падрыхтаваў вытворчасць «Акі» крыху раней — першая перадсерыйная мікралітражка (пад уласнай назвай «Кама») сышла з яго канвеера 26 снежня 1987 года{{sfn|Аўталегенды №55|2011|с=6}}. На ВАЗе доследна-прамысловая партыя з 300 аўтамабіляў была выпушчана ў 1988 годзе. СеАЗ першую сотню аўтамабіляў у выкананні для інвалідаў вырабіў у 1989 годзе. Спачатку ўсе дэталі выраблялі на ВАЗе, а потым КамАЗ наладзіў выраб пярэдняй падвескі, задняй падвескі, рэгулятара ціску задніх тармазоў, падрамніка, рулявога механізму, пярэдніх і задніх амартызатараў. КамАЗ стаў пастаўляць гэтыя дэталі на ВАЗ і СеАЗ. АўтаВАЗ выпускаў «Аку» да лютага 1995 года, цалкам пераключыўшыся на вытворчасць сілавых агрэгатаў. Усяго з 1988 па 1995 год у [[Тальяці]] было выраблена 19 626 машын<ref name="zr-2006-11"> {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2006/11/40-liet-25-millionov |загаловак = 40 лет — 25 миллионов |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 11 |старонкі = 168 |мова = ru }} </ref>. Пасля гэтага выраб мікралітражак працягваўся на двух заводах — у Серпухаве і Набярэжных Чаўнах. Прычым з гэтага часу СеАЗ не толькі абсталёўваў амаль гатовыя аўтамабілі ручным кіраваннем, але і сам стаў збіраць базавыя мадыфікацыі «Акі». Работы па наладцы аўтаматычнай лініі зваркі кузава, шасі і бакавін аўтамабіля на Серпухаўскім аўтазаводзе завяршыліся 8 жніўня 1995 года{{sfn|Аўталегенды №55|2011|с=7}}. === 1996—2006 === У сакавіку 1996 года пачалася серыйная вытворчасць новай мадыфікацыі, якая адрознівалася, галоўным чынам, новым рухавіком. Калі да гэтага часу ў якасці рухавіка служыла «палова» ВАЗ-2108 аб’ёмам 650 куб. см. і магутнасцю 29 к.с., то цяпер пад капот усталёўвалі «палову» 1,5-літровага матора ВАЗ-21083. Аб’ём павялічыўся да 750 куб. см., а магутнасць вырасла да 35 к.с. Абноўленая мадэль атрымала індэкс '''ВАЗ-11113'''<ref name="ar-1996-6">{{артыкул |загаловак = Ока накачивает мускулы |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1996 |нумар = 5 (122) |старонкі = 2 |мова = ru }}</ref>. ЗМА і СеАЗ пастаянна нарошчвалі тэмпы выпуску, але былі абмежаваныя з-за паставак рухавікоў ВАЗам, які не мог павялічыць аб’ём іх вытворчасці. 21 жніўня 1997 года на ЗМА была выпушчана 50-тысячная Ака<ref>{{cite web |url = https://vestikamaza.ru/posts/chitaya_starye_gazety_o_vypuske_50_000_avtomobilya_oka/ |title = Читая старые газеты. О выпуске 50 000 автомобиля ОКА. |work = vestikamaza.ru |date = 2022-08-21 |accessdate = 2022-11-05 |language = ru}}</ref>. === 2006—2008 === У ліпені 2006 года ў Расіі набылі моц нормы экалагічнага стандарта [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-2]], што патрабавала замены карбюратара на больш дарагую сістэму ўпырску і прымяненне каталітычнага нейтралізатара ў сістэме выпуску. Палічыўшы нерэнтабельнай адаптацыю, ВАЗ згарнуў вытворчасць рухавікоў для «Акі». У сувязі з гэтым на Заводзе мікралітражных аўтамабіляў 30 чэрвеня 2006 года вытворчасць аўтамабіляў «Ака» была спынена<ref name="motor-2006-06-30"> {{cite web |url = https://motor.ru/news/okazma-30-06-2006.htm |title = ЗМА прекратил производство автомобилей "Ока" |date = 2006-06-30 |publisher = motor.ru |accessdate = 2018-05-05 |lang = ru }} </ref>. Серпухаўскі аўтамабільны завод захаваў мадэль у сваёй вытворчай праграме, абсталяваўшы яе кітайскім трохцыліндравым рухавіком [[Tianjin FAW]] (53 к.с.) і пяціступеньчатай каробкай перадач. Акрамя таго, абноўлены аўтамабіль ('''СеАЗ-11116''') атрымаў 13-цалёвыя колы, вакуумны ўзмацняльнік тармазоў ад [[ВАЗ-2108]], новы падрамнік рухавіка і новую прыборную панэль з прыборамі ад [[ВАЗ-2110]]<ref name="ar-2007-09">{{артыкул |загаловак = СеАЗ-11116 Ока |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2007 |нумар = 9 (380) |старонкі = 81 |мова = ru }}</ref>. З сярэдзіны лютага 2008 года абсталёўваўся рухавіком Еўра-3<ref name="ar-2008-03">{{артыкул |загаловак = Ока и Евро-3 |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2008 |нумар = 3 (397) |старонкі = 11 |мова = ru }}</ref>. Аднак у канцы 2008 года вытворчасць была згорнута з-за нерэнтабельнасці — для акупнасці выпуску патрабавалася вырабляць каля 20 тысяч аўтамабіляў у год. Са студзеня па лістапад [[2008]] года з канвеера завода сышло каля 1300 машын<ref name="motor-2009-01-21"> {{cite web |url = https://motor.ru/news/seaz-21-01-2009.htm |title = "СеАЗ" будет выпускать китайские автомобили вместо "Оки" |date = 2009-01-21 |publisher = motor.ru |accessdate = 2018-05-05 |lang = ru }} </ref>. == Мадыфікацыі == === ЕлАЗ-1121 === «Палепшаная Ака» атрымала індэкс '''1121'''. Вонкава аўтамабіль адрозніваўся ад базавага ВАЗ-1111, у асноўным, элементамі аздаблення — рашоткай радыятара, бамперамі і каўпакамі колаў. Пры гэтым па кузаве і канструкцыі «дваццаць першы» прынцыпова не адрозніваўся ад Акі, аднак кузаўныя панэлі новай машыны праектавалі пад уклееныя вокны. Пад капотам новай мадэлі павінен быў стаяць новы трохцыліндравы матор аб’ёмам 820 см³ і магутнасцю 40 к.с. Сярод іншых укараненняў — мадэрнізаваная падвеска колаў, тросавы прывад механізма пераключэння перадач і 13-цалёвыя колы на чатырох балтах. Аўтамабіль быў падрыхтаваны да масавай вытворчасці, пачаць выпуск планавалася ў 1991 годзе на {{нп3|Елабужскі аўтамабільны завод|Елабужскім аўтамабільным заводзе|ru|ЕлАЗ}}. Аднак ва ўмовах эканамічнага разладу будаўніцтва ЕлАЗ-а было прыпынена і праект не атрымаў далейшага працягу<ref name="kolesa-2017-08-13"> {{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/vse-chto-vy-ne-znali-o-budushhem-oki-chto-takoe-elaz-1121 |title = Все, что вы не знали о будущем Оки: что такое ЕлАЗ-1121 |date = 2017-08-13 |publisher = kolesa.ru |accessdate = 2018-04-29 |lang = ru }} </ref>. === ВАЗ-1111Э === [[Файл:Lada Oka Electro.jpg|thumb|left|ВАЗ-1111 «Ака электра»]] '''ВАЗ-1111Э''' з’яўляецца сумеснай распрацоўкай «АўтаВАЗа» і кампаніі «Рыгель», якая распрацавала блок акумулятарных батарэй<ref name="abw-1998-02-05">{{артыкул |загаловак = "ЭлектроОка" — "дитя" борьбы за экологию |спасылка = https://www.abw.by/archive/101/v-nov04/ |выданне = Автобизнес-Weekly |тып = газета |год = 1998 |нумар = 5 (101), 5 лютага |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130524001747/http://www.abw.by/archive/101/v-nov04/ |archivedate = 24 мая 2013 }}</ref>. Крыніцы сілкавання — нікель-кадміевыя батарэі. Усяго ў аўтамабілі 112 акумулятараў агульнай ёмістасцю 100 А/г і напружаннем 135 В. Скампанаваныя ў 3 блокі: адзін знаходзіцца пад капотам, другі схаваны пад заднім сядзеннем замяніўшы сабою бензабак, а трэці — у багажніку. Агульная вага батарэй — 315 кг. Прабег ад адной зарадкі складаў прыкладна 100 км. У рух «Аку» прыводзіў электрарухавік пастаяннага току. === Версіі для людзей з абмежаванымі фізічнымі магчымасцямі === [[Файл:Oka-Innenraum.jpg|thumb|Панэль прыбораў і дадатковыя органы кіравання]] * '''СеАЗ-1111-01 (камплектацыя 10)''' — для кіравання рукамі. Рычагі прывада акселератара выведзеныя на рулявое кола, кіраванне счапленнем ажыццяўляецца з дапамогай электравакуумнага аўтаматызаванага прывада, а тармазной сістэмай — з дапамогай рычага, размешчанага з правага боку ад руля. * '''СеАЗ-1111-02 (камплектацыя 10)''' — для кіравання рукамі і адной нагой. Электравакуумны аўтаматызаваны прывад счаплення кампенсаваў адсутнасць адной нагі. Прывад акселератара пад левую нагу мог размяшчацца злева ад педалі тормазу. * '''СеАЗ-1111-02 (камплектацыя 60)''' — для кіравання рукамі і левай нагой. Прывад акселератара размяшчаўся ўнутры вобада рулявога кола, а рычаг [[Тармазная сістэма|тармазной сістэмы]] — з правага боку ад рулявой калонкі. Прывад счаплення ажыццяўляўся нагой. * '''СеАЗ-1111-02 (камплектацыя 41)''' — для кіравання рукамі і правай нагой. Педаль счаплення прадубляваная рычагом з левага боку рулявога кола, усе астатнія органы кіравання як у звычайнага аўтамабіля. === РІАТ-«Ака» === У 1997 годзе кампаніяй РІАТ ({{lang-ru|РИАТ}}, [[Набярэжныя Чаўны]], [[Расія]]) быў пабудаваны т’юнінгавы варыянт «Акі»<ref name="zr-1997-11"> {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1997/11/tiuning |загаловак = "Плюшевая" "ОКА" |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1997 |нумар = 11 |старонкі = 22 |мова = ru }} </ref><ref name="drom-2019-08-25"> {{cite web |url = https://www.drom.ru/info/misc/70689.html |title = Кровь из глаз. Безумный тюнинг и кастом-проекты 90-х |publisher = drom.ru |date = 2019-08-25 |accessdate = 2019-09-10 |lang = ru }} </ref>. Хэтчбек атрымаў новы пластыкавы абвес пафарбаваны ў адзін колер з кузавам. Ён уключаў новыя бамперы з супрацьтуманнымі ліхтарамі, рашотку радыятара і накладкі на аркі. Былі ўсталяваныя новыя люстэркі задняга віду з абаграваннем. Фары і паказальнікі павароту — ад [[ЗАЗ-1102|Таўрыі]]. Зверху задніх дзвярэй з’явіўся спойлер са стоп-сігналам. На даху — люк. Рухавік быў абсталяваны монаўпырскам, распрацаваным [[Дзімітраўградскі аўтаагрэгатны завод|Дзімітраўградскім аўтаагрэгатным заводам]], магутнасць павялічылася да 40 к.с. Таксама была дапрацавана рулявая рэйка. Усталяваны колы памерам 13 цаляў. Інтэр’ер атрымаў новую пярэднюю панэль з мяккага пластыка і ашалёўку блакітна-белых колераў. З’явіліся драўляны руль, магнітола Kenwood, электрычныя шклапад’ёмнікі і цэнтральны замок. Пярэднія сядзенні — ад [[ВАЗ-2108]], задняя канапа засталася стандартнай. Прыборы — ад вазаўскіх «[[ВАЗ-2105|пяцёркі]]» і «[[ВАЗ-2106|шасцёркі]]». Палепшылі шумаізаляцыю. === Грузавыя мадыфікацыі === * '''ЗМА-1901 «Гном»''' — паўрамны пікап. Грузавы кузаў зроблены на аснове аўтапрычэпа ''8125'', абсталяваны тэнтам. Рухавік — ''Д18А'', двухцыліндравы, дызельны, аб’ёмам 725 см³ магутнасцю 18 кВт (25 к.с.)<ref name="zr-2000-09"> {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2000/09/modiel-nyi-riad |загаловак = ОКОтворчество |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2000 |нумар = 9 |старонкі = 62 |мова = ru }} </ref>. Задняя падвеска амаль не змянілася (усталяваны амартызатары ад [[ВАЗ-2106]]), колы — 155/70R13. Грузападымальнасць — 300 кг. Выраблены ў [[2000]] годзе ў адным экзэмпляры<ref name="gp-2007-08"> {{артыкул |загаловак = Грузовики марки «Ока» |спасылка = http://www.gruzovikpress.ru/article/3063-gruzoviki-marki-oka/ |выданне = Грузовик Пресс |тып = часопіс |год = 2007 |нумар = 08 |мова = ru }} </ref>. [[Файл:SeAZ-11116-50.jpg|thumb|left|ВА3-11113-271 «Тойма»]] * '''ВА3-11113-271 «Тойма»''' — фургон распрацоўкі ''ЗМА'' і ''«Астро-кар»''. Грузавы адсек выраблены з арміраванага пластыка, заднія дзверы — двухстворкавыя. Аб’ём грузавога адсека — паўтара кубаметра, грузападымальнасць — 200—300 кг<ref name="ar-2001-17"> {{артыкул |загаловак = Великое перемирие? |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2001 |нумар = 17 (249) |старонкі = 14 |мова = ru }} </ref><ref name="zr-2005-08"> {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2005/08/tsviety-pitstsa-i-dva-santiekhnika |загаловак = Цветы, пицца и два сантехника |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2005 |нумар = 8 |старонкі = 142-143 |мова = ru }} </ref>. З [[2000]] года выраблена некалькіх сотняў машын<ref name="gp-2007-08"/>. * '''СеАЗ-11116-0000010-50''' — пікап з пластыкавай надбудовай<ref name="gp-2007-08"/>. * '''СеАЗ-11116-0000010-52''' — фургон з заглушанымі заднімі вокнамі, за сядзеннямі глухая перагародка<ref name="gp-2007-08"/>. [[Файл:SeAZ-11116-50 Oka-pickup (left-side view).jpg|thumb|СеАЗ-11116-0000011-50]] * '''СеАЗ-11116-0000011-50''' — пікап без тэнта на базе стандартнага кузава «Акі»<ref name="gp-2007-08"/>. У хэтчбека адрэзаныя задняя частка даху разам з заднімі стойкамі, а за цэнтральнымі стойкамі глухая перагародка. На верхніх тарцах бартоў зроблены поручні. Металічны задні борт адкідваецца на 180°, фіксуецца на верхніх зашчэпках. На падлозе кузава — ламініраваная фанера. Грузападымальнасць каля 300 кг. * '''СеАЗ-11116-60''' — паўрамны пікап<ref name="gp-2007-08"/>. Кузаў хэтчбека разразаўся і да ланжэронаў кабіны была прымацавана арыгінальная рама з профіляў, звараных са звычайнай ліставой сталі і ўзмоцненымі перагародкамі. Кузаў — аб’ёмам 2,3 м³, мае тэнт. Задні борт фіксуецца запорамі і адкідваецца на ніжніх завесах. Колавая база павялічана на 47 см. Задні мост — бэлька прастакутнага перасеку, задняя падвеска — на доўгіх паўэліптычных рысорах. * '''МГ-01''' і '''МГ-01А''' — 0,5-тонныя пікапы, сканструяваныя {{нп3|Роствертол|ААТ «Роствертол»|ru|Роствертол}} для выпуску на свабодных вытворчых магутнасцях. Былі распрацаваныя дзве версіі: '''МГ-01''' (з паўкапотнай кабінай арыгінальнай канструкцыі, зробленай з выкарыстаннем элементаў кузава «Акі»), і капотны '''МГ-01А''' (са звычайнай пярэдняй часткай ад «Акі»). Падрыхтаваная маса — 750 кг. Габарытныя памеры ў прататыпаў складалі 3,8×1,52×1,7 м у паўкапотнай машыны і 4,15×1,72×1,4 м у «МГ-01А». Задняя падвеска — рысорная або залежная з пнеўмагазавым стабілізатарам устойлівасці. Запуск вытворчасці планаваўся ў першым квартале [[1999]] года, аднак праект ажыццяўлён не быў<ref name="gruzovikpress-2011-04">{{артыкул|загаловак = Если пикапу отрезать крылья…|спасылка = http://www.gruzovikpress.ru/article/17449-pikapy-mg-01-i-mg-01a-na-baze-avtomobiley-vaz-11113-oka-esli-pikapu-otrezat-krylya/|выданне = Грузовик Пресс|тып = часопіс|год = 2011|нумар = 04|мова = ru}}</ref>. === ТТМ-1901 «Беркут» === [[Файл:TTM-1901 with "Oka" сar cab.jpg|thumb|ТТМ-1901 «Беркут» (2005—2012)]] '''ТТМ-1901 «Беркут»''' — лыжна-гусенічны снегаход. Быў прадстаўлены ў 2005 годзе. Абсталяваны рухавіком магутнасцю 80 к.с. ад [[ВАЗ-2121|ВАЗ-21213]] аб’ёмам 1,7 л з механічнай каробкай перадач, разгорнутай на 180°. Цэнтральны рэдуктар узяты ад пазадарожніка [[УАЗ]]. Хадавая частка складаецца з дзвюх гусенічных цялежак і дзвюх пярэдніх лыжаў. Грузападымальнасць — 250 кг, уключаючы вагу кіроўцы і пасажыра. Максімальная хуткасць па снезе можа дасягаць 60 км/г<ref name="tm-2017-01"> {{артыкул |загаловак = Лыжно-гусеничный снегоход «ТТМ Беркут» |выданне = Техника молодёжи |тып = часопіс |год = 2017 |нумар = 1 (1006) |старонкі = 14-15 |мова = ru }}</ref>. Першапачаткова меў двухмесную кабіну, зробленую з выкарыстаннем элементаў кузава ''«Акі»''. З [[2012]] года выпускаецца ў абноўленым варыянце з новай кабінай з кампазітных матэрыялаў на металічным каркасе. == Апісанне == === Кузаў і салон === [[Файл:Gidle Lada Oka.jpg|thumb|left|Выгляд ззаду]] Кузаў — трохдзверны [[хэтчбэк]], двухаб’ёмны, зварны, суцэльнаметалічны, апорнай канструкцыі. Здымныя дэталі кузава: дзверы (у тым ліку багажныя), капот, пярэднія крылы, пярэдні і задні бамперы. Замест дзвярных ручак — кнопкі, а самі дзверы трэба было падчапіць за абзу ў месцы выемкі на бакавіне кузава. На лабавым шкле толькі адзін шклоачышчальнік. Задняе шкло абсталяванае электраабаграваннем, шчоткай шклоачышчальніка і абмывальнікам. Жыклёр абмывальніка падлучаны да дадатковага бачка, які размешчаны ў багажніку. Запасное кола месціцца пад капотам (на машынах з 12-цалёвымі коламі) або ў багажніку (для версій з коламі 13 цаляў). У салоне размяшчаюцца чацвёра чалавек. Пярэднія сядзенні — паасобныя, са здымнымі падгалоўнікамі. Задняе сядзенне — з суцэльнай падушкай і спінкай. Склаўшы заднюю канапу можна павялічыць аб’ём багажніка з 210 да 650 л. Панэль прыбораў, ацяпляльнік і падрулявыя пераключальнікі — ад [[ВАЗ-2101]]. === Рухавік === Рухавік — бензінавы, двухцыліндравы, чатырохклапанны, радны, з верхнім размяшчэннем размеркавальнага вала. Размешчаны папярочна. Канструкцыйна прадстаўляў сабой рухавік [[ВАЗ-2108]] без другога і трэцяга цыліндраў. Пры гэтым, блок цыліндраў, а таксама каленчаты і размеркавальны валы — арыгінальныя, але прывад ГРМ і поршневая група цалкам уніфікаваныя з рухавіком [[ВАЗ-2108]] (ВАЗ-21083). З улікам спецыфікі двухцыліндравага рухавіка ў канструкцыю былі ўведзеныя спецыяльныя ўраўнаважваючыя валы. [[Карбюратар]] — двухкамерны, з вертыкальна падаючымі патокамі, з паслядоўным адкрываннем засланак. Створаны на аснове карбюратара {{нп3|Weber (карбюратар)|Вебер|ru|Weber (карбюратор)}}. Асноўныя адрозненні — іншыя памеры жыклёраў, усталяваны электрамагнітны запорны клапан, а таксама шэраг дадаткаў звязаных з папярочным размяшчэннем рухавіка<ref name="zr-1996-05">{{артыкул |загаловак = Регулировка карбюратора "Оки" |спасылка = http://www.zr.ru/archive/zr/1996/05/rieghulirovka-karbiuratora-oki |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1996 |нумар = 05 |старонкі = 120 |мова = ru }}</ref>. ''СеАЗ-11116'' меў упырскавы трохцыліндравы рухавік ''TianJin FAW'' аб’ёмам 0,993 л. Адпавядае экалагічнаму стандарту [[Еўра (экалагічны стандарт)|Euro 2]]. Абсталяваны каталітычным нейтралізатарам і паліўным абсорберам. Апошні, разам з паліўным фільтрам высокага ціску, размешчаны на месцы запаснога кола. У варыянце адаптаваным пад нормы Еўра-3 (50 к.с.) замест размеркавальніка запальвання ў матора з’явіўся датчык становішча каленчатага вала, а кожны з трох цыліндраў атрымаў індывідуальную катушку запальвання. Нейтралізатар пакінуты на ранейшым месцы, але дапоўнены другім датчыкам кіслароду, а ў кантролеры была прапісаная новая праграма кіравання рухавіком<ref name="ar-2008-03"/>. {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! align="center" valign="middle" | Рухавік ! align="center" valign="middle" | ВАЗ-1111 ! align="center" valign="middle" | ВАЗ-11113 ! align="center" valign="middle" | TJ 3776 QE |- ! align="center" valign="middle" | Аўтамабіль ! align="center" valign="middle" | ВАЗ-1111, СеАЗ-1111 ! align="center" valign="middle" | ВАЗ-11113, СеАЗ-11113 ! align="center" valign="middle" | СеАЗ-11116 |- ! Тып | colspan=2 | бензінавы, карбюратарны | бензінавы, з размеркаваным упырскам |- ! Колькасць цыліндраў | colspan=2 | 2 | 3 |- ! Аб’ём, см³ | 649 | 749 | 993 |- ! Дыяметр цыліндра, мм | 76 | 82 | 71 |- ! Ход поршня, мм | 71 | 71 | 73 |- ! Магутнасць | 21,5 кВт (29,3 к.с.) <br /> пры 5600 аб/хв | 24,3 кВт (33 к.с.) <br /> пры 5600 аб/хв | 39 кВт (53 к.с.) <br /> пры 6000 аб/хв |- ! Макс. круцільны момант | 44 Нм <br /> пры 3000-3400 аб/хв | 50 Нм <br /> пры 3200 аб/хв | 77 Нм <br /> пры 3000 аб/хв |- ! Ступень сціску | 9,9 | 9,9 | 9,5 |- |} Дробнай серыяй аўтамабілі таксама абсталёўваліся рухавікамі [[:uk:МеМЗ|Мелітопальскага маторнага завода]]: 1,1 л ''МеМЗ-2451'' (49 к.с.)<ref name="zr-2002-04">{{артыкул |загаловак = Мал мала круче |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2002/04/tiuning |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 04 |старонкі = 41 |мова = ru }}</ref>, ''МеМЗ-2471'' (57 к.с.) і ўпырскавым 1,3 л ''МеМЗ-3071'' (64 к.с.)<ref name="zr-2004-02">{{артыкул |загаловак = Энергоноситель |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2004/02/eniergonositiel |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2004 |нумар = 02 |старонкі = 87 |мова = ru }}</ref>. Спробы ўсталяваць на аўтамабіль альтэрнатыўны рухавік прадпрымаліся ад пачатку дзевяностых. Напрыклад, на Аку спрабавалі ўсталяваць чатырохцыліндравы рухавік ад [[Peugeot 106]] (1,1 л, 60 к.с.). Тады ж з’явілася і Ака з трохцыліндравым рухавіком [[Daihatsu]] (0,85 л, 42 к.с.), агрэгатаваным з трохступеньчатым «аўтаматам». У 1996 годзе з’явілася некалькі асобнікаў з рухавікамі ад Mini — карбюратарным 1,0 л, а потым і рухавіком з упырскам (1,3 л, 63 к.с.). У 1997 годзе на ЗМА былі вырабленыя прататыпы з карбюратарным маторам 0,9 л (45 к.с.) вырабленым у [[Югаславія|Югаславіі]] на заводзе [[Zastava]] (ліцэнзійная копія рухавіка [[Fiat]]). У 2003 годзе ЗМА прадставіў эксперыментальную Аку з трохцыліндравым маторам ад [[Daewoo Matiz]] (0,8 л, 52 к.с.). Яшчэ праз год з’явіліся прататыпы з ліцэнзійнымі рухавікамі [[Suzuki]] (0,8 л, 38 к.с.) вытворчасці кітайскай прамысловай групы [[Norinco]]. У 2005 годзе Серпухаўскі аўтазавод прадставіў прататып з кітайскім рухавіком [[Chery]] (0,8 л, 52 к.с.), але ў выніку быў заключаны кантракт на пастаўку кітайскіх рухавікоў [[Tianjin FAW]]. === Трансмісія === Каробка перадач — механічная, чатырохступеньчатая, з сінхранізатарамі на ўсіх перадачах пярэдняга ходу. Галоўная перадача — цыліндрычная, касазубая, канструктыўна выканана ў адным блоку з каробкай перадач. Дыферэнцыял — канічны, двухсатэлітны. Перадатачныя лікі: I — 3,70; II — 2,06; III — 1,27; IV — 0,90; задні ход — 3,67; галоўная перадача — 4,54. Счапленне — аднадыскавае, сухое, з дыяфрагменнай націскной спружынай. Аўтамабілі з ручным кіраваннем — з аўтаматызаваным электравакуумным прывадам счаплення (ЭПС). Прывад — на пярэднія колы. === Хадавая частка === Пярэдняя падвеска — незалежная, тыпу McPherson, з цыліндрычнымі спружынамі, амартызатарамі, ніжнімі папярочнымі рычагамі з расцяжкамі і стабілізатарам папярочнай устойлівасці. Падвеска мацуецца да падрамніка, толькі верхнія апоры амартызатараў — да кузава. Задняя падвеска — на падоўжных узаемазвязаных рычагах, з цыліндрычнымі спружынамі і амартызатарамі. Амартызатары — вытворчасці КамАЗ. Акрамя «камазаўскіх», на канвееры ЗМА ў Набярэжных Чаўнах таксама ставіліся заднія амартызатары вытворчасці [[Гродзенскі завод аўтамабільных агрэгатаў|Гродзенскага завода аўтамабільных агрэгатаў]]<ref> {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2000/11/tiest-2 |загаловак = Мягше, тоньше, деликатнее... |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2000 |нумар = 11 |старонкі = 46-48 |мова = ru }} </ref>. Шыны — ''БИ-308'', нехарактэрнай для астатніх волжскіх аўтамабіляў размернасці 135/80R12<ref name="kolesa-2015-11-28">{{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/po-sledam-pirelli-i-michelin-istorija-shtatnyh-shin-avtomobilej-vaz-2015-11-28 |title = По следам Pirelli и Michelin: история штатных шин автомобилей ВАЗ |date = 2015-11-28 |publisher = kolesa.ru |accessdate = 2018-04-16 |lang = ru }}</ref>. Пераход да меншага памеру колаў запатрабаваў таксама распрацоўкі арыгінальнага дыска. Дыск (каталожны нумар ''1111-3101015'') меў шырыню 4 цалі і вылет 40 мм. Яшчэ адно нехарактэрнае рашэнне — мацаванне дыска да ступіцы трыма балтамі замест чатырох<ref name="kolesa-2015-09-23">{{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/koljosa-strany-sovetov-chast-pervaja-zavodskie-diski-avtomobilej-vaz_-2015-09-23 |title = Колёса страны советов: заводские диски автомобилей ВАЗ |date = 2015-09-23 |publisher = kolesa.ru |accessdate = 2018-04-16 |lang = ru }}</ref>. Рулявое кіраванне — з механізмам «шасцярня-рэйка». Тармазная сістэма — гідраўлічная, двухконтурная (з дыяганальным падзелам контураў), з вакуумным узмацняльнікам. Галоўны тармазны цыліндр узяты ад [[ВАЗ-2121]]. Тармазы пярэдніх колаў — дыскавыя, заднія — барабанныя. Стаяначны тормаз — механічны, тросавы, на заднія колы. === Бяспека === Расійскі часопіс Аўтарэвю ({{lang-ru|Авторевю}}) тройчы праводзіў краш-тэсты аўтамабіля: у 1996 годзе на хуткасці 50 км/г аб жорсткі бар’ер з 50 % перакрыццём і ў 2002 годзе па правілах [[Euro NCAP]] (аб мяккі бар’ер з перакрыццём 40 % і на хуткасці 64 км/г) былі выпрабаваныя машыны вытворчасці СеАЗ і ЗМА. Машына з Серпухава была абсталявана статычнымі рамянямі бяспекі, а машына з Набярэжных Чаўноў — інерцыйнымі. Пярэдняя частка аўтамабіля дрэнна паглынае энергію франтальнага ўдару з-за недасканала прадуманай з пункту гледжання бяспекі сілавой структуры і з-за размяшчэння запаснога кола. Яно займае ўсю левую частку маторнага адсека і пры ўдары грае ролю ўзмацняльніка, ператвараючы сярэдзіну пярэдняй часткі аўтамабіля ў незмінальны блок і выціскаючы ўнутр салона пярэднюю панэль і рулявую калонку. Узмацняльнікі кузава маюцца пад панэллю прыбораў, пад сядзеннямі і ў задняй частцы кузава. Жорсткую канструкцыю ўтварае маторны шчыт разам з рамкай лабавога шкла. Паміж парогамі ўсталявана папярочка да якой мацуюцца сядзенні. Яшчэ адзін узмацняльнік утвораны пад заднім сядзеннем. Аўтамабіль вытворчасці СеАЗ атрымаў толькі 1,4 бала з 16 магчымых. Былі адзначаныя празмернае зрушэнне руля, пярэдняй левай стойкі і страта кузавам структурнай цэласнасці. Левыя дзверы разышліся, падлога разарвана, руль з’ехаў насустрач кіроўцы на 170 мм, педаль тормазу — на 215 мм. Левы парог выгнуўся ўніз, сядзенне кіроўцы разам з падлогай ссунулася ўлева. Аднак дзякуючы туга зацягнутым статычным рамяням бяспекі ні адзін крытэрый траўміравання не быў перавышаны: сіла сціску рэбраў кіроўцы і пасажыра сярэдняя, крытэрыі пашкоджанняў галавы і шыі блізкія да мяжы бяспечных значэнняў. У небяспецы толькі ногі: нагрузка на правае сцягно блізкая да крытычнай, таксама вельмі траўманебяспечна нагрувашчванне з металічных дэталяў унізе пярэдняй панэлі<ref name="arcap-seaz">{{cite web |url = https://autoreview.ru/arcap/cars/Ока/ВАЗ-1111%20(СеАЗ) |title = Ока ВАЗ-11113 (СеАЗ) |publisher = autoreview.ru |accessdate = 2018-04-29 |lang = ru }} </ref>. Кузаў машыны зробленай у Набярэжных Чаўнах, у адрозненне ад зваранага ў Серпухаве, рассыпаўся: дзверы разбураны, левая пярэдняя стойка з’ехала на 365 мм, а парог завязаны вузлом. У кіроўцы нагрузкі на галаву, шыю і ногі — вышэй небяспечных велічынь, аднак дзякуючы больш «мяккаму» кузаву фармальна пры ацэнцы «камазаўская» Ака набрала 2 балы — сціск рэбраў манекенаў ад рамянёў бяспекі быў нязначным<ref name="arcap-zma">{{cite web |url = https://autoreview.ru/arcap/cars/Ока/ВАЗ-1111%20(ЗМА) |title = Ока ВАЗ-11113 (ЗМА) |publisher = autoreview.ru |accessdate = 2018-04-29 |lang = ru }} </ref>. == Вытворчасць == З [[1988]] па [[2008]] год на заводах [[АўтаВАЗ|ВАЗ]], [[КамАЗ]] ([[ЗМА]]) і [[СеАЗ]] у агульнай колькасці было выраблена каля паўмільёна машын усіх мадыфікацый{{sfn|Аўталегенды №55|2011|с=15}}. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! ! [[АўтаВАЗ]] ! [[КамАЗ]] / [[ЗМА]] ! [[СеАЗ]] |- ! 1988 | align="center" | 300 | align="center" | 129<ref name="zr-1989-08">{{артыкул |загаловак = Немного статистики: производство легковых автомобилей в СССР за 1988 год |спасылка = http://www.zr.ru/archive/zr/1989/08/niemnogo-statistiki |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1989 |нумар = 08 |старонкі = 22 |мова = ru }}</ref> | align="center" | — |- ! 1989 | align="center" | 530 | align="center" | Паводле розных звестак:<br />403<ref name="zr-1990-07">{{артыкул |загаловак = Немного статистики: производство легковых автомобилей в СССР за 1989 год |спасылка = http://www.zr.ru/archive/zr/1990/07/niemnogo-statistiki |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1990 |нумар = 07 |старонкі = 7 |мова = ru }}</ref><br />416{{sfn|Троніна|2002|с=51}} | align="center" | 100 |- ! 1990 | align="center" | 1467<ref name="zr-1991-05">{{артыкул |загаловак = Немного статистики: производство легковых автомобилей в СССР за 1990 год |спасылка = http://www.zr.ru/archive/zr/1991/05/niemnogho-statistiki#6 |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1991 |нумар = 05 |старонкі = 6 |мова = ru }}</ref> | align="center" | 1960{{sfn|Троніна|2002|с=57}}<br />1962<ref name="zr-1991-05"/> | align="center" | 1436<ref name="zr-1991-05"/> |- ! 1991 | align="center" | 529<ref name="zr-1992-10">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1992/10/niemnogo-statistiki |загаловак = Немного статистики |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1992 |нумар = 10 |старонкі = 16 |мова = ru }}</ref> | align="center" | 4000<ref name="zr-1992-10"/> | align="center" | 2369<ref name="zr-1992-10"/> |- ! 1992 | align="center" | 1020<ref name="zr-1993-07">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1993/07/gai-poluchila-nieud#18 |загаловак = Немного статистики: Производство автомобилей в России |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1993 |нумар = 07 |старонкі = 18 |мова = ru }}</ref><ref name="zr-1994-07">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1994/07/niemnogo-statistiki |загаловак = Немного статистики: Производство легковых автомобилей в России и на Украине |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1994 |нумар = 07 |старонкі = 17 |мова = ru }}</ref> | align="center" | 4483{{sfn|Шугураў|1998|с=159}}<ref name="zr-1993-07"/><ref name="zr-1994-07"/> | align="center" | 2994<ref name="zr-1993-07"/><ref name="zr-1994-07"/> |- ! 1993 | align="center" | 1503<ref name="zr-1994-07"/><ref name="zr-1995-07">{{артыкул |спасылка = http://www.zr.ru/archive/zr/1995/07/niemnogo-statistiki |загаловак = Немного статистики: Производство легковых автомобилей и автобусов в России |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1995 |нумар = 07 |старонкі = 19 |мова = ru }}</ref> | align="center" | Паводле розных звестак:<br />5275{{sfn|Шугураў|1998|с=159}}<ref name="zr-1994-07"/><ref name="zr-1995-07"/><br />5739{{sfn|Троніна|2002|с=77}} | align="center" | 3872<ref name="zr-1994-07"/><ref name="zr-1995-07"/> |- ! 1994 | align="center" | 3375<ref name="zr-1995-07"/> | align="center" | Паводле розных звестак:<br />6118{{sfn|Шугураў|1998|с=159}}<ref name="zr-1995-07"/><br />6181{{sfn|Троніна|2002|с=87}} | align="center" | 2031<ref name="zr-1995-07"/> |- ! 1995 | align="center" | — | align="center" | Паводле розных звестак:<br />8477{{sfn|Троніна|2002|с=99}}<br />8638{{sfn|Шугураў|1998|с=159}}<ref name="ar-1997-06">{{артыкул |загаловак = Российский автопром: так ли все безнадежно? |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1997 |нумар = 06 |старонкі = 20 |мова = ru }}</ref><ref name="zr-1998-04">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1998/04/avtoprom |загаловак = Мы будем ездить на хороших автомобилях, если решения правительства не останутся на бумаге |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1999 |нумар = 04 |старонкі = 77 |мова = ru }}</ref> | align="center" | 1934<ref name="zr-1998-04"/> |- ! 1996 | align="center" | — | align="center" | Паводле розных звестак:<br />8824{{sfn|Троніна|2002|с=111}}<br />8935{{sfn|Шугураў|1998|с=159}}<ref name="ar-1997-06"/><ref name="zr-1998-04"/> | align="center" | 3671<ref name="zr-1998-04"/> |- ! 1997 | align="center" | — | align="center" | Паводле розных звестак:<br />17 935<ref name="zr-1999-04">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1999/03/novosti |загаловак = Производство автомобилей в СНГ за 1998 год |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1999 |нумар = 03 |старонкі = 65 |мова = ru }}</ref><br />17 993{{sfn|Шугураў|1998|с=159}}<ref name="zr-1998-04"/><br />18 014{{sfn|Троніна|2002|с=124}} | align="center" | 8302<ref name="zr-1998-04"/><ref name="zr-1999-04"/> |- ! 1998 | align="center" | — | align="center" | Паводле розных звестак:<br />19 100{{sfn|Троніна|2002|с=127}}<br />19 102<ref name="zr-1999-04"/><ref name="zr-2000-04">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2000/04/kolieso-2 |загаловак = Автопром: подъём продолжается |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2000 |нумар = 04 |старонкі = 75 |мова = ru }}</ref> | align="center" | 11 000<ref name="zr-1999-04"/><ref name="zr-2000-04"/> |- ! 1999 | align="center" | — | align="center" | Паводле розных звестак:<br />28 002{{sfn|Троніна|2002|с=148}}<ref name="zr-2001-03">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2001/03/kolieso-2 |загаловак = Производство легковых автомобилей (штук) в России и на Украине (данные АСМ-Холдинга) |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2001 |нумар = 03 |старонкі = 77 |мова = ru }}</ref><br />28 004<ref name="zr-2000-04"/> | Усяго — 14 000<ref name="zr-2000-04"/><ref name="zr-2001-03"/>, у тым ліку: * ''ВАЗ-11113'' — 9858<ref name="zr-2001-03"/> * ''СеАЗ-11113-01'' — 665<ref name="zr-2001-03"/> * ''СеАЗ-11113-02'' — 3477<ref name="zr-2001-03"/> |- ! 2000 | align="center" | — | align="center" | Паводле розных звестак:<br />33 561<ref name="zr-2001-03"/><ref name="ar-2002-03">{{артыкул |загаловак = Российский автопром: повод для оптимизма? |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 03 |старонкі = 10 |мова = ru }}</ref><br />33 603{{sfn|Троніна|2002|с=159}} | Усяго — 16 304<ref name="zr-2001-03"/><ref name="ar-2002-03"/>, у тым ліку: * ''ВАЗ-11113'' — 8166<ref name="zr-2001-03"/><ref name="ar-2002-03"/> * ''СеАЗ-11113-01'' — 816<ref name="zr-2001-03"/> * ''СеАЗ-11113-02'' — 7322<ref name="zr-2001-03"/> |- ! 2001 | align="center" | — | align="center" | Паводле розных звестак:<br />37 837{{sfn|Троніна|2002|с=162}}<ref name="ar-2002-03"/><ref name="zr-2003-03">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2003/03/suzhdieny-nam-blagiie-poryvy |загаловак = Суждены нам благие порывы |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2003 |нумар = 03 |старонкі = 137 |мова = ru }}</ref><br />37 862<ref name="ar-2003-04">{{артыкул |загаловак = Наш автопром: кризис гигантов |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2003 |нумар = 04 |старонкі = 12 |мова = ru }}</ref> | Усяго — 18 701<ref name="ar-2002-03"/><ref name="zr-2003-03"/>, у тым ліку: * ''ВАЗ-11113'' — 7543<ref name="ar-2002-03"/> * ''СеАЗ-11113 (для інвалідаў)'' — 11 158<ref name="ar-2002-03"/> |- ! 2002 | align="center" | — | align="center" | Паводле розных звестак:<br />38 500<ref name="zr-2003-03"/><br />38 735<ref name="ar-2003-04"/><br />38 743<ref name="ar-2004-03">{{артыкул |спасылка = http://www.autoreview.ru/archive/2004/03/statistics/ |загаловак = Наш автопром: итоги 2003 года |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2004 |нумар = 03 |старонкі = |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090103081742/http://www.autoreview.ru/archive/2004/03/statistics/ |archivedate = 3 студзеня 2009 }}</ref> | Усяго — 19 435<ref name="zr-2003-03"/><ref name="ar-2003-04"/>, у тым ліку: * ''ВАЗ-11113'' — 9678<ref name="ar-2004-03"/> * ''СеАЗ-11113 (для інвалідаў)'' — 9757<ref name="ar-2004-03"/> |- ! 2003 | align="center" | — | align="center" | 40 016<ref name="ar-2004-03"/><ref name="ar-2005-03">{{артыкул |загаловак = Наш автопром: 15 лет спустя |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2005 |нумар = 03 |старонкі = 15 |мова = ru }}</ref> | Усяго — 20 002<ref name="ar-2004-03"/><ref name="ar-2005-03"/>, у тым ліку: * ''ВАЗ-11113'' — 10 569<ref name="ar-2004-03"/> * ''СеАЗ-11113 (для інвалідаў)'' — 9433<ref name="ar-2004-03"/> |- ! 2004 | align="center" | — | align="center" | 41 207<ref name="ar-2005-03"/><ref name="zr-2005-04">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2005/04/postroieniie-proidiennogo |загаловак = Построение пройденного |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2005 |нумар = 04 |старонкі = 118 |мова = ru }}</ref> | align="center" | 19 000<ref name="ar-2005-03"/><ref name="zr-2005-04"/> |- ! 2005 | align="center" | — | align="center" | 30 280<ref name="ar-2006-07">{{артыкул |спасылка = http://autoreview.ru/archive/2006/07/map |загаловак = Статистика: Все автозаводы России и ближнего зарубежья |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 7 (355) |старонкі = |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090124012858/http://autoreview.ru/archive/2006/07/map |archivedate = 24 студзеня 2009 }}</ref> | align="center" | 12 952<ref name="ar-2006-07"/> |- ! 2006 | align="center" | — | align="center" | 5086<ref name="gp-2007-04">{{cite web |url = http://www.gruzovikpress.ru/article/2653-vypusk-avtomobiley-v-sng-v-2007-godu-br-dopolnenniy-i-ispravlenniy-variant-stati-opublikovannoy-v-br-gruzovik-press-4-2008-g/ |title = Выпуск автомобилей в СНГ в 2007 году |publisher = gruzovikpress.ru |accessdate = 2018-04-21 |lang = ru }}</ref> | Усяго — 11 338<ref name="gp-2007-04"/><ref name="zr-2008-03">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2008/03/mielieiut-volga-i-oka |загаловак = Мелеют «Волга» и «Ока» |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2008 |нумар = 03 |старонкі = 141 |мова = ru }}</ref>, у тым ліку: * ''ВАЗ-11113'' — 8169<ref name="gp-2007-04"/> * ''СеАЗ-11113 (для інвалідаў)'' — 2030<ref name="gp-2007-04"/> * ''СеАЗ-11116'' — 1139<ref name="gp-2007-04"/> |- ! 2007 | align="center" | — | align="center" | — | Усяго — 4902<ref name="gp-2007-04"/><ref name="zr-2008-03"/>, у тым ліку: * ''ВАЗ-11113'' — 1025<ref name="gp-2007-04"/> * ''СеАЗ-11113 (для інвалідаў)'' — 136<ref name="gp-2007-04"/> * ''СеАЗ-11116'' — 1916<ref name="gp-2007-04"/> * ''СеАЗ-11116 (для інвалідаў)'' — 1760<ref name="gp-2007-04"/> * ''СеАЗ-11116-50 (пікап)'' — 65<ref name="gp-2007-04"/> |- ! 2008 | align="center" | — | align="center" | — | Усяго — 1291<ref name="zr-2009-04">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2009/04/plyus-na-minus |загаловак = Плюс на минус |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2009 |нумар = 04 |старонкі = 196 |мова = ru }}</ref>, у тым ліку: * з ручным кіраваннем — 321<ref name="ar-2010-20">{{артыкул |загаловак = Последний вздох СеАЗа |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2010 |нумар = 20 |старонкі = 54 |мова = ru }}</ref> |- |} == У Беларусі == У канцы [[1994]] года планавалася наладзіць зборку аўтамабіляў на [[Гродзенскі завод карданных валаў|Гродзенскім заводзе карданных валаў]]<ref name="ej.by-2016-12-14">{{cite web |url = https://ej.by/legends/engineering/2016/12/14/sdelano-v-belarusi-mashinostroenie-i-metallurgiya-direktorskie.html |title = Сделано в Беларуси. Машиностроение и металлургия: «директорские заводы», Ford и упущенные инвесторы |date = 2016-12-14 |publisher = ej.by |accessdate = 2021-11-06 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210626171125/https://ej.by/legends/engineering/2016/12/14/sdelano-v-belarusi-mashinostroenie-i-metallurgiya-direktorskie.html |archivedate = 26 чэрвеня 2021 |language = ru |url-status = live }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак = Ремонтируем Ока. ВАЗ-1111, -11113. Иллюстрированное руководство |серыя = Своими силами |год = 2001 |месца = М. |выдавецтва = За рулём |старонак = 224 |isbn = 5-85907-283-Х |мова = ru }} * {{cite magazine |title= BA3-1111 «OKA» |journal=Автолегенды СССР |issue=55|year=2011|issn=2071-095X|publisher=«DeAgostini»|ref={{sfnref|Аўталегенды №55|2011}}|lang=ru }} * {{артыкул |загаловак = Тест на разрушение |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1996 |нумар = 24 |старонкі = 15-17 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = "Ока" на электричестве |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1997/06/oka-na-eliektrichiestvie |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1997 |нумар = 06 |старонкі = 32-33 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Ручная «Ока» |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2001/12/sotsium |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2001 |нумар = 12 |старонкі = 150-152 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = ВАЗ-11113 Ока |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 3 (259) |старонкі = 46-50 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Мал мала круче |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2002/04/tiuning |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 04 |старонкі = 40-41 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Крик на полигоне |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 9 |старонкі = 44-47 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Оригами |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 11 |старонкі = 36-39 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Энергоноситель |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2004/02/eniergonositiel |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2004 |нумар = 02 |старонкі = 86-87 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Дисбаланс |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2007 |нумар = 08 |старонкі = 60-65 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Второй интернационал |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2007/04/vtoroi-intiernatsional |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2007 |нумар = 04 |старонкі = 68-72 |мова = ru }} * {{кніга |аўтар = Управление главного конструктора АВТОВАЗ (Коллектив авторов) |частка = Микролитражка – вторая попытка |загаловак = Высокой мысли пламень. Книга 2 |год = 2004 |месца = Тальяці |выдавецтва = ДИС ОАО "АВТОВАЗ" |мова = ru }} * {{кніга |аўтар = Управление главного конструктора АВТОВАЗ (Коллектив авторов) |частка = Калина – долгий путь к конвейеру. Предыстория |загаловак = Высокой мысли пламень. Книга 3 |год = 2008 |месца = Тальяці |выдавецтва = ДИС ОАО "АВТОВАЗ" |мова = ru }} * {{кніга |аўтар = Тронина О.А. |загаловак = Завод микролитражных автомобилей, 15 лет. Книга жизни |год = 2002 |старонак = 190 |месца = СПб. |выдавецтва = ОАО Иван Федоров |мова = ru |ref=Троніна }} * {{кніга |аўтар = Шугуров Л.М. |загаловак = Автомобили России, Азербайджана, Армении, Белоруссии, Грузии, Латвии, Украины, Эстонии |год = 1998 |старонак = 240 |месца = М. |выдавецтва = ИЛБИ |isbn = 5-87483-052-9 |мова = ru |ref = Шугураў }} * {{артыкул |спасылка = |загаловак = Микроорганизм |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2020 |нумар = 06 |старонкі = 94–98 |мова = ru }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/oka-o-sudbe-unikalnoj-mashinki-i-pochemu-nam-ee-ne-hvataet-2015-03-08 |title = Ока: о судьбе уникальной машинки и почему нам ее не хватает |date = 2015-03-08 |publisher = kolesa.ru |accessdate = 2024-06-29 |lang = ru }} * {{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/malolitrazhnaya-malotirazhnaya-i-ne-vozrozhdennaya-istoriya-sozdaniya-oki |title = Малолитражная, малотиражная и невозрожденная: история создания Оки |date = 2016-07-29 |publisher = kolesa.ru |accessdate = 2018-05-05 |lang = ru }} * {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/used_cars/192344/ |title = Проект "Не в тренде". Последний автомобиль родом из СССР "Ока" |date = 2016-09-24 |publisher = abw.by |accessdate = 2018-05-05 |lang = ru |archive-date = 18 кастрычніка 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191018072527/https://www.abw.by/novosti/used_cars/192344 |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/experience/218271 |title = Отличная проходимость, запчасти под заказ и заводские "диверсии". Несколько историй про "Оку" |date = 2020-12-21 |publisher = abw.by |accessdate = 2020-12-27 |lang = ru |archive-date = 16 мая 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220516182048/https://www.abw.by/novosti/experience/218271 |url-status = dead }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Аўтамабілі вытворчасці ВАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі ВАЗ|1111]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі КамАЗ|1111]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі СеАЗ|1111]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х]] jyjwcv0fy5nh49gvfb1v4oyht5hdtna 0 563558 5197875 4286597 2026-09-12T12:36:46Z Ілля Касакоў 21245 5197875 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1909}} '''[[1909]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == * Пачаўся выхад рамана «[[Блукаючыя зоркі]]». == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1909 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Сельма Лагерлёф]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1909 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] fttlhd63bdrkeh0c1x52aylzn7i015n 0 568604 5198051 5180198 2026-09-12T23:13:04Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198051 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''Польскае Радыё Беласток''' ({{lang-pl|Polskie Radio Białystok}}, поўная назва — ''Polskie Radio — Regionalna Rozgłośnia w Białymstoku „Radio Białystok” S.A.'') — рэгіянальная радыёстанцыя [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]], якая вяшчае ў [[Беласток]]у і [[Падляскае ваяводства|Падляшскім ваяводстве]]. Гэта адна з 17 незалежных рэгіянальных грамадскіх радыёстанцый у Польшчы. Станцыя выконвае місію грамадскага вяшчальніка, забяспечваючы інфармацыйныя, культурныя і адукацыйныя патрэбы жыхароў рэгіёна, у тым ліку нацыянальных меншасцей<ref>{{cite web|url=https://www.radio.bialystok.pl/o-nas|title=O nas|publisher=Polskie Radio Białystok|lang=pl|accessdate=2024-01-26|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Radio Białystok (Świerkowa) 3.jpg|thumb|left|Будынак Польскага Радыё Беласток на вуліцы Сверковай.]] Гісторыя радыёвяшчання ў Беластоку пачалася яшчэ ў міжваенны перыяд, але паўнавартасная станцыя была створана толькі ў канцы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. «Польскае Радыё Беласток» лічыцца адной з найстарэйшых радыёстанцый у пасляваеннай Польшчы<ref>{{cite web|url=https://www.radio.bialystok.pl/historia/index|title=Historia Radia Białystok|publisher=Polskie Radio Białystok|lang=pl|accessdate=2024-01-26}}</ref>. Афіцыйнай датай пачатку вяшчання лічыцца [[1 кастрычніка]] [[1944]] года, калі ў эфір выйшла першая перадача. Першапачаткова гэта быў радыёвузел, які трансляваў праграмы праз вулічныя гучнагаварыцелі. Уласнае студыйнае вяшчанне пачалося ў [[1945]] годзе<ref>{{cite web|url=https://pl.wikipedia.org/wiki/Polskie_Radio_Bia%C5%82ystok|title=Polskie Radio Białystok|publisher=Wikipedia (PL)|lang=pl}}</ref>. У [[1950-я|1950-я]] гады станцыя актыўна развівалася, пашыраючы зону пакрыцця. У [[1996]] годзе радыёстанцыя пераехала ў новы сучасны будынак па вуліцы Сьверковай, 1, адкуль вяшчае да сённяшняга дня. У цяперашні час радыёстанцыя мае статус акцыянернага таварыства Дзяржаўнага казначэйства (у стане ліквідацыі ў сувязі з рэформай грамадскіх СМІ Польшчы 2023—2024 гадоў)<ref>{{cite web|url=https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/234250|title=Zmiany w mediach publicznych|publisher=Polskie Radio Białystok|lang=pl|date=2023-12-29}}</ref>. == Хвалі вяшчання == Радыёстанцыя пакрывае сігналам усё Падляшскае ваяводства і прылеглыя тэрыторыі (у тым ліку памежныя раёны Беларусі). Аналагавае вяшчанне (FM): * [[Беласток]] — 99,4 МГц * [[Ломжа]] — 87,9 МГц * [[Сувалкі]] — 98,6 МГц * [[Семятычы]] — 104,1 МГц * [[Белавежа]] — 89,4 МГц Таксама вядзецца лічбавае вяшчанне ў стандарце [[DAB+]] (канал 5C, частата 178,352 МГц) і інтэрнэт-трансляцыя на афіцыйным сайце<ref>{{cite web|url=https://www.radio.bialystok.pl/jak-nas-sluchac|title=Jak nas słuchać|publisher=Polskie Radio Białystok|lang=pl|url-status=dead}}</ref>. == Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток == Падляшскае ваяводства з’яўляецца месцам кампактнага пражывання [[Беларусы Польшчы|беларускай нацыянальнай меншасці]], таму ў эфіры «Радыё Беласток» традыцыйна прысутнічаюць перадачы на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Гэтыя праграмы рыхтуюцца ў межах рэдакцыі нацыянальных меншасцей<ref>{{cite web|url=https://www.radio.bialystok.pl/audycje/mniejszosci|title=Audycje dla mniejszości narodowych|publisher=Polskie Radio Białystok|lang=pl}}</ref>. Асноўныя беларускія перадачы: * '''«Пад знакам Пагоні»''' ({{lang-pl|Pod znakiem Pogoni}}) — штотыднёвы інфармацыйна-публіцыстычны часопіс, які выходзіць па нядзелях. Перадача асвятляе грамадскае, культурнае і палітычнае жыццё беларусаў Падляшша, дзейнасць беларускіх ліцэяў, музеяў і грамадскіх арганізацый (такіх як [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства]] ці [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]])<ref>{{cite web|url=https://www.radio.bialystok.pl/pogon/index|title=Пад знакам Пагоні|publisher=Polskie Radio Białystok|lang=be}}</ref>. * '''«Пажадальная песня»''' ({{lang-pl|Pażadalnaja piesnia}}) — канцэрт віншаванняў, адна з самых папулярных перадач сярод старэйшага пакалення беларусаў Беласточчыны. Слухачы могуць замовіць беларускія народныя ці эстрадныя песні для сваіх блізкіх<ref>{{cite web|url=https://www.radio.bialystok.pl/pazadalnaja/index|title=Пажадальная песня|publisher=Polskie Radio Białystok|lang=be}}</ref>. Таксама ў эфіры выходзіць перадача '''«Па-суседску»''' ({{lang-pl|Po sąsiedzku}}), якая закранае тэматыку памежжа, добрасуседства і лакальнай гісторыі, часта звязанай з беларускай спадчынай рэгіёна<ref>{{cite web|url=https://www.radio.bialystok.pl/posasiedzku/index|title=Po sąsiedzku|publisher=Polskie Radio Białystok|lang=pl}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Польскае Радыё]] * [[Беларусы Польшчы]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commons|Category:Polskie Radio Białystok}} * [http://www.radio.bialystok.pl/ Афіцыйны сайт Польскага Радыё Беласток] * [https://www.radio.bialystok.pl/audycje/mniejszosci Старонка перадач для нацыянальных меншасцей] {{Бібліяінфармацыя}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беласток]] [[Катэгорыя:Польскае Радыё]] jc8fm1c15menqnettqkbvov3reml4ek 0 569249 5198082 5050737 2026-09-13T00:45:09Z 5198082 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Мітрапаліт Веніямін | імя пры нараджэнні = Віталь Іванавіч Тупека | выява = Епископ Вениамин (Тупеко) в 2016 году.jpg | апісанне выявы = | тытул = Мітрапаліт [[Мінская епархія|Мінскі і Заслаўскі]], [[Беларуская Праваслаўная Царква|Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі]] | парадак = 39 | царква = [[Беларуская Праваслаўная Царква]] | абранне = | інтранізацыя = [[6 верасня]] [[2020]] | перыядпачатак = [[25 жніўня]] [[2020]] | перыядканец = | папярэднік = [[Павел (Панамароў)]] | пераемнік = | тытул_2 = Епіскап [[Барысаўская епархія|Барысаўскі і Мар’інагорскі]] | парадак_2 = 3 | царква_2 = [[Беларуская Праваслаўная Царква]] | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = [[23 кастрычніка]] [[2014]] | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = Веніямін (Тупека) | пераемнік_2 = | тытул_3 = Епіскап [[Барысаўская епархія|Барысаўскі]], вікарый [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]] | парадак_3 = 2 | царква_3 = [[Беларуская Праваслаўная Царква]] | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = [[21 сакавіка]] [[2010]] | перыядканец_3 = [[23 кастрычніка]] [[2014]] | папярэднік_3 = [[Іаан (Хама)]] | пераемнік_3 = Веніямін (Тупека) | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = [[16 снежня]] [[1994]] | сан = [[9 студзеня]] [[1995]] | хіратонія = [[21 сакавіка]] [[2010]] | узнагароды = }} '''Мітрапаліт Веніямі{{націск}}н''' (свецкае імя — '''Віта{{націск}}ль Іва{{націск}}навіч Тупе{{націск}}ка'''; {{падказка|нар.|нарадзіўся}} {{ДН|16|9|1968}}, г. [[Лунінец]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі праваслаўны дзеяч. Мітрапаліт [[Мінская епархія|Мінскі і Заслаўскі]], [[Беларуская Праваслаўная Царква|Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі]] з 25 жніўня 2020 года. Епіскап [[Барысаўская епархія|Барысаўскі і Мар’інагорскі]] (з 2010). Кандыдат багаслоўя (1999). == Біяграфія == === Адукацыя. Пачатак служэння === Нарадзіўся 16 верасня 1968 года ў [[Лунінец|Лунінцы]]. Бацька, Іван Тупека, працаваў у праваахоўных органах<ref>{{cite web|url = https://lnc.by/socyum/na-shlyaxu-da-xrama/uladyki-blagaslavili-luninchan/|title = Уладыкі благаславілі лунінчан|author = Аляксандр Каўко.|authorlink = |date = 2014-20-01|publisher = Лунінец Online|language = be|accessdate = 2020-08-26}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 1 горада Лунінца ў 1985 годзе паступіў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] на [[Факультэт радыёфізікі і камп’ютарных тэхналогій БДУ|факультэт радыёфізікі і электронікі]]. У 1987—1989 гадах праходзіў вайсковую службу ва [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сілах]]. Потым працягнуў вучобу ў ВНУ, i ў чэрвені 1992 года атрымаў [[дыплом]] па спецыяльнасці «інжынер-радыёфізік»<ref name = "nn"/>. У жніўні 1992 года паступіў на першы курс [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]]. Пасля трэцяга курса семінарыі ў 1994 годзе падаў прашэнне і быў прыняты ў лік браціі [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага Свята-Успенскага стаўрапігіяльнага мужчынскага манастыра]]<ref name = "nn"/>. 16 снежня 1994 года ў [[Успенскі сабор (Жыровіцы)|Свята-Успенскім саборы]] намеснікам манастыра [[архімандрыт]]ам [[Гурый (Апалька)|Гурыем]] (цяпер — архіепіскап [[Навагрудская епархія|Навагрудскі і Слонімскі]]) па благаславенні мітрапаліта Мінскага і Слуцкага [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэта]], Патрыяршага экзарха ўсяе Беларусі, пастрыжаны ў манаства з імем Веніямін у гонар {{нп5|Веніямін (Казанскі)|свяшчэннамучаніка Веніяміна|d|Q3513340}}, мітрапаліта Петраградскага і Гдоўскага. 9 студзеня 1995 года мітрапаліт Мінскі і Слуцкі Філарэт у часе [[літургія|літургіі]] ў Свята-Успенскім саборы Жыровіцкага манастыра пасвяціў Веніяміна ў [[іерадыякан]]а, а 13 лютага 1995 года — у [[іераманах]]а. 20 чэрвеня 1996 года прызначаны на пасаду скарбніка манастыра. У тым жа годзе па заканчэнні Мінскай духоўнай семінарыі са ступенню бакалаўра багаслоўя паступіў на першы курс [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]] і быў прызначаны на пасаду выкладчыка Мінскай духоўнай семінарыі. У 1999 годзе скончыў навучанне ў духоўнай акадэміі з вучонай ступенню «[[Кандыдат навук|кандыдат багаслоўя]]». 14 снежня 1999 года быў узведзены ў сан [[ігумен]]а. 12 студзеня 2005 года прызначаны на пасаду [[благачынне|благачыннага]] Жыровіцкага манастыра. 20 мая 2006 года ўзведзены ў сан [[архімандрыт]]а. У складзе дэлегацыі Мінскай епархіі прымаў удзел у [[Памесны сабор|Памесным саборы]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] 27—29 студзеня 2009 года. 1 ліпеня 2009 года вызвалены ад пасады благачыннага Свята-Успенскага Жыровіцкага манастыра і прызначаны на пасаду намесніка [[Свята-Дабравешчанская царква і базыльянскі кляштар (Малыя Ляды)|Лядзенскага Свята-Благавешчанскага манастыра]] ў Мінскай епархіі. === Архірэйства === 5 сакавіка 2010 года па рашэнні [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннага сінода Рускай праваслаўнай царквы]] прызначаны вікарыем Мінскай епархіі з тытулам «Барысаўскі»<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/1106470.html|title = Журналы заседания Священного Синода от 5 марта 2010 года. Журнал № 10|author = |authorlink = |date = 2010-03-05 |publisher = Официальный сайт Московского Патриархата|language = ru |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. 20 сакавіка 2010 года ў крыжовым храме {{нп5|Рэзідэнцыя Патрыярха ў Данілавым манастыры|рэзідэнцыі Патрыярха|d|Q24938255}} ў [[Масква|маскоўскім]] [[Данілаў манастыр|Данілавым манастыры]] [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]] здзейсніў чын нарачэння архімандрыта Веніяміна ў [[Барысаўская епархія|епіскапа Барысаўскага]], вікарыя Мінскай епархіі. На наступны дзень Патрыярх Кірыл узначаліў у кафедральным саборным [[Храм Хрыста Збавіцеля|Храме Хрыста Спасіцеля]] хіратонію архімандрыта Веніяміна ў епіскапа Барысаўскага, вікарыя Мінскай епархіі. На пасвячэнні прысутнічалі 4 мітрапаліты і 8 архірэяў<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/1119554.html|title = В неделю 5-ю Великого поста и день памяти прп. Марии Египетской Святейший Патриарх Кирилл совершил Литургию св. Василия Великого в Храме Христа Спасителя|author = |authorlink = |date = 2010-03-21 |publisher = Официальный сайт Московского Патриархата|language = ru |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. Рашэннем [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускай праваслаўнай царквы]] ад 4 чэрвеня 2010 года прызначаны старшынёй Выдавецкага савета Беларускай праваслаўнай царквы. У чэрвені 2011 года скончыў двухгадовы курс павышэння кваліфікацыі ў {{нп5|Агульнацаркоўная аспірантура і дактарантура імя святых роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія|Агульнацаркоўнай аспірантуры і дактарантуры імя святых роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія|d|Q4330331}}<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/1552145.html|title = Митрополит Волоколамский Иларион вручил дипломы и свидетельства выпускникам программы повышения квалификации Общецерковной аспирантуры и докторантуры|author = |authorlink = |date = 2011-06-30 |publisher = Официальный сайт Московского Патриархата|language = ru |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. 26 чэрвеня 2014 года рашэннем Сінода БПЦ прызначаны старшынёй новаўтворанага Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі і намеснікам старшыні [[Царкоўны суд Беларускай Праваслаўнай Царквы|Царкоўнага суда Беларускай праваслаўнай царквы]]. 23 кастрычніка 2014 года ў сувязі з утварэннем самастойнай [[Барысаўская епархія|Барысаўскай епархіі]] атрымаў тытул «епіскап Барысаўскі і Мар’інагорскі»<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/3804583.html|title = Журналы заседания Священного Синода от 23 октября 2014 года. Журналы № 14, 15, 18|author = |authorlink = |date = 2015-07-13 |publisher = Официальный сайт Московского Патриархата|language = ru |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. 19 лістапада 2014 года ўвайшоў у склад [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускай праваслаўнай царквы]] з правам голаса<ref>{{cite web|url = http://church.by/sinod/zhurnaly-zasedanija-sinoda-belorusskogo-ekzarhata-ot-19-nojabrja-2014-goda|title = Журналы заседания Синода Белорусского экзархата от 19 ноября 2014 года. Журнал № 55|author = |authorlink = |date = 2014-12-25 |publisher = Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай Царквы|language = be |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. Згодна з рашэннем Сінода Беларускай праваслаўнай царквы ад 3 чэрвеня 2015 года, быў вызвалены ад пасады намесніка Лядзенскага мужчынскага манастыра і старшыні [[Выдавецкі савет Беларускай Праваслаўнай Царквы|Выдавецкага савета Беларускай праваслаўнай царквы]], а таксама выведзены са складу Царкоўнага суда ў сувязі з занятасцю на агульнацаркоўных паслушаннях<ref>{{cite web|url = http://www.church.by/news/zhurnaly-zasedanija-sinoda-belorusskoj-pravoslavnoj-cerkvi-ot-3-ijunja-2015-goda|title = Журналы заседания Синода Белорусского экзархата от 3 июня 2015 года. Журнал № 55|author = |authorlink = |date = 2014-12-25 |publisher = Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай Царквы|language = be |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. 30 студзеня 2017 года епіскап Веніямін увайшоў у склад камісіі па багаслоўю і багаслоўскай адукацыі {{нп5|Міжсаборная канцылярыя Рускай Праваслаўнай Царквы|Міжсаборнай канцылярыі Рускай праваслаўнай царквы|d|Q4288887}}<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/4796917.html|title = Состав Межсоборного присутствия на 2014—2018 годы по комиссиям (от 30.01.17)|author = |authorlink = |date = 2017-02-01 |publisher = Официальный сайт Московского Патриархата|language = ru |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. === Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі === 25 жніўня 2020 года на пасяджэнні [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннага сінода Рускай праваслаўнай царквы]] было прынята прашэнне мітрапаліта Мінскага і Заслаўскага [[Павел (Панамароў)|Паўла]] аб вызваленні ад пасады Патрыяршага экзарха ўсяе Беларусі. На гэтую пасаду быў прызначаны епіскап Барысаўскі і Мар’інагорскі Веніямін з захаваннем за ім часовага кіравання Барысаўскай епархіяй<ref>{{cite web|url = http://www.church.by/by/news/patriarshim-ekzarhom-vseja-belarusi-naznachen-episkop-borisovskij-i-marinogorskij-veniamin|title = Патрыяршым Экзархам усяе Беларусі прызначаны епіскап Барысаўскі і Мар’інагорскі Веніямін|author = |authorlink = |date = 2020-08-25 |publisher = Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай Царквы|language = be |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. Ён стаў першым беларусам, які ўзначаліў Беларускі экзархат<ref name = "nn">{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=257877|title = Аскет, інжынер-радыёфізік, мае знак МУС. Што вядома пра новага кіраўніка БПЦ|author = |authorlink = |date = 2020-08-25 |publisher = Наша ніва|language = be |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. 6 верасня 2020 года быў узведзены ў сан [[мітрапаліт]]а<ref name = "nn2">{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=258601|title = Патрыярх Кірыл: На чале БПЦ павінен быць чалавек, які нарадзіўся ў Беларусі і які ведае беларускую мову|author = |authorlink = |date = 2020-09-07 |publisher = Наша ніва|language = be |accessdate = 2020-09-11}}</ref>. У верасні 2020 года выказаўся супраць магчымасці прадастаўлення [[аўтакефалія|аўтакефаліі]] Беларускай праваслаўнай царкве і падтрымаў выкарыстанне беларускай мовы ў богаслужэннях пры ўмове, што ''«гэта не павінна стварацца штучна і па нейкіх іншых меркаваннях»''. Па словах мітрапаліта, ''«на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]] лягчэй маліцца, больш ўзнёслыя думкі, перажыванні»''<ref>{{cite web|url = http://borisoveparhia.by/intervyu/mitropolit-minskiy-i-zaslavskiy-patr.html|title = Митрополит Минский и Заславский, Патриарший Экзарх всея Беларуси Вениамин дал первое большое интервью порталу МЛЫН.BY после возведения в сан|author = Лариса Коршун.|authorlink = |date = 2020-09-14|publisher = Сайт Борисовской епархии|language = ru|accessdate = 2020-10-02|archive-date = 28 лістапада 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201128082535/http://borisoveparhia.by/intervyu/mitropolit-minskiy-i-zaslavskiy-patr.html|url-status = dead}}</ref>. 29 верасня 2020 года ўзначаліў сваё першае на пасадзе Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі пасяджэнне [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref>{{cite web|url = http://church.by/by/news/sostojalos-ocherednoe-zasedanie-sinoda-belorusskoj-pravoslavnoj-cerkvi-14|title = Адбылося чарговае пасяджэнне Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы|author = |authorlink = |date = 2020-09-29 |publisher = Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай Царквы|language = be |accessdate = 2020-10-02}}</ref>. == Ацэнкі == Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]] патлумачыў, чаму прызначыў мітрапаліта Веніяміна кіраўніком Беларускай праваслаўнай царквы:<ref name = "nn2"/> {{цытата|...Сёння на чале беларускай царквы павінен быць чалавек, які нарадзіўся ў Беларусі, які ведае беларускую мову, выхаваны ў беларускім асяроддзі. Каб нават тыя, хто імкнецца ўбачыць у нашай Царкве нешта іншароднае ў адносінах да Беларусі, беларускай культуры, беларускага жыцця, бачылі ў Прадстаяцелі Беларускай Царквы, на чале Экзархата плоць ад плоці, косць ад косці свайго народа.|}} Расійскі багаслоў і публіцыст [[Андрэй Вячаслававіч Кураеў|Андрэй Кураеў]] станоўча выказаўся пра абранне епіскапа Веніяміна новым мітрапалітам Беларускай праваслаўнай царквы<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=257875|title = Дыякан Кураеў: Я вас віншую, нарэшце мітрапалітам Беларусі стаў не вараг. І самы інтэлігентны з вашых епіскапаў|author = |authorlink = |date = 2020-08-25 |publisher = Наша ніва|language = be |accessdate = 2020-08-26}}</ref>: {{цытата|Я вас віншую: упершыню за доўгія-доўгія гады мітрапалітам Беларусі стаў ураджэнец вашай краіны, а не вараг. Гэта ўжо цудоўна. Па-другое, гэта самы інтэлігентны з усіх вашых епіскапаў.}} Беларускі праваслаўны святар [[Аляксандр Шрамко]] ахарактарызаваў мітрапаліта Веніяміна як вельмі кансерватыўнага і вельмі малітоўнага чалавека. На яго думку, ''«такі чалавек будзе хутчэй выконваць чыесьці загады, чым той жа мітрапаліт Павел, які не заўсёды слухаўся таго, што яму сказалі»''<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=257871|title = Шрамко: Прызначэнне Веніяміна — гэта перамога Лукашэнкі|author = |authorlink = |date = 2020-08-25 |publisher = Наша ніва|language = be |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. == Узнагароды == === Дзяржаўныя === * Прэмія Мінскага аблвыканкама «Чалавек года Міншчыны» (2014)<ref>{{cite web|url = https://www.belta.by/regions/view/premija-chelovek-goda-minschiny-vruchena-20-predstaviteljam-regiona-45583-2014|title = Премия «Человек года Минщины» вручена 20 представителям региона|author = |authorlink = |date = 2014-05-23 |publisher = БелТА|language = ru |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. * Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» (2015)<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/upload/docs/op/P31500527_1451595600.pdf|title = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 30 снежня 2015 г. № 527 аб прысуджэнні прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне»|author = |authorlink = |date = 2016-01-01|publisher = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|language = be|accessdate = 2020-08-26|archive-date = 8 верасня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220908144704/https://pravo.by/upload/docs/op/P31500527_1451595600.pdf|url-status = dead}}</ref>. * Знак Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь «За садзейнічанне»<ref name = "nn"/> (2018). === Царкоўныя === * [[Ордэн свяціцеля Кірылы Тураўскага]] II ступені (БПЦ; 2009). * [[Ордэн Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай]] (БПЦ; 2013). * Медаль першадрукара дыякана Іаана Фёдарава I ступені (Выдавецкі савет РПЦ; 2015). * {{нп5|Ордэн прападобнага Серафіма Сароўскага||d|Q4336016}} III ступені (РПЦ; 2018)<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/5266409.html|title = Патриаршее поздравление епископу Борисовскому Вениамину с 50-летием со дня рождения|author = Кирилл, Патриарх Московский и Всея Руси.|authorlink = |date = 2018-09-16 |publisher = Официальный сайт Московского Патриархата|language = ru |accessdate = 2020-08-26}}</ref>. * Медаль праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай II ступені (Слуцкая епархія БПЦ; 2018). * Медаль у гонар Мар’інагорскага абраза Прасвятой Багародзіцы I ступені (Барысаўская епархія БПЦ; 2019). == Бібліяграфія == Аўтар шэрагу публікацый, дакладаў на навуковых канферэнцыях. 20 мая 2010 года выступіў з прамовай перад Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі Кірылам і архірэямі з нагоды нарачэння ў епіскапа Барысаўскага, вікарыя Мінскай епархіі<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/1119112.html|title = Слово архимандрита Вениамина (Тупеко) при наречении во епископа Борисовского, викария Минской епархии|author = |authorlink = |date = 2010-03-20 |publisher = Официальный сайт Московского патриархата|language = ru |accessdate = 2020-08-27}}</ref>. === Кнігі === * Борисовская епархия: прошлое и настоящее // [протоиерей Дионисий Снытко и др.]; под общ. ред. епископа Борисовского и Марьиногорского Вениамина. — Минск: [[Чатыры чвэрці|Четыре четверти]], 2019. — 413 с.: ил. — 300 ас. ISBN 978-985-581-277-8. * Православная жизнь на Борисовщине: история и современность // [сост. А. Ф. Медельцов]; под общ. ред. епископа Борисовского и Марьиногорского Вениамина. — Минск: [[Чатыры чвэрці|Четыре четверти]], 2015. — 385 с.: ил. — 1200 ас. ISBN 978-985-7103-29-4. * Я готов… Жизнь и подвиг священномученика протоиерея Иоанна Восторгова // епископ Вениамин (Тупеко). — Минск: «[[Чатыры чвэрці|Четыре четверти]]», 2018. — 182, [3] с.: ил. — 800 ас. ISBN 978-985-581-230-3<ref>{{cite web|url = http://borisoveparhia.by/borisovskoe-blagochinie/sostoyalas-prezentaciya-knigi-episko.html|title = Состоялась презентация книги епископа Борисовского и Марьиногорского Вениамина «Я готов… Жизнь и подвиг священномученика протоиерея Иоанна Восторгова»|author = Петкевич С., Климкович А.|authorlink = |date = 2018-09-24|publisher = Борисовская епархия|language = ru|accessdate = 2020-08-26|archive-date = 27 лістапада 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201127022637/http://borisoveparhia.by/borisovskoe-blagochinie/sostoyalas-prezentaciya-knigi-episko.html|url-status = dead}}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Benjamin (Tupeko)}} * [http://www.church.by/by/sinod/veniamin-episkop-borisovskij-vikarij-minskoj-eparhii/ Епіскап Барысаўскі і Мар’інагорскі Веніямін] на афіцыйным партале Беларускай праваслаўнай царквы {{ref-be}}. * [http://www.patriarchia.ru/db/text/1119116.html Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі Веніямін] на афіцыйным сайце Маскоўскага патрыярхата {{ref-ru}}. * [http://borisoveparhia.by/biografiya Мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі Веніямін, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127025807/http://borisoveparhia.by/biografiya |date=27 лістапада 2020 }} на сайце Барысаўскай епархіі {{ref-ru}}. * [http://pravminsk.by/eparchiya/mitropolit-veniamin/biografia Мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі Веніямін, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205081024/http://www.pravminsk.by/eparchiya/mitropolit-veniamin/biografia |date=5 снежня 2020 }} на сайце Мінскай епархіі {{ref-ru}}. * [https://pravoslavie.ru/56341.html Водгук епіскапа Барысаўскага Веніяміна аб праекце «Палажэнні пра манастыры і манаства»]. // Pravoslavie.ru, 2012. {{ref-ru}} * [https://monasterium.ru/doklady/mon-sv-r/kakim-dolzhen-byt-monastyr/ Даклад епіскапа Барысаўскага Веніяміна «Якім павінен быць манастыр, каб стаць крыніцай прыцягнення і ціхай прыстанню для сучаснага чалавека»] на канферэнцыі «Манаства Святой Русі: ад вытокаў да сучаснасці», 2015. {{ref-ru}} * [https://minds.by/articles/tserkov-i-gosudarstvo-uroki-proshlogo-i-vzglyad-v-budushhee#.X2z5QNkzYdU Даклад епіскапа Барысаўскага Веніяміна «Царква і дзяржава. Урокі мінулага і погляд у будучыню»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328070759/https://minds.by/articles/tserkov-i-gosudarstvo-uroki-proshlogo-i-vzglyad-v-budushhee#.X2z5QNkzYdU |date=28 сакавіка 2022 }} на адкрыцці Другіх калядных чытанняў, 2016. {{ref-ru}} * [http://www.patriarchia.ru/db/text/5683799.html Епiскaп Мінскі Веніямін: Зараз здзяйсняецца духоўная барацьба за нашу Айчыну]. // Афіцыйны сайт Маскоўскага патрыярхата, 2020. {{ref-ru}}. {{Епіскапат Беларускай праваслаўнай царквы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Епіскапы барысаўскія і мар’інагорскія]] [[Катэгорыя:Епіскапы мінскія]] [[Катэгорыя:Патрыяршыя Экзархі ўсяе Беларусі]] [[Катэгорыя:Епіскапы Беларускай праваслаўнай царквы]] iirgadysc0od34tt3rejshhujqhfr74 10 570004 5198048 5032976 2026-09-12T23:08:38Z Gumruch 9284 2026 5198048 wikitext text/x-wiki {{navbox |name = Пераможцы адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе – адзіночны разрад (жанчыны) |title = [[Спіс пераможцаў адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе|Пераможцы адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе]] |state = {{{state|autocollapse}}} |titlestyle = |groupstyle = |belowstyle = | image = [[Выява:Usopen-header-logo.svg|400px]] |listclass = hlist |list1 = * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1968 – жаночы адзіночны разрад|1968]]: [[Вірджынія Уэйд]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1969 – жаночы адзіночны разрад|1969]]: [[Маргарэт Корт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1970 – жаночы адзіночны разрад|1970]]: [[Маргарэт Корт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1971 – жаночы адзіночны разрад|1971]]: [[Білі Джын Кінг]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1972 – жаночы адзіночны разрад|1972]]: [[Білі Джын Кінг]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1973 – жаночы адзіночны разрад|1973]]: [[Маргарэт Корт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1974 – жаночы адзіночны разрад|1974]]: [[Білі Джын Кінг]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1975 – жаночы адзіночны разрад|1975]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1976 – жаночы адзіночны разрад|1976]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1977 – жаночы адзіночны разрад|1977]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1978 – жаночы адзіночны разрад|1978]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1979 – жаночы адзіночны разрад|1979]]: [[Трэйсі Остын]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1980 – жаночы адзіночны разрад|1980]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1981 – жаночы адзіночны разрад|1981]]: [[Трэйсі Остын]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1982 – жаночы адзіночны разрад|1982]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1983 – жаночы адзіночны разрад|1983]]: [[Марціна Наўрацілава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1984 – жаночы адзіночны разрад|1984]]: [[Марціна Наўрацілава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1985 – жаночы адзіночны разрад|1985]]: [[Гана Мандлікава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1986 – жаночы адзіночны разрад|1986]]: [[Марціна Наўрацілава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1987 – жаночы адзіночны разрад|1987]]: [[Марціна Наўрацілава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1988 – жаночы адзіночны разрад|1988]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1989 – жаночы адзіночны разрад|1989]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1990 – жаночы адзіночны разрад|1990]]: [[Габрыэла Сабатыні]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1991 – жаночы адзіночны разрад|1991]]: [[Моніка Селеш]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1992 – жаночы адзіночны разрад|1992]]: [[Моніка Селеш]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1993 – жаночы адзіночны разрад|1993]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1994 – жаночы адзіночны разрад|1994]]: [[Аранча Санчэс-Вікарыя]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1995 – жаночы адзіночны разрад|1995]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1996 – жаночы адзіночны разрад|1996]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1997 – жаночы адзіночны разрад|1997]]: [[Марціна Хінгіс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1998 – жаночы адзіночны разрад|1998]]: [[Ліндсей Дэвенпорт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1999 – жаночы адзіночны разрад|1999]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2000 – жаночы адзіночны разрад|2000]]: [[Вінус Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2001 – жаночы адзіночны разрад|2001]]: [[Вінус Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2002 – жаночы адзіночны разрад|2002]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2003 – жаночы адзіночны разрад|2003]]: [[Жусцін Энэн]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2004 – жаночы адзіночны разрад|2004]]: [[Святлана Кузняцова]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2005 – жаночы адзіночны разрад|2005]]: [[Кім Клейстэрс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2006 – жаночы адзіночны разрад|2006]]: [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2007 – жаночы адзіночны разрад|2007]]: [[Жусцін Энэн]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2008 – жаночы адзіночны разрад|2008]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2009 – жаночы адзіночны разрад|2009]]: [[Кім Клейстэрс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2010 – жаночы адзіночны разрад|2010]]: [[Кім Клейстэрс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2011 – жаночы адзіночны разрад|2011]]: [[Саманта Стосур]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2012 – жаночы адзіночны разрад|2012]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2013 – жаночы адзіночны разрад|2013]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2014 – жаночы адзіночны разрад|2014]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2015 – жаночы адзіночны разрад|2015]]: [[Флавія Пенета]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016 – жаночы адзіночны разрад|2016]]: [[Анжаліка Кербер]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2017 – жаночы адзіночны разрад|2017]]: [[Слоан Стывенс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2018 – жаночы адзіночны разрад|2018]]: [[Наомі Осака]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019 – жаночы адзіночны разрад|2019]]: [[Б’янка Андрэеску​]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2020 – жаночы адзіночны разрад|2020]]: [[Наомі Осака]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021 – жаночы адзіночны разрад|2021]]: [[Эма Радукану]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2022 – жаночы адзіночны разрад|2022]]: [[Іга Свёнтак]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2023 – жаночы адзіночны разрад|2023]]: [[Коры Гаўф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2024 – жаночы адзіночны разрад|2024]]: [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2025 – жаночы адзіночны разрад|2025]]: [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2026 – жаночы адзіночны разрад|2026]]: [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Тэніс]] </noinclude> 2d39n447vtr9curgreb07316be9p5zw 5198147 5198048 2026-09-13T08:45:47Z M.L.Bot 261 не апраўданы памер лагатыпу, на палову цела шаблона, перанёс 5198147 wikitext text/x-wiki {{navbox |name = Пераможцы адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе – адзіночны разрад (жанчыны) |title = [[Выява:Usopen-header-logo.svg|100px]] [[Спіс пераможцаў адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе|Пераможцы адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе]] |state = {{{state|autocollapse}}} |titlestyle = |groupstyle = |belowstyle = | image = |listclass = hlist |list1 = * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1968 – жаночы адзіночны разрад|1968]]: [[Вірджынія Уэйд]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1969 – жаночы адзіночны разрад|1969]]: [[Маргарэт Корт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1970 – жаночы адзіночны разрад|1970]]: [[Маргарэт Корт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1971 – жаночы адзіночны разрад|1971]]: [[Білі Джын Кінг]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1972 – жаночы адзіночны разрад|1972]]: [[Білі Джын Кінг]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1973 – жаночы адзіночны разрад|1973]]: [[Маргарэт Корт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1974 – жаночы адзіночны разрад|1974]]: [[Білі Джын Кінг]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1975 – жаночы адзіночны разрад|1975]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1976 – жаночы адзіночны разрад|1976]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1977 – жаночы адзіночны разрад|1977]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1978 – жаночы адзіночны разрад|1978]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1979 – жаночы адзіночны разрад|1979]]: [[Трэйсі Остын]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1980 – жаночы адзіночны разрад|1980]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1981 – жаночы адзіночны разрад|1981]]: [[Трэйсі Остын]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1982 – жаночы адзіночны разрад|1982]]: [[Крыс Эверт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1983 – жаночы адзіночны разрад|1983]]: [[Марціна Наўрацілава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1984 – жаночы адзіночны разрад|1984]]: [[Марціна Наўрацілава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1985 – жаночы адзіночны разрад|1985]]: [[Гана Мандлікава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1986 – жаночы адзіночны разрад|1986]]: [[Марціна Наўрацілава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1987 – жаночы адзіночны разрад|1987]]: [[Марціна Наўрацілава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1988 – жаночы адзіночны разрад|1988]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1989 – жаночы адзіночны разрад|1989]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1990 – жаночы адзіночны разрад|1990]]: [[Габрыэла Сабатыні]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1991 – жаночы адзіночны разрад|1991]]: [[Моніка Селеш]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1992 – жаночы адзіночны разрад|1992]]: [[Моніка Селеш]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1993 – жаночы адзіночны разрад|1993]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1994 – жаночы адзіночны разрад|1994]]: [[Аранча Санчэс-Вікарыя]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1995 – жаночы адзіночны разрад|1995]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1996 – жаночы адзіночны разрад|1996]]: [[Штэфі Граф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1997 – жаночы адзіночны разрад|1997]]: [[Марціна Хінгіс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1998 – жаночы адзіночны разрад|1998]]: [[Ліндсей Дэвенпорт]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1999 – жаночы адзіночны разрад|1999]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2000 – жаночы адзіночны разрад|2000]]: [[Вінус Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2001 – жаночы адзіночны разрад|2001]]: [[Вінус Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2002 – жаночы адзіночны разрад|2002]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2003 – жаночы адзіночны разрад|2003]]: [[Жусцін Энэн]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2004 – жаночы адзіночны разрад|2004]]: [[Святлана Кузняцова]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2005 – жаночы адзіночны разрад|2005]]: [[Кім Клейстэрс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2006 – жаночы адзіночны разрад|2006]]: [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2007 – жаночы адзіночны разрад|2007]]: [[Жусцін Энэн]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2008 – жаночы адзіночны разрад|2008]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2009 – жаночы адзіночны разрад|2009]]: [[Кім Клейстэрс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2010 – жаночы адзіночны разрад|2010]]: [[Кім Клейстэрс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2011 – жаночы адзіночны разрад|2011]]: [[Саманта Стосур]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2012 – жаночы адзіночны разрад|2012]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2013 – жаночы адзіночны разрад|2013]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2014 – жаночы адзіночны разрад|2014]]: [[Серэна Уільямс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2015 – жаночы адзіночны разрад|2015]]: [[Флавія Пенета]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016 – жаночы адзіночны разрад|2016]]: [[Анжаліка Кербер]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2017 – жаночы адзіночны разрад|2017]]: [[Слоан Стывенс]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2018 – жаночы адзіночны разрад|2018]]: [[Наомі Осака]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019 – жаночы адзіночны разрад|2019]]: [[Б’янка Андрэеску​]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2020 – жаночы адзіночны разрад|2020]]: [[Наомі Осака]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021 – жаночы адзіночны разрад|2021]]: [[Эма Радукану]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2022 – жаночы адзіночны разрад|2022]]: [[Іга Свёнтак]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2023 – жаночы адзіночны разрад|2023]]: [[Коры Гаўф]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2024 – жаночы адзіночны разрад|2024]]: [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2025 – жаночы адзіночны разрад|2025]]: [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] * [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2026 – жаночы адзіночны разрад|2026]]: [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Тэніс]] </noinclude> qjjndvjandm5izj3nvqfathrm1b6wjq 0 577284 5198126 5119557 2026-09-13T08:05:30Z KastusK 48809 5198126 wikitext text/x-wiki '''Белару́скі музе́й''', '''Інстыту́т беларусаве́ды''' адкрыты ў [[1982]] годзе ў г. [[Ляймен (Бадэн)|Ляймен]] ([[Германія]]) беларускім эмігрантам [[Юрый Жывіца|Ю. Попкам]] у яго кватэры на базе ўласнай калекцыі экспанатаў. У рамках рамонтных работ музей быў закрыты, а гарадскія ўлады перавезлі музейную калекцыю ў складскія памяшканні<ref>[https://www.bkge.de/projekte/dokumentation-der-heimatsammlungen-in-deutschland/verzeichnis-der-heimatsammlungen-in-deutschland/herkunftsgebiete/donaugebiet/ungarndeutsche-heimatstuben-in-leimen Ungarndeutsche Heimatstuben (aufgelöst und Abgabe nach Ungarn)]</ref>. У 2026 г. захаваныя экспанаты былі перавезены ў [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча]]. == Гісторыя == У 1971 годзе Юрый Жывіца (Попка) пераехаў у Ляймен (пад [[Гайдэльберг]]ам), дзе заснаваў ва ўласнай кватэры на Гётэштрасэ Беларускі музей. У арганізацыі музея дапамагалі [[Барыс Кіт|Б. Кіт]] і мэр горада Г. Эхбар. Адкрыццё адбылося 15 сакавіка 1982 года з удзелам мясцовых беларусаў і мэра Ляймена Г. Эхбара. Экспанаты для яго былі сабраны з усей [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]]: [[Пояс|паясы]], [[убранне]], [[лапці]], [[Лыжка|лыжкі]], [[посуд]], [[Кніга|кнігі]]<ref>{{cite web| author = Дзмітрый Крывашэй.| last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 26 снежня 2011| url = http://www.eedc.org.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=98&Itemid=107| title = Беларусь — краіна эмігрантаў?| format = | work = | publisher = Stowarzyszenie Wschodnioeuropejskie Centrum Demokratyczne| language = | postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выстаўленыя ўзнагароды заснавальніка, атрыманыя ад кіраўніцтва [[БЦР]] на эміграцыі, мандат і пасведчанне дэлегата [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускага кангрэса]] ([[1944]]), творы і перыядычныя выданні, якія выходзілі пад рэдакцыяй Юрыя Попкі і інш. Пасля смерці Ю. Попкі (1992) дзейнасць музея фінансаваў спецыяльны фонд, які насіў яго імя. Экспанаты гэтага адзінага ў кантынентальнай Еўропе Беларускага музея былі размешчаны ў агульным музеі ў г. [[Санкт-Ільген]]. У рамках рамонтных работ музей быў закрыты, а гарадскія ўлады перавезлі музейную калекцыю ў складскія памяшканні. На працягу некалькіх дзесяцігоддзяў яна была недаступная для публікі. У гэты перыяд невядомыя ўзламалі адно з сховішчах і пашкодзілі частку экспанатаў. У выніку воднага пашкоджання значная частка калекцыі была знішчана. У сакавіку 2026 года па ініцыятыве [[Беларуская суполка RAZAM|супольнасці RAZAM]] захаваныя экспанаты былі перавезены ў [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча]]<ref>[https://racyja.com/by/kultura/vilenski-belaruski-muzej-imja-luckevica-papouniusja-kalekcyjaj-juryja-popki/ Віленскі беларускі музей імя Луцкевіча папоўніўся калекцыяй Юрыя Попкі]</ref><ref>[https://razam.de/be-by/%d0%b2%d1%8b%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%82%d1%83%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%b4%d1%87%d1%8b%d0%bd%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb/ Выратаваная культурная спадчына: Беларускі музей з Ляймена цяпер у Вільні]</ref><ref>[https://nashaniva.com/391631 Як 25‑гадовы Алесь уратаваў ад знікнення калекцыю беларускіх экспанатаў. Ён нарадзіўся і вырас у Германіі, але гаворыць па-беларуску]</ref> У верасні 2026 г. адкрылі калекцыю Юры Попкі падчас Тыдня беларускай культуры у Вільні. На выставе прадстаўленыя 322 экспанаты, сярод якіх кнігі, газеты і паштоўкі. Гэта толькі трэцяя частка з таго, што было ў музеі Юрыя Попкі і тое, што захавалася.<ref>[https://reform.news/u-vilenskim-belaruskim-muzei-jekspanuecca-pryvezenaja-z-germanii-kalekcyja-juryja-popki-fotafakt/ У Віленскім беларускім музеі экспануецца прывезеная з Германіі калекцыя Юрыя Попкі – фотафакт]</ref>. == Экспазіцыя == Канцэпцыя экспазіцыі — адлюстраванне традыцыйнага жыцця [[беларусы|беларусаў]]. Дэманструюцца творы беларускага кнігадрукавання, перыядычныя выданні, у тым ліку рукапісныя часопісы, што выдаваліся беларусамі ў лагерах для перамешчаных асоб у [[Германія|Германіі]] пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]; беларускае народнае адзенне, рэцэпты і прылады для прыгатавання нацыянальных страў беларусаў, вырабы майстроў-умельцаў, сувеніры з асяродкаў беларускай эміграцыі ў [[ЗША]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], узнагароды, дакументы і асабістыя рэчы Ю. Попкі; зберагаецца частка ўласнай бібліятэкі [[Барыс Кіт|Б. Кіта]]. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Iваноў М.'' Гісторыя заснаваньня і дзейнасьць Беларускага музея ў Ляймене (1982—1992) // [[Беларусіка=Albaruthenica]]. Мн., 1995. Кн. 5. * ''[[Міхась Лебедзь|Лебедзь М.]]'' Беларускі музей у Ляймене // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} — С. 337. * {{Крыніцы/БелЭн|7|Інстытут беларусаведы ў Ляймене|А. С. Ляднёва|265—266}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Германіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская культура]] [[Катэгорыя:Бадэн-Вюртэмберг]] [[Катэгорыя:Музеі Германіі]] [[Катэгорыя:1982 год у Германіі]] 4o9mknycsina93kjp7x7onfajvpugog 0 579510 5198148 4374760 2026-09-13T08:51:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198148 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = Вюрцыт |Выява = Wurtzite mineral.jpg |Подпіс = |Формула = ZnS |Колер = жоўты, карычневы, чорны |Колер рысы = карычневы |Бляск = шкляны, смаляністы, алмазны |Празрыстасць= празрысты |Спайнасць = дасканалая па {1010}, дасканалая па {0001} |Сінгонія = гексаганальная |Параметры рашоткі = |Цвёрдасць = 3,5—4 |Злом = ракавісты, няроўны |Прымесь = Fe, Cd, Ge |Шчыльнасць = 4,09 |Паказчык пераламлення = n{{sub|ω}} = 2,356 n{{sub|ε}} = 2,378 }} '''Вюрцы́т''' — [[мінерал]] класа сульфідаў, крышталічная паліморфная мадыфікацыя сульфіду [[цынк]]у, ZnS. Названы ў гонар французскага хіміка [[Шарль Адольф Вюрц|Ш. А. Вюрца]]. == Уласцівасці == Крышталізуецца ў гексаганальнай [[Сінгонія|сінгоніі]]. Утварае каламорфныя, прамяністыя, крышталічныя скарынкі. Зрэдку сустракаецца ў выглядзе кароткіх [[Крышталь|крышталёў]] пірамідальнай і таблічастай формы. Колер ад амаль бясколернага да бура-чорнага. Цвёрдасць 3,5—4 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 4,09<ref name="Knet">[http://kristallov.net/wurtzite.html Вюрцит // Кристаллов. Net]{{ref-ru}}</ref> г/см³. Крохкі. Раствараецца ў [[Саляная кіслата|салянай]] і [[Азотная кіслата|азотнай]] кіслотах. == Паходжанне і радовішчы == Вюрцыт мае гідратэрмальнае нізкатэмпературнае паходжанне. Сустракаецца ў асацыяцыі з [[пірыт]]ам, [[сфалерыт]]ам, [[халькапірыт]]ам, [[барыт]]ам, [[марказіт]]ам. Радовішчы ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[ЗША]], [[Італія|Італіі]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]]. == Выкарыстанне == Вюрцыт разам са сфалерытам з’яўляецца рудой на цынк, часам на [[кадмій]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вюрцыт}} — С. 337. * Вюрцит // {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=261|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://webmineral.com/data/Wurtzite.shtml#.W_rYxhCYT8s Wurtzite Mineral Data // Mineralogy Database] * [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/wurtzite.html Вюрцит // Каталог Минералов. Ru]{{ref-ru}} * [http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21935 Вюрцит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171031052218/http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21935 |date=31 кастрычніка 2017 }}{{ref-ru}} * [http://kristallov.net/wurtzite.html Вюрцит // Кристаллов. Net]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)]] [[Катэгорыя:Мінералы цынку]] [[Катэгорыя:Руды]] qdsi1gr4f46i06zgdrfx95eebbg8n15 0 579947 5197982 5192837 2026-09-12T19:16:22Z 5197982 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у вобласці [[парашковая металургія|парашковай металургіі]] і [[кампазіцыйныя матэрыялы|кампазіцыйных матэрыялаў]]. [[Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2021<ref>[https://nasb.gov.by/rus/news/photo/20211220/list.pdf 17 декабря 2021 года решением Общего собрания Национальной академии наук Беларуси избраны…]</ref>, член-карэспандэнт з 2009), [[доктар тэхнічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2001). Акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1997). == Біяграфія == Скончыў у 1978 годзе [[Беларускі політэхнічны інстытут]]. З 1978 года — інжынер, загадчык групы, загадчык лабараторыі, загадчык аддзялення, з 1997 года — дырэктар [[Інстытут парашковай металургіі імя акадэміка А.У. Романа|Інстытута парашковай металургіі імя акадэміка А. У. Романа]]. З 2005 года — генеральны дырэктар [[Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі|Дзяржаўнага навукова-вытворчага аб’яднання парашковай металургіі]] — дырэктар Інстытута парашковай металургіі НАН Беларусі. З 2009 года — член Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Член рэдкалегій часопісаў «[[Даклады НАН Беларусі]]», «[[Весці НАН Беларусі]]», «[[Трэнне і знос]]», «[[Механіка машын, механізмаў і матэрыялаў]]». Са жніўня 2024 года знаходзіўся ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|санкцыйным спісе]] ЗША<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/new-measures-to-degrade-russias-wartime-economy/|title=New Measures to Degrade Russia’s Wartime Economy|publisher=[[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]]|date=2024-08-23|language=en}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў вобласці [[парашковая металургія|парашковай металургіі]], [[кампазіцыйныя матэрыялы|кампазіцыйных матэрыялаў]], [[газатэрмічнае пакрыццё|газатэрмічных пакрыццяў]]. Зрабіў істотны ўнёсак у распрацоўку тэарэтычных асноў фарміравання пакрыццяў, якія наносяцца з выкарыстаннем высокаэнергетычных метадаў распылення. Распрацаваў асновы новага навуковага кірунку — парашковага высокатэмпературнага матэрыялазнаўства, тэорыі фазавых і структурных ператварэнняў у сплавах на [[кобальт]]авай і [[нікель|нікелевай]] асновах у цеплатрывалых пакрыццях пры рабочых тэмпературах 600—1150 [[°C]]. Распрацаваў гаму прынцыпова новых матэрыялаў і засцерагальных пакрыццяў для [[Газатурбінны рухавік|газатурбінных рухавікоў]], дэталяў [[энергетыка|энергетычнага]] абсталявання і [[нафтахімія|нафтахіміі]], шэраг кампазіцыйных матэрыялаў на аснове металічных [[сплаў|сплаваў]], металакерамічных, керамічных і алмазазмяшчальных кампазіцыйных парашкоў, прынцыпова новых кампазіцый на аснове тау-[[барыды|барыдаў]], сплаваў з аморфнай структурай, суперсплаваў, алюмінідаў жалеза, гідроксіапатыту. Распрацаваў фізічныя прынцыпы стварэння новага класа матэрыялаў — дысперснаўмацаваных, метадамі ўнутранага акіслення тугаплаўкіх сплаваў з высокімі значэннямі высокатэмпературнай трываласці і нізкатэмпературнай пластычнасці, метадамі [[СВС]], дэтанацыйнага сінтэзу. Аўтар больш як 550 [[навуковая праца|навуковых прац]], у т.л. 17 [[манаграфія|манаграфій]] і [[кніга|кніг]], 55 [[вынаходства]]ў і [[патэнт]]аў. == Узнагароды і прэміі == Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (2000, у аўтарскім калектыве) — ''за працу «Парашковыя ахоўныя пакрыцці: тэорыя, тэхналогія, практыка»'', [[прэмія Расійскай акадэміі навук]] і [[прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] 2012 г. за выдатныя навуковыя вынікі, атрыманыя ў час сумесных даследаванняў па цыкле прац «Нанаструктурныя парашковыя канструкцыйныя матэрыялы і пакрыцці: праектаванне, сінтэз, апрацоўка і прымяненне». Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (2006), [[Ордэн Айчыны|ордэнам Айчыны]] III ступені (2018). == Асноўныя працы == * Компьютерное моделирование процессов плазменного напыления покрытий / [[Сямён Пятровіч Кундас|С. П. Кундас]], [[Анатоль Паўлавіч Дастанка|А. П. Достанко]], А. Ф. Ильющенко и др.; Бел. гос. ун-т информатики и радиоэлектроники и др. — Мн.: Бестпринт, 1998. — 211 с. — ISBN 985-6227-36-4. * Теория и практика нанесения защитных покрытий. — Мн., 1998 (у сааўт.). * Процессы плазменного нанесения покрытий: теория и практика. — Мн., 1999 (у сааўт.). * Основы нанесения износостойких, коррозионностойких и теплозащитных покрытий. — Мн., 2006 (у сааўт.). * Формирование износостойких плазменных покрытий на основе композиционных самосмазывающихся материалов. — Мн., 2005 (у сааўт.). * Плазменные покрытия на основе керамических материалов. — Мн., 2006 (у сааўт.). * Высокоэнергетическая обработка плазменных покрытий. — Мн., 2007 (у сааўт.). * Технологии горячей обработки металлов. — Мн., 2008 (у сааўт.) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/87068/ilyuschenko-aleksandr-fedorovich/ Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://www.mathnet.ru/rus/person176309 Его труды] на {{iw|Math-Net.Ru||ru|Math-Net.Ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ільюшчанка Аляксандр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Беларускай інжынернай акадэміі]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 2dqwf8z6472cpv2rn12s9oe41u6c6b0 0 586947 5198054 5177371 2026-09-12T23:19:39Z АлесьНавіцкі90 162483 5198054 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = |ISSN = |вэб-сайт = }} «'''Дзянні́ца'''» — беларуская газета, заснаваная [[Зміцер Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]] у [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] ў 1916 годзе. Адноўленая ў 1918 годзе, стала першай [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай]] газетай на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. == Гісторыя == Створана ў Петраградзе ў 1916 годзе, дзе існавала вялікая беларуская суполка ўцекачоў з акупаванай [[Германская імперыя|кайзераўскай Германіяй]] тэрыторыі Беларусі. Выдавалася на ўласныя сродкі Змітра Жылуновіча. Выходзіла з кастрычніка па снежань 1916 года<ref>{{cite web|url = https://library.by/portalus/modules/belarus/show_archives.php?subaction=showfull&id=1290345142&archive=1290362895&start_from=&ucat=8&|title = Беларускі нацыянальны рух у нады Першай Сусветнай вайны|author = |authorlink = |date = 21 лістапада 2010|publisher = library.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190201164129/https://library.by/portalus/modules/belarus/show_archives.php?subaction=showfull&id=1290345142&archive=1290362895&start_from=&ucat=8&|archivedate = 1-2-2019|accessdate = 1-2-2019}} </ref>. Выхад аднавіўся з 1 сакавіка 1918 года як друкаваны орган [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Белнацкама]]<ref>{{cite web|url = http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=655&c_id=7785|title = Пасля «Нашай Нівы»|author = Віталь Скалабан|publisher = Медиа Эксперт №3, 2004 (web.archive.org)|archiveurl = https://web.archive.org/web/20111118050110/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=655&c_id=7785|archivedate = 18 лістапада 2011|accessdate = 1-2-2019|url-status = }}</ref>. Друкавалася ў Петраградзе на беларускай мове. З 6 красавіка 1918 (№ 6) да 24 лютага 1919 года ў [[Масква|Маскве]]. Асобныя матэрыялы друкаваліся на [[Руская мова|рускай мове]]. Рэдактарамі былі Зміцер Жылуновіч (Цішка Гартны, № 1—5), Зміцер Жылуновіч і [[Янка Нёманскі|Іван Пятровіч]] (Янка Нёманскі, № 6—23), астатнія нумары падпісвалі выдавецкі аддзел Белнацкама (да № 39) і рэдакцыйная калегія (у 1919 годзе фактычны рэдактар [[Павел Гіляравіч Каравайчык|Павел Каравайчык]]). Выйшла 49 нумароў<ref name="энцык">{{Крыніцы/ЭГБ|3к}}</ref>. У 1992 годзе назву «Дзянніца» прыняла [[Дзянніца (газета, Шчучын)|газета Шчучынскага раёна]]. == Змест == Змяшчала артыкулы на агульнапалітычную, эканамічную, нацыянальную тэматыку, беларускія літаратурныя творы. Асвятляла дзейнасць Белнацкама, беларускіх арганізацый Савецкай Расіі, жыццё беларускіх уцекачоў, заклікала да змагання за вызваленне акупаванай Германіяй тэрыторыі Беларусі<ref name="энцык"/>. Змяшчала дакументы пра палітычную і культурна-асветніцкую дзейнасць урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (адозвы, устаўныя граматы, мемарандумы, загады і пастановы, тэлеграмы), паведамленні пра культурна-асветніцкую дзейнасць, адкрыццё курсаў беларусазнаўства ў Менску, [[Будслаўская беларуская гімназія|Будслаўскай]] і [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускіх гімназій]] і інш. Адначасова крытычна ставілася да дзейнасці ўрада БНР, бачыла Беларусь у складзе Расійскай Федэрацыі<ref name="энцык"/>. Друкавала матэрыялы пра пабудову беларускай дзяржаўнасці. Адлюстравала палеміку Белнацкама з дзеячамі Паўночна-Заходняга абкама РКП(б) і [[Аблвыканкамзах]]а ([[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Аляксандр Мяснікян]], [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельм Кнорыньш]]), якія выступалі супраць ідэі беларускай дзяржаўнасці. Змясціла артыкул «Беларусь як частка Савецкай Федэратыўнай Рэспублікі», тэкст [[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніхвэста аб абвяшчэнні Беларускай ССР]], пастанову Прэзідыума ВЦВК аб прызнанні незалежнасці БССР, пастановы беларускага савецкага ўрада і [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|1-га Усебеларускага з’езда Саветаў]]. Вынікі існавання «Дзянніцы» падведзеныя ў артыкуле М. Баравога «Год нашай працы» (№ 49 ад 24 лютага 1919). Друкавала творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Зміцер Жылуновіч|Цішкі Гартнага]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Алесь Гурло|Алеся Гурло]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Ігната Дварачаніна]] (псеўданім Гудок), А. Дземідовіча, [[Павел Гіляравіч Каравайчык|Паўла Каравайчыка]] (П. Каравай), [[Я. Макарэвіч]]а, [[Я. Лагун]]а, [[Міхаіл Вінцэнтавіч Мялешка|Міхаіла Мялешкі]], [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіяна Шантыра]], [[А. Юшкевіч]]а і інш.; навуковыя і публіцыстычныя артыкулы [[Язэп Дыла|Язэпа Дылы]], [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]], Паўла Каравайчыка (П. Любецкі), [[Янка Нёманскі|Янкі Нёманскага]], [[Дзмітрый Сілыч Чарнушэвіч|Дзмітрыя Чарнушэвіча]]<ref name="энцык"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Наталля Калеснік'' «Дзянніца» // {{Крыніцы/ЭГБ|3}} — С. 237 * Бугаев Е. Возникновение большевистских организаций и образование Компартии Белоруссии. ― М., 1959; * {{артыкул|аўтар=|загаловак=Дзьве даты|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=«[[Звязда]]»|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1 сакавіка 2011|выпуск=|том=|нумар=39 (26903)|старонкі=8|isbn=}} * Зерницкий М. С. Белорусская советская печать в годы иностранной военной интервенции и гражданской войны (1918—1920). ― Мн., 1963; * Круталевич В. А. Рождение Белорусской Советской Республики. ― Мн., 1975. == Спасылкі == * {{cite web|url = http://kamunikat.org/dziannica|title = Газета «Дзянніца» сайце kamunikat.org|access-date = 1 лютага 2019|archive-date = 7 снежня 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20231207172348/https://kamunikat.org/dziannica|url-status = dead}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Газеты Санкт-Пецярбурга на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Масквы на беларускай мове]] e1npnkck7lljbo34098joulzxwcrx6f 0 591214 5198178 3337870 2026-09-13T10:10:10Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Роса]] на [[Росы]] 5198178 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Росы]] p2jm0px7yb2kkngimsmq2dk6w0qmgc7 0 598379 5197919 5049233 2026-09-12T16:01:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197919 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}} {{няма крыніц}} {{Вучоны}} '''Валерый Аляксандравіч Ско́тнікаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Валерий Александрович Скотников}}; {{ДН|14|2|1929}}, [[Цвер]] — {{ДС|27|5|1988}}) — савецкі [[вучоны]], гаспадарчы дзеяч. Доктар тэхнічных навук (1976), прафесар 1977){{sfn|БелЭн|2002}}. Рэктар [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага інстытута механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі]] (1977—1988). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1985){{sfn|БелЭн|2002}}. == Біяграфія == У 1952 годзе з адзнакай скончыў [[Ленінградскі політэхнічны інстытут]], энергамашынабудаўнічы факультэт. Працоўную дзейнасць пачаў у дызелебудаўнічым заводзе імя Ф. Э. Дзяржынскага ў горадзе [[Балакова]] Саратаўскай вобласці. З 1953 па 1966 год працаваў інжынерам-канструктарам, старшым інжынерам, кіраўніком групы, начальнікам канструктарскага і эксперыментальна-даследчага аддзелаў у СКБ-2 меліярацыйных машын у [[Мінск]]у. З 1966 года на педагагічнай рабоце ў [[Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі|Беларускім інстытуце механізацыі сельскай гаспадаркі]]: дацэнт кафедры «Трактары і аўтамабілі», сакратар парткама, прарэктар па навукова-даследчай працы, з 1977 па 1988 год — рэктар інстытута. == Навуковая дзейнасць == Навуковая дзейнасць В. А. Скотнікава звязана з актыўным правядзеннем меліярацыі ў Беларускай ССР і ўвядзеннем у сельскагаспадарчы абарот забалочаных земляў. У 1963 годзе ён паспяхова абараніў кандыдацкую дысертацыю, а ў 1974 годзе — доктарскую дысертацыю на тэму: «Асновы тэорыі праходнасці гусенічных балатаходных трактароў». Пад яго кіраўніцтвам створаны шэраг арыгінальных меліярацыйных машын і трактароў высокай праходнасці, якім не мае аналагаў у айчыннай і сусветнай практыцы. Распрацаваны тэарэтычныя асновы ўзаемадзеяння гусенічных рухавікоў з тарфяна-балотнай глебай, рэкамендацыі па праектаванні трактароў на гусенічным хаду і магчымасці прымянення шарнірна-сучлененых машын. Асноўныя палажэнні кандыдацкай і доктарскай дысертацый В. А. Скотнікава выкладзеныя ў яго кнізе «Праходнасць машын», у якой падрабязна апісаны ўласцівасці праходнасці машын і іх паказчыкі, разгледжаны асаблівасці ўзаемадзеяння з грунтам колавых рухавікоў, а таксама сістэматызаваныя звесткі па агратэхнічных уласцівасцях хадавых сістэм машын і іх уздзеяння на глебу. Пад кіраўніцтвам В. А. Скотнікова распрацаваны дзяржаўны стандарт СССР па абмежаванні ўзроўню ўздзеяння хадавых сістэм на глебу (ДАСТ 26955-86 «Тэхніка сельскагаспадарчая мабільная. Нормы ўздзеяння рухавікоў на глебу»), які быў прыняты ў 1986 годзе і дзейнічае па сённяшні дзень. Вялікае значэнне для адукацыйнага працэсу [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|БІМСГ]] мела выданне навучальнага дапаможніка «Асновы тэорыі і разліку трактара і аўтамабіля» пад рэдакцыяй В. А. Скотнікова, у якім знайшлі адлюстраванне класічныя палажэнні тэорыі трактара і аўтамабіля. Дапаможнік быў дапушчаны Дзяржаўным аграпрамысловым камітэтам СССР у якасці навучальнага для падрыхтоўкі інжынераў-механікаў, выдадзены тыражом 28 тыс. экзэмпляраў і з’яўляецца адным з асноўных навучальных дапаможнікаў па тэорыі трактара і аўтамабіля ў цяперашні час. Пад навуковым кіраўніцтвам В. А. Скотнікава падрыхтавана 17 кандыдатаў тэхнічных навук. Па матэрыялах яго даследаванняў атрымана 17 аўтарскіх пасведчанняў на вынаходствы, апублікавана 117 навуковых прац, у т. л. 8 [[Манаграфія|манаграфій]], 5 навучальных дапаможнікаў саюзнай і рэспубліканскага значэння і 3 даведніка. Арганізатарскі талент Валерыя Аляксандравіча, яго эрудыцыя, глыбокае веданне праблем у навуцы, бесперапынны пошук шляхоў удасканалення падрыхтоўкі сельскагаспадарчых кадраў набылі яму заслужаны аўтарытэт і павагу ў калектыве [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|БІМСГ]] і навуковай супольнасці. В. А. Скотнікова адрознівалі высокая дысцыпліна, патрабавальнасць, прынцыповасць, пачуццё глыбокай адказнасці за даручаную справу, спагадлівасць і добразычлівасць да людзей. == Узнагароды і званні == За навуковыя дасягненні і падрыхтоўку інжынерна-тэхнічных кадраў для сельскай гаспадаркі краіны ўзнагароджаны [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэнам «Знак Пашаны»]], [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|медалямі «За доблесную працу» у азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна]], [[Медаль «Ветэран працы»|«Ветэран працы»]], дзвюма сярэбранымі медалямі ВДНГ СССР, а таксама дзвюма Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скотнікаў Валерый Аляксандравіч|Бароўка Л. В.|469}} == Спасылкі == * [https://www.bsatu.by/ru/kafedry/kafedra-traktory-i-avtomobili Кафедра «Тракторы и автомобили»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220220174118/https://www.bsatu.by/ru/kafedry/kafedra-traktory-i-avtomobili |date=20 лютага 2022 }} {{ref-ru}} // Сайт [[БДАТУ]] * ''Ловкис В. Б.'', ''Гедроить В. И.'' [https://rep.bsatu.by/bitstream/doc/13863/1/%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%98%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%2002%20-%200005.pdf // Умелый организатор и руководитель. Воспоминания о ректоре БИСМХ, профессоре В. А. Скотникове // Агроинженер, 22 февраля 2019 г.]{{ref-ru}}{{v|11|6|2023}} * [https://patentdb.ru/author/1200881 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230611064736/https://patentdb.ru/author/1200881 |date=11 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|11|6|2023}} {{Рэктары БДАТУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скотнікаў Валерый Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары БДАТУ]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] nl7bsv7d8lu2l9ljy8uuxo19x41au7z 0 599913 5197995 4817340 2026-09-12T19:45:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197995 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Васіль Іванавіч Пансевіч-Каляда |Арыгінал імя = |Фота = |Навуковая сфера = [[арганічная хімія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Васіль Іванавіч Пансе́віч-Каляда'''<ref name="БЭ12">{{крыніцы/БелЭн|12к}}</ref> ({{ДН|22|9|1901}} — {{ДС|12|1|1986}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Арганічная хімія|арганічнай хіміі]], [[доктар хімічных навук]] (1966), [[прафесар]] (1967), [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1968). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Пагор’е (Карэліцкі раён)|Пагор’е]] (зараз у {{МН|Карэліцкім раёне|ў Карэліцкім раёне|Карэліцкі раён}} [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1935 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У 1936—1984 гадах у [[БНТУ|Беларускім політэхнічным інстытуце]] (у 1955—1980 гадах — загадчык кафедры неарганічнай, арганічнай і біялагічнай хіміі<ref name="БНТУ">[https://rep.bntu.by/bitstream/data/3776/3/ История Белорусского национального технического университета 1920—2010 / К. И. Баландин и др.; под общ. ред. Б. М. Хрусталева. — Изд. 2, доп. и испр.— Минск: БИТУ, 2010. — 258 с.: ил.] ISBN 978-985-525-586-5{{ref-ru}}</ref>). Адначасова ў 1947—1955 гадах загадчык лабараторыі ў [[Інстытут хіміі АН БССР|Інстытуце хіміі Акадэміі навук БССР]]<ref name="БЭ12" />. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name="БНТУ" />. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па будове і рэакцыйнай здольнасці эпаксідных злучэнняў. Займаўся распрацоўкай метадаў сінтэзу злучэнняў спіранавай структуры. Сярод апублікаванага: * Органические соединения и введение в химию полимеров: Учеб. пособие для студентов строит. спец. и первого курса всех спец. нехим. вузов : [В 2 ч.]. — Минск : БПИ, 1978—1980. (у сааўтарстве з І. А. Шнып<ref name="БЭ12" />) Сааўтар [[патэнт]]а «Способ получения замещенных спирооксетанов с борнановым циклом»<ref name="PDB">[https://patentdb.ru/patent/1225840 PatentDB.ru — База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190511032028/https://patentdb.ru/patent/1225840 |date=11 мая 2019 }}{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пансе́віч-Каляда́ Васіль Іванавіч||49}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|135014|Пансевіч-Каляда Васіль Іванавіч}} * {{bis.nlb.by|173053|Пансевіч-Каляда Васіль Іванавіч, доктар хімічных навук}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пансевіч-Каляда Васіль Іванавіч}} [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] 4llf94loccln3rob96v71o7k04ou78i 0 605170 5198182 4660457 2026-09-13T10:40:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198182 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Навуковы кіраўнік = [[Марыя Навумаўна Жукава]] |Узнагароды і прэміі = }} '''Вячаслаў Андрэевіч Мо́харт'''<ref name="БЭ10">{{крыніцы/БелЭн|10к}}</ref> ({{ДН|28|3|1924}} — {{ДС|14|5|2003}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Уралогія|ўралогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1969), [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1982). == Біяграфія == Нарадзіўся у вёсцы [[Шулякі (Слуцкі раён)|Шулякі]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]. У 1944 годзе скончыў [[Грэск]]ую сярэднюю школу і быў прызваны ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на [[1-ы Беларускі фронт|1-м Беларускім]], [[2-і Беларускі фронт|2-м Беларускім]] і [[3-і Беларускі фронт|3-м Беларускім]] франтах у складзе артылерыйскай дывізіі. У 1947 годзе паступіў у [[Мінскі медыцынскі інстытут]], які скончыў у 1953 годзе. У 1953—1956 гг. В. А. Мохарт праходзіў навучанне ў клінічнай ардынатуры [[БелМАПА|Беларускага інстытута ўдасканалення ўрачоў]] пад кіраўніцтвам [[Марыя Навумаўна Жукава|М. Н. Жукавай]] і ў 1956 годзе быў абраны на пасаду асістэнта кафедры ўралогіі. У 1960 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Актиномикоз мочеполовых органов»<ref name="УП">[http://uroweb.ru/news/1499.html ''Доста Н. И'' Памяти Мохорта Вячеслава Андреевича (к 85-летию со дня рождения) // Урологический информационный портал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141026193932/http://uroweb.ru/news/1499.html |date=26 кастрычніка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. З 1961 года В. А. Мохарт у [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гродзенскім медыцынскім інстытуце]], дзе стварыў дацэнцкі курс па ўралогіі<ref name="УП" />. У 1969 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Материалы экспериментальных и клинических исследований по реиннервации мочевого пузыря»<ref name="УП" />. З 1967 года ён на пасадзе дацэнта кафедры ўралогіі Мінскага медыцынскага інстытута, з 1971 года загадчык кафедры і адначасова ў 1971—1992 гг. галоўны пазаштатны уролаг [[Міністэрства аховы здароўя БССР]]<ref name="УП" />. З 1971 года В. А. Мохарт працаваў у [[БелМАПА|Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў]], з 1991 года — на пасадзе загадчыка кафедрай. Памёр 14 мая 2003 года. Пахаваны ў [[Мінск]]у на [[Усходнія могілкі|Усходніх (Маскоўскіх)]] могілках. == Навуковая і грамадская дзейнасць == В. А. Мохарту належаць навуковыя працы па клініцы, дыягностыцы і лячэнні [[Анкалогія|раку]] [[Нырка|нырак]] і [[Мачавы пузыр|мачавога пузыра]], актанамікозе мочапалавых органаў, нейрагенным расстройстве мачапускання. Аўтар больш за 240 навуковых прац, у тым ліку 5 [[Манаграфія|манаграфій]]<ref name="УП" />. Пад яго кіраўніцтвам абаронены 2 доктарскія і 14 кандыдацкіх дысертацый<ref name="УП" />. З 1971 па 2001 год В. А. Мохарт быў намеснікам старшыні Беларускага таварыства уролагаў<ref name="УП" />. На працягу 10 гадоў уваходзіў у склад рэдакцыйнай калегіі часопіса «Урология и нефрология». Сярод апублікаваных прац: * Актиномикоз мочеполовых органов — Минс : Госиздат БССР, 1963.; * Нейрогенные расстройства мочеиспускания (нейрогенный мочевой пузырь) — Мн., 1970. (разам з [[Мікалай Яўсеевіч Саўчанка|М. Я. Саўчанкам]]); * Диспансеризация и врачебно-трудовая экспертиза онкоурологических больных: справ. пособие / В. А. Мохорт, Н. А. Нечипоренко. — Минск: Выш. шк., 1992.; * Современные возможности и перспективы комбинированного и комплексного лечения опухолей мочевого пузыря. // Вестник АМН СССР, 1986, № 6. (разам з [[Аляксандр Уладзіміравіч Строцкі|А. У. Строцкім]]); * История развития урологии в Белоруссии, 1950—1998 гг. — Мн., 1999. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] II ступені * [[Медаль «За адвагу» (СССР)|Медаль «За адвагу»]] * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * Сярэбраны медаль [[ВДНГ СССР]] (1973) * Ганаровыя граматы [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] * Медаль імя М. І. Пірагова {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мохарт Вячаслаў Андрэевіч}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-233719&strq=l_siz=20 Мохорт, Вячеслав Андреевич (доктор медицинских наук ; 1924—2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227062004/http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-233719&strq=l_siz=20 |date=27 лютага 2021 }} {{ref-ru}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [http://nasledie-sluck.by/ru/people/doctors/6370/ ''Хворов В.'' Мохорт Вячеслав Андреевич // Наследие слуцкого края] {{ref-ru}} * [http://uroweb.ru/news/1499.html ''Доста Н. И'' Памяти Мохорта Вячеслава Андреевича (к 85-летию со дня рождения) // Урологический информационный портал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141026193932/http://uroweb.ru/news/1499.html |date=26 кастрычніка 2014 }} {{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36844224/ Мохорт Вячеслав Андреевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019003717/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36844224/ |date=19 кастрычніка 2017 }} {{ref-ru}} // Праект [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мохарт Вячаслаў Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Уролагі СССР]] [[Катэгорыя:Уролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалямі РАН]] 4schya5qoyg9f5y1snbi4k6pa90iehz 0 608194 5198175 4955765 2026-09-13T10:07:16Z Spokiyny 153126 5198175 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Антоніўка (значэнні)}} {{НП-Украіна |Насельніцтва=600|год перапісу=2025}} '''Антоніўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Антонівка}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Дніпроўскі раён|Дніпроўскім раёне]] [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] за 7 км ад [[Херсон]]а. Праз пасёлак пралягае аўтамабільная дарога [[Херсон]] — [[Джанкой]] — [[Керч]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Херсонскі гарадскі савет}} {{Херсонская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Херсонскай вобласці]] a8nwzgovv5n7ovo0keivq1w96bavaps 0 617974 5198086 5050754 2026-09-13T01:02:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198086 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзеева}} {{Навуковец |Імя = Вера Паўлаўна Дзеева |Арыгінал імя = {{lang-ru|Вера Павловна Деева}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}, {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Навуковая сфера = [[фізіялогія раслін]] |Месца працы = [[Беларускі навукова-даследчы інстытут земляробства]], [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|біялагічных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Сяргей Міхайлавіч Маштакоў]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{Медаль За працоўную доблесць}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Вера Паўлаўна Дзе́ева'''<ref name="ЭПБ2">{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref> ({{lang-ru|Вера Павловна Деева}}; {{ДН|10|8|1926}} — {{ДС|19|1|2016}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Фізіялогія|фізіялогіі]] раслін, [[доктар біялагічных навук]] (1974), [[прафесар]] (1990). == Біяграфія == Нарадзілася ў вёсцы Горкі [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]] [[РСФСР]] (у сучасным [[Санкоўскі раён|Санкоўскім раёне]] [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]] [[Расія|Расіі]]<ref name="ЭПБ2" />). Скончыла сярэднюю школу і паступіла на факультэт аграхіміі і глебазнаўства [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Маскоўскай сельскагаспадарчай акадэміі імя К. А. Ціміразева]]. Акадэмію скончыла ў 1949 годзе і была накіравана загадчыкам лабараторыі ў [[Льгоў]]скую машына-трактарную станцыю ([[Курская вобласць]]). У 1952—1955 гг. праходзіла навучанне ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры Ленінградскім аддзяленні Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута ўгнаенняў, агратэхнікі і аграглебазнаўства. У 1955 годзе абараніла [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Эффективность различных приемов использования бора и марганца при выращивании столовых корнеплодов на дерново-подзолистой почве» і была прызначана на пасаду старэйшага навуковага супрацоўніка ў [[Беларускі навукова-даследчы інстытут земляробства]] ў горадзе [[Жодзіна]]. З 1961 года В. П. Дзеева працавала ў Інстытуце біялогіі АН БССР (сучасны [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі]]). Таксама выкладала на [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічным факультэце]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. == Навуковая і грамадская дзейнасць == В. П. Дзеевай належаць навуковыя працы па накіраванай рэгуляцыі росту і развіцця раслін, вывучэнні ўплыву фізіялагічна актыўных рэчываў ([[Гербіцыды|гербіцыдаў]], рэтардантаў, стымулятараў) на фарміраванне ўстойлівасці і прадукцыйнасці розных генатыпаў раслін. Пад яе кіраўніцтвам абаронены 16 кандыдацкіх дысертацый. Яе распрацоўкі абаронены 14 аўтарскім пасведчаннямі і 4 [[патэнт]]амі. Сярод апублікаванага: * Физиологическое действие некоторых гербицидов на растения. / [[Сяргей Міхайлавіч Маштакоў|Маштаков С. М.]], Деева В. П., [[Аляксандр Патапавіч Валынец|Волынец А. П.]] и др. Под ред. чл.-кор. АН СССР Ю. В. Ракитина — Мн., Наука и техника, 1971. * Ретарданты-регуляторы роста растений / В. П. Деева; ред. [[Юрый Уладзімравіч Ракіцін|Ю. В. Ракитин]]; АН БССР, Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича. — Минск: Наука и техника, 1980. — 176 с. * Регуляторы роста и урожай / В. П. Деева, [[Зоя Іванаўна Шэлег|З. И. Шелег]] ; АН БССР, Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича. — Минск : Наука и техника, 1985. * Избирательное действие химических регуляторов роста на растения: физиол. основы / В. П. Деева, З. И. Шелег, [[Надзея Васілеўна Санько|Н. В. Санько]]; АН БССР, Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича. — Минск: Наука и техника, 1988. — 253 с. — ISBN 5-343-00274-9 * Регуляторы роста растений: механизмы действия и использование в агротехнологиях / В. П. Деева. — Минск : Белорус. наука, 2008. — 133 с. — ISBN 978‐985‐08‐1001‐4. З 1961 года В. П. Дзеева займала пасаду вучонага сакратара, з 1971 года — старшыні Рэгіянальнага навуковага савета [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] па праблемах фізіялогіі і біяхіміі раслін Беларусі і Прыбалтыйскіх рэспублік. Таксама была старшынёй навукова-метадычнага савета Беларускага аддзялення таварыства «Веды» СССР. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] (1976) * Нагрудны знак «Вынаходнік СССР» * Ганаровая грамата Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2006) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Дзеева Вера Паўлаўна||174}} * {{Крыніцы/БелЭн|6|||102}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2474595&strq=l_siz=20 Дзеева, Вера Паўлаўна (доктар біялагічных навук; 1926—2016)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [http://botany.by/about-institute/istoriya-belarusskoj-botaniki-v-licax/doktora-nauk/deeva-v-p/ Деева Вера Павловна]{{Ref-ru}} // [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі]] * [http://botany.by/2016/08/k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-very-pavlovny-deevoj-1926%E2%80%932016/ ''Ламан Н. А., Судник А. Ф.'' К 90-летию со дня рождения Веры Павловны ДЕЕВОЙ (1926—2016)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191013043820/http://botany.by/2016/08/k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-very-pavlovny-deevoj-1926%E2%80%932016/ |date=13 кастрычніка 2019 }}{{Ref-ru}} // [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі]] * [http://www.agrobiotech.com.ua/den-rozhdeniya-professora-doktora-biol.-nauk-deevoy-veryi-pavlovnyi День рождения профессора, доктора биол. наук Деевой Веры Павловны // Межведомственный научно-технологический центр «АГРОБИОТЕХ»]{{Ref-ru}} * [http://bypatents.com/patents/deeva-vera-pavlovna База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191013043840/http://bypatents.com/patents/deeva-vera-pavlovna |date=13 кастрычніка 2019 }}{{Ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1152833 База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191013043825/https://patentdb.ru/author/1152833 |date=13 кастрычніка 2019 }}{{Ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Дзеева Вера Паўлаўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі РДАУ-МСГА імя К. А. Ціміразева]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАНБ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Фізіёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цвярской губерні]] 0w14zpb5bvnis2krxblkl0l14c95fsa 0 618512 5198141 5192442 2026-09-13T08:32:52Z CommonsDelinker 151 Replacing Hagibis_2019_path_v2.png with [[File:Hagibis_2019_path.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Appreciate the file merger, but for the file name, the original should always take precedence). 5198141 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hagibis_2019-10-09_0415Z.jpg|thumb|Касмічны здымак 9 кастрычніка 2019]] [[Файл:Hagibis 2019 path.png|thumb|Шлях тайфуна]] '''«Хагібіс»''' — [[тайфун]], які ўтварыўся ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] ў кастрычніку [[2019]] года і абрынуўся на [[Японскія астравы]]. «Хагібіс» ударыў па асноўнай тэрыторыі [[Японія|Японіі]] 12-13 кастрычніка і прайшоў па ціхаакіянскім узбярэжжы галоўнага вострава краіны [[Хансю]]. Тайфун прынёс з сабой шквалісты вецер з парывамі да 40 метраў у секунду<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=239235 nashaniva.by]</ref> і ліўневыя дажджы, якія выклікалі апоўзні і паводкі. Найбольшая колькасць загінулых і пацярпелых прыпадае на прэфектуры [[Фукусіма (прэфектура)|Фукусіма]] і [[Міягі]] на паўночным усходзе Хансю, а таксама на прэфектуру [[Канагава]], якая прымыкае да [[Токіа]] з паўднёвага захаду<ref name="nashaniva.by">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=239406 nashaniva.by]</ref>. Сталічныя аэрапорты 12 кастрычніка спанілі працу, чыгуначныя зносіны былі абмежаваныя<ref>[https://www.svaboda.org/a/30214010.html svaboda.org]</ref>. Па меншай меры 77 чалавек загінулі<ref name="nashaniva.by"/>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тайфуны]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2019 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Японіі]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2019 года]] s4a41p1yap7t78sr1058pj6btb31dv4 0 620214 5198045 4891578 2026-09-12T23:01:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198045 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул_2 = [[Народны камісарыят земляробства БССР|Народны камісар земляробства БССР]] | сцяг_2 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg | перыядпачатак_2 = [[5 лістапада]] [[1937]] | перыядканец_2 = [[21 красавіка]] [[1938]] | папярэднік_2 = [[Мікалай Фядосіевіч Нізоўцаў|Мікалай Нізоўцаў]] | пераемнік_2 = [[Міхаіл Васілевіч Кулагін|Міхаіл Кулагін]] | прэм'ер-міністр_2 = [[Апанас Фёдаравіч Кавалёў|Апанас Кавалёў]] | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = [[УКП(б)]] ([[1925]]) | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | род войскаў = | званне = {{СССР, Маёр}} | адукацыя = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} {{цёзкі2|Шышкоў}} '''Васі́ль Фёдаравіч Шышкоў''' ({{ДН|||1900}}, в. [[Новае Сяло (Талачынскі раён)|Новае Сяло]] {{МН|Талачынскага раёна|ў Талачынскім раёне|Талачынскі раён}} — ''невядома'') — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1900 годзе ў вёсцы Новае Сяло. Член [[КПСС]] з 1925 года. З 1914 года на гаспадарчай, грамадскай і палітычнай працы. У 1914—1960 гг. — пастух, парабак, удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], сакратар Навасельскага сельсавета, сакратар партячэйкі, арганізатар [[калгас]]а, старшыня Талачынскага райвыканкама, загадчык ОРГА [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага]] райкама УКП(б), палітработнік [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], народны камісар земляробства Беларускай ССР, на партыйнай працы ў Беларускай ССР, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], намеснік інтэнданта [[47-я армія (СССР)|47-й арміі]] па палітычнай частцы, пасля вайны жыў у [[Сімферопаль|Сімферопалі]]. Абіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 1-га склікання. Памёр у [[Севастопаль|Севастопалі]] пасля 1985 года. == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&page=1&first_name=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9&middle_name=%D0%A4%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=1900 Шишков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191101124256/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&page=1&first_name=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9&middle_name=%D0%A4%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=1900 |date=1 лістапада 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шышкоў, Васіль Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Народныя камісары земляробства БССР]] [[Катэгорыя:Старшыні Талачынскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР ад Беларускай ССР]] i7e8ebdtrxjaoi0zn7p5p7vjsuht69k 14 621676 5197978 3506032 2026-09-12T19:13:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]]; дададзена [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5197978 wikitext text/x-wiki Гл. таксама [[:Катэгорыя:Выпускнікі Нацыянальнага медыцынскага ўніверсітэта імя Аляксандра Багамольца]] (арганізацыя, у якую быў ператвораны медыцынскі факультэт Кіеўскага ўніверсітэта). [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра|медыцынскі]] n8tr25m3hgr2jraviyg2aersw9g4bjw 0 635282 5198024 5049756 2026-09-12T20:57:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198024 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шчарбіна}} {{цёзкі2|Васіль Шчарбіна}} {{Ваенны дзеяч}} '''Васіль Васілевіч Шчарбіна''' ({{ДН|27|3|1914}}, станцыя Нікітаўка (цяпер у межах горада [[Горліўка]]), [[Данецкая вобласць]] — {{ДС|24|9|1942}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). == Біяграфія == У [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з 1934 года. Скончыў Адэскае пяхотнае вучылішча (1938). У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] камандзір дыверсійнай групы, накіраванай са спецыяльным заданнем у раён горада [[Лепель|Лепеля]]. 3 сакавіка 1942 года камандзір разведвальна-дыверсійнага атрада, які дзейнічаў у раёне [[Полацк]] — [[Маладзечна]] — [[Мінск]]. Маёр В. В. Шчарбіна загінуў 24 верасня 1942 года. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 20 студзеня 1943 года. Пахаваны ў Валожыне на плошчы Свабоды. == Памяць == У 1972 годзе у горадзе [[Валожын]] каля будынка сярэдняй школы № 1 устаноўлены бюст Героя Савецкага Саюза В. В. Шчарбіны<ref>[http://pushlib.org.by/sites/default/files/36.pdf Вечна ў памяці народнай (Інфармацыйна-бібліяграфічны паказальнік) — Мн., 2009.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020002050/http://pushlib.org.by/sites/default/files/36.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{v|15|6|2023}}</ref>, адна з вуліц горада названа яго імем<ref name="МА" />. 9 мая 2023 года на тэрыторыі сярэдняй школы № 2 Валожына адбылося адкрыццё помніка<ref name="МА">''Владимир Сёмин '' [https://www.mil.by/ru/bso/news/159827/ В Воложине открыт памятник Василию Щербине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250821092601/https://www.mil.by/ru/bso/news/159827/ |date=21 жніўня 2025 }} // Сайт [[Міністэрства абароны Беларусі]]{{ref-ru}}{{v|15|6|2023}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Щербина Василий Васильевич // Герои Советского Союза: краткий биографический словарь в двух томах. — М., 1988. — Т. 2. — С. 814. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Шчарбіна Васіль Васілевіч||239—240}} * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|Шчарбіна Васіль Васілевіч|643}} * Щербина Василий Васильевич // Навечно в сердце народном: справочник. — Мн., 1984. — С. 597. * ''Бринский, А.'' Бородач / А.Бринский // Люди легенд. Очерки о партизанах и подпольщиках — Героях Советского Союза. Вып. 5. — М., 1974. — С. 495- * 509. == Спасылкі == * [https://volozhin.gov.by/ru/region/istoriya Гісторыя Валожына і раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230326130519/https://volozhin.gov.by/ru/region/istoriya |date=26 сакавіка 2023 }}{{v|15|6|2023}} // Сайт Валожынскага раённага выканаўчага камітэта * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74021472/ Щербина Василий Васильевич]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}{{v|15|6|2023}} // Праект «Память народа» * [https://admin-gorlovka.ru/v-chest-75-letiya-pobedy-v-velikoj-otechestvennoj-vojne-v-ramkakh-internet-aktsii-nashi-zemlyaki-geroi-sovetskogo-soyuza-vspomnim-poimenno-gorlovchan-geroev-sovetskogo-soyuza-shcherbina-vasilij-vasile/ В честь 75-летия Победы в Великой Отечественной войне, в рамках интернет-акции «Наши земляки — Герои Советского Союза», вспомним поименно горловчан-Героев Советского Союза. Щербина Василий Васильевич (09. 04. 1914 г. — 23. 09. 1942 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220224175449/https://admin-gorlovka.ru/v-chest-75-letiya-pobedy-v-velikoj-otechestvennoj-vojne-v-ramkakh-internet-aktsii-nashi-zemlyaki-geroi-sovetskogo-soyuza-vspomnim-poimenno-gorlovchan-geroev-sovetskogo-soyuza-shcherbina-vasilij-vasile/ |date=24 лютага 2022 }}{{v|15|6|2023}} // Афіцыйны сайт горада [[Горлаўка]] {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шчарбіна Васіль Васілевіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Маёры СССР]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] 2et8w6a71kkxw8w9jwrtsvbw8k3x2zy 0 635960 5197906 5134117 2026-09-12T15:29:24Z 5197906 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бабарыка (значэнні)|Бабарыка}} {{дзяржаўны дзеяч | пасада = Старшыня партыі «[[Разам (партыя)|Разам]]» | перыядпачатак = [[31 жніўня]] [[2020]] |партрэт=Віктар Бабарыка 2026.png}} '''Ві́ктар Дзмі́трыевіч Бабары́ка''' ([[9 лістапада]] [[1963]], [[Мінск]]) — беларускі [[банк]]ір, [[філантроп]], [[Калекцыяніраванне|калекцыянер]], [[культурны дзеяч|культурны]] і [[грамадскі дзеяч]], [[палітык]]. У 2000—2020 гадах старшыня Праўлення ААТ «[[Белгазпрамбанк]]». Былы [[палітвязень]]. == Біяграфія == Скончыў у 1981 годзе школу № 92 горада [[Мінск]]а. У 1988 годзе скончыў [[Механіка-матэматычны факультэт БДУ|механіка-матэматычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «[[Тэарэтычная механіка]]». Працоўную дзейнасць пачынаў у [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|НВА парашковай металургіі]], дзе працаваў начальнікам аддзела знешнеэканамічных сувязяў. Скончыў у 1995 годзе [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Эканоміка, арганізацыя знешнеэканамічнай дзейнасці». У ліпені таго ж года пачаў працаваць у банкаўскай сістэме [[Беларусь|Беларусі]] (банк «Алімп»). У 2000 годзе скончыў магістратуру [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. У ліпені таго ж года прызначаны Старшынёй Праўлення ААТ «[[Белгазпрамбанк]]». === Выбары 2020 года. Зняволенне === 12 мая 2020 года ў сваім [[Facebook]] абвясціў, што высоўвае сваю кандыдатуру на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах]]<ref>[https://belsat.eu/news/viktar-babaryka-abvyastsiu-shto-idze-u-prezidenty/ Віктар Бабарыка абвясціў, што ідзе ў прэзідэнты] // [[Белсат]]</ref>. У той жа дзень прэс-служба «Белгазпрамбанка» паведаміла аб выхадзе Бабарыкі са складу праўлення і звальненні яго з пасады старшыні праўлення паводле ўласнага жадання<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/251620|title=Віктар Бабарыка больш не з’яўляецца старшынёй праўлення «Белгазпрамбанка»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Штаб Віктара Бабарыкі падрыхтаваў да здачы ў Цэнтральную выбарчую камісію 435 тысяч подпісаў выбарцаў. Гэта стала рэкордам для канкурэнтаў дзейнага кіраўніка краіны [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] за ўвесь час яго знаходжання пры ўладзе<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30679303.html|title=Штаб Бабарыкі падрыхтаваў да здачы 435 тысяч подпісаў. Гэта рэкорд для канкурэнтаў Лукашэнкі за ўвесь час|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Тым часам Аляксандр Лукашэнка абрынуўся на Віктара Бабарыку з пагрозамі і абвінавачваннямі. Адначасова з нападкамі Лукашэнкі ад 11 чэрвеня ў кампаніях, звязаных з сябрамі Бабарыкі, прайшлі ператрусы і затрыманні; сам Віктар Бабарыка разам з сынам Эдуардам быў затрыманы 18 чэрвеня<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/253786|title=Бабарыка затрыманы. «З-за спробы ўздзеяння на сведак і ўтойвання доказаў злачынства»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. 21 чэрвеня яму было прад’яўленае абвінавачванне паводле ч. 2 арт. 243 («''Ухіленне ад выплаты сум падаткаў і збораў, што пацягнула шкоду ў асабліва буйным памеры''»), ч. 2 арт. 235 («''Легалізацыя сродкаў, здабытых злачынным шляхам, учыненая паўторна, альбо службовай асобай з выкарыстаннем сваіх службовых паўнамоцтваў, альбо ў асабліва буйным памеры''»), таксама паводле ч. 2 арт. 431 («''Дача хабару паўторна альбо ў буйным памеры''»)<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/49510|title = Спіс палітычных вязняў|author = |authorlink = |date = |publisher = [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200703171056/http://spring96.org/be/news/49510|archivedate = 3-7-2020|accessdate = 3-7-2020}}</ref>. Сам Віктар Бабарыка не згодны з прад’яўленымі абвінавачваннямі. 29 чэрвеня міжнародная праваабарончая арганізацыя [[Amnesty International]] прызнала Віктара і [[Эдуард Віктаравіч Бабарыка|Эдуарда Бабарыкаў]] ды іншых затрыманых апанентаў Лукашэнкі [[Вязень сумлення|вязнямі сумлення]]<ref>{{cite web|url = https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/06/belarus-fullscale-attack-on-human-rights-ahead-of-presidential-election/|title = Belarus: Full-scale attack on human rights ahead of presidential election|author = |authorlink = |date = 29-6-2020|publisher =[[Amnesty International]]|language = en|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. 14 ліпеня Віктару Бабарыку адмоўлена ў рэгістрацыі праз неадпаведнасць прадстаўленай дэкларацыі аб даходах і маёмасці, а таксама праз тое, што ў яго выбарчай кампаніі ўдзельнічала замежная арганізацыя (меўся на ўвазе «[[Белгазпрамбанк]]»). Старшыня ЦВК [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] агучыла звесткі з ліста [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржкантролю]], якія не дазваляюць, на яе думку, зарэгістраваць Віктара Бабарыку. Пры гэтым [[прэзумпцыя невінаватасці]] Віктара Бабарыкі была праігнараваная<ref>[https://naviny.by/article/20200714/1594736045-babariko-vybit-iz-oboymy-lukashenko-predpochel-ne-riskovat?fbclid=IwAR3iA_4kAFkK5RF1Dwyi1QUqVuSpjRtne-AsOJ-Im1VEnLlGAfJOSILp2w4 naviny.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200714174814/https://naviny.by/article/20200714/1594736045-babariko-vybit-iz-oboymy-lukashenko-predpochel-ne-riskovat?fbclid=IwAR3iA_4kAFkK5RF1Dwyi1QUqVuSpjRtne-AsOJ-Im1VEnLlGAfJOSILp2w4 |date=14 ліпеня 2020 }}</ref>. 16 ліпеня адбылася сустрэча прадстаўнікоў штабоў [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]], Віктара Бабарыкі і [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерыя Цапкалы]], на якой была дасягнутая дамоўленасць, што адзіным кандыдатам ад незарэгістраваных палітыкаў будзе Святлана Ціханоўская. І ў выпадку яе абрання будуць прызначаныя паўторныя выбары, у якіх змогуць удзельнічаць альтэрнатыўныя кандыдаты, якія на той момант былі ў СІЗА<ref>[https://news.tut.by/economics/693057.html Светлана Тихановская объединилась со штабами Бабарико и Цепкало] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200718012054/https://news.tut.by/economics/693057.html |date=18 ліпеня 2020 }}</ref>. 10 кастрычніка Віктар Бабарыка разам з [[Лілія Уладзіміраўна Уласава|Ліліяй Уласавай]], [[Юрый Васкрасенскі|Юрыем Васкрасенскім]], [[Віталь Шкляраў|Віталём Шкляравым]], Кірылам Бадзеем, Дзмітрыем Рабцевічам, [[Максім Аляксандравіч Знак|Максімам Знакам]], {{нп3|Ілья Васільевіч Салей|Ільёй Салеем|ru|Салей, Илья Васильевич}}, знаходзіліся на той момант пад арыштам, удзельнічаў у сустрэчы ў СІЗА КДБ з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]]<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/703572.html|title=Лукашенко встретился в СИЗО КГБ с политзаключенными. Среди них — Бабарико, Знак, Шкляров, Власова|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23.01.2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017101705/https://news.tut.by/economics/703572.html|archivedate=17 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref>. 15 кастрычніка на пасяджэнні Кваліфікацыйнай камісіі па пытаннях адвакацкай дзейнасці пры [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі]] было прынятае рашэнне аб скасаванні адвакацкай ліцэнзіі Аляксандра Пыльчанкі, які быў адным з абаронцаў Віктара Бабарыкі. Прычынай назвалі каментары адваката парталу [[TUT.BY]] у жніўні 2020 года<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/704159.html|title=Защитника Виктора Бабарико и Марии Колесниковой Александра Пыльченко лишают лицензии адвоката|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23.01.2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128114810/https://news.tut.by/economics/704159.html|archivedate=28 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 24 лістапада следчым упраўленнем [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] скончана папярэдняе расследаванне крымінальнай справы ў дачыненні да кіраўнікоў [[Белгазпрамбанк|ААТ «Белгазпрамбанк»]]. Віктар Бабарыка абвінавачваецца ў здзяйсненні злачынстваў паводле ч. 3 арт. 430 «''Атрыманне хабару ў буйным памеры''» і ч. 2 арт. 235 «''Легалізацыя („адмыванне“) сродкаў, атрыманых злачынным шляхам у асабліва буйным памеры''» Крымінальнага кодэкса Беларусі. Усе, хто абвінавачваюцца ў гэтай справе, прызналі сваю віну, акрамя Віктара Бабарыкі<ref>{{Cite news|title=Следственным управлением КГБ окончено предварительное расследование уголовного дела в отношении топ-менеджеров ОАО «Белгазпромбанк».|url=http://www.kgb.by/ru/news-ru/view/o-predjjavlenii-obvinenij-194/|accessdate=23.01.2021}}</ref>. 19 студзеня 2021 года адвакат [[Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі|Дзмітрый Лаеўскі]] пасля таго, як азнаёміўся з матэрыяламі справы, заявіў, што абвінавачванне не даказана і ёсць шэраг фактаў, якія сведчаць аб тым, што Віктар Бабарыка не здзяйсняў таго, у чым яго абвінавачваюць<ref>{{Cite news|url=https://news.tut.by/economics/715447.html|title=Виктор Бабарико ознакомился со своим уголовным делом. Адвокат: Обвинение не доказано|website=[[TUT.BY]]|accessdate=23 студзеня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125104806/https://news.tut.by/economics/715447.html|archivedate=25 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 21 студзеня 2021 года [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральная пракуратура]] накіравала ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Суд]] крымінальную справу ў дачыненні да Віктара Бабарыкі<ref>{{Cite news|url=http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/genprokuratura-prinyala-reshenie-po-ugolovnomu-delu-ob-obvinenii-top-menedzherov-belgazprombanka-v-k/|title=Генпрокуратура приняла решение по уголовному делу об обвинении топ-менеджеров Белгазпромбанка в коррупционных преступлениях|accessdate=2021-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122080748/http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/genprokuratura-prinyala-reshenie-po-ugolovnomu-delu-ob-obvinenii-top-menedzherov-belgazprombanka-v-k/ |archivedate=22 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Суд над Віктарам Бабарыкам і топ-менеджарамі Белгазпрамбанка пачаўся ў лютым. Пракурор прасіў пакараць яго 15 гадамі. 6 ліпеня 2021 года суддзя [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суду Рэспублікі Беларусь]] [[Ігар Вячаслававіч Любавіцкі|Ігар Любавіцкі]] прыгаварыў Бабарыку да «14 гадоў пазбаўлення волі з адбываннем у папраўчай калоніі ва ўмовах узмоцненага рэжыму са штрафам у памеры 5 тысяч базавых велічынь, з пазбаўленнем права займаць пасады, звязаныя з выкананнем арганізацыйна-распарадчых і адміністрацыйна-гаспадарчых абавязкаў на тэрмін пяць гадоў» без магчымасці абскардзіць прысуд<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210706/1625555257-viktar-babaryka-asudzhany-da-14-gadou-pazbaulennya-voli |title=Віктар Бабарыка асуджаны да 14 гадоў пазбаўлення волі |access-date=1 кастрычніка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231008211354/https://zviazda.by/be/news/20210706/1625555257-viktar-babaryka-asudzhany-da-14-gadou-pazbaulennya-voli |archivedate=8 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref>. 27 красавіка 2023 года Віктар Бабарыка, які адбываў пакаранне ў наваполацкай калоніі, быў дастаўлены ў [[Наваполацкая цэнтральная гарадская бальніца|Наваполацкую цэнтральную гарадскую бальніцу]]<ref name="НН"/>. «[[Рабочы рух (Беларусь)|Рабочы рух]]» паведаміў, што Бабарыку даставілі з цялеснымі пашкоджаннямі: ''«Паступіў са слядамі пабіцця, яго нават не пазналі, пакуль не ўбачылі прозвішча»''<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32382233.html|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|title=Краўцоў: Рэжым ня ведае, што рабіць з палітвязьнямі, і не ідзе на перамовы. 27 красавіка 2023}}</ref>. У бальніцы пацвердзілі, што Віктар Бабарыка знаходзіцца ў хірургіі<ref name="НН">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2023-04-27|url = https://nashaniva.com/315432 |title = Віктар Бабарыка насамрэч шпіталізаваны|format = |website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate = 2023-05-20|language = be|postscript = }}</ref>. 17 мая ў бальніцы прайшлі масавыя затрыманні лекараў<ref name="НН2">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2023-05-19|url = https://nashaniva.com/317159 |title = У Наваполацку прайшлі затрыманні дактароў у бальніцы, куды прывозілі Бабарыку|format = |website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate = 2023-05-20|language = be|postscript = }}</ref>. 5 ліпеня 2023 года [[Мінскі абласны суд]] асудзіў Эдуарда Бабарыку да 8 гадоў калоніі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/eduarda-babaryku-asudzili-da-8-hadou-kalonii-hoc|title=Эдуарда Бабарыку асудзілі да 8 гадоў калоніі, хоць віны ён не прызнаў|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-07-05}}</ref>. === Вызваленне === [[Файл:Виктор Бабарико и Мария Колесникова 2025.png|міні|[[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]] і Віктар Бабарыка 20 снежня 2025 года.]]13 снежня 2025 года разам з групай 123 палітычных зняволеных вызвалены ў выніку сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]], прымусова дэпартаваны на тэрыторыю [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/be/383456|title=На волі Марыя Калеснікава, Віктар Бабарыка, Марына Золатава, Алесь Бяляцкі, Максім Знак! Агулам вызвалены 123 палітвязні|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Неўзабаве Бабарыка прыбыў у Германію на запрашэнне ўладаў гэтай краіны<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/kolesnikova-i-babariko-pribyli-v-germaniu-ih-vstretil-glava-mid-frg-vadeful/a-75249564|title=Глава МИД ФРГ встретил Колесникову и Бабарико в Берлине|website=[[Deutsche Welle]]|author=Ася Локина|language=ru}}</ref>. == Культурная дзейнасць == === Дабрачынная дзейнасць === Заснавальнік Міжнароднага дабрачыннага фонду дапамогі дзецям «Шанец»<ref>{{cite web |url=http://www.chance.by/home/directions/ |title=Учредители |author= |date= |publisher=Сайт Международного благотворительного фонда помощи детям «Шанс» |accessdate=2015-02-27 |lang=}}</ref>. === Культурныя ініцыятывы === * Міжнародны форум тэатральнага мастацтва «Тэарт»<ref>{{cite web |url=http://www.teart.by/ru/about/concept/ |title=Концепция форума «Теарт» |author= |date=2014-31-08 |publisher=Сайт Международного форума театрального искусства «Теарт» |accessdate=2015-02-25 |lang=}}</ref> (раней — Тэатральны тыдзень з [[Белгазпрамбанк]]ам); * [[Цэнтр візуальных і выканальніцкіх мастацтваў «Арт Карпарэйшн»]]; * [[Карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка]]; * Арт-праект «[[Мастакі Парыжскай школы з Беларусі]]»; * Выстаўка «[[Дзесяць стагоддзяў мастацтва Беларусі]]»; * Нацыянальны гісторыка-культуралагічны праект «[[Арт-Беларусь]]»<ref>{{cite web |url=http://artbelarus.by/ru/about.html |title=Концепция |author= |date= |publisher=Сайт национального историко-культурологического проекта «Арт-Беларусь» |accessdate=2015-02-25 |lang=}}</ref> == Палітычная пазіцыя == Пра гістарычную ролю Расіі ён сказаў: «''Успомнім гісторыю. З часу ўтварэння моцнага Маскоўскага княства ў канцы XVII стагоддзя адбылося размыванне [[Ліцвіны|ліцвінскага]] гена [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое мы перанеслі. Гэта дакладна для Украіны. Генетычны матэрыял Беларусі і Украіны быў моцным разведзены перасяленцамі з Усходу''»<ref>[https://gazetaby.com/post/viktor-babariko-my-popali-v-klassicheskuyu-lovushk/163176/ Виктор Бабарико: «Мы попали в классическую ловушку любого паразита»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200622040538/https://gazetaby.com/post/viktor-babariko-my-popali-v-klassicheskuyu-lovushk/163176/ |date=22 чэрвеня 2020 }}</ref>. Бабарыка падтрымлівае палітычны нейтралітэт Беларусі і таму за выхад Беларусі з [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]]<ref>{{Cite web |url=https://reform.news/babariko-schitaet-chto-belarus-dolzhna-vyjti-iz-odkb |title=Бабарико считает, что Беларусь должна выйти из ОДКБ |website=[[Reform.news]] |url-status=live |lang=ru}}</ref>. У сакавіку 2014 года выказаўся пра [[бела-чырвона-белы сцяг]]: «''Пакуль у Беларусі будзе ідэя і думка, якая можа аб’яднаць нас такіх розных, з розным мастацкім густам, палітычнымі прыхільнасцямі, узростам і адносінамі, датуль была, ёсць і будзе наша бел-чырвона-белая сінявокая Беларусь. [[Жыве Беларусь!]]''»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/125521|title=Кіраўнік «Белгазпромбанка» на адкрыцці «Дзесяці стагоддзяў мастацтва»: Жыве Беларусь!|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref> Катэгарычны праціўнік [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]]. Мяркуе, што неабходна правесці рэферэндум па пытанні адмены смяротнага пакарання<ref>[https://naviny.by/new/20200606/1591475960-babariko-smertnaya-kazn-eto-mest-mest-udel-slabyh Бабарико: смертная казнь — это месть, а месть — удел слабых] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009105957/https://naviny.by/new/20200606/1591475960-babariko-smertnaya-kazn-eto-mest-mest-udel-slabyh |date=9 кастрычніка 2020 }}</ref>. У 2025 г. Бабарыка заявіў, што не гатовы публічна адказваць, чый [[Крым]], і назваў гэта «вельмі складаным пытаннем»<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/babaryka-ne-adkazau-na-pytanne-chyy-krym|title=Бабарыка не адказаў на пытанне "Чый Крым?"|website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. == Узнагароды == * Падзяка [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2002) — «''за шматгадовую самаадданую працу і значны ўнёсак у развіццё банкаўскай сістэмы краіны''»; * дыплом Камісіі Рэспублікі Беларусь па справах [[ЮНЕСКА]] (2008) — "''за вялікі ўнёсак у развіццё інтэрнацыянальных культурных сувязяў, падтрымку беларускага тэатра і ў сувязі з правядзеннем Тэатральнага тыдня з «[[Белгазпрамбанк]]ам» «Глядзім Шэкспіра»''"; * падзяка ад кіраўніцтва [[Расія|расійскай]] Нацыянальнай тэатральнай прэміі і фестывалю «[[Залатая маска]]» за подпісам [[народны артыст РСФСР|народнага артыста РСФСР]] [[Георгій Георгіевіч Тараторкін|Георгія Тараторкіна]] (2010)<ref>{{cite web |url=http://www.belgazprombank.by/about/press_centr/novosti_banka/2010/teatral_naja_nedelja_s_belgazp/ |title=«Театральная неделя с Белгазпромбанком». Послесловие |date=2010-21-10 |publisher=Официальный сайт Белгазпромбанка |accessdate=2015-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518164310/https://belgazprombank.by/about/press_centr/novosti_banka/2010/teatral_naja_nedelja_s_belgazp/ |archivedate=18 мая 2022 |url-status=dead }}</ref>; * падзяка [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністра культуры Рэспублікі Беларусь]] (2012) — «''за шматгадовую фінансавую падтрымку праектаў, накіраваных на развіццё нацыянальнай культуры Беларусі''»; * ганаровае званне «Мецэнат культуры Беларусі» па выніках 2014 года (2015); * прэмія ў вобласці карпаратыўнай сацыяльнай адказнасці ў намінацыі «Персона года» (2015). == Сям’я == Жонка Марына. Дзеці: сын [[Эдуард Віктаравіч Бабарыка|Эдуард]] (нар. 1990), прадпрымальнік і [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]], дачка Марыя. 15 жніўня 2017 года жонка загінула на [[Мадэйра (востраў)|Мадэйры]] падчас заняткаў [[дайвінг]]ам<ref>[http://naviny.by/article/20170817/1502981088-ona-sdelala-moyu-zhizn-v-portugalii-pogibla-zhena-izvestnogo-bankira «Она сделала мою жизнь». В Португалии погибла жена известного банкира Бабарико] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814003359/https://naviny.by/article/20170817/1502981088-ona-sdelala-moyu-zhizn-v-portugalii-pogibla-zhena-izvestnogo-bankira |date=14 жніўня 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20180329124915/https://belgazprombank.by/about/press_centr/stranica_predsedatelja/ Старонка старшыні на афіцыйным сайце Белгазпрамбанка] {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Бабарыка Віктар Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры мастацтва]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Банкіры Беларусі]] [[Катэгорыя:Белгазпрамбанк]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] 74cioc5dmt3oltihcp7j3t5lowx3faj 0 639673 5198040 4763125 2026-09-12T22:48:57Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198040 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 |назва_перадачы = Беларускі тыдзень |арыгінальная_назва = |выява = |шырыня = |апісанне_выявы = |жанр = інфармацыйна-публіцыстычны |аўтар = Мікола Ваўранюк |рэжысёр = |аператар = |сцэнарыст = |вытворчасць = |вядучы = Марлена Будна |галоўныя_ролі = |агучка = |апавядальнік = |пачатковая_тэма = |завяршальная_тэма = |кампазітар = |краіна = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |сезоны = |выпускі = |першы_выпуск = 1997 |апошні_выпуск = |спіс_выпускаў = |прадзюсар = |выканаўчы_прадзюсар = |месца_здымак = |камера = |працягласць = 20 [[Хвіліна|хв.]] |канал = [[TVP3 Białystok]] |фармат_выявы = 4:3 |фармат_гуку = |першая_трансляцыя = |апошняя_трансляцыя = |прэм'ерныя паказы = |паўторныя паказы = |папярэднія_перадачы = |наступныя_перадачы = |падобныя_перадачы = |сайт = |imdb_id = }} '''«Белару́скі ты́дзень»''' — штотыднёвы [[Тэлевізійная перадача|тэлевізійны]] часопіс канала [[TVP3 Białystok]] для [[Беларусы ў Польшчы|беларускай меншасці]], які выходзіць з 1997 года [[Беларуская мова|па-беларуску]]. == Апісанне == Праграма паўстала ў супрацоўніцтве з нацыянальнымі арганізацыямі на [[Падляскае ваяводства|Падляшшы]]. Першапачаткова выходзіла на канале [[TVP Białystok]] у рамках тэлечасопіса пра нацыянальныя меншасці «{{Нп3|Самі пра сябе||pl|Sami o sobie}}». З 2004 года выходзіць як штотыднёвая самастойная перадача працягласцю 20 хвілін. 95 % эфірнага часу аддаецца асвятленню жыцця [[Беларусы ў Польшчы|беларускай меншасці]] на Падляшшы. Праграма выходзіць [[Беларуская мова|беларускай мовай]] з польскімі [[субтытры|субтытрамі]]. У пачатку красавіка [[2020]] года тагачасны дырэктар TVP Białystok Яўгеніюш Шпакоўскі вырашыў спыніць выхад перадачы<ref name="racyja">{{cite web|author = Улад Грынеўскі|title = «Беларускі тыдзень» не будзе выходзіць на TVP Białystok?|url = https://www.racyja.com/sumezhzha/belaruski-tydzen-ne-budze-vykhodzits/|publisher = [[Беларускае Радыё Рацыя]]|date = 18 красавіка 2020|accessdate = 20 красавіка 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201001162857/https://www.racyja.com/sumezhzha/belaruski-tydzen-ne-budze-vykhodzits/|archivedate = 1 кастрычніка 2020|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web | author = Maciej Chołodowski.| last = Chołodowski| first = Maciej| authorlink = | coauthors = | date = 18 красавіка 2020| url = https://bialystok.wyborcza.pl/bialystok/7,35241,25879831,bialystok-szef-bialostockiego-osrodka-tvp-chce-wyprowadzic.html| archiveurl = | archivedate = | title = Białystok. Szef białostockiego ośrodka TVP chce wyprowadzić programy mniejszości| format = | work = | publisher = [[Gazeta Wyborcza]]| accessdate = 20 красавіка 2020 | language = pl| postscript = }}</ref>. Пасля хвалі крытыкі і публічных абмеркаванняў, у тым ліку з боку дэпутатаў [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейма]]<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 19 красавіка 2020| url = https://poranny.pl/mniejszosc-bialoruska-dostala-wielkanocny-prezent-tvp-zdejmuje-program-z-anteny/ar/c3-14925436| archiveurl = | archivedate = | title = Mniejszość białoruska "dostała" wielkanocny prezent - TVP zdejmuje program z anteny| format = | work = | publisher = Kurier Poranny| accessdate = 20 красавіка 2020 | language = pl| postscript = }}</ref><ref>{{cite web | author = Marta Śliwińska.| last = Śliwińska| first = Marta| authorlink = | coauthors = | date = 19 красавіка 2020| url = https://podlaskie24.pl/artykul/2020/04/19/tydzien-bialoruski-znika-z-anteny-tvp-po-23-latach/| archiveurl = | archivedate = | title = “Tydzień Białoruski” znika z anteny TVP po 23 latach| format = | work = podlaskie24.pl| publisher = | accessdate = 20 красавіка 2020 | language = pl| postscript = }}</ref><ref name="racyja" />, дырэктар Яўгеніюш Шпакоўскі адмовіўся ад свайго рашэння<ref>{{cite web | author = Maciej Chołodowski.| last = Chołodowski| first = Maciej| authorlink = | coauthors = | date = 20 красавіка 2020| url = https://bialystok.wyborcza.pl/bialystok/7,35241,25882341,programy-mniejszosci-wracaja-koronawirus-juz-nie-przeszkadza.html| archiveurl = | archivedate = | title = Programy mniejszości wracają. Koronawirus już nie przeszkadza dyrektorowi TVP Białystok| format = | work = | publisher = [[Gazeta Wyborcza]]| accessdate = 20 красавіка 2020 | language = pl| postscript = }}</ref><ref>{{cite web|author = Ян Максімюк|title = Беларуская перадача на польскай тэлевізіі не закрываецца, — дырэктар каналу ў Беластоку |url = https://www.svaboda.org/a/30565711.html|publisher = Радыё «Свабода»|date = 20 красавіка 2020|accessdate = 20 красавіка 2020|language = }}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://bialystok.tvp.pl/679812/tydzien-bialoruski Старонка перадачы] {{ref-pl}} на старонцы [[TVP3 Białystok]] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Тэлеперадачы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Інфармацыйныя тэлеперадачы]] [[Катэгорыя:Тэлеперадачы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:1997 год у Польшчы]] rw9guxethcfe0jk8soonsqcltbj9lgs 0 646346 5198189 4886075 2026-09-13T11:27:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198189 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Вігі | назва на мове арыгінала = {{lang-en|Whigs}} | лагатып = | лідар = {{нп5|Энтані Эшлі Шэфтсберы||en|Anthony Ashley Cooper, 1st Earl of Shaftesbury}} (першы лідар) | дата заснавання = [[1678]] | дата роспуску = [[6 чэрвеня]] [[1859]] | ідэалогія = [[парламент]]арызм, [[лібералізм]], [[пратэкцыянізм]] | колькасць членаў = | моладзевая арганізацыя = | партыйны друк = | штаб-кватэра = }} {{Не блытаць|Вігі (ЗША)|палітычнай партыяй ЗША}} '''Ві́гі''' ({{lang-en|Whigs}}) — палітычная партыя [[Каралеўства Англія]], [[Каралеўства Вялікабрытанія]] і [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі]] ў [[1678]]—[[1859]] гадах. == Узнікненне == Першапачаткова вігі ўзніклі як [[Парламент Вялікабрытаніі|парламенцкая]] фракцыя падчас палітычнага крызісу 1678—1681 гадоў, калі частка парламента на чале з {{нп5|Энтані Эшлі Шэфтсберы||en|Anthony Ashley Cooper, 1st Earl of Shaftesbury}} выступіла за адхіленне права [[Якаў II Сцюарт|Якава, герцага Ёркскага]], заняць пасаду караля. Назва гэтай фракцыі паходзіць ад скарачэння слова ''whiggamor'', якім у [[Каралеўства Англія|Англіі]] звычайна называлі заходніх [[шатландцы|шатландцаў]] або шатландскую [[Апазіцыя|апазіцыю]]. Каралеўскія ўлады абапіраліся ў барацьбе з вігамі на [[Торы (партыя)|торы]]. У 1680—1681 гадах прыхільнікі Э. Э. Шэфтсберы занялі большасць месцаў у парламенце, аднак не здолелі канчаткова прыняць закон аб адхіленні з-за палітычных маніпуляцый [[Карл II Сцюарт|Карла II]] і рэпрэсій супраць правадыроў вігаў, абвінавачаных у змове. Пасля [[Славутая рэвалюцыя|Славутай рэвалюцыі]] дзейнасць вігаў узнавілася. Частка з іх актыўна супрацоўнічала з каралеўскімі ўладамі, аднак большасць на чале з [[Роберт Харлі|Робертам Харлі]] склалі апазіцыю, да якой далучыліся некаторыя торы. Да пачатку XVIII стагоддзя вігі стала атрымлівалі падтрымку пераважна ад выбаршчыкаў у [[горад|гарадах]], аднак унутраны склад партыі быў надзвычай стракатым, яна падзялялася на фракцыі, часам з рознабаковымі палітычнымі інтарэсамі. Каранаваны ў 1714 годзе [[Георг I (кароль брытанскі)|Георг I]] зрабіў стаўку на ўрад вігаў. Парламенцкая рэформа садзейнічала змене прапорцый пры выбарах, так што партыя старых торы пацярпела паражэнне і фактычна была ліквідавана. Да ўзыходжання [[Георг III|Георга III]] вігі кантралявалі ўрад, парламент і аказвалі непасрэдны ўплыў на [[суд]]овую сістэму. Праведзеныя імі рэформы садзейнічалі памяншэнню ўлады [[манарх]]а, забароне перадачы ваенных і дзяржаўных пасад па спадчыне, скарачэнню падаткаў і ўрадавых выдаткаў, развіццю гандлёвых зносін і [[прамысловасць|прамысловасці]], пашырэнню каланіяльнай імперыі. Пасля перамогі ў [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]] Вялікабрытанія ператварылася ў адну з наймацнейшых краін [[Еўропа|Еўропы]]. == Заняпад == Аднапартыйная сістэма, што склалася ў [[Парламент Вялікабрытаніі|брытанскім парламенце]] ў 1714—1760 гадах, спрыяла раз’яднанню вігаў, вылучэнню груп з рознымі палітычнымі імкненнямі. У сваіх мэтах гэта выкарыстаў кароль [[Георг III]]. Ён адасобіў найбольш уплывовых вігскіх палітыкаў ад важных пасад. У 1783 годзе частка вігаў на чале з [[Уільям Піт Малодшы|Уільямам Пітам Малодшым]] склала самастойную групу новых [[Торы (партыя)|торы]]. Вігам даводзілася або дзяліць уладу з новымі торы, або выступаць як [[апазіцыя]]. У барацьбе за парламенцкія месцы яны арыентаваліся на сярэдні клас выбаршчыкаў, таму выступалі за далейшыя парламенцкія рэформы і пашырэнне шэрагаў тых, хто меў права голасу. Вігі вярнулі сабе ўладу ў 1830 годзе, калі быў сфарміраваны кабінет на чале з [[Чарльз Грэй|Чарльзам Грэем]]. Для падтрымкі ўрада правадыры вігаў стварылі сетку клубаў, адкрытую для выбаршчыкаў. Найбольш уплывовым стаў Рэфармісцкі клуб ({{lang-en|Reform Club}}), заснаваны ў 1836 годзе пры падтрымцы [[Кампанія Гудзонава заліва|Кампаніі Гудзонава заліва]]. На яго аснове ў 1859 годзе была створана лепей арганізаваная [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберальная партыя]]. Яе члены доўгі час працягвалі называць сябе вігамі. == Вігізм == [[Ідэалогія]] партыі вігаў несупынна фарміравалася ад часу яе ўзнікнення ў якасці парламенцкай фракцыі да другой паловы XVIII стагоддзя. Вялікі ўплыў на яе аказалі працы [[Джон Мільтан|Дж. Мільтана]], [[Джон Лок|Дж. Лока]] і {{нп5|Элджэрнан Сідні|Э. Сідні|en|Algernon Sidney}}, што выступалі за натуральныя правы і суверэнітэт народа. Дзякуючы {{нп5|Эдмунд Хікерынгіл|Эдмунду Хікерынгілу|en|Edmund Hickeringill}} з 1682 года ідэалогія вігаў атрымала найменне «вігізм». Носьбіты вігізму стала трымаліся пашырэння ўлады [[Парламент Вялікабрытаніі|парламента]] і [[рэлігія|рэлігійнага]] міру паміж [[пратэстантызм|пратэстантамі]]. [[Пратэкцыянізм]] у адносінах да [[Францыя|французскіх]] тавараў зрабіў вігаў у апошняе дваццацігоддзе XVII стагоддзя надзвычай папулярнымі сярод гараджан. Тым не меней, большасць палітыкаў-вігаў належалі да буйных землеўласнікаў. Яны арыентаваліся на [[Царква Англіі|Царкву Англіі]] і [[Царква Шатландыі|Царкву Шатландыі]], крытыкавалі [[каталіцызм|папізм]] быццам бы за падтрымку [[Іерархія|іерархічнага грамадства]]. У XVIII стагоддзі знутры вігізму выспявалі [[лібералізм|ліберальныя]] погляды. У палітычных мэтах вігі засноўвалі [[газета|газеты]], аказвалі непасрэдны ўплыў на [[тэатр]] і [[літаратура|літаратуру]]. Найбольш вядомымі пісьменнікамі, што арыентаваліся на вігізм, сталі [[паэт]] і [[драматург]] {{нп5|Генры Керы|Г. Керы|en|Henry Carey (writer)}}, [[памфлет]]ыст і [[празаік]] [[Д. Дэфо]]. Уздзеянне вігізму адлюстравана ў фарміраванні поглядаў дыяметральна процілеглых палітычных [[філосаф]]аў [[Эдмунд Бёрк|Э. Бёрка]], заснавальніка ідэі палітычнага [[кансерватызм]]у, [[Адам Сміт|А. Сміта]], заснавальніка сучаснай [[эканоміка|эканамічнай]] тэорыі, і ўтылітарыста [[Джэрэмі Бэнтам|Дж. Бэнтама]]. З канца XVIII стагоддзя, калі вігі Вялікабрытаніі апынуліся ў апазіцыі да новых [[Торы (партыя)|торы]], адстойванне парламентарызму, абмежавання манархіі, свабоднага гандлю і грамадзянскай адказнасці падавалася як імкненне да сацыяльнага прагрэсу. У XIX стагоддзі ўзнікла вігская [[гістарыяграфія]], якая падкрэслівала моц лібералізму ў параўнанні з [[рэвалюцыя|рэвалюцыйнымі]] ідэямі. Вігізм быў пашыраны не толькі ў метраполіі, але ў брытанскіх калоніях. У [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскіх]] калоніях палітыкі-вігі далучыліся да руху ў падтрымку незалежнасці [[ЗША]] і пазней стварылі [[Вігі (ЗША)|амерыканскую партыю вігаў]]. У [[Брытанская Індыя|Індыі]] вігізм таксама першасна ўплываў на станаўленне руху за незалежнасць. == Спасылкі == * [http://whigs.uk Whig Party: Home] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200608214239/http://whigs.uk/ |date=8 чэрвеня 2020 }} * [https://mason.gmu.edu/~ayadav/historical%20outline/whig%20and%20tory.htm Whig and Tory] * [https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/revolution/overview/whigstories/ Whigs and Tories — UK Parliament] * [https://www.libertarianism.org/encyclopedia/whiggism Whiggism — Encyclopedia of Libertarianism] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200529173716/https://www.libertarianism.org/encyclopedia/whiggism |date=29 мая 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ліберальныя партыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вялікабрытаніі]] hu1f7www8wdool4c2xuuwmzzh8o26o1 0 646518 5197952 3647690 2026-09-12T18:23:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Леанід Фёдаравіч Леўчанка]] на [[Леўчанка]] 5197952 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леўчанка]] sae0apn8sugq0rhon598gnsihc3rt37 0 646953 5197953 3648130 2026-09-12T18:23:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Леанід Фёдаравіч Леўчанка]] на [[Леўчанка]] 5197953 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леўчанка]] sae0apn8sugq0rhon598gnsihc3rt37 0 652917 5198012 5131809 2026-09-12T20:31:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198012 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Несцярэнка}} '''Васіль Барысавіч Несцярэнка''' (нар. {{ДН|2|12|1934}}, г.п. [[Красны Кут (Луганская вобласць)|Красны Кут]] [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]], [[Украіна]] — {{ДС|25|8|2008}}, [[Беларусь]]<ref>[https://by.belapan.by/archive/2008/08/26/by_belrad/ У Мінску развітваюцца з беларускім вучоным-ядзершчыкам Васілём Несцярэнкам]{{Недаступная спасылка}}</ref>) — [[Беларусь|беларускі]] вучоны ў галіне ядзернай энергетыкі. Член-карэспандэнт [[Акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1972), [[доктар тэхнічных навук]] (1968), [[прафесар]] (1969). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1979). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вучылішча імя Баўмана (цяпер [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана|Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]]) (1958). У 1958—1962 гадах навуковы супрацоўнік Інстытута рухавікоў АН СССР. У 1963—1965 гадах загадчык лабараторыі [[Інстытут цепла- і масаабмену АН БССР|Інстытута цепла — і масаабмену АН БССР]]. З 1965 годзе загадчык аддзела і намеснік дырэктара па навуковай рабоце, у 1977—1987 гадах дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]], адначасова ў 1971—1987 гадах генеральны канструктар перасоўнай [[Памір (АЭС)|атамнай электрастанцыі «Памір»]]. З 1990 года дырэктар [[Інстытут радыяцыйнай бяспекі «Белрад»|Інстытута радыяцыйнай бяспекі «Белрад»]]. У 1980—1985 гадах дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. У 1990—1994 гадах старшыня аб’яднанага экспертнага камітэта [[Беларусь|Беларусі]], Украіны і [[Расія|Расіі]]. == Навуковая дзейнасць == Працы ў галіне [[Ядзерная энергетыка|ядзернай энергетыкі]] і радыяцыйнай бяспекі. Адзін з аўтараў прымянення дісацыіруючых цепланосьбітаў у ядзернай энергетыцы. Правёў цыкл даследаванняў па вывучэнні новых хімічна рэагуюць цепланосбітаў, па распрацоўцы і стварэнні метадаў разліку цеплафізічных уласцівасцяў, цеплаабмену, газадынамікі і тэхналогіі дісацыіруючых газаў, па аналізе цыклаў і схем ядзерных энергетычных установак, выяўленні тэхніка-эканамічных характарыстык атамных электрастанцый з рэактарамі на хуткіх нейтронах. Аўтар больш за 300 навуковых прац, у т.л. 15 [[манаграфія|манаграфій]], больш як 320 [[вынаходства]]ў. == Узнагароды == [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1986) за распрацоўку біятэхналогіі і стварэнне прамысловай вытворчасці рызатарфіну з прымяненнем радыяцыйнага спосабу стэрылізацыі субстрата і ўкараненне прэпарата ў сельскую гаспадарку Рэспублікі. Узнагароджаны [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэнам «Знак Пашаны»]] (1975), медалямі<ref>[http://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/nesterenko.php Васіль Барысавіч Несцярэнка ]</ref>. == Асноўныя працы == * Научно-технические основы применения диссоциирующих газов как теплоносителей и рабочих тел АЭС. — Мн., 1970. * Схемы преобразования тепла АЭС на диссоциирующих газах. — Мн.,1975 (совм. с В. П. Бубновым). * Теплообмен в ядерных реакторах с диссоциирующим теплоносителем. — Мн., 1980 (совм. с Б. Е. Тверковкиным). * Чернобыльская катастрофа: причины и последствия. В 4 частях. — Мн., 1993 (на рус. яз.), 1997 (на англ. яз.). * Масштабы и последствия катастрофы на Чернобыльской АЭС для Беларуси, Украины и России. — Мн., 1996. * Чернобыльская катастрофа: радиационная защита населения. — Мн., 1997; Майнц (Германия), 1998. * Состояние и динамика радиационного загрязнения продуктов питания детей Чернобыльской зоны Беларуси (совм. с А. Н. Девойно, А. А. Мухлаев, И. Э. Нестеренко). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Несцярэнка Васіль Барысавіч|535}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|||300}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/80128/nesterenko-vasiliy-borisovich/ Васіль Барысавіч Несцярэнка] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://nasb.gov.by/rus/members/pamyati-uchenogo/bckp/nesterenko.php Памяти учёного. Нестеренко Василий Борисович] {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/830157 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230317160939/https://patentdb.ru/author/830157 |date=17 сакавіка 2023 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Несцярэнка Васіль Барысавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Энергетыкі СССР]] [[Катэгорыя:Энергетыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] rx9qdwyuaom7c2lpy4lpghrk3xyc9iq 100 658977 5197915 5197542 2026-09-12T15:51:26Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5197915 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Алівія Радрыга|2026-09-11T19:15:23Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Леў Мікалаевіч Аборын|2026-09-11T05:53:22Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Азад Зінатавіч Абасаў|2026-09-10T07:10:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Павел Мікалаевіч Арленеў|2026-09-09T06:58:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ірына Канстанцінаўна Архіпава|2026-09-08T10:27:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Радзівонавіч Арцём|2026-09-08T06:04:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Людміла Іванаўна Касаткіна|2026-09-06T08:27:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Наталля Дзмітрыеўна Касаткіна|2026-09-06T08:17:38Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Леанід Пашкоўскі|2026-08-29T20:48:04Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Юрый Лазаравіч Папоў|2026-08-25T10:21:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Віктар Сяргеевіч Папоў|2026-08-25T07:28:17Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mbviunzqzzuc9hvuq5ot181aar56qnd 0 659326 5198153 5176577 2026-09-13T09:00:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198153 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Rahačoŭ, Belarus.png|thumb|200px|[[Герб Рагачова]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Рагачоў|Рагачова]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Анатоль Яўгенавіч Андрэеў.jpg|thumb|175px|[[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Анатоль Андрэеў]]]] [[Файл:ETCH 2015 Cheboksary — Artyom Bondarenko.JPG|thumb|175px|[[Арцём Юр’евіч Бандарэнка|Арцём Бандарэнка]]]] [[Файл:Sergey Vishnevsky.jpg|thumb|175px|[[Сяргей Уладзіміравіч Вішнеўскі|Сяргей Вішнеўскі]]]] == А == * [[Навум Аляксандравіч Абелеў]] (1901—1979) — савецкі інжынер-тэхнолаг, арганізатар вытворчасці. Заслужаны машынабудаўнік РСФСР. * [[Яўгенія Саламонаўна Абрамава]] (1908—1997) — савецкі графік<ref>https://tramvaiiskusstv.ru/grafika/spisok-khudozhnikov/item/4651-abramova-evgeniya-solomonovna-1908-1997.html</ref>. * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў]] (1916—2005) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1976), [[Міністэрства транспарту БССР|міністр аўтамабільнага транспарту Беларускай ССР]] у 1963—1984 гадах, адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Б == * [[Давыд Навумавіч Балоцін]] (1917—?) — гісторык. Доктар гістарычных навук, прафесар<ref>http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BOLOTIN_David_Naumovich/_Bolotin_D.N..html</ref>. * [[Арцём Юр’евіч Бандарэнка]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларускі]] [[лёгкаатлет]]. Спецыялізуецца ў [[Трайны скачок|трайных скачках]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Леў Сямёнавіч Баскін]] (1908—?) — савецкі графік<ref>{{Cite web |url=https://tramvaiiskusstv.ru/plakat/b/item/690-baskin-lev-semenovich-1908.html |title=Архіўная копія |access-date=24 лютага 2023 |archive-date=24 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224181046/https://tramvaiiskusstv.ru/plakat/b/item/690-baskin-lev-semenovich-1908.html |url-status=dead }}</ref> * [[Віктар Лявонцьевіч Більдзюкевіч]] (1930—2012) — дзяржаўны дзеяч БССР, кандыдат тэхнічных навук (1967) * [[Сэмюэль Бугач]] (1898—1984) — яўрэйскі камапазітар<ref>https://www.milkenarchive.org/artists/view/samuel-bugatch</ref>. == В == * [[Віталь Віктаравіч Веліканаў]] (нар. 1973) — беларускі навуковец, [[Кандыдат навук|кандыдат ветэрынарных навук]], [[дацэнт]], рэктар [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]. * [[Валянціна Васілеўна Вірасава]] (нар. 1947) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Сяргей Уладзіміравіч Вішнеўскі]] (1893—1967) — савецкі военачальнік, [[генерал-маёр]]. * [[Віктар Мікалаевіч Вятроў]] (нар. 1938) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі]] (1997—1999). == Г == * [[Самуіл Залманавіч Галкін]] (1897—1960) — [[яўрэі|яўрэйскі]] [[паэт]], [[перакладчык]] і [[драматург]]. * [[Мікалай Сцяпанавіч Гарбачоў]] (1948—2019) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] спартсмен ([[Веславанне на байдарках і каноэ|веславанне на байдарках]]), алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету, [[заслужаны майстар спорту СССР]] (1972). * [[Леанід Бенецыянавіч Гельфанд]] * [[Аляксандр Ільіч Гінцбург]] * [[Уладзімір Міхайлавіч Говар-Бандарэнка]] * [[Якаў Абрамавіч Гольбін]] * [[Эйзэр Львовіч Груздзёў-Радзін]] (1901—1937) — гісторык<ref>{{Cite web |url=https://arch2.iofe.center/person/11355 |title=Архіўная копія |access-date=24 лютага 2023 |archive-date=24 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224182629/https://arch2.iofe.center/person/11355 |url-status=dead }}</ref>. * [[Навум Якаўлевіч Гублер]] (нар. 1933) — псьменнік<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/41132/Гублер</ref>. * [[Роза Ізраілеўна Гульман]] (нар. 1923) — літаратуразнаўца<ref>{{Cite web |url=https://person.goub.by/?p=698 |title=Архіўная копія |access-date=24 лютага 2023 |archive-date=24 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224183114/https://person.goub.by/?p=698 |url-status=dead }}</ref>. * {{нп5|Давід Савельевіч Гурэвіч||uk|Гуревич Давид Савелійович (Шевелевич)}} == Д == * [[Генрыета Мікалаеўна Дабрускіна]] (1862—1945)<ref>http://ez.chita.ru/encycl/person/?id=415</ref> * [[Васіль Барысавіч Далгалёў]] * [[Саламон Дзінголь]] (1887—1961) — журналіст, перакладчык масацкіх твораў == З == * [[Іосіф Абрамовіч Збароўскі]] == І == * [[Юрый Іванавіч Ільін]] (нар. 1962) — украінскі адмірал. == К == * [[Віталь Міхайлавіч Калеснікаў]] * [[Мануэль Самойлавіч Каплун]] * [[Эдуард Маркавіч Карпачоў]] * {{нп5|Барнет Коэн||en|Barnett Cohen}} * [[Настасся Фёдараўна Кудасава]] * [[Уладзімір Георгіевіч Кудраеў]] * [[Берта Ізраілеўна Кузняцова]] == М == * [[Уладзімір Мехаў]] == Н == * [[Анатоль Аляксандравіч Наліваеў]] * [[Сім Барысавіч Норкін]] (нар. 1918) — спецыяліст у галіне вышэйшай матэматыкі. Прафесар МАДІ. == О == * [[Залман Окунь]] (1892—1952) — фалькларыст, драматург == П == * [[Андрэй Аляксеевіч Паўлухін]] * [[Мікалай Паўлавіч Пацееў]] == Р == * [[Рагачоўскі гаон]] * [[Гірш Розенфельд]] (1884—1960) — паэт, перакладчык == С == * [[Канстанцін Мікалаевіч Саннікаў]] * [[Арон Рыгоравіч Сосін]] (1892—1969) — скрыпач, педагог. Прафесар<ref>https://www.conservatory.ru/esweb/sosin-aron-grigorevich-girshevich-1892-1969</ref>. * [[Яна Сотнікава]] (нар. 2003) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Аляксандр Васільевіч Сукала]] == Т == * [[Давыд Самойлавіч Тумаркін]] (1886—1962)<ref>{{Cite web |url=https://gpmu.org/university/stars/Tumarkin |title=Архіўная копія |access-date=24 лютага 2023 |archive-date=24 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224185355/https://gpmu.org/university/stars/Tumarkin |url-status=dead }}</ref> == Х == * [[Мацвей Паўлавіч Хаўкін]] (1897—1980) — удзельнік барацьбы за савецкую ўладу на Беларусі, дзяржаўны дзеяч. * [[Эльхонан Цэйтлін]] (1902—1941) — грамадскі дзеяч, журналіст, брат Арона Цэйтліна == Ш == * [[Людміла Аляксандраўна Шагалава]] * [[Антон Ігаравіч Шрамчанка]] * [[Андрэй Генадзьевіч Шышкін]] (нар. 1972) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Рагачова| ]] nl3btna39o0j4g1zl0p0jq58ja6d9n0 0 659614 5198078 5157670 2026-09-13T00:37:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198078 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Сянько}} '''Веньямін Іванавіч Сянько́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|29|9|1946}}, [[Скідзель]], [[Гродзенскі раён]], [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|27|3|2020}}) — спецыяліст у галіне рухомага саставу чыгункі, цягі паяздоў і электрыфікацыі. [[Доктар тэхнічных навук]] (1990), [[прафесар]] (1992). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]]. З 1969 года працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце транспарту, у 1988—2001 гадах быў дэканам [[Механічны факультэт БелДУТ|механічнага факультэта]], у 2001—2016 гадах — рэктарам. Быў дэпутатам [[Гомельскі абласны Савет дэпутатаў|Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў]] (з 2003), народны засядацель [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] (з 1990). == Узнагароды == Узнагароджаны званнем «[[Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]», ордэнам імя Святых Кірылы і Мяфодзія (зацверджаны Міжнароднай акадэміяй славянскай пісьменнасці імя Святых Кірылы і Мяфодзія), медалем «Почетный транспортник СНГ», знакам «Ганаровы транспартнік», «Выдатнік адукацыі», званне «Ганаровы грамадзянін горада Гомеля» (2012<ref name="ПГ">[https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/letopis-gomelya/pochetnye-grazhdane-g-gomelya/ Почётные раждане г. Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230929034619/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/letopis-gomelya/pochetnye-grazhdane-g-gomelya/ |date=29 верасня 2023 }}{{ref-ru}}</ref>) і інш<ref>{{Cite web |url=https://www.bsut.by/novosti-kafedr/6139-ushel-iz-zhizni-pochetnyj-rektor-belguta-senko-veniamin-ivanovich |title=Ушел из жизни почетный ректор БелГУТа Сенько Вениамин Иванович |access-date=28 кастрычніка 2020 |archive-date=31 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031171538/https://www.bsut.by/novosti-kafedr/6139-ushel-iz-zhizni-pochetnyj-rektor-belguta-senko-veniamin-ivanovich |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.person.goub.by/?p=2440 |title=Сенько Вениамин Иванович |access-date=28 кастрычніка 2020 |archive-date=31 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031172232/http://www.person.goub.by/?p=2440 |url-status=dead }}</ref>. == Бібліяграфія == * Обоснование долгосрочных тенденций функционирования и развития базы деповского ремонта грузовых вагонов : диссертация … доктора технических наук : 05.22.07. — Гомель, 1990. — 412 с. : ил. + Прил.(60 с.). * Экономико-математические методы в планировании вагонного хозяйства — Гомель, 2001; * Совершенствование организации технического обслуживания и текущего ремонта грузовых вагонов — Гомеь, 2002; * ''Сенько В. И., Васильев С. М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/matematicheskoe-modelirovanie-dvizheniya-odinochnoy-kolyosnoy-pary-s-uchyotom-yavleniya-uprugogo-skolzheniya Математическое моделирование движения одиночной колёсной пары с учётом явления упругого скольжения] // Современные технологии. Системный анализ. Моделирование, 2015; * ''В. И. Сенько, М. И. Пастухов, С. В. Макеев, И. Ф. Пастухов'' Анализ причин повреждения и возможности продления срока службы боковых рам тележек грузовых вагонов // Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого, № 4 (43) 2010. — С. 13—18; * ''В. И. Сенько, Е. П. Гурский'' Информационные модели в управлении вагонными парками — Гомель: БелГУТ, 2010. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сянько́ Веньямін Іванавіч||352}} * Сенько́ Вениамин Иванович{{ref-ru}} // Часопіс «Изобретатель». № 4 (196) 2016. — С. 43. == Спасылкі == * [https://person.goub.by/?p=2440 Сенько Вениамин Иванович / Знаменитые люди Гомельщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210716113324/https://person.goub.by/?p=2440 |date=16 ліпеня 2021 }}{{ref-ru}} * [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/letopis-gomelya/pochetnye-grazhdane-g-gomelya/ Почётные раждане г. Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230929034619/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/letopis-gomelya/pochetnye-grazhdane-g-gomelya/ |date=29 верасня 2023 }}{{ref-ru}} // Сайт Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта * ''Евгений Гурский, Анатолий Пигунов'' [http://xpress.by/2016/09/28/spasibo-uchitel-2/ Спасибо, учитель!]{{ref-ru}} // Железнодорожник Белоруссии * [https://nastgaz.by/venyamin-ivanavich-syanko-rektar-bela/ ''Наталля Лутчанка'' Веньямін Іванавіч Сянько, рэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту: «Калі яны выбралі нас, то яны зрабілі правільны выбар»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250122060104/https://nastgaz.by/venyamin-ivanavich-syanko-rektar-bela/ |date=22 студзеня 2025 }} // [[Настаўніцкая газета]] * [https://bypatents.com/patents/senko-veniamin-ivanovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210716111823/https://bypatents.com/patents/senko-veniamin-ivanovich |date=16 ліпеня 2021 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1583235 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250121202526/https://patentdb.ru/author/1583235 |date=21 студзеня 2025 }}{{ref-ru}} {{Рэктары БелДУТ}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сянько Веньямін Іванавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гомеля]] [[Катэгорыя:Рэктары Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту]] [[Катэгорыя:Дэканы механічнага факультэта БелДУТ]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] k29y8cj5mcux4mgjj10stvux50fby9z 0 665232 5197932 3761514 2026-09-12T16:49:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197932 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Валерый Пятровіч Пры́стаўка'''<ref name="БЭ13">{{Крыніцы/БелЭн|13к}}</ref> ({{ДН|14|11|1932}} — {{ДС|30|5|1997}}) — вучоны-[[энтамолаг]], [[доктар біялагічных навук]] (1974). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Калодзежы]] ([[Чэрвеньскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]). У 1957 годзе скончыў [[Ленінградскі сельскагаспадарчы інстытут]]. З 1977 года працаваў у [[Інстытут заалогіі АН БССР|Інстытуце заалогіі]] Акадэміі навук БССР, дзе займаў пасаду загадчыка лабараторыі. У 1983—1992 гадах у [[Беларускім навукова-даследчым інстытуце аховы раслін]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па [[Мікрабіялогія|мікрабіялагічных]] метадах барацьбы са шкоднікамі [[Сельскагаспадарчыя культуры|сельскагаспадарчых культур]], выкарыстанню [[радыеізатоп]]аў і [[Іанізавальнае выпраменьванне|іаніавальнага выпраменьвання]], метадах уліку колькасці [[Насякомыя|насякомых]]. Сярод апублікаванага: * Генетический и другие нехимические методы защиты плодовых культур от яблонной плодожорки / М-во сел. хоз-ва СССР. Всесоюз. науч.-исслед. ин-т информации и техн.-экон. исследований по сел. хоз-ву. — М.: [ВНИИТЭИСХ], 1974. * Использование экологических данных для обоснования интегрированной защиты растений. — М., 1977. * Принципы и методы экспериментальной энтомологии / Под ред. Л. М. Сущени. — [[Мн.]]: Наука и техника, 1979. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Прыстаўка Валерый Пятровіч||83}} == Спасылкі == * [https://patentdb.ru/author/961950 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251210101343/https://patentdb.ru/author/961950 |date=10 снежня 2025 }}{{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Прыствўка Валерый Пятровіч}} [[Катэгорыя:Энтамолагі СССР]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] dm5wrgsil2zlziue9hx5nf41qlpe1b9 0 666815 5198034 4979756 2026-09-12T22:24:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198034 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стаўроў}} {{Вучоны}} '''Васіль Пятровіч Стаўро́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Василий Петрович Ставров}}; {{ДН|1|9|1940}}, г. [[Кушва]], [[Свярдлоўская вобласць]], [[Расія]] — {{ДС|22|7|2012}}) — беларускі [[вучоны]], спецыяліст у галіне механікі і тэхналогіі кампазіцыйных матэрыялаў. [[Доктар тэхнічных навук]] (1981), [[прафесар]] (1984). == Біяграфія == Скончыў [[Паўднёва-Уральскі дзяржаўны ўніверсітэт|Чалябінскі політэхнічны інстытут]] (1962; аспірантура, 1967; дактарантура, 1981). Працаваў на Уральскім машынабудаўнічым заводзе, [[Інстытут матэматыкі і механікі УрА РАН|Свярдлоўскім аддзяленні НДІ матэматыкі АН СССР]], Уральскім політэхнічным інстытуце, [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскім дзяржаўным універсітэце]], [[Гомельскі політэхнічны інстытут|Гомельскім політэхнічным інстытуце]] (рэктар, 1981—1986). Працаваў у [[Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР|Міністэрстве вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР]] (намеснік міністра), [[Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь]] (намеснік міністра) Выкладаў у [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце]] (з 1991, [[Факультэт хімічнай тэхналогіі і тэхнікі БДТУ|факультэт хімічнай тэхналогіі і тэхнікі]], кафедра супраціўлення матэрыялаў, загадчык кафедры ў 1994—2005, з 2005 — кафедра механікі матэрыялаў і канструкцый, прафесар). == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: механіка і тэхналогія кампазіцыйных матэрыялаў — мадэляванне структуры, працэсаў дэфармавання і ўзбурэння кампазітаў; распрацоўка і даследаванне метадаў атрымання кампазітаў з тэрмапластычнай матрыцай і працэсаў формаўтварэння вырабаў з іх. == Узнагароды == Узнагароды: [[медаль «За асваенне цалінных зямель»]], нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» і інш. == Публікацыі == * Статистические задачи материаловедения стекловолокнитов в аспекте управления качеством машиностроительных изделий : автореферат диссертации … доктора технических наук. — Минск, 1981. * Технологические испытания реактопластов / В. П. Ставров, В. Г. Дедюхин, А. Д. Соколов — М.: Химия, 1981. — 246 с. 20 см. * Механика композиционных материалов : учебное пособие / В. П. Ставров. — Минск, 2008. * Статистическая механика композитных материалов / С. Д. Волков, В. П. Ставров. — Минск, 1978. * Конструирование и расчёт изделий из композиционных материалов — Мн., 1999. * ''Ставров, В. П.'' Вероятностная оценка стоимости проектов разработки и освоения производства изделий из полимерных материалов / В. П. Ставров, Л. Ю. Пшебельская // Труды БГТУ. Сер. VII, Экономика и управление. — 2008. — Вып. XVI. — С. 169—171. * Основы научной и инновационной деятельности : пособие для студ. вузов / В. П. Ставров. — Минск: БГТУ, 2010. — 318 с. — ISBN 978-985-434-950-3. {{зноскі}} == Літаратура == * Ставров Василий Петрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 85. * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стаўро́ў Васіль Пятровіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|180}} == Спасылкі == * [http://old.gsu.by/physfac/index.php/2010-02-04-14-08-07/2010-02-04-14-08-32/77.html Ставров Василий Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190905053950/http://old.gsu.by/physfac/index.php/2010-02-04-14-08-07/2010-02-04-14-08-32/77.html |date=5 верасня 2019 }} {{ref-ru}} // [[Факультэт фізікі і інфармацыйных тэхналогій ГДУ імя Ф. Скарыны]] * [https://bypatents.com/patents/stavrov-vasilijj-petrovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230428054215/https://bypatents.com/patents/stavrov-vasilijj-petrovich |date=28 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1020832 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230428055724/https://patentdb.ru/author/1020832 |date=28 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} * [https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/193/2012-7.pdf Памяти коллеги. Ставров Василий Петрович] {{ref-ru}} // Штомесячная газета [[ГДТУ імя П. В. Сухога]] № 7 (81), кастрычнік 2012. {{Рэктары ГДТУ імя П. В. Сухога}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стаўроў Васіль Пятровіч}} [[Катэгорыя:Рэктары ГДТУ імя П. В. Сухога]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] bstao19ygmj509ciw1oktuo55bule7g 0 668447 5197910 4752590 2026-09-12T15:41:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197910 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён |Назва = |Краіна = |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Каментарыі = |Горад = |Карта = |Адміністрацыйная акруга горада = |Адміністрацыйны раён горада = |Першае згадванне = |Дата заснавання = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Ранейшы статус = |Год уключэння ў межы горада = |Ранейшыя назвы = |Этнахаронім = |Паштовыя індэксы = |Плошча = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Плошча жылога фонду = |Тэлефонныя коды = |Раённыя сеткі = |Сайт = |Дадатак = |Катэгорыя ў Commons = }} {{значэнні|Валатава (значэнні)}} '''Валатава́''' — жылы масіў у [[Гомель|Гомелі]], размешчаны на поўнач ад былой вёскі [[Валатава]]. На поўнач знаходзіцца прыпыначны пункт [[Валатава (прыпыначны пункт)|Валатава]]. == Гісторыя == [[Файл:Макет канчатковага праекта жылога раёна Валатава.jpg|міні|злева|Макет канчатковага праекта раёна]] [[Файл:Макет першапачатковага праекта жылога раёна Валатава.jpg|thumb|400пкс|Макет першапачатковага праекта жылога раёна]] Праект забудовы жылога масіва распрацаваны ў [[1970-я]] гады і прадугледжваў упершыню ў рэспубліцы будаўніцтва на [[пойма]]вай тэрыторыі ракі [[Сож]], паднятай метадам [[гідранамыў|гідранамыву]] да незатапляльных адзнак са стварэннем [[возера|азёр]] і [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. У 1984<ref name="Хто"/> годзе скончана забудова мікрараёнаў № 11 і 12 (праект 1980; арх. [[Анатоль Міхайлавіч Лебедзеў|А. М. Лебедзеў]] у сааўтарстве<ref name="Хто">{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Лебедев Анатолий Михайлович}}</ref>), станам на 19990 год будаваўся мікрараён № 13<ref name="ЭДГБ"/> (мікрараён № 14 у граніцах вуліц [[Крупская вуліца (Гомель)|Крупскай]], [[вуліца Свірыдава (Гомель)|Свірыдава]], Агарэнкі, [[вуліца Каменшчыкава (Гомель)|Каменшчыкава]] рэалізаваны не быў), былі запраектаваны мікрараёны № 20 і 21, намыта пляцоўка для будаўніцтва чатырох мікрараёнаў у паўднёвай частцы масіва. Пражывала каля 30 тыс. жыхароў<ref name="ЭДГБ"/>. Рашэннем [[Гомельскі гарадскі Савет дэпутатаў|Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў]] ад 4 верасня 2012 г. № 158 мікрараёны № 11, 12 і 13 афіцыйна атрымалі назву «Валатава»<ref>{{Cite web |url=https://gomelstreet.by/mikrorajony-gomelya/mikrorajon-volotova/ |title=Микрорайон «Волотова» (№ 11, 12, 13, 14) |access-date=23 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210130191529/https://gomelstreet.by/mikrorajony-gomelya/mikrorajon-volotova/ |archivedate=30 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>, а мікрараёны № 20 і 21 — [[Клёнкаўскі (жылы раён)|«Клёнкаўскі»]]<ref>{{Cite web |url=https://gomelstreet.by/mikrorajony-gomelya/mikrorajon-klyonkovskij/ |title=Микрорайон «Клёнковский» (№ 20, 20а, 21) |access-date=23 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210129124132/https://gomelstreet.by/mikrorajony-gomelya/mikrorajon-klyonkovskij/ |archivedate=29 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Асноўныя вуліцы == Асноўныя вуліцы: [[Алімпійская вуліца (Гомель)|Алімпійская]], [[Вуліца Петруся Броўкі (Гомель)|Петруся Броўкі]], [[Вуліца Свірыдава (Гомель)|Свірыдава]], [[Вуліца Агарэнкі (Гомель)|Агарэнкі]]<ref name="ЭДГБ"/>. == Забудова == Забудаваны пераважна 5-, 9-павярховымі дамамі. Недалёка ад комплексаў жылых дамоў размешчаны гандлёвыя прадпрыемствы (універсам «Бранскі», крама «Трыкатаж. Гаставары. Галантарэя. Касметыка» і інш.), Дом дзіцяці, гарадскі аддзел аховы здароўя, дзіцячыя сады, школы, установы, медыцынскага і культурна-бытавога абслугоўвання (станцыя хуткай медыцынскай дапамогі, гарадская бібліятэка № 2 імя І. П. Мележа, відэасалон «Валатава» і інш)<ref name="ЭДГБ">{{крыніцы/ЭДГБ|Гомель|Волотова}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Серёга|Сярога]] — рэп-выканавец<ref>[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news813.html Серега с нашего двора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230110162443/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news813.html |date=10 студзеня 2023 }} // Правда Гомель. Новостной портал. — 24.01.2008.</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Гомель|Волотова}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} [[Катэгорыя:Чыгуначны раён (Гомель)]] [[Катэгорыя:Жылыя раёны Гомеля]] 4r2q2nh10cc3crjw8agd2x3zuep6jo7 0 670482 5198059 5027369 2026-09-12T23:44:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198059 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Ваўн-Маўн''' (на [[Валійская мова|валійскай]] мове «тарфяная пустка») — археалагічны помнік у [[Пембрукшыр]]ы на захадзе [[Уэльс]]а. Прыкладна за 1,5 км на паўднёвы захад ад Брынберыяна<ref>{{Cite web|url=https://coflein.gov.uk/en/site/300423/details/waun-mawn-standing-stonepossible-stone-circle|title=Coflein: Waun Mawn|accessdate=12 February 2021}}</ref>. Займае ўчастак [[Верасовая пустка|верасовай пусткі]] на паўднёвых схілах 339-метровага пагорка Кнук-ыр-Хыд (Cnwc yr Hŷdd), на поўнач ад шырокага паўночна-заходняга грэбня хрыбта Прэселі. Археолаг Майк Паркер Пірсан сцвярджае, што каля 3400—3200 гадоў да н. э. тут стварылі [[Неаліт|неалітычны]] каменны круг, які да 2120 года да н. э. разабралі, перамясцілі і сабралі ў [[Стоўнхендж]]ы.<ref>[[Mike Parker Pearson|Pearson, M.]], Pollard, J., Richards, C., Welham, K., Kinnaird, T., Shaw, D., Simmons, E., Stanford, A., Bevins, R., Ixer, R., Ruggles. C., Rylatt, J. and Edinborough, K. (2021). The original Stonehenge? A dismantled stone circle in the Preseli Hills of west Wales. ''Antiquity'', 95(379), 85-103. doi:10.15184/aqy.2020.239</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-56029203|title=Stonehenge: Did the stone circle originally stand in Wales?|accessdate=12 February 2021}}</ref> Дыяметр круга каля {{Convert|360|ft}}, ён трэці паводле дыяметра каменны круг у Вялікабрытаніі. Быў складзены з [[Дыябаз|далерытавых]] блакітных камянёў, верагодна, здабытых у суседнім Карн-Менін. На месцы былога каменнага круга засталося чатыры менгіры (вертыкальных каменя), два стаячых і два ўпалых. Паблізу знаходзяцца менгіры Troed y Rhiw. Побач, на захад ад асноўнай групы, адзіночны [[менгір]] — «Камень Ваўн-Маўн», вышынёй каля 2,3 метры.<ref>{{Cite web|url=https://www.britainexpress.com/attractions.htm?attraction=410|title=Waun Mawn Standing Stones, Pembrokeshire: Photos & Visiting Information|accessdate=13 February 2021}}</ref> Помнік і яго сувязь са [[Стоўнхендж]]ам былі тэмай перадачы BBC Two «''Стоўнхэндж: страчаны круг»'' з прафесарам Эліс Робертс, трансліраванай 12 лютага 2021 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/m000s5xm/stonehenge-the-lost-circle-revealed|title=Stonehenge: The Lost Circle Revealed|accessdate=13 February 2021}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.bbc.com/russian/news-56041259 Адкуль узяўся Стоўнхэндж? Сляды англійскага мегаліта вядуць у Уэльс] * Менгір [https://www.geograph.org.uk/photo/4213931 Ваўн-Маўн] — geograph.org.uk * [https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=1340 Waun Mawn (Tafarn y Bwlch)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180517151323/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=1340 |date=17 мая 2018 }} на [https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=1340 megalithic.co.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180517151323/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=1340 |date=17 мая 2018 }}, абноўлена 2018 [[Катэгорыя:Мегаліты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Уэльс]] 9uku9zr2e686fuwo6gwmljfhoemsf7b 0 671726 5198179 3808321 2026-09-13T10:10:28Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Роса]] на [[Росы]] 5198179 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Росы]] p2jm0px7yb2kkngimsmq2dk6w0qmgc7 0 672275 5198030 5197082 2026-09-12T21:55:37Z Siliyiw 169172 5198030 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Марыя Паўлаўна Бабіна''' (нар. {{ДН|17|10|1959}}, г. [[Тураў]], [[Жыткавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] ўрач ветэрынарнай медыцыны. [[Доктар ветэрынарных навук]] (2003), [[прафесар]] (2011). == Біяграфія == Скончыла [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] (1982). Працавала ў калгасе «За власть Советов» [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (1982—1985, галоўны ветэрынарны ўрач), [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (з 1986 — лабарант лабараторыі хвароб маладняку апорнага пункта [[Маскоўская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны і біятэхналогіі імя К. І. Скрабіна|Маскоўскай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] пры [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], з 1989 — факультэт ветэрынарнай медыцыны, кафедра ўнутраных незаразных хвароб і фармакалогіі, лабарант, навуковы супрацоўнік НДЛ, асістэнт, дацэнт, прафесар кафедры, з 2005 — кафедра ветэрынарна-санітарнай экспертызы, загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: выяўленне заканамернасцей фарміравання імуннага статусу ў жывёл; развіццё механізмаў імунапаталогіі; уплыў імунакарэктараў, прабіётыкаў на імунагенез; абмен рэчываў і якасць жывёлагадоўчай прадукцыі. == Узнагароды == Ганаровая грамата Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь (2002, 2004, 2007, 2011)<ref>{{Cite web |url=https://www.vsavm.by/2014/01/15/babina-mariya-pavlovna/ |title=Бабина Мария Павловна |access-date=10 сакавіка 2021 |archive-date=1 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301131325/https://www.vsavm.by/2014/01/15/babina-mariya-pavlovna/ |url-status=dead }}</ref>. * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2026)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600306|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 верасня 2026 года № 306 "Аб узнагароджанні"|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref><ref>[https://blr.belta.by/president/view/grandy-mikraelektroniki-krainy-i-rabotniki-roznyh-sfer-udastoeny-dzjarzhuznagarod-i-padzjaki-prezidenta-162458-2026/ Гранды мікраэлектронікі краіны і работнікі розных сфер удастоены дзяржузнагарод і Падзякі Прэзідэнта]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Иммунная реактивность цыплят-бройлеров в онтогенезе и ее коррекция микробными препаратами / М. П. Бабина. — Витебск, 2002. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|153826|Бабіна Марыя Паўлаўна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бабіна Марыя Паўлаўна}} [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] g0lc9s6zplzy05p089po74smvnq8gsr 0 674700 5197984 5051860 2026-09-12T19:16:29Z Rotondus 11765 /* І */ абнаўленне звестак 5197984 wikitext text/x-wiki {{пералік}} Поўны спіс [[Член-карэспандэнт НАН Беларусі|членаў-карэспандэнтаў]] Акадэміі навук (Акадэмія навук БССР, [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]). {{АБВ|Notoc=1}} == А == * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі]] (1884—1947) — гісторык * [[Алесь Адамовіч]] (1927—1994) — пісьменнік * [[Уладзімір Вітальевіч Азаранка]] (нар. 1958) — тэхналогіі і сродкі механізацыі сельскай гаспадаркі * [[Рома Яфімавіч Айзберг]] (1933—2022) — геалогія * [[Яўген Яўгенавіч Анегін]] (1932—2002) — вучоны ў галіне электроннага машынабудавання * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп]] (1918—1992) — вучоны ў галіне арганічнай хіміі * [[Вольга Вітальеўна Алейнікава]] (нар. 1951) — дзіцячая гематалогія * [[Андрэй Іванавіч Александровіч]] (1906—1963) — паэт * [[Антон Лаўрэнцьевіч Амбросаў]] (1912—1984) — фітапатолаг-вірусолаг * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка]] (1908—1970) — механік * [[Мікалай Іванавіч Арынчын]] (1914—1999) — фізіёлаг * [[Валянцін Міхайлавіч Арцем’еў]] (нар. 1934) — робататэхніка і гнуткія аўтаматызаваныя вытворчасці * [[Аляксандр Паўлавіч Астапеня]] (1939—2012) — гідрабіёлаг * [[Уладзіслаў Аляксеевіч Астапенка]] (1949—2018) — эндакрынолаг * [[Наталля Іванаўна Астаповіч]] (1940—2005) — мікрабіёлаг * [[Валянцін Міронавіч Асташынскі]] (нар. 1950) — энергетычныя працэсы і тэхналогіі * [[Анатоль Аляксандравіч Афанасьеў]] (1942—2020) — нелінейная оптыка * [[Іосіф Мікалаевіч Ахвердаў]] (1916—2007) — вучоны ў галіне будаўніцтва == Б == * [[Уладзімір Андрэевіч Бабкоў]] (нар. 1939) — гісторык * [[Максім Альбертавіч Багдасараў]] (нар. 1973) — геолаг * [[Уладзімір Феліксавіч Багінскі]] (нар. 1938) — вучоны ў галіне лесазнаўства * [[Міхаіл Мікалаевіч Бадзяка]] (1914—1998) — вучоны ў галіне металазнаўства * [[Васіль Кірылавіч Бандарчык]] (1920—2009) — этнолаг, гісторык * [[Валянцін Аляксеевіч Барадуля]] (1937—2020) — вучоны ў галіне цеплаэнергетыкі * [[Алег Юр’евіч Баранаў]] (нар. 1977) — вучоны ў галіне лясной генетыкі * [[Іван Іларыёнавіч Бардышаў]] (1912—2000) — вучоны ў галіне лесахіміі * [[Освальд-Ян Лявонавіч Бекіш]] (1938—2010) — вучоны-імунолаг * [[Анатоль Іванавіч Белавус]] (нар. 1951) — вучоны ў галіне мікраэлектронікі * [[Аляксей Уладзіміравіч Белы]] (нар. 1950) — фізік * [[Уладзімір Мікалаевіч Белы]] (нар. 1947) — вучоны ў галіне оптыкі і лазернай фізікі * [[Алег Васілевіч Бераснеў]] (1940—2014) — вучоны ў галіне дынамікі трываласці і надзейнасці машын * [[Таццяна Васільеўна Бірыч]] (1905—1993) — афтальмолаг * [[Ісідар Рыгоравіч Блох]] (1888—1958) — вучоны ў галіне тарфяной прамысловасці * [[Андрэй Аляксандравіч Богуш]] (1925—2009) — фізік-тэарэтык * [[Усевалад Яўстаф’евіч Борматаў]] (1928—2014) — генетык і селекцыянер раслін * [[Аляксандр Юліянавіч Бранавіцкі]] (1914—1975) — вучоны ў галіне патафізіялогіі * [[Якаў Анатолевіч Бранштэйн]] (1897—1937) — крытык і літаратуразнавец * [[Іван Іванавіч Будзевіч]] (1940—2014) — вучоны ў галіне біятэхналогіі ў жывёлагадоўлі * [[Аляксандр Рыгоравіч Булгак]] (нар. 1958) — урач-кардыёлаг * [[Сяргей Хрыстафоравіч Будыка]] (1909—1988) — вучоны ў галіне гідраўлікі і інжынернай гідралогіі * [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка]] (нар. 1935) — мовазнавец * [[Пётр Іларыёнавіч Бялькевіч]] (1907—1992) — вучоны ў галіне хіміі торфу == В == * [[Павел Аляксандравіч Вадап’янаў]] (нар. 1940) — філосаф * [[Аляксандр Уладзіміравіч Варабей]] (нар. 1955) — вучоны ў галіне хірургічнай гастраэнтэралогіі, калапракталогіі і эндаскапіі * [[Рыгор Аляксеевіч Васілевіч]] (нар. 1955) — юрыст * [[Зоя Васільеўна Васіленка]] (нар. 1946) — вучоны ў галіне харчовай тэхналогіі * [[Уладзімір Гаўрылавіч Вафіядзі]] (1911—1986) — фізік * [[Альберт Віктар Ёзэфавіч Вейнік]] (1919—1996) — металург * [[Францішак Іванавіч Вісмант]] (нар. 1950) — вучоны ў галіне фізіялогіі і паталогіі * [[Аляксандр Пятровіч Воінаў]] (1902—1987) — архітэктар * [[Мікалай Іванавіч Вядута]] (1913—1998) — эканаміст-кібернетык * [[Іван Андрэевіч Вятохін]] (1884—1959) — фізіёлаг == Г == * [[Васіль Міхайлавіч Галушка]] (1936—2021) — вучоны ў галіне жывёлагадоўлі * [[Генадзь Іосіфавіч Гануш]] (нар. 1938) — аграном * [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык]] (1899—1986) — біёлаг * [[Рыгор Рыгоравіч Ганчарэнка]] (нар. 1950) — вучоны ў галіне папуляцыйнай і эвалюцыйнай генетыкі, генетыкі лясных культур * [[Георгій Канстанцінавіч Гаранскі]] (1912—1999) — вучоны ў галіне машынабудавання і тэхнічнай кібернетыкі * [[Віктар Георгіевіч Гарачкін]] (1894—1962) — вучоны ў галіне тэхналогіі перапрацоўкі торфу * [[Валянцін Вікенцьевіч Гарахавік]] (нар. 1949) — матэматык * [[Міхаіл Аляксандравіч Герасіменка]] (нар. 1973) — урач * [[Эдуард Іосіфавіч Груда]] (1936—1997) — матэматык * [[Віктар Паўлавіч Грыбкоўскі]] (1932—2000) — фізік * [[Андрэй Якаўлевіч Грыгор’еў]] (нар. 1958) — вучоны ў галіне машынабудавання і матэрыялазнаўства * [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларускі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій * [[Сяргей Уладзіміравіч Губкін]] (нар. 1963) — тэрапеўт * [[Леанід Ільіч Гурскі]] (нар. 1936) — вучоны ў галіне фізікі цвёрдага цела, атамнай фізікі, мікраэлектронікі і матэрыялазнаўства * [[Генадзь Львовіч Гурэвіч]] (нар. 1954) — вучоны ў галіне фтызіятрыі і пульманалогіі * [[Іван Васільевіч Гутараў]] (1906—1967) — літаратуразнавец і фалькларыст == Д == * [[Алег Георгіевіч Давыдзенка]] (нар. 1951) — вучоны ў галіне генетыкі і селекцыі раслін * [[Аляксей Яўгенавіч Дайнека]] (нар. 1968) — эканаміст * [[Аляксандр Мікалаевіч Данілаў]] (нар. 1955) — сацыёлаг * [[Ніл Мікалаевіч Дарожкін]] (1927—2007) — вучоны ў галіне тэхналогіі парашковых матэрыялаў, паэт * [[Анатоль Паўлавіч Дастанка]] (1937—2024) — вучоны ў галіне цвердацельнай мікраэлектронікі * [[Вадзім Віктаравіч Дзямідчык]] (нар. 1972) — вучоны ў галіне клетачнай біялогіі, біяфізікі, біяінжынерыі і фізіялогіі раслін * [[Юрый Яўгенавіч Дзямідчык]] (1958—2017) — вучоны ў галіне анкалогіі * [[Міхаіл Іванавіч Дзямчук]] (1946—2016) — вучоны і дзяржаўны дзеяч * [[Уладзімір Леанідавіч Драгун]] (1946—2011) — фізік * [[Фёдар Амосавіч Дронаў]] (1925—1994) — эканаміст * [[Надзея Іванаўна Дубавец]] (нар. 1954) — вучоны ў галіне генетыкі, цытагенетыкі і біятэхналогіі раслін == Е == * [[Віктар Андрэевіч Емяльянаў]] (нар. 1948) — матэрыялазнаўства ў мікраэлектроніцы == Ж == * [[Уладзімір Мікалаевіч Жабінскі]] (нар. 1960) — хімік-арганік * [[Аляксандр Мацвеевіч Жырмунскі]] (1887—1970) — геолаг * [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі]] (1924—2009) — мовазнавец == З == * [[Сяргей Сцяпанавіч Забродскі]] (1911—1980) — вучоны ў галіне гідрадынамікі, цепла- і масаабмену * [[Аркадзь Дзмітрыевіч Закрэўскі]] (1928—2014) — вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі * [[Аляксандр Яфімавіч Залескі]] (нар. 1939) — матэматык * [[Іосіф Віктаравіч Залуцкі]] (1950—2018) — вучоны-медык, анколаг * [[Мікалай Мітрафанавіч Замяцін]] (1900—1965) — жывёлагадовец * [[Мікалай Мікалаевіч Зацэпін]] (1917—2015) — фізік * [[Мікалай Емяльянавіч Заяц]] (1943—2004) — вучоны ў галіне эканомікі і фінансаў * [[Анатоль Іванавіч Зінчанка]] (нар. 1946) — вучоны ў галіне мікрабіялогіі і біятэхналогіі == І == * [[Андрэй Іванавіч Іванец]] (нар. 1984) — калоідная хімія * [[Аркадзь Пятровіч Іваноў]] (1929—2024) — фізік * [[Сяргей Несцеравіч Іваноў]] (1909—1994) — вучоны ў галіне глебазнаўства * [[Яўген Аляксеевіч Іваноў]] (1924—1985) — матэматык * [[Уладзімір Рыгоравіч Іванюк]] (1941—2009) — вучоны ў галіне аховы раслін * [[Андрэй Ігнатавіч Івіцкі]] (1904—1992) — вучоны ў галіне меліярацыі * [[Раман Баляслававіч Івуць]] (1949—2025) — эканаміст * [[Зінаіда Макараўна Ільіна]] (1937—2014) — вучоны ў галіне эканомікі і кіравання ў аграпрамысловым комплексе * [[Іван Макаравіч Ільюшын]] (1903—1997) — філосаф і савецкі дзяржаўны дзеяч * [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]] (1956—2026) — навуковец у вобласці парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў * [[Аляксандр Мікалаевіч Іпацьеў]] (1911—1969) — вучоны ў галіне генетыкі і селекцыі раслін == К == * [[Людміла Фёдараўна Кабашнікава]] (нар. 1956) — вучоны ў галіне біяфізікі і біяхіміі раслін * [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя]] (нар. 1946) — гісторык * [[Анатоль Анатольевіч Кавалёў]] (1939—2008) — фізік * [[Іван Сідаравіч Кавалёў]] (1913—1987) — беларускі вучоны ў галіне прыкладной электронікі і радыётэхнікі * [[Міхаіл Якаўлевіч Кавалёў]] (нар. 1959) — матэматык * [[Пётр Пятровіч Казакевіч]] (нар. 1955) — вучоны ў галіне механізацыі сельскай гаспадаркі * [[Мікалай Уладзіміравіч Казаравец]] (нар. 1949) — заатэхнік * [[Юрый Канстанцінавіч Казлоў]] (1928—2016) — эканаміст * [[Эмілія Іванаўна Каламіец]] (нар. 1949) — вучоны ў галіне мікрабіялогіі, біятэхналогіі * [[Алена Мікалаеўна Калінічэнка]] (нар. 1948) — хімік * [[Мікалай Уладзіміравіч Казаравец]] (нар. 1949) — вучоны ў галіне жывёлагадоўлі * [[Леанід Іванавіч Калыхан]] (1931—2003) — вучоны ў галіне ядзернай энергетыкі * [[Фадзей Фадзеевіч Камароў]] (нар. 1945) — фізік * [[Ніна Васілеўна Каменская]] (1913—1986) — гісторык * [[Ігар Аляксандравіч Карпаў]] (нар. 1957) — інфекцыяніст * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1949—1999) — навуковец у вобласці тэхналогіі новых матэрыялаў і пакрыццяў * [[Іван Мацвеевіч Карпуць]] (1938—2012) — вучоны ў галіне ветэрынарыі * [[Сяргей Міхайлавіч Кастраміцкі]] (нар. 1954) — вучоны ў галіне радыёфізікі * [[Іван Міхайлавіч Качура]] (1902—1988) — эканаміст, спецыяліст у галіне эканомікі сельскай гаспадаркі * [[Аляксандр Уладзіміравіч Кільчэўскі]] (нар. 1955) — вучоны ў галіне генетыкі, селекцыі і біятэхналогіі раслін * [[Фаіна Міхайлаўна Кірылава]] (1931—2024) — вучоны ў галіне матэматычнай тэорыі аптымальнага кіравання * [[Барыс Канстанцінавіч Клімаў]] (1889—1953) — хімік * [[Яўген Вітольдавіч Корчыц]] (1880—1950) — хірург * [[Фёдар Паўлавіч Коршунаў]] (нар. 1934) — вучоны ў галіне фізікі паўправаднікоў * [[Леанід Рыгоравіч Краснеўскі]] (нар. 1938) — вучоны ў галіне машынабудавання * [[Сяргей Анатольевіч Красны]] (нар. 1966) — вучоны ў галіне ўралогіі і анкалогіі * [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (нар. 1934) — вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі * [[Уладзілен Аляксандравіч Кузняцоў]] (1931—2008) — вучоны ў галіне геалагічных навук * [[Анатоль Іосіфавіч Кулак]] (нар. 1954) — хімік * [[Тамара Нікандраўна Кулакоўская]] (1919—1986) — вучоны ў галіне аграхіміі і глебазнаўства * [[Мікалай Васілевіч Куляшоў]] (нар. 1957) — фізік * [[Барыс Іванавіч Купчынаў]] (1935—2009) — вучоны ў галіне матэрыялазнаўства, трэння і зносу ў машынах * [[Пётр Дзмітрыевіч Кухарчык]] (1945—2014) — вучоны-радыёфізік == Л == * [[Яўген Міхайлавіч Лабанаў]] (1913—1976) — фізік * [[Леанід Міхайлавіч Лабанок]] (1943—2021) — вучоны ў галіне фізіялогіі * [[Уладзімір Архіпавіч Лабуноў]] (нар. 1939) — вучоны ў галіне мікраэлектронікі * [[Генадзь Ільіч Лазюк]] (1927—2021) — генетык * [[Барыс Іванавіч Ладыгін]] (1896—1981) — вучоны ў галіне дарожнага будаўніцтва * [[Аляксандр Мікалаевіч Лазавой]] (1890—1954) — эканаміст * [[Генадзь Ільіч Лазюк]] (1927—2021) — генетык * [[Георгій Паўлавіч Лапато]] (1924—2003) — вучоны ў галіне вылічальнай тэхнікі і інфарматыкі * [[Сцяпан Сцяпанавіч Лаўшук]] (нар. 1944) — літаратуразнавец, пісьменнік * [[Рыгор Іосіфавіч Лашкевіч]] (1904—1992) — вучоны ў галіне меліярацыі * [[Валерый Мітрафанавіч Лемеш]] (нар. 1938) — вучоны ў галіне ветэрынарыі * [[Анатоль Паўлавіч Ліхацэвіч]] (нар. 1947) — вучоны ў галіне экалогіі сельскай гаспадаркі * [[Алег Антонавіч Лойка]] (1931—2008) — паэт, пісьменнік і літаратуразнавец * [[Валянцін Канстанцінавіч Лукашоў]] (1938—1998) — геахімік * [[Іван Мікалаевіч Лушчыцкі]] (1907—1973) — філосаф == М == * [[Дзмітрый Сяргеевіч Магілёўцаў]] (нар. 1969) — фізік-тэарэтык * [[Мікалай Арцем’евіч Маер]] (1932—2012) — хімік * [[Уладзімір Міхайлавіч Мажуль]] (1939—2008) — вучоны ў галіне біяфізікі, пратэёмікі * [[Фама Фаміч Мажэйка]] (1936—2018) — хімік * [[Андрэй Георгіевіч Майсяёнак]] (нар. 1943) — вучоны ў галіне біяхіміі, урач * [[Альфрэд Сцяпанавіч Майхровіч]] (1937—2004) — вучоны ў галіне гісторыка-філасофскай навукі * [[Аляксандр Міхайлавіч Малярэвіч]] (нар. 1962) — вучоны ў галіне оптыка-электроннага і лазернага прыборабудавання * [[Мікалай Андрэевіч Манак]] (1943—2017) — кардыёлаг * [[Геральд Рыгоравіч Маньшын]] (1937—2022) — вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі, кіравання * [[Сцяпан Парфёнавіч Маргунскі]] (1912—1978) — правазнавец * [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк]] (нар. 1968) — гісторык і археолаг * [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў]] (1925—2003) — гісторык культуры * [[Іван Ягоравіч Марчанка]] (1923—1997) — гісторык * [[Пётр Паўлавіч Матус]] (нар. 1953) — матэматык * [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч]] (1911—2003) — мовазнавец * [[Сяргей Міхеевіч Мелкіх]] (1877—1952) — тэрапеўт * [[Сцяпан Паўлавіч Мельнік]] (1883—1938) — батанік і лесавод * [[Ігар Аляксандравіч Міхайлапула]] (нар. 1938) — хімік * [[Сцяфан Барысавіч Міхалёў]] (1926—2014) — вучоны ў галіне аўтаматызаваных сістэм праектавання і аўтаматызацыі працэсаў кіравання вытворчасцю * [[Міхась Мушынскі]] (1931—2018) — літаратуразнаўца, тэкстолаг, літаратурны крытык * [[Валянцін Уладзіміравіч Мураўёў]] (1938—2024) — радыёфізік * [[Андрэй Рыгоравіч Мядзведзеў]] (1897—1985) — глебазнавец * [[Віталь Фядосавіч Мядзведзеў]] (1928—2020) — эканамiст * [[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч]] (нар. 1950) — эканаміст == Н == * [[Мікалай Васілевіч Найдзёнаў]] (1886—1945) — вучоны-заолаг * [[Васіль Барысавіч Несцярэнка]] (1934—2008) — вучоны ў галіне ядзернай энергетыкі * [[Пётр Іванавіч Ніканчык]] (1932—2018) — вучоны у галіне аграноміі * [[Іван Мікалаевіч Нікітчанка]] (1939—2010) — навуковец у галіне селекцыі жывёл * [[Уладзімір Іванавіч Няфёд]] (1916—1999) — пісьменнік, тэатразнавец == П == * [[Уладзімір Яўгенавіч Падутаў]] (нар. 1963) — генетыка * [[Мікалай Аляксандравіч Паклонскі]] (нар. 1949) — матэматычнае і камп’ютарнае мадэляванне * [[Фёдар Іванавіч Панцялеенка]] (нар. 1950) — парашковая металургія і кампазіцыйныя матэрыялы * [[Макарый Васілевіч Патапаў]] (1887—1949) — гідратэхнік * [[Мікалай Уладзіміравіч Паўлюкевіч]] (нар. 1937) — цеплафізіка * [[Вітольд Казіміравіч Песціс]] (нар. 1949) — жывёлагадоўля * [[Пётр Ціханавіч Петрыкаў]] (1927—2007) — гісторык * [[Рыгор Андрэевіч Пёрышкін]] (1998—1990) — вучоны ў галіне гідратэхнічнага будаўніцтва * [[Міхаіл Міхайлавіч Пікулік]] (1948—2006) — вучоны ў галіне заалогіі і экалогіі * [[Уладзімір Аляксандравіч Піліпенка]] (нар. 1949) — фізіка цвёрдага цела * [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка]] (1936—2025) — этнограф, этнолаг, гісторык * [[Андрэй Уладзіміравіч Піліпук]] (нар. 1980) — эканоміка аграпрамысловага комплексу * [[Сяргей Андрэевіч Піянткоўскі]] (1891—1937) — гісторык * [[Пётр Сямёнавіч Пішчымука]] (1879—1965) — хімік * [[Юрый Міхайлавіч Плескачэўскі]] (нар. 1943) — механіка * [[Мікалай Раманавіч Пракапчук]] (нар. 1948) — высокамалекулярныя злучэнні * [[Пётр Яфімавіч Пракопаў]] (1909—1980) — вучоны ў галіне агульнага земляробства і раслінаводства * [[Яўген Аркадзевіч Продан]] (1932—1993) — вучоны ў галіне неарганічнай хіміі * [[Валерый Мікалаевіч Прохараў]] (нар. 1960) — біёлаг * [[Фёдар Іванавіч Прывалаў]] (нар. 1957) — раслінаводства * [[Сцяпан Сцяпанавіч Пясецкі]] (1949—2020) — вучоны ў галіне матэрыялазнаўства, тэхналогіі палімераў і кампазіцыйных матэрыялаў на іх аснове == Р == * [[Аляксандр Аляксандравіч Рагачоў]] (нар. 1978) — xімія цвёрдага цела * [[Аляксандр Уладзіміравіч Рагачоў]] (нар. 1949) — фізічная хімія * [[Усевалад Пятровіч Радзько]] (1937—2021) — фізік * [[Якаў Валянцінавіч Радына]] (1946—2016) — матэматык * [[Уладзімір Яўгенавіч Ракоўскі]] (1900—1987) — вучоны ў галіне хіміі цвёрдага паліва * [[Фёдар Аляксеевіч Раманюк]] (нар. 1952) — энергетыка * [[Сяргей Кімавіч Рахманаў]] (нар 1952) — вучоны ў галіне фізічнай хіміі * [[Анатоль Іванавіч Рацько]] (1950—2011) — хімік * [[Аляксандр Майсеевіч Розін]] (1881—1942) — геолаг * [[Васіль Васільевіч Рубанік]] (нар. 1959) — тэхнічная акустыка * [[Сяргей Пятровіч Рубніковіч]] (нар. 1974) — стаматолаг * [[Мікалай Уладзіміравіч Румак]] (1941—1995) — вучоны ў галіне мікраэлектронікі * [[Жанна Аляксандраўна Рупасава]] (нар. 1944) — фізіялогія раслін * [[Генадзь Васілевіч Рымскі]] (1936—2000) — вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі == С == * [[Антон Іванавіч Савасцюк]] (1927—1998) — філосаф * [[Канстанцін Мікалаевіч Салаўёў]] (1933—2023) — спектраскапія * [[Ілья Ільіч Саламатаў]] (1907—1989) — вучоны ў галіне хімічнага машынабудавання * [[Уладзімір Усеваладавіч Салтанаў]] (нар. 1936) — фізіялогія * [[Сямён Андрэевіч Самцэвіч]] (1902—1985) — мікрабіёлаг * [[Уладзімір Кірылавіч Саўчанка]] (нар. 1939) — вучоны-генетык * [[Уладзімір Юр’евіч Саўчанка]] (нар. 1939) — біёлаг * [[Дзмітрый Вадзімавіч Свірыдаў]] (нар. 1960) — беларускі фізікахімік * [[Ігар Валянцінавіч Семчанка]] (нар. 1959) — оптыка * [[Віктар Іванавіч Семянкоў]] (1925—2015) — правазнаўца * [[Анатоль Мікалаевіч Сердзюкоў]] (нар. 1944) — тэарэтычная фізіка * [[Мікалай Сяргеевіч Сердзючэнка]] (1950—2024) — лазерная тэрапія * [[Яўген Антонавіч Сідаровіч]] (1928—2017) — вучоны ў галіне экалагічнай фізіялогіі раслін, батанікі, аховы навакольнага асяроддзя * [[Усевалад Міхайлавіч Сікорскі]] (1923—1981) — гісторык * [[Аляксей Сцяпанавіч Скакун]] (нар. 1946) — эканаміст * [[Кацярына Іванаўна Слабажаніна]] (нар. 1945) — фотабіялогія * [[Бекір Міхайлавіч Смольскі]] (1913—1982) — вучоны ў галіне цеплафізікі * [[Анатолій Данілавіч Смычнік]] (нар. 1949) — распрацоўка і абагачэнне карысных выкапняў * [[Віктар Аляксандравіч Сняжыцкі]] (нар. 1959) — кардыёлаг * [[Рыгор Лазаравіч Старобінец]] (1910—2001) — хімік * [[Мікалай Васільевіч Сторажаў]] (1934—2004) — юрыст * [[Мар’ян Іванавіч Стралюк]] (1938—2000) — вучоны ў галіне энергетыкі * [[Міхаіл Раманавіч Суднік]] (1910—1995) — мовазнавец * [[Васіль Іванавіч Сцяпанаў]] (1903—1979) — філосаф * [[Віталь Паўлавіч Сяменчанка]] (нар. 1951) — гідрабіялогія * [[Іван Мікалаевіч Сяржанін]] (1898—1973) — заолаг == Т == * [[Леў Мітрафанавіч Тамільчык]] (1931—2023) — фізік-тэарэтык * [[Рыгор Іванавіч Тарануха]] (1933—2025) — вучоны ў галіне селекцыі і генетыкі сельскагаспадарчых раслін * [[Мікалай Уладзіміравіч Тарасенка]] (нар. 1952) — фізік * [[Эдуард Іванавіч Тачыцкі]] (1935—2007) — вучоны ў галіне матэрыялазнаўства ў машынабудаванні і ў мікраэлектроніцы, фізіцы і тэхналогіі тонкіх плёнак і пакрыццяў * [[Валянцін Дзмітрыевіч Ткачоў]] (1939—1985) — беларускі фізік * [[Уладзімір Іванавіч Торчык]] (нар. 1954) — экалогія раслін * [[Альберт Фёдаравіч Трафімаў]] (1936—2024) — ветэрынарная санітарыя, экалогія, зоагігіена і ветэрынарна-санітарная экспертыза * [[Станіслаў Іванавіч Траццяк]] (нар. 1950) — хірургічная эндакрыналогія * [[Ігар Алегавіч Траянчук]] (1956—2018) — фізік * [[Вальфрыд Мікалаевіч Трэер]] (1901—1984) — вучоны ў галіне машынабудавання * [[Аляксандр Васільевіч Тузікаў]] (нар. 1958) — навуковец у галіне матэматычнай кібернетыкі і інфарматыкі == У == * [[Эрома Пятровіч Урбан]] (нар. 1954) — селекцыянер * [[Сяргей Аляксандравіч Усанаў]] (нар. 1948) — біяхімік * [[Уладзімір Уладзіміравіч Усеня]] (нар. 1958) — лесазнаўства == Ф == * [[Валерый Міхайлавіч Федасюк]] (нар. 1954) — фізіка і тэхніка магнітных матэрыялаў * [[Аляксандр Васілевіч Фурсенка]] (1903—1975) — палеантолаг == Х == * [[Ізі Харык]] (1898—1937) — паэт * [[Юрый Сямёнавіч Харын]] (нар. 1949) — матэматык == Ц == * [[Уладзімір Мікалаевіч Цімашэнка]] (нар. 1956) — заатэхнік * [[Ігар Сяргеевіч Цітовіч]] (1917—1985) — вучоны ў галіне машынабудавання * [[Уладзімір Уладзіміравіч Ціток]] (нар. 1959) — фізіялогія і біяхімія раслін * [[Сяргей Аляксандравіч Ціхаміраў]] (нар. 1953) — спектраскапія * [[Валерый Гур’евіч Ціхіня]] (нар. 1940) — юрыст * [[Іван Рыгоравіч Цішчанка]] (1912—1987) — хімік * [[Авэнір Афанасьевіч Цярэнцьеў]] (1938—2003) — вучоны ў галіне тэхнічных навук == Ч == * [[Марыя Ціханаўна Чайка]] (1929—1997) — вучоны ў галіне фізіялогіі і біяхіміі раслін * [[Міхаіл Рыгоравіч Чыжэўскі]] (1896—1964) — вучоны ў галіне земляробства == Ш == * [[Віктар Іванавіч Шабайлаў]] (1931—2018) — вучоны ў галіне дзяржаўнага права * [[Канстанцін Іванавіч Шабуня]] (1912—1984) — гісторык * [[Мікалай Уладзіміравіч Шалыга]] (нар. 1950) — біяфізіка * [[Леанід Аляксандравіч Шамяткоў]] (1937—2013) — матэматык * [[Юрый Георгіевіч Шанько]] (нар. 1959) — хірургія * [[Вячаслаў Аляксеевіч Шаршуноў]] (нар. 1949) — вучоны ў галіне машынабудавання * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Шаўчук]] (нар. 1949) — калоідная хімія * [[Уладзімір Макаравіч Шкуматаў]] (нар. 1952) — генетык * [[Барыс Маркавіч Шпенцар]] (1890—1938) — вучоны ў галіне хімічнай тэхналогіі * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] (1934—2022) — фізік * [[Валянцін Мікалаевіч Шчарбіна]] (1908—1976) — геолаг * [[Аляксандр Міхайлавіч Шырокаў]] (1924—2003) — вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і тэорыі інфармацыі * [[Руслан Іванавіч Шэйка]] (нар. 1973) — селекцыя і развядзенне сельскагаспадарчых жывёл * [[Валерый Канстанцінавіч Шэлег]] (нар. 1946) — тэхналогіі машынабудавання == Я == * [[Барыс Іванавіч Якушаў]] (1932—2016) — вучоны ў галіне экалогіі і радыеэкалогіі раслін * [[Леанід Аляксандравіч Яновіч]] (1934—2022) — матэматык * [[Леанід Фёдаравіч Яўменаў]] (1932—2019) — філосаф, пісьменнік. == Гл. таксама == * [[Спіс акадэмікаў НАН Беларусі]] == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/about/glavnaya/ Нацыянальная акадэмія навук Беларусі] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН БССР|*]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты НАНБ|*]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] 866jr01jrltl4t3ras75leap64kxm52 0 675006 5198031 5197089 2026-09-12T21:57:51Z Siliyiw 169172 5198031 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красны}} {{Вучоны}} '''Сяргей Анатольевіч Красны''' (нар. {{ДН|23|9|1966}}, [[Мінск]]) — беларускі вучоны ў галіне ўралогіі і анкалогіі. З 2014 года [[Член-карэспандэнт НАНБ|член-карэспандэнт]], а з 2021 года [[Акадэмік НАН Беларусі|акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20211217/1639753636-nan-belarusi-padvyala-vyniki-vybarau-novyh-akademikau-i-chlenau |title=НАН Беларусі падвяла вынікі выбараў новых акадэмікаў і членаў-карэспандэнтаў |access-date=25 снежня 2021 |archive-date=26 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126215658/https://zviazda.by/be/news/20211217/1639753636-nan-belarusi-padvyala-vyniki-vybarau-novyh-akademikau-i-chlenau |url-status=dead }}</ref>, [[доктар медыцынскіх навук]] (2007), [[прафесар]] (2012). [[Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] (2009). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (2026)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600306 |title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 верасня 2026 года № 306 "Аб узнагароджанні" |website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]] (1989). З 1990 годзе ў 7-й гарадской клінічнай бальніцы г. Мінска. З 1992 года ў [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі ім. М. М. Аляксандрава]], з 2008 года намеснік дырэктара па навуковай рабоце<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/krasnii.php КРАСНЫ Сяргей Анатольевіч]</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навукова абгрунтаваў, распрацаваў і ўкараніў рэканструктыўна-аднаўленчыя аперацыі па фарміраванні штучнага мачавога пузыра з кішачніка пасля радыкальнай цыстэктаміі, нервазахоўваючыя методыкі аперацый пры пухлінах мачавога пузыра, прастаты і яечка, што значна павысіла якасць жыцця анкалагічных пацыентаў і дазволіла дасягнуць сусветнага ўзроўню вынікаў у лячэнні злаякасных новаўтварэнняў мачапалавых органаў. Распрацаваў новы метад фарміравання кантынентальнага гетэратапічнага рэзервуара пасля цыстэктаміі, укаранёны ў анкалагічных установах Беларусі і за мяжой (Германія). Распрацаваў і ўкараніў у Рэспубліцы Беларусь праграмы скрынінга злаякасных новаўтварэнняў. Аўтар больш за 550 навуковых прац, у тым ліку 6 манаграфій, 1 даведачнага і 1 вучэбнага дапаможніка, 25 метадычных рэкамендацый і інструкцый па ўжыванні, 23 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў. === Бібліяграфія === * Онкоурология. Минск, 2001 (в соавт.). * Новый метод формирования континентного гетеротопического резервуара после цистэктомии // Онкоурология. 2005. № 1 (в соавт.). * Predictors of major complications after radical cystectomy with urinary diversion // Uroonkolуgia. 2010. Vol. 7, N 3 (в соавт.). * Скрининг рака предстательной железы в Республике Беларусь. Минск, 2015 (в соавт.). * Руководство по онкологии : в 2 т. Минск, 2015—2016 (в соавт.). {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/88408/krasnyi-sergey-anatolievich/ Сяргей Анатольевіч Красны] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красны Сяргей Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Уролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Анколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі РНПЦ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] kc8z9ki7a0wlqatltw73s0xu1fp69te 0 676458 5197925 5176082 2026-09-12T16:24:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197925 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Значэнні|Шэлег (значэнні)}} '''Валерый Канстанцінавіч Шэлег''' (нар. {{ДН|26|4|1946}}, [[Мінск]]) — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання, уключаючы [[Парашковая металургія|парашковую металургію]], [[матэрыялазнаўства]], [[Зварка|зварку]] і ахоўныя пакрыцці. [[Член-карэспандэнт НАН Беларусі|Член-карэспандэнт]] (2014), [[доктар тэхнічных навук]] (1989), [[прафесар]] (1991). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (2001). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (1969). З 1969 года ў Мінскім спецыяльным канструктарскім бюро аўтаматычных ліній. З 1972 года ў [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|НДІ парашковай металургіі]] (г. Мінск): з 1977 года загадчык лабараторыі, з 1981 года загадчык аддзела, з 1993 года загадчык аддзялення, з 1995 года намеснік дырэктара. З 1996 года дырэктар Навукова-даследчага і канструктарска-тэхналагічнага інстытута зваркі і ахоўных пакрыццяў [[Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі|Беларускага дзяржаўнага навукова — вытворчага канцэрна парашковай металургіі (БДНВКПМ)]] і адначасова з 2000 года першы намеснік генеральнага дырэктара БГНПКПМ. З 2002 года в.а. генеральнага дырэктара, з 2003 года генеральны дырэктар БДНВКПМ. З 2005 года загадчык кафедры [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]]. З 2013 года галоўны рэдактар рэспубліканскага міжведамаснага зборніка навуковых прац «Машынабудаванне»<ref>[https://bntu.by/person/sheleg-valeriy ШЭЛЕГ Валерый Канстанцінавіч]</ref>. == Узнагароды == Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі (1978) за даследаванне і распрацоўку новых цеплаабменных апаратаў з капілярнымі структурамі і іх укараненне ў прамысловасць. [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1980) за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку новых порыстых матэрыялаў і вырабаў на аснове металічных парашкоў. [[Прэмія Савета Міністраў СССР]] (1987) за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку пранікальных матэрыялаў з высокімі эксплуатацыйнымі ўласцівасцямі. [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Прэмія НАН Беларусі]] (1997) за манаграфію «Тэорыя і практыка электраімпульснага спякання порыстых парашковых матэрыялаў». == Навуковая дзейнасць == Работы ў галіне тэорыі і практыкі стварэння порыстых парашковых матэрыялаў і вырабаў з іх рознага прызначэння. Распрацаваў важныя пытанні тэорыі атрымання структур з раўнамерным размеркаваннем пор па памерах па плошчы фільтруючай перагародкі, кіравання характарыстыкамі порыстай структуры эфектыўных капілярна-порыстых парашковых матэрыялаў, характарызаваных ў працэсе эксплуатацыі транспартам вадкасці ў іх пад дзеяннем капілярных сіл. Устанавіў заканамернасці змены структуры і уласцівасцяў порыстых парашковых матэрыялаў у працэсе свабоднага ападку, стварэння біапорыстых, шматслойных структур і з бесперапынна зменлівымі памерамі часу, а таксама атрымання вырабаў з тугаплаўкіх металічных парашкоў (тытан, ніобій, тантал) метадам электраімпульснага спякання, высокапорыстых ячэістых матэрыялаў на аснове сплаваў сістэмы Ni-СД-Аl і керамікі — з аксіду алюмінія. Распрацаваў новыя метады кантролю іх уласцівасцяў і шэраг тэхналагічных працэсаў атрымання такіх матэрыялаў, а таксама абсталяванне, сродкі тэхналагічнага абсталявання і арганізаваў прамысловую вытворчасць на Маладзечанскім заводзе парашковай металургіі. Аўтар больш за 680 навуковых прац, у тым ліку 19 манаграфій, каля 270 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў. === Бібліяграфія === * Пористые порошковые материалы и изделия из них. Минск, 1987 (в соавт.). * Термодинамические расчеты в практике конструирования и применения сварочных материалов. — Минск, 2006 (в соавт.). * Расчет и конструирование агрегатно-модульных гидроблоков управления гидроприводов технологических машин. — Гомель, 2010 (в соавт.). * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Пашкевіч|Пашкевич М. Ф.]], Жолобов А. А., Шелег В. К., Мрочек Ж. А., Лукашенко В. А. Пашкевич, В. М. ''Технология машиностроения. Курсовое и дипломное проектирование, учебное пособие для студентов высших учебных заведений по машиностроительным специальностям, под ред. М. Ф. Пашкевича — Минск : Издательство Гревцова, 2010. — 398, [2] с. * Основы автоматизированного проектирования технологических процессов в машиностроении. — Минск, 2012 (в соавт.). * Электроимпульсное полирование сплавов на основе железа, хрома и никеля. — Минск, 2014 (в соавт.). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/86648/sheleg-valeriy-konstantinovich/ Валерый Канстанцінавіч Шэлег] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://bntu.by/person/sheleg-valeriy Шелег Валерий Константинович // BNTU.BY — Персоналии]{{ref-ru}} * [https://nasb.gov.by/rus/members/chleny-korrespondenty/bckp/sheleg.php Члены-корреспонденты. Шелег Валерий Константинович]{{ref-ru}} // Сайт [[НАНБ]] * [https://by.patents.su/patents/sheleg-valerijj-konstantinovich Шелег Валерий Константинович // База патентов Беларуси]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1062728 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэлег Валерый Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Парашковая металургія]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларуссі]] btud90dqe3jztsi5et0tu84mh0sswel 0 677013 5197985 5145809 2026-09-12T19:16:32Z 5197985 wikitext text/x-wiki {{Картка інстытута}} '''Інстытут парашковай металургіі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] імя акадэміка [[А. У. Роман|А. У. Романа]]''' быў утвораны ў [[1972]] годзе. Знаходзіцца на [[Вуліца Платонава (Мінск)|вуліцы Платонава]], 41. == Гісторыя інстытута == У 1957 годзе пры кафедры тэхналогіі металаў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] была створана лабараторыя [[Парашковая металургія|парашковай металургіі]]. У 1959 годзе на заводзе «Ударнік» была створана лабараторыя парашковай металургіі БПІ, ператвораная ў 1963 годзе ў галіновую навукова-даследчую лабараторыю, а ў 1965 годзе — у праблемную. На базе гэтай лабараторыі ў 1972 годзе пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] № 272 ад [[7 верасня]] 1972 года быў створаны Навукова-даследчы інстытут парашковай металургіі. Пад санкцыямі Украіны з 12 траня 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/9454/ |title=Державне науково-виробниче об’єднання порошкової металургії |access-date=10 ліпеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230710234345/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/9454/ |archivedate=10 ліпеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Дырэктары інстытута ў розныя гады == * [[Алег Уладзіслававіч Роман]] (1972—1992)<ref>[http://www.science.by/upload/iblock/a8c/a8c3912983b3301de07a088f963d16c7.pdf О. В. Роман, П. А. Витязь, А. Ф. Ильющенко. ИСТОРИЯ ПОРОШКОВОЙ МЕТАЛЛУРГИИ БЕЛАРУСИ ЗА 50 ЛЕТ // 50 лет порошковой металлургии Беларуси. История, достижения, перспективы / ред.кол.:А.Ф.Ильющенко [и др.]. - Минск, 2010. - С. 24]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] (1992—1997) * [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]] (1997—2026) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pminstitute.by/ Афіцыйны сайт] {{Інстытуты НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інстытуты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Парашковай металургіі]] [[Катэгорыя:1972 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Вуліца Платонава (Мінск)]] [[Катэгорыя:Металургія Беларусі]] [[Катэгорыя:Парашковая металургія]] 02bk6s6u8dazsuxj3u94ptp31r1ecpr 0 680680 5198044 4920607 2026-09-12T22:59:36Z ~2026-49610-43 173975 /* */ Дата народження 5198044 wikitext text/x-wiki Дата народження 12 июня 1941 == Біяграфія == Скончыў [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічным факультэце]] [[БДУ]] (1962)<ref>{{Cite web |url=http://www.bio.bsu.by/dekanat/vypusk.phtml |title=Выпускники Биологического факультета |access-date=16 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180720110143/http://www.bio.bsu.by/dekanat/vypusk.phtml |archivedate=20 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Там жа стаў кандыдатам навук і працаваў выкладчыкам на кафедры генетыкі. У 1968 годзе па ініцыятыве [[ЦК КПСС]] і [[Усесаюзная акадэмія сельскагаспадарчых навук імя Леніна|Усесаюзнай акадэміі сельскагаспадарчых навук імя Леніна]] быў пераведзены ў [[Адэса|Адэсу]] на пасаду загадчыка аддзела генетыкі ва [[Усесаюзны селекцыйна-генетычны інстытут]], з галоўнай мэтай адолення спадчыны «[[лысенкаўшчына|лысенкаўшчын]]ы» і пераводу работы інстытута на рэйкі класічнай генетыкі. З’яўецца членам праўлення Нацыянальна-культурнага аб’яднання грамадзян «Беларусь» у Адэсе, удзельнічае ў самадзейным ансамблі «Беларускі матыў» як [[сцэнарыст]] і канферанс’е. Выдаў у Адэсе кніжку сваіх вершаў на [[Беларуская мова|беларускай мове]] «Каб любіць Беларусь». == Навуковая дзейнасць == На працягу 20 гадоў быў міжнародным куратарам навуковага супрацоўніцтва краін [[СЭУ]] у галіне тэарэтычных асноў селекцыі сельскагаспадарчых раслін і членам Саюзнага каардынацыйнага савета гэтага ж напрамку. Ва Украіне ўзначальваў 20 гадоў падобны Каардынацыйны савет. Працуе галоўным навуковым супрацоўнікам аддзела генетыкі гэтага ж Селекцыйна-генетычнага інстытута. Сярод вучняў больш 10 кандыдатаў навук і 6 дактароў навук<ref>{{Cite web |url=http://psl.by/?p=12594 |title=СЛАВУТЫЯ АСОБЫ |access-date=16 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195851/http://psl.by/?p=12594 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://en.naas.gov.ua/academi/1/57/ СТЕЛЬМАХ Адольф Фомич] {{DEFAULTSORT:Стэльмах Адольф Фаміч}} [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі аграрных навук Украіны]] 98dncleusl3eucozyvp1d3a2dxumf37 5198119 5198044 2026-09-13T07:54:31Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-49610-43|~2026-49610-43]]) і адноўлена версія 4920607, зробленая DobryBrat 5198119 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Стэльмах}} '''Адольф Фаміч Стэльмах''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі і ўкраінскі вучоны, [[доктар біялагічных навук]], [[прафесар]], акадэмік [[Нацыянальная акадэмія аграрных навук Украіны|Нацыянальнай акадэміі аграрных навук Украіны]] і [[Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук]], [[заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Украіны]]. Брат [[Вячаслаў Фаміч Стэльмах|Вячаслава]] і [[Георгiй Фаміч Стэльмах|Георгiя Стэльмаха]]. == Біяграфія == Скончыў [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічным факультэце]] [[БДУ]] (1962)<ref>{{Cite web |url=http://www.bio.bsu.by/dekanat/vypusk.phtml |title=Выпускники Биологического факультета |access-date=16 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180720110143/http://www.bio.bsu.by/dekanat/vypusk.phtml |archivedate=20 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Там жа стаў кандыдатам навук і працаваў выкладчыкам на кафедры генетыкі. У 1968 годзе па ініцыятыве [[ЦК КПСС]] і [[Усесаюзная акадэмія сельскагаспадарчых навук імя Леніна|Усесаюзнай акадэміі сельскагаспадарчых навук імя Леніна]] быў пераведзены ў [[Адэса|Адэсу]] на пасаду загадчыка аддзела генетыкі ва [[Усесаюзны селекцыйна-генетычны інстытут]], з галоўнай мэтай адолення спадчыны «[[лысенкаўшчына|лысенкаўшчын]]ы» і пераводу работы інстытута на рэйкі класічнай генетыкі. З’яўецца членам праўлення Нацыянальна-культурнага аб’яднання грамадзян «Беларусь» у Адэсе, удзельнічае ў самадзейным ансамблі «Беларускі матыў» як [[сцэнарыст]] і канферанс’е. Выдаў у Адэсе кніжку сваіх вершаў на [[Беларуская мова|беларускай мове]] «Каб любіць Беларусь». == Навуковая дзейнасць == На працягу 20 гадоў быў міжнародным куратарам навуковага супрацоўніцтва краін [[СЭУ]] у галіне тэарэтычных асноў селекцыі сельскагаспадарчых раслін і членам Саюзнага каардынацыйнага савета гэтага ж напрамку. Ва Украіне ўзначальваў 20 гадоў падобны Каардынацыйны савет. Працуе галоўным навуковым супрацоўнікам аддзела генетыкі гэтага ж Селекцыйна-генетычнага інстытута. Сярод вучняў больш 10 кандыдатаў навук і 6 дактароў навук<ref>{{Cite web |url=http://psl.by/?p=12594 |title=СЛАВУТЫЯ АСОБЫ |access-date=16 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195851/http://psl.by/?p=12594 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://en.naas.gov.ua/academi/1/57/ СТЕЛЬМАХ Адольф Фомич] {{DEFAULTSORT:Стэльмах Адольф Фаміч}} [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі аграрных навук Украіны]] ksd8z2mw24na8eie3lf1t6g3fstaroz 5198125 5198119 2026-09-13T08:05:03Z M.L.Bot 261 выдаленне -- НЕ спосаб выпраўлення памылкі 5198125 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стэльмах}} {{Вучоны}} '''Адольф Фаміч Стэльмах''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі і ўкраінскі вучоны, [[доктар біялагічных навук]], [[прафесар]], акадэмік [[Нацыянальная акадэмія аграрных навук Украіны|Нацыянальнай акадэміі аграрных навук Украіны]] і [[Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук]], [[заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Украіны]]. Брат [[Вячаслаў Фаміч Стэльмах|Вячаслава]] і [[Георгiй Фаміч Стэльмах|Георгiя Стэльмаха]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 чэрвеня 1941 года ў Дамінаве Валожынскага раёна<ref>{{Cite web|url=http://en.naas.gov.ua/academi/1/57/|title=СТЕЛЬМАХ Адольф Фомич|website=en.naas.gov.ua|access-date=2026-09-13}}</ref>. Скончыў [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічным факультэце]] [[БДУ]] (1962)<ref>{{Cite web |url=http://www.bio.bsu.by/dekanat/vypusk.phtml |title=Выпускники Биологического факультета |access-date=16 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180720110143/http://www.bio.bsu.by/dekanat/vypusk.phtml |archivedate=20 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Там жа стаў кандыдатам навук і працаваў выкладчыкам на кафедры генетыкі. У 1968 годзе па ініцыятыве [[ЦК КПСС]] і [[Усесаюзная акадэмія сельскагаспадарчых навук імя Леніна|Усесаюзнай акадэміі сельскагаспадарчых навук імя Леніна]] быў пераведзены ў [[Адэса|Адэсу]] на пасаду загадчыка аддзела генетыкі ва [[Усесаюзны селекцыйна-генетычны інстытут]], з галоўнай мэтай адолення спадчыны «[[лысенкаўшчына|лысенкаўшчыны]]» і пераводу работы інстытута на рэйкі класічнай генетыкі. З’яўецца членам праўлення Нацыянальна-культурнага аб’яднання грамадзян «Беларусь» у Адэсе, удзельнічае ў самадзейным ансамблі «Беларускі матыў» як [[сцэнарыст]] і канферанс’е. Выдаў у Адэсе кніжку сваіх вершаў на [[Беларуская мова|беларускай мове]] «Каб любіць Беларусь». == Навуковая дзейнасць == На працягу 20 гадоў быў міжнародным куратарам навуковага супрацоўніцтва краін [[СЭУ]] у галіне тэарэтычных асноў селекцыі сельскагаспадарчых раслін і членам Саюзнага каардынацыйнага савета гэтага ж напрамку. Ва Украіне ўзначальваў 20 гадоў падобны Каардынацыйны савет. Працуе галоўным навуковым супрацоўнікам аддзела генетыкі гэтага ж Селекцыйна-генетычнага інстытута. Сярод вучняў больш 10 кандыдатаў навук і 6 дактароў навук<ref>{{Cite web |url=http://psl.by/?p=12594 |title=СЛАВУТЫЯ АСОБЫ |access-date=16 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195851/http://psl.by/?p=12594 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://en.naas.gov.ua/academi/1/57/|title=СТЕЛЬМАХ Адольф Фомич|website=en.naas.gov.ua|access-date=2026-09-13}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стэльмах Адольф Фаміч}} [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі аграрных навук Украіны]] 9en0fweqvq53t7qr2nyqv4i80kob372 0 681775 5198130 4658736 2026-09-13T08:12:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198130 wikitext text/x-wiki {{Вуліцы Гомеля |назва= Выратавальная |sort= |статус= Вуліца |на карце= |фота=Спуск па вуліцы Выратавальнай, Гомель, 2021 год.jpg |подпіс= |раён1= Цэнтральны |раён2= |мікрараён=[[Мельнікаў Луг]] |год заснавання вуліцы=2017 |гістарычны раён=[[Мельнікаў Луг]] |старыя назвы= |працягласць= ~530 м |аўтобус= |тралейбус= |індэкс= |на карце яндэкс= |на карце гугл= |Commons=Vyratavalnaja Street, Homieĺ }} '''Выратавальная вуліца''' — [[вуліца]] ў [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральным раёне]] горада [[Гомель|Гомеля]]. Злучае ўчасткі ад аўтамагістралі «Усходні абыход» да навучальна-трэніровачнай базы па выратаванні на водах [[Гомельскі філіял Універсітэта грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь|Гомельскага філіяла Універсітэта грамадзянскай аброны МНС]]. Назву атрымала згодна з рашэннем Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў [[30 лістапада]] [[2017]] г.<ref>[https://gp.by/mneniya/news174433.html Кашпур В. Улица Выратавальная появилась в Гомеле]{{Недаступная спасылка}} // Правда Гомель. Новостной портал. — 12.01.2018.</ref> Уяўляе сабой спуск з насыпу «Усходняга абыходу» на паўвостраў між пратокай [[Валатава (пратока)|Валатава]] і затокай р. [[Сож]]<ref>Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 15, 20.</ref> (у народзе — Абкамаўскае возера). == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="150"> Файл:Вуліца Выратавальная, Гомель, 2022 год.jpg|alt=люты 2022 г.|люты 2022 г. Файл:Вуліца Выратавальная, Гомель, веснавое разводдзе, 2022 год.jpg|alt=Разводдзе, май 2022 г.|Разводдзе, май 2022 г. </gallery>{{Зноскі}} {{Яры і спускі Гомеля}} [[Катэгорыя:Вуліцы Гомеля]] nbbu7ke3dvdwdflbbtf6np0aqwygsna 0 682327 5197909 4760873 2026-09-12T15:40:38Z 5197909 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі''' — беларускі адвакат. Абараняў інтарэсы кандыдата ў прэзідэнты [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] і ягонага былога адваката [[Максім Знак|Максіма Знака]]. == Біяграфія == Скончыў у 2008 годзе [[юрыдычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «правазнаўства», а праз год атрымаў ступень магістра па спецыяльнасці «юрыспрудэнцыя». У 2013 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут прававых даследаванняў Нацыянальнага цэнтра заканадаўства і прававых даследаванняў Рэспублікі Беларусь|Інстытута прававых даследаванняў Нацыянальнага цэнтра заканадаўства і прававых даследаванняў Рэспублікі Беларусь]]<ref name="jurist">{{Cite web |url=https://jurist.by/avtor/laevskij-dmitrij-vitalevich |title=Лаевский Дмитрий |access-date=10 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710081944/https://jurist.by/avtor/laevskij-dmitrij-vitalevich |archivedate=10 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. З 2007 года пачаў сваю працоўную дзейнасць юрыстам у юрыдычнай фірме. У 2008 годзе прайшоў стажыроўку ў [[Мінская гарадская калегія адвакатаў|Мінскай гарадской калегіі адвакатаў (МГКА)]], пасля чаго ў 2009 годзе здаў кваліфікацыйны экзамен, быў прыняты ў МГКА ў якасці адваката і пачаў самастойную адвакацкую практыку — спачатку ў юрыдычнай кансультацыі, а з кастрычніка 2010 года — у адвакацкім бюро. У 2011–2012 гадах быў абаронцам [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]], пасля гэтай справы пад ціскам быў вымушаны на некалькі гадоў пакінуць адвакатуру<ref name=viasna>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121100|title=Адваката Дзмітрыя Лаеўскага асудзілі да трох гадоў зняволення|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}</ref>. З верасня 2012 па снежань 2015 года займаўся аказаннем юрыдычных паслуг суб’ектам гаспадарання на падставе пасведчання аб атэстацыі юрыста. 15 студзеня 2016 года, пасля атрымання ліцэнзіі на права ажыццяўлення адвакацкай дзейнасці, прыняты ў МГКА і практыкаваў у якасці адваката ў адным з адвакацкіх бюро. З верасня 2016 па лістапад 2017 ажыццяўляў адвакацкую дзейнасць індывідуальна<ref name="jurist"/>. Са снежня 2017 года кіравальны партнёр адвакацкага бюро «Лаеўскі, Юльскі і партнёры». Спецыялізацуецца на судовай практыцы па пытаннях прыцягнення да розных відаў юрыдычнай адказнасці кіраўнікоў і заснавальнікаў арганізацый, спрэчках з удзелам суб’ектаў гаспадарання, прававым рэгуляванні атрымання і выкарыстання знешняй фінансавай дапамогі<ref name="jurist"/>. У час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] абараняў інтарэсы кандыдата ў прэзідэнты [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] у [[Справа менеджараў Белгазпрамбанка|справе менеджараў Белгазпрамбанка]] і ягонага былога адваката [[Максім Знак|Максіма Знака]]. У судовых спрэчках папрасіў апраўдаць людзей, чыя вымушаная згода з абвінавачваннем выкарыстоўвалася для незаконнага крымінальнага праследу Віктара Бабарыкі, што было расцэнена [[МГКА]] як ''«выказванні ў дачыненні да абвінавачвання іншых асоб, якія супярэчаць іх пазіцыі і пазіцыі іх абаронцаў»'' і ''«ацэнка пазіцыі і працы іншых адвакатаў у прысутнасці іх кліентаў»''. Дысцыплінарнай камісіяй МГКА выключаны з калегіі адвакатаў<ref name=":0">{{cite web|url=https://reform.news/239537-dmitrija-laevskogo-iskljuchili-iz-kollegii-advokatov|title=Дмитрия Лаевского исключили из коллегии адвокатов|lang=ru|work=[[Reform.news]]}}</ref>. У жніўні 2025 года супраць Лаеўскага ўзбудзілі крымінальную справу. Тады адваката затрымалі, але да суда ён знаходзіўся на волі. 9 верасня 2026 года Мінскі гарадскі суд вынес асудзіў Лаеўскага да трох гадоў пазбаўлення волі, яго ўзялі пад варту ў зале суда. Лаеўскаму былі інкрымінаваныя дзевяць эпізодаў: восем з іх — паводле артыкула за садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці, адзін — паводле артыкула «дыскрэдытацыя Беларусі». Падставай для пераследу сталі яго інтэрв’ю розным незалежным беларускім медыя, хоць ні адно з гэтых СМІ не мела «экстрэмісцкага» статусу на момант інтэрв’ю<ref name=viasna/>. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Лаеўскага палітвязнем<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121120|title=Заява аб прызнанні 14 чалавек палітычнымі зняволенымі|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}</ref>. == Прэміі і ўзнагароды == У ліку чатырох беларускіх юрыстаў уганараваны прэміяй «За абарону правоў чалавека-2021» Рады адвакатаў і юрыдычных супольнасцей Еўропы<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/106018|title=Леанід Судаленка, Лілія Уласава, Максім Знак і Дзмітрый Лаеўскі атрымалі прэмію “За абарону правоў чалавека”|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}</ref>. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Лаеўскі Дзмітрый Віталевіч}} [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] b5pklengj3no2d8gk7itotf1ht18ntf 0 682442 5198033 5049764 2026-09-12T22:07:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198033 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зубец}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Васіль Мартынавіч Зубец | арыгінальнае імя = | выява = Васіль Мартынавіч Зубец.png | шырыня партрэта = 150 | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Міністр [[Міністэрства воднай гаспадаркі і аднаўлення зямель БССР|меліярацыі і воднай гаспадаркі БССР]] | парадак = | пад імем = | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg | перыядпачатак = 1956 | перыядканец = 1957 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Фёдар Пятровіч Вінакураў|Фёдар Вінакураў]] | пераемнік = ''пасада скасаваная'' | прэм'ер = [[Мікалай Яфрэмавіч Аўхімовіч|Мікалай Аўхімовіч]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны II ступені}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны II ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Дружбы Народаў}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За адвагу}} {{!!}} {{Медаль За абарону Масквы}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = }} '''Васіль Мартынавіч Зубец''' ({{ДН|22|5|1907}} — {{ДС|26|1|1991}}) — беларускі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] гаспадарчы, дзяржаўны і палітычны дзеяч, міністр меліярацыі БССР, [[доктар тэхнічных навук]] (1969), [[прафесар]] (1970), Заслужаны дзеяч навук Беларускай ССР. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1907 годзе ў вёсцы [[Гарадок (Глускі раён)|Гарадок]]. Член [[КПСС]] з 1940 года. Выпускнік Беларускай Сельскагаспадарчай акадэміі. З [[1932]] года — на гаспадарчай, грамадскай і палітычнай працы. У [[1932]]—[[1978]] гг. — інжынер-меліяратар у РСФСР і Беларускай ССР, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], начальнік вытворчага аддзялення аддзела аэрадромнага будаўніцтва [[1-я паветраная армія (СССР)|1-й паветранай арміі]], 1-ы намеснік міністра, [[Міністэрства воднай гаспадаркі і аднаўлення зямель БССР|міністр меліярацыі і воднай гаспадаркі Беларускай ССР]], дырэктар Беларускага НДІ меліярацыі і воднай гаспадаркі. Абіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 4-га склікання. Памёр у 1991 годзе. == Спасылкі == * {{артыкул|аўтар= Я. Канаплёў|загаловак= ЗУБЕЦ Васiль Мартынавiч (да 110-годдзя з дня нараджэння)|спасылка= https://melio.belal.by/jour/article/view/818/782|мова= |выданне= Мелиорация|тып= |год= 2017|том= |нумар= 2|старонкі= 69—70|doi= |issn=}} * [https://www.sb.by/articles/etot-den-v-istorii-4-iyunya-5.html Зубец] * [http://giprovodhoz.by/history/ Зубец] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210712142132/http://giprovodhoz.by/history/ |date=12 ліпеня 2021 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%97%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%86&first_name=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9&middle_name=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Память народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210712142132/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%97%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%86&first_name=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9&middle_name=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=12 ліпеня 2021 }} {{DEFAULTSORT:Зубец Васіль Мартынавіч}} [[Катэгорыя:Дактары тэхнічных навук]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Міністры воднай гаспадаркі і аднаўлення зямель БССР]] db9rj4gphhemp58udhjdgzjhgrbj28a 0 684194 5198075 4077815 2026-09-13T00:22:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198075 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Венгерскі аграрна-прыродазнаўчы ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = |выява = University of Gödöllő 02.JPG |арыгінал = {{lang-hu|Magyar Agrár- és Élettudományi Egyetem}} |міжназва = {{lang-en|Hungarian University of Agriculture and Life Sciences}} |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 2000 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Будапешт]], [[Гёдзёллё]] |кампус = |адрас = |сайт = http://sziu.hu/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Венгерскі аграрна-прыродазнаўчы ўніверсітэт''' ({{lang-hu|Magyar Agrár- és Élettudományi Egyetem}}) — [[Венгрыя|венгерская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[Універсітэт|універсітэта]], [[факультэт]]ы якой размяшчаюцца ў [[Будапешт|Будапешце]] і [[Гёдзёлё]]. == Гісторыя == Універсітэт быў заснаваны ў [[2000]] годзе ў выніку зліцця некалькіх устаноў, найстарэйшай з якіх быў [[Універсітэт ветэрынарнай медыцыны]], заснаваны ў 1787 годзе (у 2016 годзе [[Універсітэт ветэрынарнай медыцыны]] аднавіў сваю самастойнасць, такім чынам, ён больш не з’яўляецца часткай гэтай ВНУ), і Універсітэт Святога Стэфана, названы ў гонар караля [[Іштван I Святы|Іштвана (Стэфана) I Святога]]. == Структура == === Будапешт === * Факультэт навук аб харчаванні * Факультэт садоўніцтва * Факультэт ландшафтнай архітэктуры і ўрбаністыкі * Факультэт архітэктуры і будаўніцтва імя [[Міклаш Ібль|Міклаша Ібля]] === Гёдзёлё === * Факультэт сельскагаспадарчых і экалагічных навук * Факультэт эканамічных і сацыяльных навук * Факультэт інжынерыі машынабудавання == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://sziu.hu/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200406083913/http://sziu.hu/ |date=6 красавіка 2020 }} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Венгрыі}} [[Катэгорыя:Універсітэты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Універсітэты Будапешта]] [[Катэгорыя:Гёдзёлё]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы сельскай гаспадаркі]] 267mt82vqwxsp25pn36h3gtnptxr6iv 0 686756 5197905 5090493 2026-09-12T15:28:51Z 5197905 wikitext text/x-wiki '''Справа Марыі Калеснікавай і Максіма Знака''' — судовае разбіральніцтва, якое праходзіла ў жніўні 2021 па абвінавачванні [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|М. Калеснікавай]] і [[Максім Аляксандравіч Знак|М. Знака]] ў спробе захапіць уладу ў Беларусі. == Ход падзей == Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 г]]. абодва фігуранты працавалі ў штабе [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|В. Бабарыкі]], а падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 г]]. былі ўдзельнікамі [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. 7 верасня Марыю Калеснікаву затрымалі ў Мінску. У ноч на 8 верасня пры спробе гвалтоўнага вывазу з Беларусі ва [[Украіна|Украіну]] яна на мяжы парвала свой пашпарт і такім чынам засталася на беларускай тэрыторыі. На наступны дзень была змешчана ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА-1]] у [[Мінск]]у як падазраваная ў крымінальнай справе аб публічных закліках да захопу дзяржаўнай улады<ref>[https://news.tut.by/economics/699879.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200910143506/https://news.tut.by/economics/699879.html |date=10 верасня 2020 }}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага Калеснікава была пераведзена ў {{нп3|Турма №8|жодзінскую турму|be-x-old|Турма №8}}<ref>{{Cite web|first=red, ORF.at/Agenturen|date=2020-09-12|title=Weißrussland: Kolesnikowa in anderes Gefängnis verlegt|url=https://orf.at/stories/3181087/|url-status=live|access-date=2021-04-14|publisher={{нп3|Österreichischer Rundfunk|Österreichischer Rundfunk|pl|Österreichischer Rundfunk}}|language=de}}</ref>. Уначы 8 верасня М. Знак перастаў выходзіць на сувязь, пасля чаго, 9 верасня ягоны адвакат [[Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі|Дзмітрый Лаеўскі]] заявіў, што Знака паўторна выклікалі на допыт у Следчы камітэт. У той жа дзень стала вядома, што Знак стаў фігурантам крымінальнай справы пра магчымы «захоп улады» ў Беларусі, яго абвінавацілі ў «публічных закліках да захопу ўлады альбо сілавой змены канстытуцыйнага ладу краіны». Максім Знак быў узяты пад варту, яму было прад’яўленае абвінавачанне паводле ч. 3 арт. 361 КК Беларусі (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы)<ref name ="viasna">{{cite web|url = https://prisoners.spring96.org/be/person/maksim-znak|title = Палітвязні. Максім Знак|publisher = prisoners.spring96.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20210102211546/https://prisoners.spring96.org/be/person/maksim-znak|archive-date = 3-1-2021|access-date = 3-1-2021}}</ref>. 10 верасня [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] і іншыя беларускія праваабарончыя арганізацыі прызналі Максіма Знака палітвязнем<ref name ="viasna"/>. 11 верасня 2020 года Міжнародная арганізацыя [[Amnesty International]] прызнала Максіма Знака [[Вязень сумлення|вязнем сумлення]]<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://eurasia.amnesty.org/2020/09/11/kak-v-belarusi-arestovali-ili-vyslali-vseh-chlenov-oppoziczionnogo-koordinaczionnogo-soveta-za-isklyucheniem-odnogo-zayavlenie-amnesty-international/|title=Заявление. Беларусь: «Похищают лучших из нас». Произвольные аресты и принудительные высылки из страны ведущих оппозиционеров|publisher=eurasia.amnesty.org|language=ru|date=2020-09-11|access-date=3-1-2021|archive-date=25 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125143113/https://eurasia.amnesty.org/2020/09/11/kak-v-belarusi-arestovali-ili-vyslali-vseh-chlenov-oppoziczionnogo-koordinaczionnogo-soveta-za-isklyucheniem-odnogo-zayavlenie-amnesty-international/|url-status=dead}}</ref>. Станам на 21 студзеня 2021 года знаходзіўся ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА-1]] у [[Мінск]]у<ref>{{Cite web|date=2021-01-29|title=Письма из «таких мест». Юрист Максим Знак: «Там в прекрасном далеко просто должно быть хорошо»|url=https://www.b-g.by/news/pisma-iz-takih-mest-yurist-maksim-znak-tam-v-prekrasnom-daleko-prosto-dolzhno-byit-horosho/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130184612/https://www.b-g.by/news/pisma-iz-takih-mest-yurist-maksim-znak-tam-v-prekrasnom-daleko-prosto-dolzhno-byit-horosho/|archive-date=2021-01-30|access-date=2021-01-30|publisher=[[Брестская газета]]|language=ru}}</ref>. Судовае разбіральніцтва пачалося 4 жніўня 2021 года. Крымінальная справа разглядалася ў закрытым судовым пасяджэнні, публічна была абвешчана толькі рэзалютыўная частка прысуду. 6 верасня Мінскі абласны суд прызнаў Марыю Калеснікаву і Максіма Знака вінаватымі ў здзяйсненні злачынстваў, прадугледжаных ч. 1 арт. 357, ч. 3 арт. 361, ч.1 арт. 361-1 Крымінальнага кодэкса і прысудзіў Калеснікаву да 11 гадоў пазбаўлення волі і Знака да 10 гадоў пазбаўлення волі. Гаворка ідзе, у прыватнасці, аб змове з мэтай захопу дзяржаўнай улады неканстытуцыйным шляхам, стварэнні экстрэмісцкага фарміравання і кіраванні такім фарміраваннем, публічных закліках да захопу дзяржаўнай улады<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210906/1630928336-maryyu-kalesnikavu-prysudzili-da-11-gadou-maksima-znaka-da-10-gadou-kalonii |title=zviazda.by |access-date=20 студзеня 2022 |archive-date=6 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906155338/https://zviazda.by/be/news/20210906/1630928336-maryyu-kalesnikavu-prysudzili-da-11-gadou-maksima-znaka-da-10-gadou-kalonii |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)| ]] [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:2020 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] [[Катэгорыя:2020 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2020 года]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2021 года]] cfnx2gmlhpdyrjruq5gwwhy05d242ce 0 687264 5198069 5174256 2026-09-13T00:07:46Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198069 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''Radio Wnet''' — [[Польшча|польская]] [[радыёстанцыя]], з цэнтральнай студыяй у [[Варшава|Варшаве]]. Заснавана 25 мая 2009 года як інтэрнэт-радыё; з лістапада 2018 года развівае таксама [[FM]]-вяшчанне ў шэрагу гарадоў Польшчы.<ref>{{Cite web |url=https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |title=Historia Radia Wnet |website=WNET.fm |language=pl |access-date=17 студзеня 2026 |archive-date=29 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129102241/https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://wnet.fm/o-nas/ |title=O nas |website=WNET.fm |language=pl |access-date=17 студзеня 2026 |archive-date=29 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129102303/https://wnet.fm/o-nas/ |url-status=dead }}</ref> Заснавальнікам і галоўным рэдактарам «Radio Wnet» з’яўляецца [[:pl:Krzysztof_Skowroński|Кшыштаф Скаўронскі]], а назву «Wnet» прапанаваў [[:pl:Grzegorz_Wasowski|Гжэгаж Васоўскі]].<ref>{{Cite web |url=https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |title=Historia Radia Wnet |website=WNET.fm |language=pl |access-date=17 студзеня 2026 |archive-date=29 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129102241/https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |url-status=dead }}</ref> 11 лістапада 2020 года пачала сваю працу беларуская рэдакцыя радыёстанцыі — '''«Радыё Унэт»''', якая з’яўлялася структурнай часткай польскага «Radio Wnet» і мела свой блок у эфіры кожны будны дзень раніцай і ўвечары<ref>[https://radiounet.fm/pra-nas/ Пра нас]</ref>. 14 сакавіка 2024 г. стала вядома, што беларуская рэдакцыя '''«Радыё Унэт»''' прыпыняе вяшчанне праграм на беларускай мове.<ref>{{Cite web |url=https://radiounet.fm/radyyo-unet-chasova-prypynyae-vyashchanne-pragram-na-belaruskaj-move/ |title=Радыё Ўнэт часова прыпыняе вяшчанне праграм на беларускай мове |access-date=28 сакавіка 2024 |archive-date=14 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314132145/https://radiounet.fm/radyyo-unet-chasova-prypynyae-vyashchanne-pragram-na-belaruskaj-move/ |url-status=dead }}</ref> == Гісторыя «Radio Wnet» == Радыёстанцыя «Wnet» заснавана ў 2009 годзе і першапачаткова функцыянавала толькі ў [[Інтэрнэт|інтэрнэце]].<ref>{{Cite web |url=https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |title=Historia Radia Wnet |website=wnet.fm |language=pl |access-date=2026-01-17 |archive-date=29 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129102241/https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |url-status=dead }}</ref> З сярэдзіны кастрычніка 2018 года яго праграмы пачалі трансліравацца на хвалях FM у Варшаве і [[Кракаў|Кракаве]], у ліпені 2020 года далучыўся [[Вроцлаў|Уроцлаў]], а ў снежні — [[Беласток]].<ref>{{Cite web |url=https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |title=Historia Radia Wnet |website=wnet.fm |language=pl |access-date=2026-01-17 |archive-date=29 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129102241/https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |url-status=dead }}</ref> === Заснаванне і ранні этап (2009—2018) === 25 мая 2009 года апоўдні ў Варшаве пачало вяшчанне інтэрнэт-радыё «Wnet». Першай аўтарскай перадачай былі «Rycerze» («Рыцары»).<ref name="wnet_hist">{{Cite web |url=https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |title=Historia Radia Wnet |website=WNET.fm |language=pl |access-date=17 студзеня 2026 |archive-date=29 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129102241/https://wnet.fm/historia-radia-wnet/ |url-status=dead }}</ref> Ад пачатку адным з ключавых фарматаў стаў «Poranek Wnet» («Раніца Wnet»), які ў розныя перыяды вялі (сярод іншых) [[:pl:Katarzyna_Adamiak-Sroczyńska|Катажына Адамяк-Срачынская]], [[:pl:Monika_Wasowska|Маніка Васоўская]] і [[:pl:Grzegorz_Wasowski|Гжэгаж Васоўскі]], [[:pl:Jerzy_Jachowicz|Ежы Яховіч]], [[:pl:Dariusz_Rosiak|Дар'юш Росяк]], [[:pl:Piotr_Goćkowski|Пётр Гацькоўскі]], [[:pl:Łukasz_Warzecha|Лукаш Важэха]] ды іншыя аўтары.<ref name="wnet_hist"/> У 2010 годзе «Poranek Wnet» пачалі рэтрансліраваць на [[:pl:Radio_Warszawa|Radio Warszawa]] і [[:pl:Radio_Nadzieja|Radio Nadzieja]]. У 2011 годзе была створана рэдакцыя інтэрнэт-партала, а таксама запушчана ініцыятыва «Spółdzielcze Media Wnet» («Кааператыўныя медыя Wnet»). У 2013 годзе пачала выходзіць газета ''«Kurier Wnet»'' (галоўная рэдактарка — Катажына Адамяк-Срачынская).<ref name="wnet_hist"/> === Пачатак FM-вяшчання і пашырэнне частот (з 2018) === 12 лістапада 2018 года «Radio Wnet» распачало ўласнае эфірнае (FM) вяшчанне ў [[Варшава|Варшаве]] і [[Кракаў|Кракаве]]. У 2019—2020 гадах станцыя паслядоўна атрымлівала частоты ў іншых гарадах (у тым ліку ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]], [[Шчэцін]]е, [[Беласток]]у, [[Быдгашч]]ы, [[Люблін]]е і [[Лодзь|Лодзі]]).<ref name="wnet_hist"/> Паводле інфармацыі станцыі, на 2023 год у «Radio Wnet» дзейнічала каля 50 аўтарскіх перадач і звыш 90 супрацоўнікаў.<ref name="wnet_about">{{Cite web |url=https://wnet.fm/o-nas/ |title=O nas |website=WNET.fm |language=pl |access-date=17 студзеня 2026 |archive-date=29 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129102303/https://wnet.fm/o-nas/ |url-status=dead }}</ref> == Арганізацыя і дзейнасць == «Radio Wnet» дзейнічае як медыяпраект (радыёвяшчанне + партал з публікацыямі і запісамі перадач). Афіцыйная інфармацыя пра дзейнасць, кантакты і геаграфію вяшчання публікуецца на сайце радыё.<ref>{{Cite web |url=https://wnet.fm/o-nas/ |title=O nas |website=wnet.fm |language=pl |access-date=2026-01-17 |archive-date=29 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129102303/https://wnet.fm/o-nas/ |url-status=dead }}</ref> === Праграмы і фармат === «Radio Wnet» пазіцыянуе сябе як «сапраўды грамадзкі СМІ» ({{lang-pl|Naprawdę obywatelskie medium}}) і выпускае аўтарскія перадачы на тэмы культуры, гісторыі, палітыкі, грамадскага жыцця, тэхнікі і інш., а таксама развівае інтэрнэт-партал і мультымедыйны кантэнт (аўдыа/відэа).<ref name="wnet_about"/> === Замежныя студыі і партнёрствы === Радыё развівае сетку замежных студый і карэспандэнтаў (у тым ліку ў [[ЗША]], [[Украіна|Украіне]], [[Літва|Літве]], [[Ліван]]е, [[Францыя|Францыі]]).<ref name="wnet_hist"/> Паводле апісання станцыі, яна таксама супрацоўнічае з [[:pl:Radio_DEON|Radio DEON]] у [[Чыкага|Чыкага]] і ў штаце [[Фларыда (штат)|Фларыда]] (ЗША), што дазваляе рэтрансляваць перадачы на частцы тэрыторыі ЗША.<ref name="wnet_about"/> == Беларуская рэдакцыя — «Радыё Унэт» == 11 лістапада 2020 года пачала працу беларуская рэдакцыя «Radio Wnet» («Радыё Унэт»), якая выпускала праграмы на беларускай мове і асвятляла падзеі ў [[Беларусь|Беларусі]] і жыццё [[беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] (Польшча, [[Літва]], [[Украіна]], [[Швейцарыя]] і інш.).<ref name="radiounet_about">{{Cite web |url=https://radiounet.fm/pra-nas/ |title=Пра нас |website=radiounet.fm |language=be |access-date=17 студзеня 2026}}</ref> [[Файл:Радыё Ўнэт. «Вялікае падарожжа» ў Быдгашчы.jpg|міні|справа|«Вялікае падарожжа» Радыё Унэт па Польшчы. Сустрэча з прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Быдгашчы]] Паводле пазнакі на сайце рэдакцыі, праект фінансава падтрымліваўся «ў межах польскага супрацоўніцтва ў развіцці» (праграмы дапамогі) Міністэрства замежных спраў Польшчы.<ref>{{Cite web |url=https://radiounet.fm/projekt-finansovany-shchadryascy-za-sredki-polskaga-supratsounitstva-u-razvici-ministerstva-zamezhnyh-spr%E1%B4%80u-polshchy/ |title=Праект фінансаваны шчодрасцю за сродкі польскага супрацоўніцтва ў развіцці Міністэрства замежных спраў Польшчы |website=radiounet.fm |language=be |access-date=17 студзеня 2026}}</ref> === Вяшчальны расклад === Беларуская служба выпускала ў будні дзве асноўныя праграмы: * «Світанак свабоды» — 6:00—7:00 (паводле беларускага часу); * «Жыве Беларусь уначы» — 00:00—2:00.<ref name="radiounet_about"/> 14 сакавіка 2024 года рэдакцыя паведаміла пра часовае прыпыненне вяшчання праграм «Радыё Унэт» на беларускай мове.<ref>{{Cite web |url=https://radiounet.fm/radyyo-unet-chasova-prypynyae-vyashchanne-pragram-na-belaruskaj-move/ |title=Радыё Ўнэт часова прыпыняе вяшчанне праграм на беларускай мове |access-date=28 сакавіка 2024 |archive-date=14 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314132145/https://radiounet.fm/radyyo-unet-chasova-prypynyae-vyashchanne-pragram-na-belaruskaj-move/ |url-status=dead }}</ref> === Супрацоўнікі і вядучыя === Паводле раздзела на сайце беларускай рэдакцыі «Радыё Унэт», у праекце працавалі:<ref name="radiounet_about"/> * [[Вольга Сямашка]] — галоўная рэдактарка беларускай рэдакцыі; журналістка з досведам больш за 20 гадоў, працавала на [[Беларускае радыё|Беларускім радыё]], у першую чаргу з эканамічнай тэматыкай; пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года пакінула Беларусь праз пагрозу палітычнага пераследу; жыла ва [[Украіна|Украіне]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літве]].<ref name="radiounet_about"/> * [[Раман Ждановіч]] — адзін з галасоў беларускай службы ад пачатку яе працы; першы вядучы эфіру «Жыве Беларусь уначы»; раней працаваў на «[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрапейскім радыё для Беларусі]]», таксама быў журналістам фонду EURO2012, прадзюсарам тэлеканала «[[Белсат]]».<ref name="radiounet_about"/> * [[Аліна Крамко]] — вядучая «Жыве Беларусь уначы»; аўтарка падкастаў «Спадчына», «Гучы, Беларусь, уначы» і «Топ-5»; у эфіры з 2012 года, працавала на [[Беларускае радыё|Беларускім радыё]]; у сваіх праграмах часта звярталася да тэм культуры і мастацтва, запрашаючы беларускіх музыкаў, пісьменнікаў, гісторыкаў і інш.<ref name="radiounet_about"/> * [[Марына Савіцкая]] — музычная вядоўца «Жыве Беларусь уначы»; раней працавала каля 10 гадоў на беларускім рок-радыё [[Радыё «Сталіца»|«Сталіца»]], у 2020 годзе ўдзельнічала ў забастоўцы і звольнілася; пасля пераезду ў [[Кіеў]] і далей у [[Варшава|Варшаву]] працягнула працу ў радыёфармаце; у эфірах запрашала музыкаў і вяла размовы пра музыку і канцэртнае жыццё.<ref name="radiounet_about"/> * [[Андрусь Гаёвы]] — журналіст; супрацоўнічаў з выданнямі «Наша Ніва», «Белсат», «Новы Час», «Радыё Свабода», «Зялёны партал» і інш.; займаўся праваабарончай журналістыкай; у 2019 годзе пры падтрымцы Праваабарончага цэнтра «[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]» стварыў рэгіянальны інфармацыйны партал «Палеская Вясна»; у праекце «Радыё Ўнэт» працаваў са жніўня 2021 года як журналіст і вядучы «Світанку свабоды» і «Вынікаў тыдня» (у тым ліку з кіеўскай студыі да пачатку вайны ва Украіне).<ref name="radiounet_about"/> * [[Алена Прыходзька]] — вядоўца ранішніх эфіраў і карэспандэнтка; далучылася да каманды ў лютым 2021 года пасля выезду з Беларусі праз пагрозу палітычнага пераследу; раней каля 10 гадоў працавала вядоўцай і рэдактаркай рэгіянальнага радыё; пасля пачатку вайны ва Украіне пераехала і працавала як карэспандэнтка і аўтарка падкастаў «Я журналіст, навошта вы мяне б’яце?» і «Неверагодныя».<ref name="radiounet_about"/> * [[Іван Савановіч]] — карэспандэнт у [[Варшава|Варшаве]]; у эфіры прадстаўляў асноўныя навіны дня, а таксама рыхтаваў рэпартажы пра акцыі салідарнасці і мерапрыемствы беларускай дыяспары ў Польшчы.<ref name="radiounet_about"/> === Перадачы і рубрыкі === Сярод названых на сайце беларускай рэдакцыі перадач, фарматаў і падкастаў — «Світанак свабоды», «Жыве Беларусь уначы», «Спадчына», «Гучы, Беларусь, уначы», «Топ-5», «Я журналіст, навошта вы мяне б’яце?», «Неверагодныя».<ref name="radiounet_about"/> === Спыненне працы (2024) === 14 сакавіка 2024 года стала вядома, што беларуская рэдакцыя «Радыё Унэт» часова прыпыніла працу і рэгулярныя выпускі беларускіх праграм. Паводле інтэрв’ю [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] з галоўнай рэдактаркай [[Вольга Сямашка|Вольгай Сямашкай]], прычынай стала адсутнасць своечасовага пацвярджэння адносна далейшага фінансавання праекта: рэдакцыя чакала рашэння пра падтрымку з бюджэтных сродкаў, звязаных з дзейнасцю [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Польшча|Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Польшча]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.media/be/chamu-prypynila-pracu-belaruskaja-rjedakcyja-radyjo-njet/ |title=«Мы не зачыняемся». Вольга Сямашка патлумачыла, чаму прыпыніла працу беларуская рэдакцыя «Радыё Ўнэт» |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |date=2024-03-14 |language=be |access-date=2026-01-18}}</ref> У тым жа матэрыяле адзначалася, што рэдакцыя разглядала гэта як часовую меру і заяўляла пра гатоўнасць аднавіць працу пасля вырашэння фінансавых пытанняў. Таксама паведамлялася, што беларускія праграмы прыбралі са штодзённага жывога эфіру, а ў іх месцы пакінулі музычны плэй-ліст з інфармацыйным паведамленнем пра часовую адсутнасць выпускаў.<ref>{{Cite web |url=https://baj.media/be/chamu-prypynila-pracu-belaruskaja-rjedakcyja-radyjo-njet/ |title=«Мы не зачыняемся». Вольга Сямашка патлумачыла, чаму прыпыніла працу беларуская рэдакцыя «Радыё Ўнэт» |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |date=2024-03-14 |language=be |access-date=2026-01-18}}</ref> Паводле БАЖ, каманда беларускай рэдакцыі складалася з шасці чалавек, а вядучыя і карэспандэнты працавалі, між іншым, у [[Літва|Літве]], [[Украіна|Украіне]], [[Беласток]]у і [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.media/be/chamu-prypynila-pracu-belaruskaja-rjedakcyja-radyjo-njet/ |title=«Мы не зачыняемся». Вольга Сямашка патлумачыла, чаму прыпыніла працу беларуская рэдакцыя «Радыё Ўнэт» |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |date=2024-03-14 |language=be |access-date=2026-01-18}}</ref> == Правапіс і назва беларускай службы == У публікацыях беларуская рэдакцыя выкарыстоўвала афіцыйны правапіс і ўнармаваную беларускую літаратурную мову; аднак у брэндавым найменні паслядоўна фіксавалася форма ''«Радыё Ўнэт»'' (з літарай «Ў» у пачатку слова «Ўнэт») на сайце і ў назве праекта.<ref name="radiounet_about"/> Паводле актуальных [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|афіцыйных правіл правапісу]] гук [у] на пачатку ўласных імён і назваў перадаецца вялікай літарай «У».<ref>{{Cite web |url=https://www.barsu.by/images/stories/uch2020/filfak/belmova_punktuacyja_metad/druk/belmova_praktykum.pdf |title=Практыкум па беларускай мове: фанетыка. Арфаграфія. Арфаэпія (метадычныя матэрыялы) |publisher=БДУ/БарДУ (pdf) |language=be |access-date=17 студзеня 2026 |url-status=dead }}</ref> Пры гэтым у выпадках напісання іншых, чым назва радыё, слоў, рэдакцыя прытрымлівалася правіл (напрыклад, «ва Украіне»).<ref name="radiounet_about"/> == Як слухаць == Апрача FM-вяшчання, станцыю «Radio Wnet» можна слухаць праз інтэрнэт (стрымінг на афіцыйным сайце і іншымі спосабамі, пазначанымі ў інструкцыі ''«Jak słuchać»'').<ref>{{Cite web |url=https://wnet.fm/jak-sluchac/ |title=Jak słuchać |website=wnet.fm |language=pl |access-date=2026-01-17 |url-status=dead }}</ref> === Частоты === * [[Варшава]] — 87,8 MHz * [[Кракаў]] — 95,2 MHz * [[Уроцлаў]] — 96,8 MHz * [[Шчэцін]] — 98,9 MHz * [[Беласток]] — 103,9 MHz * [[Быдгашч]] — 104,4 MHz * [[Люблін]] — 101,1 MHz * [[Лодзь]] — 106,1 MHz<ref name="wnet_hist"/> == Гл. таксама == * [[:Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы|Беларускія СМІ ў замежжы]] * [[:Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове|Радыёстанцыі на беларускай мове]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://wnet.fm/ WNET.fm] (польская версія, галоўны сайт) * [https://radiounet.fm/ radiounet.fm] (архіў/сайт беларускай рэдакцыі) * [https://sluchaj.wnet.fm/ Прамое слуханне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260305122519/https://sluchaj.wnet.fm/ |date=5 сакавіка 2026 }} (стрым) * [https://t.me/radiounetfm Тэлеграм-канал беларускай рэдакцыі] {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Варшавы]] gy16lre7xhus9eyj7wy2fgkab5kspgn 0 691037 5198064 5150778 2026-09-12T23:54:31Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198064 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} {{Іншыя значэнні|Зважай (значэнні)}} '''«Зважай»''' — беларускі штоквартальны часопіс, заснаваны ў 1974 годзе ў [[Таронта]] [[Аб’яднанне Беларускіх Ветэранаў|Аб’яднаннем Беларускіх Ветэранаў]], існаваў да 1998 года. Рэдактар — [[Кастусь Акула]]. Друкаваў матэрыялы па беларускай гісторыі і пытаннях ваеннай гісторыі Беларусі, мемуары, літаратурныя творы. Асвятляў падзеі ў Беларусі і эмігранцкае жыццё. == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/Zvazaj.html?pubid=17561 «Зважай» на Камунікаце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026013831/http://kamunikat.org/Zvazaj.html?pubid=17561 |date=26 кастрычніка 2021 }} {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Часопісы Канады]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1998 годзе]] c7o8dgpbbdxa2idkk0vuy3bubqjd3u5 0 696701 5197922 3986978 2026-09-12T16:07:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197922 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Сідарэнка}} '''Валерый Аляксеевіч Сідарэ́нка'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|20|4|1939}}) — [[вучоны]] ў галіне тэхналогіі [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудавання і металаапрацоўкі]], [[кандыдат тэхнічных навук]] (1971), дацэнт (1983). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінск]]у. У 1971 годзе скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]]. З 1963 года працаваў у [[Фізіка-тэхнічны інстытут НАН Беларусі|Фізіка-тэхнічным інстытуце]] [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]], з 1979 года ў Рэспубліканскім міжгаліновым інстытуце павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў. З 1991 года В. А. Сідарэнка ў [[БНТУ|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац па тэорыі і практыцы апрацоўкі [[метал]]аў рэзаннем, распрацоўцы тэхналогіі памерна-чыставой апрацоўкі дэталей машын і прылад. Аўтар шэрагу [[патэнт]]аў. Сярод апублікаванага: * Прогрессивные методы абразивной обработки деталей машин и оборудование с применением магнитного поля / В. А. Сидоренко, [[Леў Міхайлавіч Кажура|Л. М. Кожуро]]. — Мн.: БелНИИНТИ, 1981; * Новые методы отделочно-абразивной обработки деталей машин / В. А. Сидоренко, Л. М. Кожуро, П. С. Чистосердов, В. И. Балуев. — Минск, 1982. — 48 с. — (Серия «Машиностроение»); * Применение малоотходных, безотходных и ресурсосберегающих технологических процессов в металлообработке в промышленности белоруссии. — Мн., 1988. (разам з А. Р. Арловым); * Технологически возможности ротационного резания металлов. — Мн., 1990. (разам з А. В. Совусем); * Разработка и применение сборного режущего инструмента для станков с ЧПУ на предприятиях БССР: учебное пособие / В. А. Сидоренко, М. И. Михайлов. — Минск: Республиканский межотраслевой ИПК, 1990. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] 1974 года. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сідарэнка Валерый Аляксеевіч||369}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|138003|Сідарэнка Валерый Аляксеевіч}} * [https://patentdb.ru/author/978997 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211219030522/https://patentdb.ru/author/978997 |date=19 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-120099&strq=l_siz=20 Сидоренко, Валерий Алексеевич (кандидат технических наук; род. 1939)] {{ref-ru}} // Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі {{DEFAULTSORT:Сідарэнка Валерый Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] gojuh9jdjtabax8kshn6i65txypigt1 0 696952 5197981 4003076 2026-09-12T19:15:10Z Rotondus 11765 /* Кіраўніцтва */ вікіфікацыя 5197981 wikitext text/x-wiki ''Не варта блытаць з [[Інстытут энергетыкі НАН Беларусі|Інстытутам энергетыкі НАН Беларусі]]'' '''Інстытут праблем энергетыкі НАН Беларусі''' — былая навуковая арганізацыя ў складзе [[Аддзяленне фізіка-тэхнічных навук НАН Беларусі|Аддзялення фізіка-тэхнічных навук НАН Беларусі]]. Утвораны ў 1991 годзе у складзе [[Аб’яднаны інстытут энергетычных і ядзерных даследаванняў «Сосны»|Акадэмічнага навукова-тэхнічнага комплексу «Сосны»]], расфарміраваны ў 2002<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc58537b6871c5c2f10ee https://bizinspect.by/inst/5c1fc58537b6871c5c2f10ee]</ref>. == Напрамкі навуковай дзейнасці == * энергетыка, энергетычнае абсталяванне * энергетычныя машыны і тэхналогіі * энергагенерацыйныя і энергазберагальныя сістэмы * праблемы бяспекі ядзернай энергетыкі == Лабараторыі ў 2000 годзе == * біяэнергетычных рэсурсаў і тэхналогій * эколага-эканамічных даследаванняў * энергазберажэння * цеплаабмену у апаратах электрычных станцый * матэрыялазнаўства * ядзерна-фізічных метадаў даследаванняў * фізікі ядзерных рэактараў * сімуляцыі ядзерна-фізічных працэсаў * тэхнагеннага забруджвання навакольнага асяроддзя * надзейнасці канструкцыйных кампанентаў атамных электрычных станцый == Кіраўніцтва == * [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] — дырэктар у 1991—2001 гг.<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/mihalevich.php МІХАЛЕВІЧ Аляксандр Аляксандравіч]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20000902170158/http://www.ac.by/organizations/institutes/inoteh.html#off544 Профіль Інстытута праблем энергетыкі на старонцы Аддзялення фізіка-тэхнічных навук НАН Беларусі (2000)] * [https://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC+%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%28%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%29 Публікацыі Інстытута праблем энергетыкі ў электронным каталогу Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі] {{Інстытуты НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Інстытут праблем энергетыкі НАН Беларусі}} [[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Інстытуты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Энергетыка Беларусі]] 1h414dvw2u5nwqghooy88wvx5gurug9 0 698680 5198094 4496071 2026-09-13T03:28:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198094 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Бертэль}} '''Вольга Андрэеўна Бертэль''' (в. [[Кавалічы (Гродзенскі раён)|Вялікія Кавалічы]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет]] — {{ДС|21|9|1986}}, [[Гродна]]) — [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і палітычны дзеяч. Член [[ВКП (б)]]. Жонка заходне-беларускага камуністычнага і рэвалюцыйнага дзеяча [[Аляксандр Бертэль|Аляксандра Бертэл]]я (1902—1939). == Біяграфія == Падчас бітвы за Гродна пры [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|далучэнні]] [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] мясцовыя жыхары і польскія салдаты спалілі дом Бертэляў, застрэліўшы мужа і дачку, а таксама параніўшы сына. Вольга Андрэеўна моцна абгарэла, ратуючы другога сына. З 1946 года была на гаспадарчай, грамадскай і палітычнай працы. У 1946—1965 гадах была рабочым, а пазнее і майстрам Гродзенскага гарбарнага завода № 4 . Абіралася дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 2-га склікання, [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 3-га склікання. Памерла ў 1986 годзе ў Гродне. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/41-ulica-bertelya Улица Бертеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220119195437/https://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/41-ulica-bertelya |date=19 студзеня 2022 }} * [https://grodnonews.by/news/glavnoe/18807-v-grodnenskom-kinoteatre-spartak-pokazali-gibel-titanika-listaem-stranicy-gp-za-1950-god.html В гродненском кинотеатре «Спартак» показали «Гибель Титаника». Листаем страницы «ГП» за 1950 год] {{DEFAULTSORT:Бертэль Вольга Андрэеўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] 44fwsb2ncansksi5nxnsggohrnf8npn 0 699815 5197986 5150217 2026-09-12T19:16:35Z 5197986 wikitext text/x-wiki {{Картка навуковай арганізацыі |назва = Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі |скарачэнне = ДНВА ПМ |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = |ранейшае = Беларускае рэспубліканскае навукова-вытворчае аб'яднанне парашковай металургіі пры Савеце Міністраў БССР, Беларускі навукова-вытворчы канцэрн парашковай металургіі |дэвіз = |заснаваны = [[13 лютага]] [[1980]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = навукова-вытворчае аб’яднанне |найменне пасады = генеральны дырэктар |піб пасады = [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |дырэктар = |супрацоўнікі = |навуковыя супрацоўнікі = |нобелеўскія лаўрэаты = |акадэмікі = |члены-карэспандэнты = |дактары навук = |кандыдаты навук = |дактарантура = |аспірантура = |размяшчэнне = |метро = [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] |адрас = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, 220005, [[Мінск]], вул. Платонава, 41. |сайт = https://gnpopm.pminstitute.by/ |узнагароды = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі''' — профільная навуковая арганізацыя ў галіне [[парашковая металургія|парашковай металургіі]], ўваходзіць у склад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. == Гісторыя == Псатановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] № 52 ад 13 лютага 1980 на базе [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|Навукова-даследчага інстытута парашковай металургіі]] было створана Беларускае рэспубліканскае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі пры Савеце Міністраў БССР.<ref>[http://www.science.by/upload/iblock/a8c/a8c3912983b3301de07a088f963d16c7.pdf О. В. Роман, П. А. Витязь, А. Ф. Ильющенко. ИСТОРИЯ ПОРОШКОВОЙ МЕТАЛЛУРГИИ БЕЛАРУСИ ЗА 50 ЛЕТ // 50 лет порошковой металлургии Беларуси. История, достижения, перспективы / ред.кол.:А. Ф. Ильющенко [и др.]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2010. — С. 18]</ref> У 1996 пераўтворана ў Беларускі навукова-вытворчы канцэрн парашковай металургіі<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc78a37b6871c5c312df3 ГНПО ПМ, УНП 100512805]</ref>. З 2002 — у складзе НАН Беларусі, з 2006 — Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі (Пастанова Прэзідыума НАНБ № 79 ад 24.11.2006<ref>[https://pminstitute.by/main/istoriya-razvitiya-instituta/ ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ ИНСТИТУТА]</ref>). У жніўні 2024 года аб’яднанне і яго дырэктара Аляксандр Ільюшчанку дадалі ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|санкцыйны спіс]] ЗША<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/new-measures-to-degrade-russias-wartime-economy/|title=New Measures to Degrade Russia’s Wartime Economy|publisher=[[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]]|date=2024-08-23|language=en}}</ref>. == Сучасны склад == * [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|Інстытут парашковай металургіі імя акадэміка А. У. Романа]] ** адасобленае гаслазліковае падраздзяленне (АГП) «Інстытут зваркі і ахоўных пакрыццяў» ** АГП «Навукова-даследчы інстытут імпульсных працэсаў з доследнай вытворчасцю» ** АГП «Навуковае прыборабудаванне» * [[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]] * РКП «Цэнтр утылізацыі авіяцыйных сродкаў паражэння» ([[Гарадок]]) * РКЦ «Цэнтр утылізацыі артылерыйскіх і інжынерных боепрыпасаў» ([[Добруш]]) == Генеральныя дырэктары ў розныя гады == * [[Алег Уладзіслававіч Роман]] (1980—1993) * [[Яўген Адамавіч Дарашкевіч]] (1993—2002) * [[Валерый Канстанцінавіч Шэлег]] (2003—2005) * [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]] (2005—2026) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://gnpopm.pminstitute.by/ Афіцыйны сайт] {{Інстытуты НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інстытуты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:1980 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Вуліца Платонава (Мінск)]] [[Катэгорыя:Металургія Беларусі]] [[Катэгорыя:Парашковая металургія]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] kp8jscqd8rl5t0ab8ukkl6oygn1ynbs 0 702636 5197926 5192190 2026-09-12T16:27:04Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5197926 wikitext text/x-wiki {{ДД | пасада = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]] | перыяд праўлення = каля 1127 — каля 1130<br>каля 1148 — [[25 снежня]] [[1156]] | папярэднік = [[Ульфільда Хакансдотэр]] | пераемнік = [[Ульфільда Хакансдотэр]]<br>[[Крысціна Дацкая (каралева Швецыі)|Крысціна Дацкая]] }} '''Рыкса Баляслаўна''' або '''Рыхеза''' ({{Lang-pl|Ryksa Bolesławówna}}, {{Lang-sv|Rikissa Boleslavsdotter av Polen}}; [[1116]] — пасля 25 снежня [[1155]]) — [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|каралева шведская]]. == Біяграфія == Дачка польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]] і [[Саламея фон Берг-Шэлклінген|Саламеі фон Берг-Шэлклінген]]. У 1127—1129 гадах выдана замуж за [[Магнус I Моцны|Магнуса Моцнага]], сына дацкага караля [[Нільс (кароль Даніі)|Нільса]]. Магнус прэтэндаваў на каралеўскі сталец Швецыі, хоць быў абраны толькі [[Гёты|гётамі]] і яго ўлада распаўсюджвалася толькі на [[Вестэргётланд|Вестэргёталанд]]. Шлюб быў заключаны як саюз Даніі і Польшчы для барацьбы з вендамі — саюзнікамі [[Кнуд Лавард|Кнуда Лаварда]]<ref name="summary">[http://www.historisktidsskrift.dk/summary/92_262.html Абстракт статьи ''De russiske ægteskaber. Dynasti- og alliancepolitik i 1130ernes danske borgerkrig'', John Lind, Historisk Tidsskrift 92:2, 225—261.]{{ref-en}}</ref>. Забойства Кнуда Лаварда стала прычынай грамадзянскай вайны ў Даніі, у якой прыхільнікі караля пацярпелі паразу. Пасля гібелі Магнуса ў бітве каля бухты Фоцевік, Рыкса разам з сынам [[Кнуд V|Кнудам]] імаверна вярнулася ў Польшчу, дзе ў 1135/1136 годзе выйшла замуж за [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] з роду [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]], будучага [[Менскае княства|князя менскага]] (1151—1159, 1165—1167)<ref name="narod.ru">{{Cite web|url=http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|title=Володарь Глебович|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2023-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311205624/http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|archivedate=11 сакавіка 2007|url-status=dead}}</ref>. Такім чынам сфармаваўся саюз Баляслава III з полацкімі князямі супраць [[Эрык II Памятлівы|Эрыка II]] і спадчыннікаў [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] (у прыватнасці, наўгародскага князя Усевалада Мсціславіча). Адной з мэт новага альянсу была падтрымка дамаганняў сына Рыксы і Магнуса на каралеўскі сталец Даніі. Аднак пасля выгнання Усевалада з [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]] (1136), смерці Эрыка II (1137) і Баляслава III (1138) саюз распаўся, неўзабаве распаўся і шлюб<ref name="summary" />. Пасля адрачэння [[Эрык III (кароль Даніі)|Эрыка III]] у 1146/1147 годзе, Кнуда абралі каралём у [[Ютландыя|Ютландыі]]. У 1140-х гадах Рыкса развялася з Валадаром, яе наступны шлюб (пасля 1143 года, імаверна ў 1147/1148 годзе) з аўдавелым каралём Швецыі [[Сверкер I|Сверкерам]], магчыма, звязаны са стварэннем кааліцыі якраз для падтрымкі Кнуда. Дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], ініцыятывай яе аднаўтробнага брата, сына Рыксы -- дацкага караля Кнуда Магнусана, у 1154<ref>{{Cite web|author=[[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Джаксон Т. Н.]]|url=http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|title=О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков|accessdate=2006-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312091216/http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|archivedate=2021-05-04|url-status=dead}}</ref> годзе заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. Памерла Рыкса пасля 25 снежня 1155 года, напэўна, у [[Кракаў|Кракаве]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * https://www.academia.edu/44775392/ {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пясты]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Эстэргётландзе]] [[Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя]] 4db2j179msh9mbtulqprkgg87x9fv89 0 705224 5198027 5086215 2026-09-12T21:26:46Z ~2026-49467-72 173972 5198027 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paradiso Canto 31 (148200393).jpg|міні|Ілюстрацыя французскага мастака [[Гюстаў Дарэ|Гюстава Дорэ]] (XIX стагоддзе) да «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]] (1306—1321)]] '''Нябёсы''' — тэрмін, які абазначае як фізічнае [[неба]], так і бясконцы працяг [[Сусвет|Сусвету]] над ім; прысутнічае ва ўсіх рэлігіях і святых тэкстах, у прыватнасці ў [[Біблія|Бібліі]]. [[Катэгорыя:Рэлігія]] [[Катэгорыя:Паняцці і тэрміны ў Бібліі]] {{вонкавыя спасылкі}} q8838p39hagj04bl12xrxfz2mcrn6f3 5198144 5198027 2026-09-13T08:39:49Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-49467-72|~2026-49467-72]]) і адноўлена версія 5086215, зробленая Redaktor GLAM 5198144 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paradiso Canto 31 (148200393).jpg|міні|Ілюстрацыя французскага мастака [[Гюстаў Дарэ|Гюстава Дорэ]] (XIX стагоддзе) да «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]] (1306—1321)]] '''Нябёсы''' — тэрмін, які абазначае як фізічнае [[неба]], так і бясконцы працяг [[Сусвет|Сусвету]] над ім; прысутнічае ва ўсіх рэлігіях і святых тэкстах, у прыватнасці ў [[Біблія|Бібліі]]. У значэнні '''Нябёсы нябёсаў''' — меркаванае, для вернікаў, месцазнаходжанне пасля [[Смерць|смерці]]. [[Катэгорыя:Рэлігія]] [[Катэгорыя:Паняцці і тэрміны ў Бібліі]] {{вонкавыя спасылкі}} ensa11amsrsclr48c2yy71880xwbnj3 0 706466 5197901 5144064 2026-09-12T14:32:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197901 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |выява = |подпіс = |дата = красавік [[2022]] |месца = Паўночны Ірак |прычына = Прысутнасць узброеных курдскіх атрадаў ля паўднёвых межаў Турцыі |статус = |вынік = нявызначаны |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] |камандзір1 = [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>[[Хулусі Акар]] |камандзір2 = [[Джэміль Байык]]<br>[[Мурат Карайылан]] |сілы1 = 15 000<ref>[https://www.superhaber.tv/metehan-demir-pence-kilit-operasyonunda-zapa-15-bine-yakin-profesyonel-personelle-inildi-video-379292 "'Pençe Kilit Operasyonu'nda Zap'a 15 bine yakın profesyonel personelle inildi!'"]{{Недаступная спасылка}}</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 ='''на 21.04''': * 2 забітых (турэцкія даныя) * 84 забітых (курдскія даныя) |страты2 = '''на 21.04''': * 7 забітых (курдскія даныя) * 30 забітых (турэцкія даныя) }} '''Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку''' — кампанія Узброеных Сіл [[Турцыя|Турцыі]] на поўначы [[Ірак|Ірака]]. Аперацыя праводзілася ў правінцыі Дахок супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (РПК) у рамках [[Турэцка-курдскі канфлікт|курдска-турэцкага канфлікту]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|title=Washington Post|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418002732/https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна аперацыя атрымала назву '''«Кіпцюр-замак»''' ({{lang-tr|Pençe-Kilit Operasyonu}}) == Перадгісторыя == У папярэднія гады турэцкія ўзброеныя сілы праводзілі трансгранічныя ваенныя аперацыі супраць РПК, у тым ліку Claw Eagle і Tiger у 2020 годзе, Claw-Lighting і Thunderbolt у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|title=Turkish warplanes hit Kurdish militant targets in northern Iraq- state news agency|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418145314/https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-launches-offensive-iraq-23c0ce05fd98f699714efd43f06b988b|title=Turkey launches new ground, air offensive in northern Iraq|website=AP NEWS|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Паводле міністра абароны Турцыі Хулусі Акара, аперацыя 2022 года была нацэлена на пазіцыі ў раёнах Міціна, Зап Авашын і праводзілася ў супрацоўніцтве з іх саюзнікамі. Перад пачаткам кампаніі прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] сустрэўся з прэм’ер-міністрам рэгіянальнага ўрада Курдыстана Масрурам Барзані і праінфармаваў яго аб аперацыі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/turkey-launches-offensive-against-pkk-targets-northern-iraq|title=Turkey launches offensive against PKK targets in northern Iraq - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=www.al-monitor.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Турэцкія ўлады заявілі, што мэтай аперацыі было прадухіленне буйнога нападу РПК<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/18/turkey-launches-new-offensive-against-kurdish-rebels-in-iraq|title=Turkey launches new offensive against Kurdish rebels in Iraq|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Па словах Амера Чэліка з Партыі справядлівасці і развіцця (ПСР), РПК планавала стварыць новыя базы недалёка ад мяжы з Турцыяй і адбівала трансгранічныя напады на суседнія краіны, такія як Ірак або [[Сірыя]]. Дадаткова пазначана, што права дзяржаў на самаабарону замацавана ў артыкуле 51 Статута [[ААН]]<ref name=":0" />. == Ход падзей == За некалькі дзён да афіцыйнага пачатку аперацыі турэцкія самалёты бамбілі некалькі курдскіх вёсак у Дахоке<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/170420221|title=Turkish warplanes heavily bombard Kurdish villages in northern Duhok}}</ref>. Уварванне пачалося 17 красавіка 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|title=Turkiye ‘neutralizes’ 26 PKK terrorists in northern Iraq|website=www.aa.com.tr|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420215323/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref> пры падтрымцы артылерыі, беспілотнікаў і авіяцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thenationalnews.com/world/2022/04/18/turkey-launches-ground-and-air-strikes-in-northern-iraq-against-pkk/|title=Turkey launches ground and air strikes in northern Iraq against PKK|website=The National|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Былі нанесены авіяўдары па пячорах, тунэлях і складах боепрыпасаў, кантраляваныя РПК. Па сушы і верталётах прыбыў турэцкі спецназ. У той час як Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што было знішчана пяцьдзесят мэтаў і ўсе іх першапачатковыя мэты былі дасягнуты. РПК сцвярджала, што адбіла турэцкую дэсантную аперацыю, а таксама збіла два турэцкіх верталёта. Звязаная з РПК крыніца таксама паведаміла, што верталёты, якія выкарыстоўваліся ў аперацыі, грунтаваліся ў Курдыстане<ref name=":1" />. На 24-га чысла [[Міністэрства абароны Турцыі]], што ў ходзе аперацыі былі забіты два турэцкіх вайскоўцаў. Прэс-цэнтр [[Народныя сілы абароны (РПК)|Народных сіл абароны (НСА)]] паведаміў, што ў ходзе аперацыі загінулі сем яе байцоў<ref>{{Cite web|url=https://artigercek.com/guncel/hpgden-bilanco-msbden-operasyon-aciklamasi-207339h|title=HPG’den bilanço, MSB’den operasyon açıklaması|website=amp.artigercek.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Пазней МА Турцыі абвясціла, што ў ходзе аперацыі былі забітыя пяць турэцкіх вайскоўцаў, пры гэтым заявіўшы, што РПК панесла дзясяткі страт (паводле справаздачы Мінабароны ад [[23 красавіка]], 54 баевіка забіты або ўзяты ў палон). Прэс-цэнтр НСА абвясціў, што сем яго байцоў забілі на працягу першых двух дзён аперацыі, дадаўшы, што яны забілі 62 турэцкіх вайскоўцаў і збілі два верталёты<ref>{{cite news |title= Commander Amed Malazgirt: The people and the guerrillas will resist and break the Turkish attack |url=https://anfenglishmobile.com/news/commander-amed-malazgirt-the-people-and-the-guerrillas-will-resist-and-break-the-turkish-attack-59431 |access-date=20 April 2022 |website=ANF News |date=20 April 2022}}</ref><ref name="voa">{{Cite web |last=Abdullah |first=Namo |date=19 April 2022 |title=Turkey Launches New Offensive Against PKK Rebels in Northern Iraq |url=https://www.voanews.com/a/turkey-launches-new-offensive-against-pkk-rebels-in-northern-iraq/6536148.html |access-date=2022-04-20 |website=Voice of America|language=en}}</ref>. == Рэакцыя == === Турцыя === Народна-Дэмакратычная партыя назвала аперацыю супярэчнай міжнароднаму праву, а Турцыя выдае сябе за міратворца ў вайне паміж [[Расія |Расіяй]] і [[Украіна|Украінай]]<ref name=":0" />. 19 красавіка 2022 г. старэйшы камандзір РПК Дзюран Калкан заклікаў Турцыю неадкладна спыніць аперацыю, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку «перанесці вайну ў турэцкія гарады»<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|title=Bus bombing brings trauma of past terror back to Turkish cities - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=web.archive.org|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420190222/https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=}}</ref>. На наступны дзень аўтобус са зняволенымі выбухнуў на абочыне дарогі ў горадзе Бурса, у выніку чаго турэмны ахоўнік загінуў і некалькі чалавек атрымалі раненні. Хоць турэцкія ўлады не абвінавачвалі РПК, каментатары палічылі за магчымых нападнікаў членаў РПК<ref name=":2" />. === Ірак === Прэзідэнт Ірака [[Бархам Салех]] асудзіў напад і запатрабаваў ад Турцыі спыніць аперацыю, палічыўшы яе «пагрозай нашай нацыянальнай бяспецы»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bianet.org/english/militarism/260722-iraq-s-president-says-turkey-s-offensive-into-krg-a-threat-to-our-national-security|title=Iraq's president says Turkey's offensive into KRG 'a threat to our national security'}}</ref>. Міністр замежных спраў Ірака заявіў, што аперацыя была парушэннем суверэнітэту Ірака, у той час як [[Муктада ас-Садр]], лідар найбуйнейшай фракцыі ў парламенце, запатрабаваў, каб, калі ў Турцыі ёсць праблемы з бяспекай, яна магла б абмеркаваць іх з урадам Ірака<ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-21|first=Rainer|last=Hermann|id=0174-4909|website=FAZ.NET|title=Operation im Nordirak: Bagdad erzürnt über türkische Offensive gegen die PKK|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/irak-erzuernt-ueber-tuerkische-offensive-gegen-pkk-17967647.html}}</ref>. === Іншыя краіны === У Лондане, [[Вялікабрытанія]], дзе Масрур Барзані сустракаўся з брытанскімі палітыкамі, курды закідалі яго канвой яйкамі за тое, што ён не зрабіў ніякіх заяў адносна турэцкай ваеннай аперацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://medyanews.net/kurdish-protesters-hurl-eggs-at-masrour-barzanis-convoy-in-london/|title=Kurdish protesters hurl eggs at Masrour Barzani’s convoy in London|website=Medya News|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21}}</ref>. Мітынгі супраць аперацыі прайшлі таксама ў Марсэлі, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.star.com.tr/dunya/turkiyenin-pence-kilit-operasyonu-rahatsiz-etti-avrupada-skandal-goruntuler-haber-1705761/|title=Türkiye'nin Pençe Kilit Operasyonu rahatsız etti! Avrupa'da skandal görüntüler {{!}} STAR|website=Star.com.tr|access-date=2022-04-21}}</ref> і ў некалькіх гарадах [[Германія|Германіі]]<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Uberall-proteste-gegen-die-turkische-invasion-in-sudkurdistan-31738|title=Überall Proteste gegen die türkische Invasion in Südkurdistan|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. У Франкфурце паліцыя канфіскавала некалькі сцягоў атрадаў народнай абароны Сірыі (YPG), атрадаў жаночай абароны (YPJ) і сцягі зялёнага, жоўтага і чырвонага колераў<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/am-ausfuhrenden-ende-einer-fragwurdigen-willkurpraxis-31739|title=„Am ausführenden Ende einer fragwürdigen Willkürpraxis“|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]] * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Красавік 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] 4xtbln2njdpuucxbedk48ufghwulb6q 0 707023 5197895 5148389 2026-09-12T13:25:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197895 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Kannonsyouji-5774.jpg|thumb|Ваджра — сімвал ваджраяны]] '''Ваджрая́на''' ([[санскрыт]]: वज्रयान «[[дыямент]]авая калясніца», або «непарушная калясніца») — [[Тантра|тантрычная]] форма [[будызм]]у, што паходзіць ад [[махаяна|махаяны]]. Найлепей прадстаўлена ў [[тыбецкі будызм|тыбецкім будызме]], а таксама ў некаторых гістарычных будысцкіх школах [[Кітай|Кітая]] і [[Японія|Японіі]]. == Гісторыя == Хаця прыхільнікі ваджраяны адносяць яе ўзнікненне да часоў [[Гаўтама Буда|Гаўтамы Буды]], [[тантра|тантрычны]] [[будызм]] сфарміраваўся на паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]] не раней за [[4 стагоддзе|IV]] — [[8 стагоддзе|VIII]] стст. Яго сімвалам стала ваджра, [[рытуал]]ьная [[зброя]], якая ўзгадвалася ў [[Рыгведа|Рыгведзе]]. Першаснымі распаўсюджвальнікамі ваджраяны былі ''махасідхі'', вандроўныя [[філосаф]]ы, што крытыкавалі традыцыйных будысцкіх святароў. У [[7 стагоддзе|VII]] — VIII стст. індыйскія місіянеры Субхакарасімха, Ваджрабодхі и Амагхаваджра распаўсюдзілі тантрычную традыцыю ў [[Кітай|Кітаі]], дзе яна стала вядома як ''чжэньян'' («сапраўная [[мантра]]») і карысталася значным уплывам на вернікаў да ўсталявання [[Сун|дынастыі Сун]]. [[Японія|Японскі]] манах Кукай прынёс яе з [[Сіянь|Сіяня]] на радзіму і заснаваў там школу ''сінгон''. Яе цэнтрам быў кляштарны комплекс Негора-дзі, разрабаваны [[Таётомі Хідэёсі]] ў [[1585]] г. У VIII ст. [[Падмасамбхава]], паўночнаіндыйскі настаўнік ваджраяны, заснаваў у [[Тыбет|Тыбеце]] першы будысцкі кляштар Сам’е. Лічыцца, што погляды Падмасамбхавы пазней развівала тыбецкая школа ''[[Тыбецкі будызм#Ньінгма|ньінгма]]''. Значны ўплыў ваджраяны таксама зведалі прыхільнікі тыбецкіх школ ''[[Тыбецкі будызм#Сак’я|сак’я]]'', ''[[Тыбецкі будызм#Сак’я|каг’ю]]'' і ''[[Гелуг-па|гелуг]]''. == Асаблівасці == Ваджраяна запазычыла з класічнай [[махаяна|махаяны]] абавязковы намечаны вынік [[рэлігія|сакральных]] дзеянняў і метады (''упая'') яго дасягнення. Такім вынікам для верніка з’яўляецца стан [[Буда (тытул)|Буды]] на карысць усіх жывых істот, а метадамі — [[тантра|тантрычныя]] практыкі, у тым ліку [[рытуал]]ьныя дзеянні, [[медытацыя]] і [[ёга]]. На вышэйшых тантрычных узроўнях знікае ілюзорная дваістасць бачнасці навакольнага свету і яго рэчаіснай пустаты. Хаця прыхільнікі ваджраяны развіваюць рэлігійную адукацыю, яны лічаць, што перадача вучэння ад настаўніка да вучня мажліва галоўным чынам праз [[Ініцыяцыя|ініцыяцыю]] і прысвячэнне. Апошняе важна таму, што непасвечаны рызыкуе пры выбары шляху да стану Буды. Такім чынам, у ваджраяне вызначальная роля належыць настаўніку, а не [[пісьмо]]вай традыцыі. Разам з гэтым, у [[тыбецкі будызм|тыбецкім будызме]] шырока распаўсюджана таемная сімвалічная [[мова]], што павінна схаваць праўду ад непасвечаных. Інтэрпрэтацыя таемных формул і сімвалаў адрозніваецца ў залежнасці ад школы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vajrayana.com.au Vajrayana Institute] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220418165250/https://vajrayana.com.au/ |date=18 красавіка 2022 }} * [https://pluralism.org/vajrayana-the-diamond-vehicle Vajrayana: The Diamond Vehicle] * [https://encyclopediaofbuddhism.org/wiki/Vajrayana Vajrayana — Encyclopedia of Buddhism] * [https://www.learnreligions.com/vajrayana-introduction-450182 An Introduction to Vajrayana]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Школы будызму]] qzcvdd0qyyxodp0l4ocf48stucjqnr8 0 712387 5197893 5048793 2026-09-12T13:16:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197893 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Ва <br /> (''Vāx'') | image = [[Выява:Wa5364.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 860000 (2022 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Кітай}} — 389000<br /> {{Сцягафікацыя|М’янма}} — 464000<br /> {{Сцягафікацыя|Тайланд}} — 7000 | langs = ва | rels = [[політэізм]], [[будызм]], [[хрысціянства]] | related = [[моны]], [[кхмеры]], [[горныя кхмеры]], [[палаунг]] }} '''Ва''' (саманазва: ''Vāx'') — [[аўстраазіяцкія мовы|аўстраазіяцкі]] народ. Жывуць на памежжы [[М’янма|М’янмы]], [[Кітай|Кітая]] і [[Тайланд]]а. Агульная колькасць (2022 г.) — 860 000 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15759 Wa]</ref>. == Гісторыя == Паводле паданняў саміх ва, яны паходзяць з [[пячора|пячоры]] на поўначы [[М’янма|М’янмы]] або з [[гарбуз]]а, дзірку ў якім прадзёўб [[Вераб’і|верабей]]. Лічыцца, што ў старажытных [[кітай]]скіх крыніцах іх называлі ''байпу''. Назва '''ва''' з’явілася ў эпоху [[Імперыя Тан|Тан]]. Першапачаткова яны насялялі [[раўніны|раўнінныя]] раёны, дзе займаліся [[збіральніцтва]]м і [[паляванне]]м. Але ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст. былі выціснутыя [[шаны|шанамі]] ў [[гара|горы]]. Каля 500 гадоў таму адбыўся пераход да [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], пачалі будавацца сталыя паселішчы. Ва разглядаліся суседзямі як суровыя ваяры. [[Вялікабрытанія|Брытанскія]] каланіяльныя ўлады [[М’янма|Бірмы]] паведамлялі, што яны займаліся паляваннем за галовамі ворагаў і прыносілі чалавечыя ахвяры. Брытанскія і кітайскія чыноўнікі часова з'явіліся на тэрыторыі, населенай ва, толькі ў [[1935]] — [[1936]] гг. у сувязі з дэмаркацыяй дзяржаўнай мяжы. У 1930-я гг. [[пратэстантызм|пратэстанцкія]] місіянеры распрацавалі [[пісьмо]]васць для мовы ва на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] горныя раёны ва былі заняты ўзброенымі атрадамі [[Гаміньдан]]а. Акрамя таго, былі створаны ўзброеныя сілы мясцовых правадыроў. У [[1963]] г. [[Народна-вызваленчая армія Кітая]] ўзяла пад кантроль землі на сваёй частцы тэрыторый, з [[1968]] г. вяла ваенныя дзеянні супраць Гаміньдана ў Бірме. Для заахвочвання мясцовых правадыроў кітайскія ваенныя забяспечвалі іх сучаснай [[зброя]]й. У [[1989]] г. была створана Аб’яднаная армія дзяржавы ва, якая заняла 35000 км² уздоўж мяжы з Кітаем і [[Тайланд]]ам. У [[2009]] г. на гэтых землях былі створаны дзяржаўныя органы, непрызнаныя з боку ўрада М’янмы. == Культура == Асноўны занятак ва — [[сельская гаспадарка]]. Галоўная сельскагаспадарчая культура — [[рыс]]. У кожнай гаспадарцы ёсць [[буйвалы]] і [[курыца|куры]]. У [[лес|лясных]] раёнах распаўсюджана [[збіральніцтва]]. Паўсядзённая ежа складаецца з рысу, [[сорга]], [[грэчка|грэчкі]] і [[бабовыя|бабовых]], якія запраўляюць [[булён]]ам і [[Чырвоны перац|вострым перцам]]. Ва ўжываюць усе віды [[мяса]], [[казуркі|казурак]], [[Вусень|вусеняў]], [[Чарвякі|чарвякоў]], [[Мурашкі|мурашыныя]] яйкі. Любімыя напоі — густая горкая [[Чай|гарбата]] і рысавае [[віно]]. У вольны час жуюць [[Píper bétle|бетэль]]. У мінулым вырошчвалі [[мак]] і спажывалі [[опіум]]. Ва любяць апранаць даматканую [[вопратка|вопратку]]. Мужчыны носяць кароткія чорныя [[паліто]] без [[Каўнер|каўняра]] і свабодныя [[штаны]], на галаве — [[цюрбан]]. Строй дапаўняюць мяшок на руцэ і [[нож]] на поясе. Правадыры [[вёска|вёсак]] абмотваюць галаву кавалкам чырвонай [[тканіны]], нашываюць на вопратку святыя выявы [[сонца]], [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяца]], [[зорка|зорак]], [[цмок]]аў, бычыных [[галава|галоў]]. Жанчыны аддаюць перавагу кароткім чорным курткам без каўняра, што ледзь даходзяць верхняй часткі жывата, і [[спадніца]]м з чырвонымі і чорнымі палоскамі. Мужчыны ўпрыгожваюць сябе [[завушніцы|завушніцамі]], [[бранзалет]]амі, [[каралі|каралямі]], у многіх ёсць [[татуіроўка|татуіроўкі]]. Жаночыя ўпрыгожванні больш разнастайныя: масіўныя завушніцы, [[срэбра|срэбныя]] каралі, нажныя бранзалеты, вушныя трубкі і г. д. Ва жывуць кампактнымі грамадамі ў [[вёска]]х, кожная з якіх складаецца з дзясяткаў або нават сотняў гаспадарак. Двухпавярховыя хаціны будуюць на схілах [[гара|гор]] або вяршынях пагоркаў з [[бамбук]]а і крыюць [[салома]]й. У будаўніцтве ўдзельнічае ўся вёска, таму з'яўленне новага жытла займае мала часу. Верхні паверх прызначаны для людзей, а ніжні — для свойскай жывёлы. Ва могуць пахваліцца багатым і маляўнічым [[фальклор]]ам, яркімі [[міф]]амі, кранальнымі [[Паэзія|вершамі]], [[казка]]мі і [[легенда]]мі, якія апяваюць дабро і справядлівасць, асуджаюць вераломства і крывадушнасць. Народныя [[свята|святы]] працягваюцца некалькі дзён і начэй, суправаджаюцца [[танец|танцамі]] і [[песня|спевамі]]. Найбольш вядомыя танцы: танец з [[барабан]]амі, танец з [[меч|мячом]], танец [[слон|слановай]] нагі і танец на тычцы. Драўляны барабан лічыцца свяшчэннай прыладай, сімвалам дабрабыту. Ва выразаюць драўляныя [[скульптура|скульптуры]], малююць на камянях. == Мова == Родная [[мова]] ва належыць да [[Мон-кхмерскія мовы|мон-кхмерскай]] групы моў. [[Пісьмо]]васць на аснове [[Лацінскі алфавіт|лацінкі]] з'явілася ў 1930-я гг. У нашы дні выкарыстоўваюць некалькі варыянтаў [[алфавіт]]аў. == Рэлігія == Народ ва шануе [[прырода|прыроду]], верыць, што ва ўсіх [[гара|гор]], [[рака|рэк]] і іншых прыродных аб'ектаў ёсць свае [[бог|багі]]. Найбольш важныя з іх Муіджы (стваральнік [[сусвет]]у, адказны за жыццё і смерць), Лі (бог [[сонца]]), Лунь (бог [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяца]]), Пэн (бог [[расліны|раслін]]), Нэн (бог [[жывёлы|жывёл]]), Ню (бог [[паветра]]), А-ён ( бог [[вада|вады]]). Прывідаў і духаў звязваюць з продкамі. Прыняты ахвярапрынашэнні, прычым у мінулым у ахвяру прыносілі нават людзей. У [[20 стагоддзе|XX]] стагоддзі дзякуючы місіянерам распаўсюдзіліся [[Дзэн|чань-будызм]] і [[пратэстантызм]]. Так, у наш час каля 19% ва ў [[Кітай|Кітаі]] вызнаюць [[хрысціянства]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://factsanddetails.com/asian/cat66/sub417/item2734.html WA MINORITY: HISTORY, RELIGION AND FESTIVALS] * [https://www.chinatravel.com/guide/wa-ethnic-minority Wa Ethnic Minority] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250223054919/https://www.chinatravel.com/guide/wa-ethnic-minority |date=23 лютага 2025 }} * [https://theculturetrip.com/asia/china/articles/an-introduction-to-chinas-wa-people/ An Introduction to China’s Wa People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210306144540/https://theculturetrip.com/asia/china/articles/an-introduction-to-chinas-wa-people/ |date=6 сакавіка 2021 }} * [https://www.irrawaddy.com/from-the-archive/who-are-the-wa.html Who Are The Wa?] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мон-кхмерскія народы]] [[Катэгорыя:Народы М’янмы]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] 3w89gc3g3vrbkwp90rak50tfs2mxn3m 0 714954 5197896 5195789 2026-09-12T13:29:59Z DBatura 73587 /* Падрыхтоўка аперацыі */ 5197896 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне на Грэнаду |частка = [[Халодная вайна]] |выява = [[File:M102 howitzers during Operation Urgent Fury.jpg|300px]] |памер = |загаловак = Пазіцыя 105-мм гаўбіцы [[105-мм гаўбіца M102|M102]] 1-га дывізіёна 319-га артпалка [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] (Грэнада, 1983 год) |дата = 25—27 кастрычніка 1983 |месца = Грэнада |прычына = |вынік = Перамога ЗША, акупацыя вострава |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ямайка}}<br>{{Сцягафікацыя|Барбадас}}<br>{{Сцягафікацыя|Дамініка}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Вінсент і Грэнадзіны}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Грэнада}}<br>{{Сцягафікацыя|Куба}} (абмежаваны ўдзел) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Рональд Рэйган]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джозеф Меткаф]] |камандзір2 = {{Сцяг|Грэнада}} [[Хадсан Осцін]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = Больш за 7300 вайскоўцаў ЗША<br>353 ваеннаслужачых усходнекарыбскіх дзяржаў<ref>[http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf Ronald H. Cole, ''Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada 12 October - 2 November 1983'' Joint History Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff Washington, DC, 1997] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070605104546/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf |date=5 чэрвеня 2007 }}, p.62</ref><br>12 баявых караблёў (у тым ліку 1 авіяносец, 1 крэйсер, 3 эсмінца), больш за 70 самалётаў, 30 верталётаў, 5 танкаў і іншая бронетэхніка |сілы2 = 1200—1500 ваеннаслужачых Народна-рэвалюцыйнай арміі<br>10 БТР-60<br>2 БРДМ-2<br>некалькі 23-мм ЗП-23<br>700 кубінскіх рабочых<ref>''Доценко В. Д.'' [http://militera.lib.ru/h/dotsenko/08.html Флоты в локальных конфликтах второй половины XX века].</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 19 забітых<br>116 параненых<br>9 верталётаў збіта<ref name=autogenerated1>[http://www.csmonitor.com/1984/0406/040625.html Study criticizes invasion tactics in Grenada]</ref> |страты2 = 45 вайскоўцаў Грэнады, 25 (27<ref name="ozon.ru">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 510. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>) кубінскіх грамадзян і не менш за 24 (71<ref name="ozon.ru"/>) мірных жыхароў загінулымі, 12 БТР, 12 зенітак захоплена |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 1 супрацоўнік савецкага пасольства паранены<ref name="vesti.ru"/> |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Urgent Fury»''' (''«Успышка лютасці»'') — аперацыя [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных Сіл ЗША]] па ўварванні на [[Грэнада|Грэнаду]] ў [[1983]] годзе, прадпрынятая, па сцвярджэнні адміністрацыі ЗША, для абароны амерыканскіх грамадзян і аднаўлення стабільнасці ў краіне на падставе звароту [[арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]]. Аперацыі папярэднічаў дзяржаўны пераварот, у выніку якога быў звергнуты ўрад і пакараны смерцю кіраўнік дзяржавы [[Морыс Руперт Бішап|Морыс Бішап]]. == Перадгісторыя == {{Main|Амерыкана-грэнадскія адносіны}} Грэнада атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1974 годзе пры актыўным удзеле [[Эрык Гейры|Эрыка Гейры]] — лідара [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднанай Лейбарысцкай партыі]], які быў прэм’ер-міністрам краіны з 1967 года. Партыя прытрымлівалася сацыял-дэмакратычнай ідэалогіі, аднак знаходзілася пад моцным уплывам папулісцкіх і праварадыкальных ідэй. З 1970 года [[Гейрызм|рэжым Гейры]] стаў адкрыта аўтарытарным, а апазіцыя душылася з выкарыстаннем паліцыі і незаконных узброеных фарміраванняў («[[банда мангустаў]]»). [[13 сакавіка]] [[1979]] года на Грэнадзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ўрад Эрыка Гейры быў звергнуты, і да ўлады прыйшоў левы рух «[[New Jewel Movement]]» на чале з [[Морыс Бішап|Морысам Бішапам]]. Новае кіраўніцтва краіны ўзяло курс на актыўнае супрацоўніцтва з [[сацыялістычны лагер|сацыялістычнымі краінамі]], у першую чаргу з [[Куба]]й і [[СССР]]. Пры гэтым Грэнада заставалася [[Каралеўства Садружнасці|Каралеўствам Садружнасці]], і раней прызначаны англійскай каралевай [[Генерал-губернатар Грэнады|генерал-губернатар]] не быў зрынуты. З замежнай дапамогай армія Грэнады была пераабсталявана і да 1983 годзе ўяўляла сабой найбольш баяздольныя ўзброеныя сілы ва ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Tom Cooper. Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury» |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, пераўзыходзячы па колькасці арміі ўсіх суседніх дзяржаў [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] разам узятыя<ref>Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 3.</ref><ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 22.</ref>. За чатыры гады Грэнада заключыла з СССР тры пагадненні аб ваенных пастаўках, першае з якіх ацэньвалася ў суму 58 млн долараў<ref>[http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html Ivelaw L. Griffith. Caribbean security on the eve of the 21st century. Institute for National Strategic Studies, National Defense University, 1996] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090110052743/http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html |date=10 студзеня 2009 }}</ref>. Узбраенне закуплялася і ў шэрагу іншых краін; у прыватнасці, пагадненне з [[КНДР]], заключанае вясной 1983 года, прадугледжвала ваенныя пастаўкі на суму 12 млн долараў<ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 23.</ref>. Новы знешнепалітычны курс Грэнады выклікаў значную занепакоенасць з боку ЗША, чыё палітычнае дамінаванне ў рэгіёне [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] ўжо было пастаўлена пад сумнеў прыходам [[Сандзіністы|сандзіністаў]] да ўлады ў [[Нікарагуа]] і [[грамадзянская вайна ў Сальвадоры|дзеяннямі левых партызан]] у [[Сальвадор]]ы. У красавіку 1982 года прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] на сустрэчы з кіраўнікамі ўсходнекарыбскіх дзяржаў адкрыта абвінаваціў урад Грэнады ў распаўсюдзе «віруса [[марксізм]]у» ў іншых краінах<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19820409&id=TAAtAAAAIBAJ&sjid=v80FAAAAIBAJ&pg=2668,5736811 Reagan warns: Cuba, Grenada spread «virus»]{{Недаступная спасылка}} // «The Palm Beach Post» от 9 апреля 1982</ref>. У сакавіку 1983 года Рэйган абвясціў Грэнадзе байкот і заклікаў амерыканскіх турыстаў адмовіцца ад наведвання вострава. Адначасова [[ВМС ЗША]] правялі вучэнні паблізу тэрытарыяльных вод дзяржавы. Урады ўсходнекарыбскіх астраўных дзяржаў насцярожана ставіліся да таго, што адбываецца на Грэнадзе. Прэм’ер-міністры [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Эдвард Сіага]], [[Том Адамс]], [[Юджынія Чарлз]] — прытрымліваліся праамерыканскага курсу і былі варожа настроены да марксісцкага рэжыму Бішапа. У маі 1983 года [[Фрэнсіс Алексіс]], [[Кіт Мітчэл]] і іншыя эмігранты-[[антыкамунізм|антыкамуніст]]ы заснавалі на Барбадасе [[Дэмакратычны рух Грэнады]], які паставіў мэтай звяржэнне ўрада Бішапа. 26 сакавіка 1983 года Грэнада прывяла сваю армію ў стан баявой гатоўнасці і мабілізавала часці паліцыі, якія налічвалі 3 тысячы чалавек. Зрэшты, Бішап разумеў небяспеку становішча і імкнуўся пазбегнуць эскалацыі канфлікту. У ліпені ён прыляцеў у [[Вашынгтон]] і сустрэўся з Уільямам Кларкам, памочнікам прэзідэнта ЗША па нацыянальнай бяспецы. Морыс Бішап абмеркаваў магчымасці паляпшэння адносін з ЗША і паабяцаў перагледзець свае сувязі з Кубай. Прагматычная пазіцыя прэм’ера Грэнады не спадабалася членам урада, настроеным леварадыкальна. === Аэрапорт === [[Файл:Point Salinas International Airport, Grenada.jpg|thumb|left|Міжнародны [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|а/п Пойнт-Салінас]] у ходзе будаўніцтва (1983 г.)]] У маі 1982 года ўрад Грэнады падпісаў пагадненне з брытанскай фірмай «Плесі Эйрпортс» аб будаўніцтве ў Пойнт-Салінас новага [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|міжнароднага аэрапорта]] са ўзлётнай паласой 2700 м, якое павінна было быць завершана да пачатку [[1984]] года<ref>Гренада // Ежегодник Большой советской энциклопедии, 1983 (вып. 27). — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983. — С. 244—245.</ref>. Кантракт на будаўніцтва быў заключаны з брытанскай фірмай, а непасрэдна будаўніцтва выконвалася кубінскімі рабочымі. 17 сакавіка 1983 года намеснік міністра абароны ЗША Ф. Ікле прадэманстраваў фотаздымкі аэрадрома, зробленыя амерыканскім самалётам-разведчыкам, на пасяджэнні сенацкай камісіі па справах Заходняга паўшар’я, пасля чаго паведаміў, што на востраве ідзе збудаванне «кубінскай ваеннай базы»<ref>''Бай Е.'' Фабрикуют фальшивки // Известия. — 1983. — № 77 (20423) от 18 марта. — С. 4.</ref>. Урад Грэнады зрабіў заяву, што новы аэрапорт не з’яўляецца ваенным аб’ектам і прызначаны для развіцця турызму. Дэрык Кольер, генеральны дырэктар брытанскай кампаніі «Плесі Эйрпортс», якая праектавала аэрапорт, паведаміў на прэс-канферэнцыі, што аэрапорт прызначаны для грамадзянскіх самалётаў, на ім няма ваенных і падземных збудаванняў, рэзервуары з гаручым размешчаны адкрыта, а ўзлётна-пасадачная паласа будуецца ў адпаведнасці з патрабаваннямі [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|ІКАО]] і нават карацей, чым у аэрапортах іншых краін Карыбскага архіпелага (даўжыня ВПП [[Піярка (аэрапорт)|аэрапорта Трынідад-і-Табага]] складала 3220 м, [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Барбадаса]] — 3300 м)<ref>«Гренада: мир против преступления: сборник документов и материалов». — {{М.}}: Прогресс, 1985. — С. 151—153.</ref>. Зрэшты, прадстаўнікі адміністрацыі ЗША заяўлялі, што з улікам супрацоўніцтва паміж грэнадскім, кубінскім і савецкім урадамі аэрапорт будзе выкарыстаны ў якасці ваенна-паветранай базы, здольнай прымаць нават савецкія стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі. Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган таксама неаднаразова заяўляў, што «пад выглядам міжнароднага аэрапорта на Грэнадзе будуецца стратэгічная савецка-кубінская ваенная база, якая нясе пагрозу бяспецы ЗША»<ref name="Reagan">[http://userpages.umbc.edu/~simpson/Hist%20725%20Summer%202006/US%20invasion%20of%20Grenada%201983.pdf Terry Nardin, Kathleen D. Pritchard. Ethnic and Intervention: The United States in Grenada, 1983. Institute of the Study of Diplomacy. Washington, 1988]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref>. Пасля захопу вострава будаўніцтва аэрапорта было завершана, аднак ЗША ўжо не мелі прэтэнзій да яго функцыянавання<ref>''Бай Е.'' Кому будет служить аэропорт? // Известия. — 1984. — № 281 (20992) от 7 октября. — С. 4.</ref>. === Пераварот 13—14 кастрычніка === Між тым да сярэдзіны 1983 года ў руху «New Jewel Movement» намеціўся раскол. Радыкальныя камуністы — прыхільнікі намесніка прэм’ер-міністра [[Уінстан Бернард Корд|Бернарда Корда]] і камандуючага грэнадскай арміяй генерала [[Хадсан Осцін|Хадсана Осціна]] — былі незадаволены памяркоўнасцю Морыса Бішапа і планамі па нармалізацыі адносін з ЗША. [[13 кастрычніка]] група Корда—Осціна здзейсніла пераварот. Морыс Бішап быў арыштаваны. 19 кастрычніка ўзброеныя прыхільнікі Бішапа вызвалілі яго з-пад арышту. Натоўп рушыў на армейскі штаб у Форт-Руперт і захапіў яго. Улады прынялі рашэнне сілай здушыць пратэсты. Ахова адкрыла агонь, забіўшы дзясяткі мірных жыхароў<ref>Из [http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html заявления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625165634/http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html |date=25 чэрвеня 2016 }} кубинского правительства о событиях на Гренаде: ''«Толпы народа пришли к его резиденции и освободили его из-под домашнего ареста. Как представляется, поскольку сообщения всё ещё не точны, один из военных объектов был занят народом. Армия направила солдат в этот район. Сообщается, что по манифестантам был открыт огонь, в результате чего были убитые и раненые, военный объект освобождён, произведены многочисленные аресты».'' По некоторым оценкам, число жертв стрельбы и последовавшей давки могло составить свыше 100 человек, см. Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 5.</ref>. Форт-Руперт быў узяты ўрадавымі сіламі. Бішап здаўся, каб пазбегнуць далейшага кровапраліцця, аднак байцы армейскага падраздзялення пад камандаваннем лейтэнанта [[Калістус Бернард|Калістуса Бернарда]] без суда і следства расстралялі былога кіраўніка дзяржавы і семярых яго найбліжэйшых паплечнікаў (сярод забітых была міністр адукацыі [[Жаклін Крэфт]], неафіцыйная жонка экс-прэм’ера). Генерал-губернатара [[Пол Скуна|Пола Скуна]] змясцілі пад дамашні арышт. Быў экстрана сфармавана новы ваенны ўрад — [[Рэвалюцыйны ваенны савет (Грэнада)|Рэвалюцыйны ваенны савет]] (''РВС'') пад старшынствам генерала Осціна. Хутна ўвяла кругласутачы каменданцкі час на чацвёра сутак і правёў шэраг арыштаў. == Падрыхтоўка аперацыі == [[Файл:Grenada-map.png|thumb|left|250px|Грэнада]] Пасля трагедыі ў Форт-Руперт [[21 кастрычніка]] была склікана пазачарговая сесія [[Арганізацыя Усходне-карыбскіх дзяржаў|Арганізацыі Усходне-карыбскіх дзяржаў]], каб абмеркаваць шляхі спынення анархіі і гвалту на Грэнадзе. Дзейнічаючы ў адпаведнасці з артыкулам 8 Дагавора аб калектыўнай бяспецы АУКД 1981 года, удзельнікі сесіі звярнуліся да [[Барбадас]]у, [[Ямайка|Ямайцы]] і ЗША з прапановай увайсці ў склад шматнацыянальных міратворчых сіл на Грэнадзе<ref name=dtic>{{cite web |url=http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |last=Cole |first=Ronald |year=1997 |title=Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada |access-date=2006-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825162706/http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |archive-date=25 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Шэсць з сямі членаў арганізацыі (за выключэннем [[Дамініка|Дамінікі]]), якая асцерагаліся, што ў будучыні [[Фідэль Кастра]] зможа выкарыстаць гэты востраў для пашырэння свайго ўплыву на іншыя часткі архіпелага) падтрымалi прапанову<ref name="ReferenceA">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 509. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>. У гэты час на Грэнадзе (ва ўніверсітэце Сент-Джорджэса, а таксама ў студэнцкіх кампусах «True Blue» і «Grand Anse» у раёне аэрапорта Перлз) знаходзіліся каля 630 студэнтаў з ЗША<ref>Albert J. Parisi. [https://www.nytimes.com/1983/11/06/nyregion/students-reflect-on-grenada-invasion.html Students reflect on Grenada invasion] // «The New York Times» от 6 ноября 1983</ref>. Патэнцыйная пагроза іх бяспекі стала афіцыйнай падставай для ваеннай аперацыі амерыканскай адміністрацыі. Паводле іншай версіі, адразу пасля перавароту Рэйган загадаў эскадры ВМС ЗША, якая накіроўвалася ў [[Ліван]] з новай зменай марскіх пяхотнікаў, зайсці на Грэнаду, у выпадку неабходнасці эвакуіраваць амерыканскіх студэнтаў<ref name="ReferenceA"/>. Ключавой праблемай аперацыі «''Успышка лютасці''» была амаль поўная адсутнасць актуальнай разведвальнай інфармацыі аб размяшчэнні сіл грэнадскай арміі і кубінцаў. З-за спешкі, у якой рыхтавалася аперацыя, у ходзе ўварвання адбылося шмат накладак. Так, амерыканскія салдаты не мелі карт Грэнады і былі вымушаны арыентавацца па турыстычных даведніках. Крыніцай інфармацыі сталі здымкі, зробленыя самалётам-разведчыкам [[Lockheed SR-71|SR-71]], і даныя амерыканскіх турыстаў. Напярэдні ўварвання на востраў высадзіліся некалькі разведгруп амерыканскага спецназа, якія паведамілі новыя звесткі, што паставілі ўсю аперацыю пад сумнеў. У прыватнасці, разведчыкі паведамілі, што недабудаваны аэрапорт у Пойнт-Салінас, куды планавалася высадзіць падраздзяленні [[75-ы полк рэйнджараў|75-га палка рэйнджараў]] і [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]], быў заблакаваны будаўнічай тэхнікай, а таксама прыкрыты некалькімі 23-мм аўтаматычнымі зенітнымі гарматамі і 12,7-мм кулямётамі. Калі гэтая інфармацыя стала даступнай амерыканскаму камандаванню, самалёты з дэсантнікамі ўжо знаходзіліся ў паветры. == Сілы бакоў == === ЗША === Агульнае камандаванне групоўкай ВПС ЗША па ўварванні на Грэнаду ажыццяўляў камандуючы [[Другі флот ЗША|2-м флотам]] (сіламі ВМС ЗША ў Атлантыцы) [[віцэ-адмірал]] [[Джозеф Меткалф III|Д. Меткалф]]. Аператыўнай групоўцы ўварвання было прысвоена абазначэнне Аб’яднаная аператыўная група УС № 120 (Joint Task Force 120). У аперацыі ўварвання на Грэнаду прымалі ўдзел сілы [[ВМС ЗША]] (з ліку 2-га флота), паветрана-дэсантныя, артылерыйскія і інжынерныя часці [[Сухапутныя войскі ЗША|СВ ЗША]] і авіяцыйныя часці [[ВПС ЗША]]. Са складу караблёў 2-га АФ ВМС былі сфармаваны авіяносная і амфібійная аператыўныя карабельныя групы ў складзе 12 баявых караблёў. ==== ВМС ==== У склад авіяноснай групы ўвайшлі [[USS Independence (1958)|авіяносец «Індэпендэнс»]] і шэсць караблёў суправаджэння: [[крэйсер]] КРЗ{{заўвага|Кіравананая ракетная зброя.}} «Рычманд К. Тэрнер», [[эсмінец]] КРЗ «Кунц», [[эскадраны мінаносец|эскадраныя мінаносцы]] «Мусбрагер» і «Кэрон», [[фрэгат]] КРЗ «Кліфтон спраг» і плывучы склад боепрыпасаў «Сурыбачы». Карабельная дэсантная група ВМС ЗША (аператыўна-тактычная карабельная група ВМС № 124, Task Force 124) уключала ў сябе пяць караблёў: * [[Дэсантныя верталётаносцы тыпу «Івадзіма»|дэсантны вертолетоносец № 9 («Востраў Святой Алены») (тыпу «Івадзіма»)]] * [[Дэсантныя транспарты-докі тыпу «Осцін»|дэсантны карабель-док (ДКД) № 14 («Трэнтан») (тыпу «Осцін»)]] * [[Дэсантныя караблі-докі тыпу «Томастан»|ДКД]] [[USS Fort Snelling (LSD-30)|№ 30 («Форт Снелінг»)]] (тыпу «Томастан») * [[Танкадэсантныя караблі]] (ТДК) [[USS Manitowoc (LST-1180)|№ 1180 («Мэнітавак»)]] і [[USS Barnstable County (LST-1197)|№ 1197 («Барнстэйбл Каўнці»)]] На караблях дэсантнай групы знаходзіліся: * [[22-і экспедыцыйны полк Корпуса марской пяхоты ЗША]] (у складзе 2-га батальёна 8-га палка марской пяхоты, 261-й і 167-й авіяэскадрыллі армейскай авіяцыі (АА) Корпуса марской пяхоты ЗША, падраздзяленняў цяжкага ўзбраення і сапёрных падраздзяленняў) з нададзенай батарэяй лёгкіх гаўбіц і ўзводам танкаў [[M60 (танк)|М60]]. * Разведвальна-дыверсійныя групы спецыяльнага прызначэння (СпП) са складу [[SEAL|4-га палка СпП ВМС]] і група байцоў [[Баявая марская асаблівая група хуткага разгортвання|асобнага палка ВМС па барацьбе з тэрарызмам на моры]]. ==== СВ ==== Агульная колькасць паветранага дэсанту складала каля 5000 чалавек. Сіламі паветранага дэсанту камандаваў першы намеснік камандуючага аператыўнай групоўкай [[генерал-маёр]] [[Норман Шварцкопф|Н. Шварцкопф]]. * Брыгадныя групы [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]] (аператыўна-тактычная група СВ № 123, Task Force 123): ** 2-я пдбр (325-ы пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) ** 3-я пдбр (1-ы і 2-і пдб 505-га пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) * [[75-ы полк рэйнджараў|75-ы пдп]] (двухбатальённага складу ў 1983 г.) (аператыўна-тактычная група СВ № 121, Task Force 121) * падраздзяленні [[Дэльта (спецпадраздзяленне)|1-га аператыўнага палка спецыяльнага прызначэння Сухапутных войск (1-га ап СпН СВ) («Дэльта»)]]. Часці армейскай авіяцыі (АА) СВ ЗША: * [[160-ы авіяцыйны полк спецыяльнага прызначэння|160-ы АП СпН СВ]] * 18-я рота АА са складу 269-й АЭ (батальёна) АА СВ. Інжынерна-сапёрныя часці: * інжынерна-сапёрныя роты са складу 60-га ппі 9-й ПД * [[27-ы сапёрны батальён (ЗША)|27-ы сапёрны батальён]] 20-й сапёрнай брыгады СВ ЗША * 548-ы сапёрны батальён СВ ЗША. Часці забеспячэння і тылу: * Корпусны штаб забеспячэння і тылу са складу 3-й арміі СВ ЗША * 50-ы пдб сувязі са складу 35-й пбр сувязі СВ ЗША * 9-ы батальён псіхалагічнай вайны (ПВ) СпП са складу [[4-я група псіхалагічных аперацы|4-га палка ПВ СпН]] * [[7-ы аўтамабільны батальён (ЗША)|7-ы аўтамабільны батальён]] * 546-я аўтамабільная рота * [[44-я брыгада медыцынскай службы|44-я брыгада медыцынскай службы СВ ЗША]] * 82-я рота фінслужбы * падраздзяленні ваеннай паліцыі ** дзве роты са складу 18-га паветрана-дэсантнага корпуса СВ ЗША ** рота са складу 3-га пяхотнага корпуса СВ ЗША. ==== ВПС ==== Авіяцыйныя часці ВПС: * [[33-е знішчальнае авіякрыло]] забяспечвала заваёву перавагі ў паветры і СПА наземнай групоўкі перахопнікамі [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15A]] * 552-ы АП ДРЛА забяспечваў кантроль паветранай прасторы і навядзенне пры дапамозе самалётаў ДРЛА ВПС [[Boeing E-3 Sentry|E-3A]] * [[23-ы штурмавы авіяцыйны полк|23-ы ШАП]] забяспечваў непасрэдную падтрымку прасоўваліся частак СВ штурмавікамі [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10 Thunderbolt]] * 16-ы АП СпН ВПС забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ самалётамі агнявой падтрымкі [[Lockheed AC-130|AC-130H]] * 43-і і 317-і ПТАП забяспечвалі забеспячэнне групоўкі пры дапамозе самалётаў ВТА [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]] і [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] * 317-і АП запраўшчыкаў забяспечваў дазапраўку ў паветры самалётаў * Часці [[Ваенна-паветраныя сілы Нацыянальнай гвардыі ЗША|ВПС Нацыянальнай гвардыі]] падалі ў распараджэнне групоўкі некаторую колькасць штурмавікоў [[LTV a-7 Corsair II|A-7 Corsair II]]. Часці авіянаводчыкаў ВПС: * Групы авіянаводчыкаў са складу 507-га АП і 21-га АЭ былі нададзеныя брыгадным групам [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]]. Дапаможныя часці ВПС: * 60-ы, 63-і і 443-і ПТАП вылучалі са свайго складу 60-ю, 63-ю і 443-ю роты па ахове аэрадромаў на Грэнадзе і Барбадасе (60-ы ПТАП) * 62-я зводная група бяспекі ВПС забяспечвала ўтрыманне і адпраўку ваеннапалонных для часцей і падраздзяленняў 82-й ПДД * Метэаралагічныя групы са складу 5-га палка метэаралагічнай службы ВПС былі нададзеныя брыгадным групам 82-й ПДД. === Кантынгент Усходнекарыбскіх дзяржаў === У агульнай складанасці, у склад «Карыбскіх міратворчых сіл» («Caribbean Peace Force») увайшлі каля 350 вайскоўцаў і паліцэйскіх з пяці астраўных дзяржаў (атрымала хаджэнне фармулёўка «пяць усходнекарыбскіх дэмакратый») — [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]], [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзіны]]. Найбольш прыкметныя былі ямайскі і барбадоскі кантынгенты: * Ямайка — стралковая рота, аддзяленне мінамётаў і медыкаў — усяго 150 чалавек; * [[Барбадас]] — стралковае падраздзяленне каля 50 чалавек. У баявых дзеяннях усходнекарыбскія падраздзяленні ўдзелу не прымалі. Тым не менш барбадоскія войскі згулялі ролю ва ўсталяванні акупацыйнага рэжыму і, паводле некаторых сведчанняў — у тым ліку Бернарда Корда — праяўлялі асаблівую жорсткасць<ref>{{Cite web |url=http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |title=Exclusive interview with Bernard Coard. Walks from prison after 26 years for killing Grenada’s Prime Minister Maurice Bishop |access-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027205406/http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref>. === Узброеныя сілы Грэнады === {{main|Народна-рэвалюцыйная армія (Грэнада)}} Узброеныя сілы Грэнады налічвалі каля 1000 чалавек, якія знаходзіліся ў складзе аднаго пяхотнага батальёна пастаяннай гатоўнасці і пяці няпоўных пяхотных батальёнаў. На востраве знаходзіліся каля 800 кубінскіх будаўнікоў, якія прынялі ўдзел у баявых дзеяннях на баку Узброеных Сіл Грэнады. Якога б там ні было цяжкага ўзбраення (баявыя караблі, самалёты, танкі, цяжкая артылерыя) народна-рэвалюцыйная армія Грэнады не мела, за выключэннем 10 савецкіх [[БТР-60]] і 2 [[БРДМ-2]]. У раёне аэрапорта і на ўзвышшы ля аэрапорта Перлз было ўстаноўлена некалькі [[ДШК|12,7-мм кулямётаў]] і [[ЗУ-23-2|23-мм зенітак]]. Пасля амерыканцы зладзілі экспазіцыю ўсёй захопленай зброі: адзін БРДМ-2, два БТР-60ПБ, 12 зенітак ЗП-23, 65 мінамётаў, 68 гранатамётаў<ref>[http://www.latinamericanstudies.org/grenada-6.htm Grenada Invasion<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 6322 або 6330 вінтовак, 291 пісталет-кулямёт і 5,6 млн патронаў<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |title=Ed Magnuson, Christopher Redman. Grenada: Getting Back to Normal // «Time» от 21 ноября 1983 |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221107/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |archive-date=27 мая 2013 |url-status=dead}}</ref>, прычым сярод зброі былі нават адназарадныя вінтоўкі ўзору 1870 г.<ref>Вчера Вьетнам, Лаос, Кампучия. Сегодня Гренада, Ливан. Завтра… Преступления американского империализма продолжаются / сост. Д. М. Погоржельский. М., Политиздат, 1985. стр.393</ref> == Уварванне == [[Файл:CH-53D HMM-261 Grenada Okt1983.jpeg|thumb|250px|[[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53D]] у вісенні над захопленай пазіцыяй [[ЗУ-23-2|ЗУ-23]] савецкай вытворчасці.]] [[Файл:CH46SeaKnight Grenada 1983.JPG|thumb|250px|Збіты CH-46 амерыканскай вытворчасці на пляжы ў Гранд-Энс.]] [[Файл:Point Salines Airport.jpg|thumb|250px|Аэрадром Пойнт-Салінас.]] Уварванне на Грэнаду пачалося а 6 гадзіны раніцы (паводле іншых звестак, а 5:40 [[25 кастрычніка]] [[1983]] года). Рональд Рэйган у кнізе «Шчыра кажуч» сцвярджае, што непасрэдна перад уварваннем Белы дом апавясціў СССР і Кубу аб аперацыі, у надзеі пазбегнуць залішняга кровапраліцця, «але Кастра аддаў сваім кубінцам загад змагацца да смерці, і многія так і зрабілі». Пасля пачатку аперацыі адзіным каналам сувязі са знешнім светам для ўрада Грэнады застаўся перадатчык у кубінскім пасольстве, паколькі незадоўга перад пачаткам аперацыі (або неўзабаве пасля яе пачатку) на востраве раптам выйшлі (або былі выведзены) з ладу сістэмы сувязі<ref>''Е. Бай.'' Гренада: наглая агрессия США // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1,4</ref>. Дыктар радыё Грэнады паспеў выйсці ў эфір і паведаміць аб распачатым уварванні, аднак праз 45 хвілін на гэтай хвалі пачалі вяшчанне амерыканцы<ref>''А. Палладин.'' Как разрабатывалась операция // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1</ref>. На прэс-канферэнцыі ў Гаване намеснік міністра замежных спраў Кубы Р. Аларнон паведаміў, што, згодна з радыёпаведамленнем з кубінскага пасольства ў Сент-Джорджэсе, раніцай 25 кастрычніка 1983 года кубінцы, якія знаходзіліся ў раёне аэрапорта, былі атакаваны шасцю баявымі верталётамі ЗША, з прычыны чаго кубінскія добраахвотнікі былі вымушаны адкрыць агонь у адказ. Паводле паведамлення пасольства, у 6:55 будынак, у якім абараняліся кубінцы, што знаходзіліся ў раёне аэрапорта, быў знішчаны артылерыйска-мінамётным агнём праціўніка. У баявым сутыкненні ў раёне аэрапорта загінулі шэсць кубінскіх грамадзян<ref name="ReferenceB">Защищая Гренаду, они не сдались // «Известия», № 301 (20647) от 28 октября 1983. . 1, 4.</ref>, яшчэ двое кубінцаў былі цяжка паранены<ref>''Е. Бай.'' Они приняли бой. Рассказывают кубинские интернационалисты, сражавшиеся на Гренаде против американских интервентов // «Известия», № 309 (20655) от 5 ноября 1983. стр. 5.</ref>. Адказваючы на пытанні журналістаў, Р. Аларнон паведаміў, што кубінцы, якія знаходзіліся на востраве, на законнай падставе выкарыстоўвалі стралковую зброю, якая была раней перададзена ім урадам Грэнады для самаабароны<ref name="ReferenceB"/>. Уварванне мела інфармацыйна-прапагандысцкае суправаджэнне: з моманту ўварвання пачала вяшчанне радыёстанцыя «Спайс Айлэнд», якая заклікала насельніцтва Грэнады «захоўваць спакой», а вайскоўцаў грэнадскай арміі — «не аказваць супраціву». Пасля высадкі на востраве сіл ЗША жыхарам пачалі бясплатна раздаваць газету «Голас Грэнады», у якой змяшчалася тэарэтычнае абгрунтаванне ўварвання<ref>''А. Копылов.'' «Крестоносцы» на Гренаде // «Красная звезда», № 294 (18281) от 24 декабря 1983. стр. 5.</ref>. Па некаторых даных, да дапаможных функцый пры амерыканскіх вайскоўцаў былі прыцягнуты вызваленыя з турмы былыя члены «[[Банда мангустаў|Банды мангустаў]]». Нягледзячы на зенітны агонь, высадка паветранага дэсанту ў Пойнт-Салінас прайшла паспяхова. Затым рэйнджары пры падтрымцы авіяцыі адлюстравалі контратаку, якую распачалі тры БТР-60 матарызаванай роты — у выніку два БТР-60 былі падбіты з супрацьтанкавых гранатамётаў LAW і [[M67 (гранатамёт)|90-мм гармат]], а трэці — агнём з самалёта [[Lockheed AC-130 Spectre|AC-130]]. Грэнадцы адступілі, пакінуўшы двух забітых<ref>[http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf Operation Urgent Fury. The Invasion of Grenada, November 1983] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924100641/http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf |date=24 верасня 2015 }} стр.18</ref>. Увечары 26 кастрычніка ЗША былі вымушаны накіраваць на Грэнаду дадатковыя сілы — два батальёны. [[Файл:Citizens of Grenada-US leaflet.jpg|thumb|Улётка, падрыхтаваная 9-м батальёнам псіхалагічных аперацый ЗША для жыхароў Грэнады.]] Штурмавік [[LTV A-7 Corsair II|A-7]] палубнай авіяцыі ВМФ ЗША па памылцы нанёс удар па псіхіятрычнай лякарні, дзе загінула па меншай меры 12 пацыентаў<ref>B. Drummond Ayres Jr. [https://www.nytimes.com/1983/11/01/world/us-concedes-bombing-hospital-in-grenada-killing-at-least-12.html U.S. concedes bombing hospital in Grenada, killing at least 12] // «The New York Times» от 1 ноября 1983</ref>{{заўвага|Па іншых даных, амерыканская авіяцыя пачала бамбіць штаб грэнадскай арміі і салдацкія казармы, але камандаванне зняла сцяг з будынка штаба і павесіла яго на дах псіхіятрычнай клінікі, якая стаяла непадалёк. Таму бомбы падалі на бальніцу, а вайскоўцы засталіся цэлы<ref name="ozon.ru"/>.}}. Нягледзячы на хаос першых гадзін аперацыі, поўная амерыканская перавага ў агнявой моцы зрабіла сваю справу. [[27 кастрычніка]] баявыя дзеянні былі ў асноўным завершаны. Апошнія амерыканскія студэнты былі вызвалены з-пад аховы [[28 кастрычніка]], больш чым праз трое сутак пасля высадкі дэсанта. ==Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці на Грэнадзе== Усяго ў момант ўварвання на Грэнадзе знаходзілася 784 кубінца, у тым ліку 636 будаўнікоў, 44 лекара і настаўніка, 43 вайскоўца<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |title=Совет национальной безопасности (СНБ) США — консультативный орган при Президенте США. История создания и деятельности при Рузвельте, Трумэне, Эйзенхауэре, Кеннеди, Джонсоне, Н …<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084336/http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |archive-date=2008-12-05 |url-status=dead }}</ref>. Ускосна і самі амерыканцы пацвярджаюць, што кубінцы на Грэнадзе не былі салдатамі<ref>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada: Operation Urgent Fury<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>, але па кубінскіх законах усе грамадзяне краіны праходзяць ваенную падрыхтоўку і ўмеюць звяртацца са зброяй. Па некаторых даных<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, будаўнікі былі ўзброены аўтаматамі і кулямётамі. [[Фідэль Кастра]] адмежаваўся ад перавароту адразу пасля яго здзяйснення, кубінскі кантынгент на востраве размяшчаў толькі стралковай зброяй і адседжваўся ў сваіх казармах<ref>[http://www.thegrenadarevolutiononline.com/page4.html What About the Cubans? page4.html<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Па яшчэ адной версіі, перад высадкай дэсанту [[ЦРУ]] дакладвала, што на будаўніцтве аэрадрома занятыя ўсяго 200 рабочых з Кубы, але гэтыя звесткі апынуліся недакладнымі. [[Марская пяхота]] сутыкнулася з добра арганізаваным супрацівам больш чым 700 кубінцаў<ref name="ozon.ru"/>. == Страты бакоў == [[Файл:BTR-60 during Operation Urgent Fury.JPEG|thumb|250px|Падбітыя [[БТР-60|БТР-60ПБ]] УС Грэнады.]] * '''ЗША:''' Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі загінулі 19 і 116 атрымалі раненні вайскоўцаў<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1983/12/17/world/us-sums-up-reasons-for-invading-grenada.html U.S. Sums Up Reasons For Invading Grenada] // «The New York Times» от 17 декабря 1983</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada, Operation Urgent Fury (23 October — 21 November 1983)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>. Агнём з зямлі былі збіты некалькі верталётаў, у тым ліку адзін CH-46Е, адзін MH-6, два AH-1T «Cobra» і тры UH-60A. Усяго за тры дні было страчана 9 амерыканскіх верталётаў і некалькі было пашкоджана, пры гэтым грэнадцы не мелі супрацьпаветраных ракет і выкарыстоўвалі толькі зенітныя кулямёты<ref name=autogenerated1 />. * '''Грэнада''': Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі былі забіты 45 і паранены 337 жыхароў Грэнады<ref name="nytimes.com"/>. На зямлі былі захоплены прынамсі два самалёты грамадзянскай авіяцыі ([[Ан-2]] і [[Ан-26]])<ref name="vesti.ru"/><ref name=autogenerated2 />. Узброеныя Сілы Грэнады былі раззброены і расфармаваны. У выніку ўварвання інфраструктуры і эканоміцы вострава быў нанесены значны матэрыяльны ўрон. * '''Кубінцы''': лічбы страт сярод кубінскіх будаўнікоў, грэнадскіх вайскоўцаў і мірных жыхароў у розных крыніцах разыходзяцца, але яны былі невялікія. Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі 24 кубінца загінулі, 49 былі параненыя<ref name="nytimes.com"/>, больш за 600 чалавек трапілі ў палон. Двойчы амерыканскімі сіламі было памылкова абстраляна савецкае пасольства. Адзін з супрацоўнікаў быў цяжка паранены<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=218643&m=1 Вести.Ru: Подвиг дипломата<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Страты СССР уключаюць таксама нявернуты крэдыт на суму 160 тыс. [[савецкі рубель|савецкіх рублёў]] (станам на пачатак 2003 года заставаўся не выплачаны)<ref>«''висят ещё старые советские долги… скажем, вот, предоставили Гренаде 160 тыс. советских рублей''»<br>Долги-2003: Почему вы возвращаем, а нам — нет? // «Аргументы и факты», № 4 от 22 января 2003</ref>. [[Файл:AH-1T crash site on Grenada 1983.jpg|thumb|250px|Усё што засталося ад збітага верталёта AH-1 «Кобра». Пілот верталёта быў пасмяротна ўзнагароджаны [[Крыж Ваенна-марскіх сіл (ЗША)|Ваенна-марскім крыжам]] за гераізм пры выратаванні свайго таварыша.]] ==Грамадская рэакцыя== ===Рэакцыя на Грэнадзе=== 3 лістапада 1983 года амерыканская тэлекампанія [[CBS]] правяла апытанне сярод грэнадцаў: ва ўмовах акупацыі краіны амерыканскімі войскамі 91% апытаных заявілі, што рады прыходу амерыканскай арміі на востраў<ref>{{Cite web |title=The Grenada Chasm // AIM Report, November B, 1983 |url=http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000940/http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак праз два месяцы колькасць грэнадцаў, якія выступалі ў падтрымку інтэрвенцыі, знізілася да 84%, а 12% выступалі супраць яе<ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~pad/202/readings/grenada.html William C. Adams. Grenada Update: The Public’s Attitudes]</ref>. Разам з тым 59% апытаных выступалі за павелічэнне амерыканскай ваеннай прысутнасці на востраве, 9% — за памяншэнне, 8% — за поўную ліквідацыю<ref name="gwu.edu"/>. ===Рэакцыя ў ЗША=== [[Файл:Urgent fury civilians waiting.jpg|thumb|left|Амерыканскія студэнты чакаюць эвакуацыі з Грэнады.]] Уварванне падтрымала большасць грамадзян ЗША (па розных ацэнках, 51%<ref>«''The New York Times — CBS News poll showed, for example, 51 per cent of respondents approved the Grenada invasion''»<br>Tom Wicker. U.S. Grenada invasion may have saved Nicaragua // «The Gazette»(Montreal) от 2 ноября 1983. стр. B-2</ref> або каля 60%<ref>{{Cite web |url=http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |title=«Исторические чтения» NEWS.RU от 26.10.2003 (газетные публикации 1983 года о вторжении на Гренаду) |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228200309/http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |archive-date=28 лютага 2007 |url-status=dead }}</ref>). Спікер [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|палаты прадстаўнікоў]] [[Томас Філіп О'Нейл]] выступіў з асуджэннем аперацыі і назваў яе «працягам „[[Дыпламатыя кананерак|палітыкі кананерак]]“»<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00ylk8m Tip O’Neill. The life and career of 'essential Boston Irish Catholic Democrat' and Speaker of the House of Representatives, Thomas Phillip «Tip» O’Neill (1912—1994).] // «BBC Radio» от 14 января 1994</ref><ref>Anthony Payne, Paul K. Sutton, Tony Thorndike. [https://books.google.ru/books?id=3agOAAAAQAAJ&pg=PA165&lpg=PA165&dq=Tip+O'Neill+Speaker+of+the+House+of+Representatives+against+Grenada+invasion&source=bl&ots=rwxZM0QCoB&sig=GbUBzeS6BNzOYjlM_LcoOAVovl4&hl=ru&sa=X&ei=X6LWULLkIemo4AS56YDIBA&ved=0CEkQ6AEwAw#v=onepage&q=Tip%20O'Neill%20Speaker%20of%20the%20House%20of%20Representatives%20against%20Grenada%20invasion&f=false Grenada: Revolution and Invasion]. Bristol, 1984. стр.165</ref>. 18 лістапада 1983 года адзінаццаць амерыканскіх кангрэсменаў (Р. Дэлэмс, Дж. Коньерс, У. Клей, Дж. Крокет, М. Даймэлі, Д. Эдвардс, У. Фонтрай, П. Мітчэл, Г. Сэвідж, Л. Стоўкс і Т. Вайс) падалі ў акруговы суд Вашынгтона пазоў супраць прэзідэнта ЗША Р. Рэйгана, міністра абароны Уайнбергера, дзяржсакратара Шульца і старшыні аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў Весі ў сувязі з грубым парушэннем амерыканскіх законаў пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні ўварвання на Грэнаду<ref>[США] Иск конгрессменов // «Известия», № 323 (20669) от 19 ноября 1983. стр. 4</ref>. ===Міжнародная рэакцыя=== Уварванне асудзілі [[Францыя]], [[Швецыя]] і іншыя краіны<ref>«Paradójicamente, la Administración norteamericana aparece aislada en los foros internacionales»<br>Ramon Vilaro. [http://elpais.com/diario/1983/10/28/internacional/436143605_850215.html Estados Unidos se opondrá en la ONU a la condena de la intervención] // «El Pais» от 28 ноября 1983</ref>. Каля пасольстваў ЗША ў [[Амстэрдам]]е, [[Лондан]]е і [[Бон]]е прайшлі дэманстрацыі пратэсту. [[Мексіка]] ацаніла ўварванне як крыніцу дадатковых пагроз у Цэнтральнай Амерыцы і Карыбскім архіпелагу і заклікала [[Савет Бяспекі ААН]] прыняць меры да вываду замежных войскаў<ref>«''The United States found little international support today for its surprise invasion of Grenada. Many of its strongest allies joined traditional foes in expressing shock, regret and condemnation. France and Sweden denounced the invasion… demonstrators in Amsterdam blocked the main entrance to the U.S. Consulate today before police dragged then off. Several hundred people marched in Copenhagen and other demonstrated at the U.S embassies in London and Bonn, West Germany. The Council of Europe, comprising 21 West mayor European nations said public opinion on the continent „will find it hard to reconcile (the invasion) with the principles of international law“… Mexico said the assault creates new dangers for peace in the Caribbean and Central America and urged the Security Council to take steps to force the withdrawal of „the foreign troops“ from Grenada''»<br>Carl Manning. Allies denounce Grenada invasion // «Kentucky New Era» vol.95/No.290 от 26 октября 1983, стр.7A</ref>. [[Вялікабрытанія]] выступіла супраць правядзення аперацыі<ref>«''This action will be seen as intervention by a Western country in the internal affairs of a small independent nation, however unattractive its regime.''»<br>[http://www.margaretthatcher.org/document/109427 Grenada: Thatcher letter to Reagan («deeply disturbed» at US plans) (письмо М. Тэтчер от 25.10.1983)]</ref>. Аперацыя была асуджана СССР, [[КНР|Кітаем]] і іншымі [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычнымі краінамі]]. З асуджэннем і пратэстам супраць уварвання выступілі шэраг краін Лацінскай Амерыкі, у тым ліку [[Гаяна]], [[Куба]], [[Нікарагуа]], [[Трынідад і Табага]]. 28 кастрычніка 1983 года ЗША скарысталіся правам [[вета]], каб перашкодзіць прыняццю праекта рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН у дачыненні да падзей на Грэнадзе, за прыняцце якой прагаласавалі 11 з 12 членаў СБ ААН — усе, за выключэннем ЗША<ref>«T''he Security Council approved a resolution today ''deeply deploring'' the United States-led invasion of Grenada as a ''flagrant violation of international law.'' The United States immediately vetoed it. The vote, cast in the early morning hours, was 11 in favor of the resolution to 1 against — the veto by the United States.''»<br>[https://www.nytimes.com/1983/10/29/world/us-vetoes-un-resolution-deploring-grenada-invasion.html U.S. vetoes U.N. Resolution 'deploring' Grenada invasion] // «The New York Times» от 29 октября 1983</ref>. 2 лістапада 1983 года [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рэзалюцыю № 38/7, якая ацаніла ўварванне на Грэнаду як грубае парушэнне міжнароднага права і замах на незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную недатыкальнасць гэтай дзяржавы і ўтрымлівала патрабаванне неадкладна спыніць узброеную інтэрвенцыю ў гэтай краіне і вывесці адтуль замежныя войскі<ref>[http://www.un.org/russian/ga/38/docs/res38_1.htm 38-я сессия Генеральной Ассамблеи ООН]</ref>. У падтрымку рэзалюцыі прагаласавалі 108 краін, супраць — ЗША і яшчэ 8 краін<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19831104&id=uDcSAAAAIBAJ&sjid=6O4DAAAAIBAJ&pg=5592,2048008 «The Spokesman-Reviev», no. 170, 4 November 1983]</ref>. == Наступствы == Неўзабаве пасля пачатку аперацыі кубінскае пасольства было акружана падраздзяленнем амерыканскіх вайскоўцаў, якія не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю дыпмісіі або пакінуць яе. Пры гэтым амерыканцамі былі затрыманы два прадстаўніка кубінскага дзяржаўнага камітэта па эканамічным супрацоўніцтве, якіх адправілі ў лагер ваеннапалонных (нягледзячы на іх дыпламатычны статус) і пратрымалі там некалькі гадзін. 1 лістапада генерал-губернатар П. Скан накіраваў у кубінскае пасольства ноту, у якой патрабаваў пакінуць востраў на працягу 24 гадзін. У адказ кубінскі ўрад накіраваў ноту ў Вашынгтон, у якой паведаміў, што дыпламаты не выедуць з краіны, пакуль адтуль не будзе эвакуяваны ўвесь грамадзянскі персанал, што знаходзіцца на востраве — у тым ліку параненыя, захопленыя ў палон і загінулыя<ref>''Е. Бай.'' Готовят новую провокацию // «Известия», № 307 (20653) от 3 ноября 1983. стр. 4.</ref>. Таксама неўзабаве пасля пачатку аперацыі быў блакаваны сіламі амерыканскай марской пяхоты будынак савецкай дыпмісіі. Вайскоўцы не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю пасольства ці пакінуць яго. Падчас адпраўкі ў аэрапорт кожнага з савецкіх грамадзян дапытвалі, а таксама абшуквалі<ref>''Е. Бай.'' Бандитский почерк интервентов. Рассказывают очевидцы варварского нападения США на Гренаду // «Известия», № 310 (20656) от 6 ноября 1983. стр. 5.</ref>. 29 кастрычніка ЗША адмянілі ўсе эканамічныя санкцыі, уведзеныя супраць Грэнады, і далі востраву 110 млн долараў кампенсацыі за шкоду, нанесеную ў ходзе дзеянняў амерыканскай арміі<ref name="ozon.ru"/>. Амерыканскія войскі былі выведзены да 15 снежня 1983 года. На Грэнадзе засталося 300 вайскоўцаў ЗША<ref>Seth Mydans. [https://www.nytimes.com/1983/12/16/world/last-americans-in-combat-role-leave-grenada.html Last Americans in combat role leave Grenada] // «The New York Times» от 16 декабря 1983</ref> (у тым ліку адна рота [[Ваенная паліцыя|ваеннай паліцыі]] і падраздзяленне ваеннай разведкі), а таксама прадстаўнікі ваеннага кантынгенту ўсходнекарыбскіх дзяржаў. Афіцыйнай мэтай іх знаходжання (у рамках аперацыі «Island Breeze») з’яўлялася «забеспячэнне бяспекі і дапамога паліцыі»<ref name="ozon.ru"/>. На вяртанне да ўлады прэтэндаваў экс-прэм’ер Эрык Гейры, зрынуты Бішапам у 1979 годзе. Перспектыва рэстаўрацыі [[гейрызм]]у не задавальняла большую частку грэнадскага грамадства і адміністрацыю ЗША<ref>George Black, ''[https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy The Americans' Man; A Talk with Eric Gairy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610212043/https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy |date=10 чэрвеня 2016 }}'', Nacla, 19, 2 (March-April), 1985, pp. 8-9.</ref>. Прэтэнзіі на прэм’ерства выказваў Фрэнсіс Алексіс. Тым не менш пераходны ўрад — Часовы кансультатыўны савет Грэнады — узначаліў педагог [[Нікалас Брэтуэйт]], які лічыўся палітычна неангажаванай фігурай. Супраць Гейры была створана кааліцыя правацэнтрысцкіх сіл, аб’яднаная ў [[кансерватызм|кансерватыўную]] [[Новая нацыянальная партыя (Грэнада)|Новую нацыянальную партыю]] на чале з [[Герберт Блейз|Гербертам Блейзам]]<ref>[http://www.photius.com/countries/grenada/government/political.html Grenada Government — Political Dynamics]</ref>. 3 снежня 1984 года ў краіне прайшлі выбары, на якіх перамагла Новая нацыянальная партыя. Яна атрымала больш за 58% галасоў. [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднаная лейбарысцкая партыя]] Эрыка Гейры сабрала 36%, [[Патрыятычны рух імя Морыса Бішапа]] — усяго 5%. Станам на 7 лютага 1985 года на востраве заставаліся 250 вайскоўцаў ЗША і 450 вайскоўцаў і паліцэйскіх усходнекарыбскіх дзяржаў, якія «па просьбе ўрада Грэнады» павінны былі заставацца ў краіне да 30 верасня 1985 года<ref>«Most of the troops withdrew by Dec. 15, 1983, leaving 250 U.S. military personnel plus a 450-member Caribbean Peace Force manned by neighboring islands.»<br>[http://articles.latimes.com/1985-02-07/news/mn-5486_1_police-force U.S. Troops to Leave Grenada by September] // «Los Angeles Times» от 7 февраля 1985</ref>. У 1986 годзе адбыўся судовы працэс, які атрымаў назву [[Грэнада 17]]. Перад судом паўсталі 18 чалавек — удзельнікі звяржэння Бішапа і забойства ў Форт-Руперт. Бернард Корд, яго жонка [[Філіс Корд]], генерал Осцін, лейтэнант Бернард і 10 іншых абвінавачаных былі прысуджаны да смяротнага пакарання. Прысуд у 1991 годзе заменены на [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвае]], а затым на 30-гадовае зняволенне. Трое радавых атрымалі тэрміны ад 30 да 45 гадоў, адзін быў апраўданы<ref>[http://articles.latimes.com/1986-12-05/news/mn-790_1_grenada-leader 14 Convicted of Murdering Grenada Leader, 10 Others]</ref>. Асуджаныя былі вызвалены ў 2000—2009 гадах. Першай на волю выйшла Філіс Корд, адным з апошніх — Бернард Корд<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|work=BBC Online|title=Grenada's last 1983 rebels freed|date=2009-09-05|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65cjqEsM6?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|archive-date=2012-02-21}}</ref>. Уварванне на Грэнаду было першай буйной аперацыяй Узброеных Сіл ЗША пасля заканчэння [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Нягледзячы на цэлы шэраг лакальных няўдач, агульны зыход уварвання апынуўся паспяховым. Аперацыя адыграла пэўную ролю ў аднаўленні прэстыжу амерыканскай арміі ЗША пасля В’етнама. Вынятыя з яе ўрокі былі ўлічаны пры падрыхтоўцы значна больш буйнога [[Уварванне ЗША ў Панаму|ўварвання ў Панаму]] ў [[1989]] годзе. Пазней Рэйган пісаў у сваіх мемуарах: {{Цытата|Нельга было дазволіць, каб прывід В’етнама вечна лунаў над краінай і перашкаджаў нам абараняць законныя інтарэсы нацыянальнай бяспекі. Я падазраваў, што, калі мы нават пад самым строгім сакрэтам паведаміў аб акцыі лідарам кангрэсу, сярод іх заўсёды знойдзецца чалавек, які паведаміць аб ёй сродках масавай інфармацыі. Мы не сталі ні ў каго пытацца дазволу, а паступілі так, як лічылі патрэбным<ref name="ReferenceA"/>.}} Пасля заканчэння ваеннай аперацыі новым урадам Грэнады было заснавана дзяржаўнае свята — Дзень падзякі (''Thanksgiving Day''). Святкуецца штогод 25 кастрычніка па сённяшні дзень<ref>{{cite web|url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|title=Государственные праздники|publisher=Официальный сайт правительства Гренады|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/689bP4qPI?url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|archive-date=2012-06-03}}</ref>. У 2009 годзе міжнароднаму аэрапорту ў Порт-Салінас было прысвоена імя Морыса Бішапа (''Maurice Bishop International Airport''). == Адлюстраванне ў культуры і мастацтве == * х/ф «[[Перавал разбітых сэрцаў]]» (ЗША, 1986) * іранічны верш [[Аляксандр Аляксандравіч Сапроўскі|Аляксандра Сапроўскага]] «Ода на ўзяцце Сент-Джорджэса 25 кастрычніка 1983 года», стылізаваная пад [[Гаўрыіл Рамановіч Дзяржавін|Дзяржавіна]]<ref>[http://magazines.russ.ru/continent/2000/106/soprov.html Журнальный зал | Континент, 2000. — № 106 | Александр Сопровский — Стихи]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Генис|title=Ода Рейгану|subtitle=Стихотворный постскриптум|url=https://www.svoboda.org/a/2300594.html|website=Радио Свобода|date=2011-02-08}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1983 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1983 года]] [[Катэгорыя:1983 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] 6tzgxy0ibjbttepzgjyi8toexqps3sv 0 715224 5198122 5183981 2026-09-13T08:01:58Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5198122 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = Compañía Taras Shevchenko.png |подпіс = |гады =[[1937]]—[[1938]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Другая Іспанская Рэспубліка}} |краіны = |падпарадкаванне = [[File:Emblem of the International Brigades.svg|22px]] [[Інтэрнацыянальныя брыгады]] |у складзе = [[Файл:Flag of the Mickiewicz Battalion.svg|22px]] [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага]] |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Альбасетэ]] ([[Іспанія]]) |мянушка = Шаўчэнкаўцы |мянушкі = |заступнік = [[Тарас Шаўчэнка]] |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = Пахавайце і ўставайце, ланцугі разарвіце, злою варожаю крывёю волю акрапіце ({{lang-uk|Поховайте та вставайте, кайдани порвіте і вражою злою кров'ю волю окропіте}}) |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''Украінская рота інтэрбрыгад імя Тараса Шаўчэнкі''' ({{lang-es|Compañía interbrigadista ucraniana Taras Shevchenko}}, {{lang-uk|Українська рота інтербригад імені Тараса Шевченка}}) — заходнеўкраінскае воінскае фарміраванне, якое ўдзельнічала ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|рэспубліканцаў]]. Сфарміравана з украінцаў-жыхароў [[Польская Рэспубліка|Польшчы]], якія складаліся ў [[Камуністычная партыі Заходняй Украіны|Камуністычнай партыі Заходняй Украіны]]<ref name=":0">Шевченко Ф.П. [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EJRN&P21DBN=EJRN&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21COLORTERMS=0&S21P03=IDP=&S21STR=journal_1961_1_101 Рота Тараса Шевченко в боях против фашизма в Испании. (1937-1938 гг.)] (укр.) // Украинский исторический журнал. — 1961. — Вып. 1. — С. 101—114. — ISSN 0130-5247.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/|title=Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад|author=Алексей Кудрицкий|website=Commons|date=25.01.2022|access-date=2022-02-05}}</ref>. Уваходзіла як 4-я рота ў склад [[Батальён імя Хасэ Палафокса|батальёна імя Хасэ Палафокса]] (батальён налічваў 5 рот — 2 польскія, 1 іспанскую, 1 яўрэйскую і 1 ўкраінскую) [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|XIII польскай інтэрбрыгады імя Яраслава Дамброўскага]]. == Перадгісторыя == У публічнай прасторы [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] грамадзянская вайна ў Іспаніі апынулася ў цэнтры ўвагі ў жніўні [[1936]] года. Павышаную цікавасць да канфлікту праявіла [[Камуністычная партыя Заходняй Украіны]]. Раней у маі 36-га прагрэсіўная інтэлігенцыя краю асудзіла фашызм і выказала ўсебаковую падтрымку Рэспубліканскай Іспаніі на [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў культуры (1936, Львоў)|Львоўскім антыфашысцкім кангрэсе]]<ref>[https://books.google.es/books/about/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80.html?id=xsVtnQAACAAJ&redir_esc=y Антифашистский конгресс работников культуры во Львове в 1936 г]: библиографический указатель. — Львовская научная библиотека им. В. Стефаника АН УССР, 1978. — 59 с.</ref>. Увосень пад падобнымі лозунгамі праходзяць мітынгі ва [[Львоў|Львове]], [[Луцк]]у, [[Стрый (горад)|Стрыі]], [[Івана-Франкоўск|Станіславе]], [[Рагатын]]е, [[Рава-Руская|Раве-Рускай]] і [[Цярнопаль|Цярнопалі]]<ref name=":4" />. У гэты час на хвалі ўздыму львоўскі пісьменнік [[Сцяпан Іосіфавіч Тудор|Сцяпан Тудор]] піша песню-марш «Пасіянарыя». [[20 верасня]] 1936 года ў Львове прайшоў мітынг тысячы рабочых-будаўнікоў, якія заявілі аб салідарнасці з іспанскім народам. А потым, [[3 кастрычніка]], адбыўся вечар рабочай паэзіі, дзе была прадстаўлена п’еса ''«Рэвалюцыя ў Іспаніі»''<ref>Інтернаціональна солідарність трудящих західноукраїнських земель з республіканською Іспанією / Ю.Ю. Сливка. — К.: Наукова думка, 1988. — 479 с. — ISBN ISBN 5-12-000109-2.</ref>. Вялікі поспех мелі акцыі па зборы сродкаў у падтрымку Мадрыдскага ўрада: толькі на працягу верасня—снежня 1936 года ў Галіцыі было сабрана 45 тыс. злотых<ref name=":5" />. Але галоўную дапамогу аказалі ўкраінскія [[воіны-інтэрнацыяналісты]]. == Першыя ўкраінцы ў Іспаніі == Першыя члены Кампартыі Заходняй Украіны прыбылі ў жніўні 1936 года ў Іспанію пасля пачатку вайны. 37 ураджэнцаў Заходняй Украіны, якія працавалі на шахтах [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Францыя|Францыі]]<ref name=":4"> Morozov Anatoliy Georgievuch, Alex Viktorovuch Кompaniyets. [http://history-ejournal.cdu.edu.ua/article/view/1256 The participation of ukrainians in the struggle againts fascism and nazism before world war II (from the experience of the spanish civil war 1936–1939)] (англ.) // Cherkasy University Bulletin: Historical Sciences. — 2017-06-14. — Vol. 0, iss. 1. — ISSN 2076-5908.</ref><ref name=":2">С.П. Донченко. [https://grani.org.ua/index.php/journal/article/view/990 Украинцы в гражданской войне в Испании 1936-1939 гг] (укр.) // Грані. — 2017-08-07. — Т. 20, вып. 6. — С. 87—92. — ISSN 2413-8738. — doi:10.15421/171790.</ref>, прыехалі аказваць дапамогу іспанскім таварышам: услед за імі яшчэ 180 добраахвотнікаў родам з [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Валынь|Валыні]] перайшлі праз [[Яварнік (хрыбет, Закарпацкая вобласць)|перавал Яварнік]] на польска-чэхаславацкай мяжы і дабраліся да Іспаніі<ref name=":1">{{Cite web|url=http://argumentua.com/stati/galichane-v-ispanii-kak-rota-imeni-shevchenko-voevala-s-fashistami|title=Галичане в Испании. Как рота имени Шевченко воевала с фашистами|author=Игорь Голод|website=Историческая правда|date=2013-04-29|publisher=|accessdate=}}</ref>. Колькасць ураджэнцаў Заходняй Украіны вырасла да тысячы чалавек, але як такіх ваенных падраздзяленняў з украінцаў не было. Многія інтэрбрыгадысты прыбывалі з-за акіяна: так толькі з [[Канада|Канады]] прыехалі 498 добраахвотнікаў ўсходнееўрапейскага паходжання, сярод якіх пераважная большасць складалі ўкраінцы і палякі<ref>Николай Платошкин. Гражданская война в Испании, 1936-1939 гг. — ОЛМА Медиа Групп, 2005. — С. 223. — 552 с. — ISBN 9785224044566.</ref><ref>{{Cite web|url=http://spanishcivilwar.ca/volunteers/search?keys=Taras+Shevchenko|title=Search volunteers {{!}} Canadian Cultural History About The Spanish Civil War|publisher=spanishcivilwar.ca|lang=en|accessdate=2017-12-19|archive-date=22 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050935/http://spanishcivilwar.ca/volunteers/search?keys=Taras+Shevchenko|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя роты == === З'яўленне === [[8 ліпеня]] [[1937]] г. кіраўніцтва Кампартыі Заходняй Украіны сфармавала роту інтэрбрыгад імя [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], якая ўвайшла ў склад [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|13-й інтэрбрыгады імя Яраслава Дамброўскага]]<ref name=":1" />. Роту называлі своеасаблівым помнікам вялікаму ўкраінскаму «паэту-рэвалюцыянеру», пра салдат роты пісалася ў газеце «Дамброўшчык». Першым яе камандзірам стаў беларус [[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў|Станіслаў Тамашэвіч]], а намеснікам — Павел Іванавіч, эмігрант з Францыі<ref name=":5">Лялька Я.С. [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EJRN&P21DBN=EJRN&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21COLORTERMS=0&S21P03=ID=&S21STR=journal_1986_7_118 Интернациональная солидарность трудящихся западноукраинских земель с республиканской Испанией (1936-1939 pp.)] (укр.) // Український історичний журнал. — 1986. — Вып. 7. — С. 118—127. — ISSN 0130-5247.</ref>. === Баявы шлях=== [[Файл:Taras Shevchenko Company.png|thumb|Рота імя Тараса Шаўчэнкі на маршы.]] Рота, у якую ўваходзілі не толькі ўкраінцы, беларусы і палякі, але таксама рускія і іспанцы, праславілася сваім баявым шляхам<ref name=":3">{{Cite news|title=Украинцы в первых боях с фашизмом|author=Владимир Шевченко|url=https://zn.ua/SOCIETY/ukraintsy_v_pervyh_boyah_s_fashizmom.html|work=ZN.ua|date=2004-08-02|accessdate=2017-12-17}}</ref>. Пазней яе саюзнікамі сталі іншыя батальёны і роты інтэрбрыгад, у ліку якіх былі і тыя, хто некалі служыў пад кіраўніцтвам [[Нестар Іванавіч Махно|Нестара Махно]]<ref name=":1" />. Баявое хрышчэнне адбылося ў [[Брунецкая аперацыя|бітве пры Брунетэ]] на захад ад горада [[Мадрыд]]: Мараканская конніца была ўшчэнт разгромлена ўкраінцамі і палякамі. Былі таксама захоплены пазіцыі франкістаў пад Вілья-Франка-дэль-Кастыль і [[Раманільёс-дэ-Ацьенса|Раманільёсам]]. У тых баях рота страціла палову асабістага складу<ref name=":2" />. На Арагонскім фронце ўкраінцы [[25 жніўня]] прарвалі абарону [[Італьянскі экспедыцыйны корпус|італьянцаў]], уварваўшыся ў тыл і прасунуўшыся за дзень на 10 км. У тых баях мужнасць і гераізм праяўлялі камісар роты Назар Дзям’янчук (ураджэнец Валыні, які жыў у Канадзе), байцы Васіль Лазовы, Іосіф Канавалюк, Валянцін Паўлусевіч, Ёсіп Петраш<ref name=":2" />. Некаторыя вязні польскіх турмаў (Дзмітрый Захарук і Сымон Краеўскі, ураджэнцы Івана-Франкоўскай вобласці, вязні турмы ў [[Дубна (Украіна)|Дубна]] на Валыні) беглі з месцаў зняволення і дабраліся да Іспаніі, каб аказаць дапамогу сваім таварышам<ref>{{Cite web|url=http://propaganda-journal.net/9977.html|title=Первый бой фашизму в Испании: участие в этом выходцев из Западной Украины|author=К. Дымов|website=Пропаганда|date=2016-12-23|publisher=propaganda-journal.net|accessdate=2017-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222052135/http://propaganda-journal.net/9977.html|archivedate=22 снежня 2017|url-status=dead}}</ref>. Баявыя заслугі роты былі адзначаны загадамі камандавання брыгады і Генеральнага камісарыята інтэрбрыгад<ref name=":3" />. У канцы 1937 года пачала выдавацца газета на ўкраінскай мове «Барацьба» ({{lang-uk|Боротьба}}), у якой публікаваліся вершы і апавяданні Тараса Шаўчэнкі, а таксама артыкулы пра баявы шлях роты. Для навабранцаў у [[Альбасетэ]] выдавалася газета «Весці з Заходняй Украіны» ({{lang-uk|Вісті із Західної України}}), эпіграф да якой — радкі з «[[Завяшчанне (верш)|Запавету]]» — фактычна з’яўляўся дэвізам злучэння. === Апошнія дні роты === [[Файл:Taras Shevchenko Company 1.png|thumb|Украінцы-інтэрбрыгадысты.]] У снежні 1937 — лютым 1938 года рота вяла баі за горную граду Сьера-Кемада ва ўмовах жудаснай завеі: на вышыні 2 тысяч метраў яны адбівалі атакі падчас [[Тэруэльская аперацыя|баёў за Тэруэль]]. Ім удалося захапіць вялікую колькасць зброі фалангістаў: вінтоўкі, гарматы, некалькі ўзброеных грузавікоў. Браты Палікарп і Сымон Краеўскія ў адзіночку расправіліся з кулямётчыкамі, знішчыўшы два разлікі і захапіўшы іх пазіцыі<ref name=":1" />. У тых баях загінулі камандзір роты Тамашэвіч, [[палітрук]] Дзям’янчук, сяржант Сярадскі і Палікарп Краеўскі<ref name=":2" />. У сакавіку 1938 года рота трапіла ў акружэнне на Андалузійскім фронце і чатыры разы ёй удавалася прарваць кальцо, нягледзячы на атакі франкістаў. У тых баях загінулі і камандзір Станіслаў Варапай (Варапаеў), і палітрук Сымон Краеўскі. [[23 сакавіка]] яе байцы нанеслі магутны ўдар па фалангістам у [[Льейда|Лерыда]] (вызначыліся байцы Мізюрка і Леанчук)<ref name=":3" />. У ліпені—верасні 1938 рота ўдзельнічала ў баях на [[Каталонская аперацыя|Каталонскім (Арагонскім) фронце]], адбіўшы за [[2 верасня]] сем нападаў<ref name=":3" />. У баях загінулі камандзіры Ян Гашак і Іван Грыцюк, салдаты Міхаіл Літвін і Павел Іванавіч. Неўзабаве былі забіты рэдактар газеты Шустэр і Юрый Велікановіч. [[28 кастрычніка]] [[1938]] года ў [[Барселона]] адбыўся развітальны марш інтэрнацыянальных брыгад<ref name=":1" /><ref name=":3" />. == Памяць == У СССР воінаў-інтэрнацыяналістаў прызналі героямі, што сумленна выканалі свой інтэрнацыянальны абавязак. У [[1982]] года Юрыю Велікановічу як кіраўніку роты паставілі помнік у Львове. Аўтарам помніка была [[Тэадозія Маркаўна Брыж|Тэадозія Брыж]]. Пасля абвяшчэння незалежнасці Украіны помнік быў вандалізаваны (яму адпілавалі галаву, як мяркуецца, украінскія нацыяналісты), але затым яго адрэстаўравалі. У снежні 2017 года ён быў скінуты з п’едэстала<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2961239|title=Во Львове разрушили памятник Великановичу|publisher=vesti.ru|accessdate=2017-12-18}}</ref>. Ваенная гісторыя роты легла ў аснову мастацкага рамана львоўскага пісьменніка [[Юрый Уладзіміравіч Пакальчук|Юрыя Пакальчука]] «І цяпер, і заўсёды» ([[1981]]). Па яго сцэнарыю рэжысёр Віктар Калодні зняў дакументальны [https://www.youtube.com/watch?v=PrIYhHrE2xQ фільм ''«Рота імя Тараса Шаўчэнкі»''] ([[1989]]) з інтэрв’ю ветэранаў фарміравання. Пісьменнік Алег Пакальчук напісаў паэму ''«Балада пра сотню імя Тараса Шаўчэнкі»''. == Вядомыя вайскоўцы == [[Файл:Taras Shevchenko Company 3.png|thumb|Артыкул у канадскай газеце, прысвечаны ўкраінцам з Канады, якія змагаліся супраць франкістаў у Іспаніі.]] === Камандзіры === * [[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў|Мікалай Дворнікаў]] («Станіслаў Тамашэвіч») * Міхаіл Літвін * Аляксандр Мельнічэнка * Станіслаў Варапай (Нікалаеў) * Іван Грыцюк * Павел Іванавіч (намеснік камандзіра) [[Файл:Taras Shevchenko Company 4.png|thumb|Шаўчэнкаўцы на баявых пазіцыях.]] === Палітрук === * Назар Дзям’янчук («Сяржант Сярадзкі») * Палікарп Краеўскі * Сымон Краеўскі === Радавыя байцы === * Васіль Лазовы * Іосіф Канавалюк * Валянцін Паўлусевіч * Ёсіп Петраш * Дзмітрый Захарчук * [[Юрый Дзмітрыевіч Велікановіч|Юрый Велікановіч]] * Шыстэр * «Янь» {{Зноскі}} == Літаратура == {{div col|colwidth=20em}} * <small>Голод І. Галичани в Іспанії. Як рота імені Шевченка з фашистами воювала. Українська правда. 1 серпня 2011</small> * <small>Гусаров В. Солідарність трудящих УРСР з патріотами республіканської Іспанії / В. Гусаров // Український історичний журнал. — 1986. — № 7. — С. 112—118.</small> * <small>Данилов С. Гражданская война в Испании / С. Данилов. М.: Вече, 2004. — 352 с. (Военные тайны XX века) Тираж 3 000 экз. ISBN 5-9533-0225-8</small> * <small>Лялька Я. С. Інтернаціональна солідарність трудящих західноукраїнських земель з республіканською Іспанією (1936—1939 рр.) / Я. С. Лялька // Український історичний журнал. 1986, № 7</small> * <small>Лялька Я. С. Українські волонтери в Іспанії (до 50-річчя національно-революційної війни іспанського народу) / Я. С. Лялька // Жовтень — 1986. — No 12. — c. 87-96</small> * <small>Мещеряков М. Т. Судьба интербригад в Испании по новым документам / М. Т. Мещеряков // Новая и новейшая история — 1993. — No 5. — c. 18-41.</small> * <small>Міжнародна солідарність у боротьбі проти фашизму (1933—1945 рр.) / редкол. В. Гулевич, М. Дятленко та ін. Київ : Наук. думка. 1970. — 498 с.</small> * <small>Полянський П. Насилля у роки громадянської війни в Іспанії рр. / П. Полянський // Пам’ять століть — 2004. — No 1. — c. 143—155.</small> * <small>Савчук В. Використання документів Держархіву Львівської області у телефільмі «Рота ім. Т. Г. Шевченка» / В. Савчук // Архіви України — 1989. — No 2. — c. 25-27.</small> * <small>Хонигсман Я. Братская помощь трудящихся Западной Украины испанскому народу в борьбе с фашизмом (1936—1939 гг.) / Я. Хонигсман. Львов, 1989. — 206 с.</small> * <small>Хью Т. Гражданская война в Испании гг. / Т. Хью. М. : ЗАО Центрполиграф. 2003. — 573 с.</small> * <small>Шевченко Ф. П. Рота ім. Тараса Шевченка в боях проти фашизму в Іспанії (1936—1939 pp.) / Ф. П. Шевченко // Український історичний журнал. — 1961. — No 1. — c. 101—114.</small> * <small>Baxell R. Myths of the International Brigades / R. Baxell // Bulletin of Spanish Studies: Hispanic Studies and Researches on Spain, Portugal and Latin America, 2014. — P. 11-24.</small> * <small>Jackson M. Fallen sparrows. The International Brigades in the Spanish Civil War / M. Jackson — 1994. −157 p.</small> * <small>Momryk M. Ukrainian volunteers from Canada in the International brigades, Spain, / M. Momryk // Journal of Ukrainian Studies, — 1991. — 16, Nos. 1-2. — P. 181—194.</small> {{div col end}} == Спасылкі == * [http://www.istpravda.com.ua/articles/2011/08/1/48331/ Галичани в Іспанії. Як рота імені Шевченка з фашистами воювала]{{ref-uk}} * [https://www.youtube.com/watch?v=PrIYhHrE2xQ Документальный фильм «Рота им. Тараса Шевченко»] * [https://profilib.net/chtenie/107564/yuriy-pokalchuk-i-seychas-i-vsegda.php Роман «И сейчас, и всегда», Юрий Покальчук] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Тараса Шаўчэнкі]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальныя брыгады]] 0f0q0d3fv0cllqiveefjbli4qqu9gqm 5198123 5198122 2026-09-13T08:02:40Z DBatura 73587 /* Першыя ўкраінцы ў Іспаніі */ 5198123 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = Compañía Taras Shevchenko.png |подпіс = |гады =[[1937]]—[[1938]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Другая Іспанская Рэспубліка}} |краіны = |падпарадкаванне = [[File:Emblem of the International Brigades.svg|22px]] [[Інтэрнацыянальныя брыгады]] |у складзе = [[Файл:Flag of the Mickiewicz Battalion.svg|22px]] [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага]] |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Альбасетэ]] ([[Іспанія]]) |мянушка = Шаўчэнкаўцы |мянушкі = |заступнік = [[Тарас Шаўчэнка]] |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = Пахавайце і ўставайце, ланцугі разарвіце, злою варожаю крывёю волю акрапіце ({{lang-uk|Поховайте та вставайте, кайдани порвіте і вражою злою кров'ю волю окропіте}}) |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''Украінская рота інтэрбрыгад імя Тараса Шаўчэнкі''' ({{lang-es|Compañía interbrigadista ucraniana Taras Shevchenko}}, {{lang-uk|Українська рота інтербригад імені Тараса Шевченка}}) — заходнеўкраінскае воінскае фарміраванне, якое ўдзельнічала ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|рэспубліканцаў]]. Сфарміравана з украінцаў-жыхароў [[Польская Рэспубліка|Польшчы]], якія складаліся ў [[Камуністычная партыі Заходняй Украіны|Камуністычнай партыі Заходняй Украіны]]<ref name=":0">Шевченко Ф.П. [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EJRN&P21DBN=EJRN&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21COLORTERMS=0&S21P03=IDP=&S21STR=journal_1961_1_101 Рота Тараса Шевченко в боях против фашизма в Испании. (1937-1938 гг.)] (укр.) // Украинский исторический журнал. — 1961. — Вып. 1. — С. 101—114. — ISSN 0130-5247.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/|title=Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад|author=Алексей Кудрицкий|website=Commons|date=25.01.2022|access-date=2022-02-05}}</ref>. Уваходзіла як 4-я рота ў склад [[Батальён імя Хасэ Палафокса|батальёна імя Хасэ Палафокса]] (батальён налічваў 5 рот — 2 польскія, 1 іспанскую, 1 яўрэйскую і 1 ўкраінскую) [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|XIII польскай інтэрбрыгады імя Яраслава Дамброўскага]]. == Перадгісторыя == У публічнай прасторы [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] грамадзянская вайна ў Іспаніі апынулася ў цэнтры ўвагі ў жніўні [[1936]] года. Павышаную цікавасць да канфлікту праявіла [[Камуністычная партыя Заходняй Украіны]]. Раней у маі 36-га прагрэсіўная інтэлігенцыя краю асудзіла фашызм і выказала ўсебаковую падтрымку Рэспубліканскай Іспаніі на [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў культуры (1936, Львоў)|Львоўскім антыфашысцкім кангрэсе]]<ref>[https://books.google.es/books/about/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80.html?id=xsVtnQAACAAJ&redir_esc=y Антифашистский конгресс работников культуры во Львове в 1936 г]: библиографический указатель. — Львовская научная библиотека им. В. Стефаника АН УССР, 1978. — 59 с.</ref>. Увосень пад падобнымі лозунгамі праходзяць мітынгі ва [[Львоў|Львове]], [[Луцк]]у, [[Стрый (горад)|Стрыі]], [[Івана-Франкоўск|Станіславе]], [[Рагатын]]е, [[Рава-Руская|Раве-Рускай]] і [[Цярнопаль|Цярнопалі]]<ref name=":4" />. У гэты час на хвалі ўздыму львоўскі пісьменнік [[Сцяпан Іосіфавіч Тудор|Сцяпан Тудор]] піша песню-марш «Пасіянарыя». [[20 верасня]] 1936 года ў Львове прайшоў мітынг тысячы рабочых-будаўнікоў, якія заявілі аб салідарнасці з іспанскім народам. А потым, [[3 кастрычніка]], адбыўся вечар рабочай паэзіі, дзе была прадстаўлена п’еса ''«Рэвалюцыя ў Іспаніі»''<ref>Інтернаціональна солідарність трудящих західноукраїнських земель з республіканською Іспанією / Ю.Ю. Сливка. — К.: Наукова думка, 1988. — 479 с. — ISBN ISBN 5-12-000109-2.</ref>. Вялікі поспех мелі акцыі па зборы сродкаў у падтрымку Мадрыдскага ўрада: толькі на працягу верасня—снежня 1936 года ў Галіцыі было сабрана 45 тыс. злотых<ref name=":5" />. Але галоўную дапамогу аказалі ўкраінскія [[воіны-інтэрнацыяналісты]]. == Першыя ўкраінцы ў Іспаніі == Першыя члены Кампартыі Заходняй Украіны прыбылі ў жніўні 1936 года ў Іспанію пасля пачатку вайны. 37 ураджэнцаў Заходняй Украіны, якія працавалі на шахтах [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Францыя|Францыі]]<ref name=":4"> Morozov Anatoliy Georgievuch, Alex Viktorovuch Кompaniyets. [http://history-ejournal.cdu.edu.ua/article/view/1256 The participation of ukrainians in the struggle againts fascism and nazism before world war II (from the experience of the spanish civil war 1936–1939)] (англ.) // Cherkasy University Bulletin: Historical Sciences. — 2017-06-14. — Vol. 0, iss. 1. — ISSN 2076-5908.</ref><ref name=":2">С.П. Донченко. [https://grani.org.ua/index.php/journal/article/view/990 Украинцы в гражданской войне в Испании 1936-1939 гг] (укр.) // Грані. — 2017-08-07. — Т. 20, вып. 6. — С. 87—92. — ISSN 2413-8738. — doi:10.15421/171790.</ref>, прыехалі аказваць дапамогу іспанскім таварышам: услед за імі яшчэ 180 добраахвотнікаў родам з [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Валынь|Валыні]] перайшлі праз [[Яварнік (хрыбет, Закарпацкая вобласць)|перавал Яварнік]] на польска-чэхаславацкай мяжы і дабраліся да Іспаніі<ref name=":1">{{Cite web|url=http://argumentua.com/stati/galichane-v-ispanii-kak-rota-imeni-shevchenko-voevala-s-fashistami|title=Галичане в Испании. Как рота имени Шевченко воевала с фашистами|author=Игорь Голод|website=Историческая правда|date=2013-04-29|publisher=|accessdate=}}</ref>. Колькасць ураджэнцаў Заходняй Украіны вырасла да тысячы чалавек, але як такіх ваенных падраздзяленняў з украінцаў не было. Многія інтэрбрыгадысты прыбывалі з-за акіяна: так толькі з [[Канада|Канады]] прыехалі 498 добраахвотнікаў усходнееўрапейскага паходжання, сярод якіх пераважная большасць складалі ўкраінцы і палякі<ref>Николай Платошкин. Гражданская война в Испании, 1936-1939 гг. — ОЛМА Медиа Групп, 2005. — С. 223. — 552 с. — ISBN 9785224044566.</ref><ref>{{Cite web|url=http://spanishcivilwar.ca/volunteers/search?keys=Taras+Shevchenko|title=Search volunteers {{!}} Canadian Cultural History About The Spanish Civil War|publisher=spanishcivilwar.ca|lang=en|accessdate=2017-12-19|archive-date=22 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050935/http://spanishcivilwar.ca/volunteers/search?keys=Taras+Shevchenko|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя роты == === З'яўленне === [[8 ліпеня]] [[1937]] г. кіраўніцтва Кампартыі Заходняй Украіны сфармавала роту інтэрбрыгад імя [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], якая ўвайшла ў склад [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|13-й інтэрбрыгады імя Яраслава Дамброўскага]]<ref name=":1" />. Роту называлі своеасаблівым помнікам вялікаму ўкраінскаму «паэту-рэвалюцыянеру», пра салдат роты пісалася ў газеце «Дамброўшчык». Першым яе камандзірам стаў беларус [[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў|Станіслаў Тамашэвіч]], а намеснікам — Павел Іванавіч, эмігрант з Францыі<ref name=":5">Лялька Я.С. [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EJRN&P21DBN=EJRN&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21COLORTERMS=0&S21P03=ID=&S21STR=journal_1986_7_118 Интернациональная солидарность трудящихся западноукраинских земель с республиканской Испанией (1936-1939 pp.)] (укр.) // Український історичний журнал. — 1986. — Вып. 7. — С. 118—127. — ISSN 0130-5247.</ref>. === Баявы шлях=== [[Файл:Taras Shevchenko Company.png|thumb|Рота імя Тараса Шаўчэнкі на маршы.]] Рота, у якую ўваходзілі не толькі ўкраінцы, беларусы і палякі, але таксама рускія і іспанцы, праславілася сваім баявым шляхам<ref name=":3">{{Cite news|title=Украинцы в первых боях с фашизмом|author=Владимир Шевченко|url=https://zn.ua/SOCIETY/ukraintsy_v_pervyh_boyah_s_fashizmom.html|work=ZN.ua|date=2004-08-02|accessdate=2017-12-17}}</ref>. Пазней яе саюзнікамі сталі іншыя батальёны і роты інтэрбрыгад, у ліку якіх былі і тыя, хто некалі служыў пад кіраўніцтвам [[Нестар Іванавіч Махно|Нестара Махно]]<ref name=":1" />. Баявое хрышчэнне адбылося ў [[Брунецкая аперацыя|бітве пры Брунетэ]] на захад ад горада [[Мадрыд]]: Мараканская конніца была ўшчэнт разгромлена ўкраінцамі і палякамі. Былі таксама захоплены пазіцыі франкістаў пад Вілья-Франка-дэль-Кастыль і [[Раманільёс-дэ-Ацьенса|Раманільёсам]]. У тых баях рота страціла палову асабістага складу<ref name=":2" />. На Арагонскім фронце ўкраінцы [[25 жніўня]] прарвалі абарону [[Італьянскі экспедыцыйны корпус|італьянцаў]], уварваўшыся ў тыл і прасунуўшыся за дзень на 10 км. У тых баях мужнасць і гераізм праяўлялі камісар роты Назар Дзям’янчук (ураджэнец Валыні, які жыў у Канадзе), байцы Васіль Лазовы, Іосіф Канавалюк, Валянцін Паўлусевіч, Ёсіп Петраш<ref name=":2" />. Некаторыя вязні польскіх турмаў (Дзмітрый Захарук і Сымон Краеўскі, ураджэнцы Івана-Франкоўскай вобласці, вязні турмы ў [[Дубна (Украіна)|Дубна]] на Валыні) беглі з месцаў зняволення і дабраліся да Іспаніі, каб аказаць дапамогу сваім таварышам<ref>{{Cite web|url=http://propaganda-journal.net/9977.html|title=Первый бой фашизму в Испании: участие в этом выходцев из Западной Украины|author=К. Дымов|website=Пропаганда|date=2016-12-23|publisher=propaganda-journal.net|accessdate=2017-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222052135/http://propaganda-journal.net/9977.html|archivedate=22 снежня 2017|url-status=dead}}</ref>. Баявыя заслугі роты былі адзначаны загадамі камандавання брыгады і Генеральнага камісарыята інтэрбрыгад<ref name=":3" />. У канцы 1937 года пачала выдавацца газета на ўкраінскай мове «Барацьба» ({{lang-uk|Боротьба}}), у якой публікаваліся вершы і апавяданні Тараса Шаўчэнкі, а таксама артыкулы пра баявы шлях роты. Для навабранцаў у [[Альбасетэ]] выдавалася газета «Весці з Заходняй Украіны» ({{lang-uk|Вісті із Західної України}}), эпіграф да якой — радкі з «[[Завяшчанне (верш)|Запавету]]» — фактычна з’яўляўся дэвізам злучэння. === Апошнія дні роты === [[Файл:Taras Shevchenko Company 1.png|thumb|Украінцы-інтэрбрыгадысты.]] У снежні 1937 — лютым 1938 года рота вяла баі за горную граду Сьера-Кемада ва ўмовах жудаснай завеі: на вышыні 2 тысяч метраў яны адбівалі атакі падчас [[Тэруэльская аперацыя|баёў за Тэруэль]]. Ім удалося захапіць вялікую колькасць зброі фалангістаў: вінтоўкі, гарматы, некалькі ўзброеных грузавікоў. Браты Палікарп і Сымон Краеўскія ў адзіночку расправіліся з кулямётчыкамі, знішчыўшы два разлікі і захапіўшы іх пазіцыі<ref name=":1" />. У тых баях загінулі камандзір роты Тамашэвіч, [[палітрук]] Дзям’янчук, сяржант Сярадскі і Палікарп Краеўскі<ref name=":2" />. У сакавіку 1938 года рота трапіла ў акружэнне на Андалузійскім фронце і чатыры разы ёй удавалася прарваць кальцо, нягледзячы на атакі франкістаў. У тых баях загінулі і камандзір Станіслаў Варапай (Варапаеў), і палітрук Сымон Краеўскі. [[23 сакавіка]] яе байцы нанеслі магутны ўдар па фалангістам у [[Льейда|Лерыда]] (вызначыліся байцы Мізюрка і Леанчук)<ref name=":3" />. У ліпені—верасні 1938 рота ўдзельнічала ў баях на [[Каталонская аперацыя|Каталонскім (Арагонскім) фронце]], адбіўшы за [[2 верасня]] сем нападаў<ref name=":3" />. У баях загінулі камандзіры Ян Гашак і Іван Грыцюк, салдаты Міхаіл Літвін і Павел Іванавіч. Неўзабаве былі забіты рэдактар газеты Шустэр і Юрый Велікановіч. [[28 кастрычніка]] [[1938]] года ў [[Барселона]] адбыўся развітальны марш інтэрнацыянальных брыгад<ref name=":1" /><ref name=":3" />. == Памяць == У СССР воінаў-інтэрнацыяналістаў прызналі героямі, што сумленна выканалі свой інтэрнацыянальны абавязак. У [[1982]] года Юрыю Велікановічу як кіраўніку роты паставілі помнік у Львове. Аўтарам помніка была [[Тэадозія Маркаўна Брыж|Тэадозія Брыж]]. Пасля абвяшчэння незалежнасці Украіны помнік быў вандалізаваны (яму адпілавалі галаву, як мяркуецца, украінскія нацыяналісты), але затым яго адрэстаўравалі. У снежні 2017 года ён быў скінуты з п’едэстала<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2961239|title=Во Львове разрушили памятник Великановичу|publisher=vesti.ru|accessdate=2017-12-18}}</ref>. Ваенная гісторыя роты легла ў аснову мастацкага рамана львоўскага пісьменніка [[Юрый Уладзіміравіч Пакальчук|Юрыя Пакальчука]] «І цяпер, і заўсёды» ([[1981]]). Па яго сцэнарыю рэжысёр Віктар Калодні зняў дакументальны [https://www.youtube.com/watch?v=PrIYhHrE2xQ фільм ''«Рота імя Тараса Шаўчэнкі»''] ([[1989]]) з інтэрв’ю ветэранаў фарміравання. Пісьменнік Алег Пакальчук напісаў паэму ''«Балада пра сотню імя Тараса Шаўчэнкі»''. == Вядомыя вайскоўцы == [[Файл:Taras Shevchenko Company 3.png|thumb|Артыкул у канадскай газеце, прысвечаны ўкраінцам з Канады, якія змагаліся супраць франкістаў у Іспаніі.]] === Камандзіры === * [[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў|Мікалай Дворнікаў]] («Станіслаў Тамашэвіч») * Міхаіл Літвін * Аляксандр Мельнічэнка * Станіслаў Варапай (Нікалаеў) * Іван Грыцюк * Павел Іванавіч (намеснік камандзіра) [[Файл:Taras Shevchenko Company 4.png|thumb|Шаўчэнкаўцы на баявых пазіцыях.]] === Палітрук === * Назар Дзям’янчук («Сяржант Сярадзкі») * Палікарп Краеўскі * Сымон Краеўскі === Радавыя байцы === * Васіль Лазовы * Іосіф Канавалюк * Валянцін Паўлусевіч * Ёсіп Петраш * Дзмітрый Захарчук * [[Юрый Дзмітрыевіч Велікановіч|Юрый Велікановіч]] * Шыстэр * «Янь» {{Зноскі}} == Літаратура == {{div col|colwidth=20em}} * <small>Голод І. Галичани в Іспанії. Як рота імені Шевченка з фашистами воювала. Українська правда. 1 серпня 2011</small> * <small>Гусаров В. Солідарність трудящих УРСР з патріотами республіканської Іспанії / В. Гусаров // Український історичний журнал. — 1986. — № 7. — С. 112—118.</small> * <small>Данилов С. Гражданская война в Испании / С. Данилов. М.: Вече, 2004. — 352 с. (Военные тайны XX века) Тираж 3 000 экз. ISBN 5-9533-0225-8</small> * <small>Лялька Я. С. Інтернаціональна солідарність трудящих західноукраїнських земель з республіканською Іспанією (1936—1939 рр.) / Я. С. Лялька // Український історичний журнал. 1986, № 7</small> * <small>Лялька Я. С. Українські волонтери в Іспанії (до 50-річчя національно-революційної війни іспанського народу) / Я. С. Лялька // Жовтень — 1986. — No 12. — c. 87-96</small> * <small>Мещеряков М. Т. Судьба интербригад в Испании по новым документам / М. Т. Мещеряков // Новая и новейшая история — 1993. — No 5. — c. 18-41.</small> * <small>Міжнародна солідарність у боротьбі проти фашизму (1933—1945 рр.) / редкол. В. Гулевич, М. Дятленко та ін. Київ : Наук. думка. 1970. — 498 с.</small> * <small>Полянський П. Насилля у роки громадянської війни в Іспанії рр. / П. Полянський // Пам’ять століть — 2004. — No 1. — c. 143—155.</small> * <small>Савчук В. Використання документів Держархіву Львівської області у телефільмі «Рота ім. Т. Г. Шевченка» / В. Савчук // Архіви України — 1989. — No 2. — c. 25-27.</small> * <small>Хонигсман Я. Братская помощь трудящихся Западной Украины испанскому народу в борьбе с фашизмом (1936—1939 гг.) / Я. Хонигсман. Львов, 1989. — 206 с.</small> * <small>Хью Т. Гражданская война в Испании гг. / Т. Хью. М. : ЗАО Центрполиграф. 2003. — 573 с.</small> * <small>Шевченко Ф. П. Рота ім. Тараса Шевченка в боях проти фашизму в Іспанії (1936—1939 pp.) / Ф. П. Шевченко // Український історичний журнал. — 1961. — No 1. — c. 101—114.</small> * <small>Baxell R. Myths of the International Brigades / R. Baxell // Bulletin of Spanish Studies: Hispanic Studies and Researches on Spain, Portugal and Latin America, 2014. — P. 11-24.</small> * <small>Jackson M. Fallen sparrows. The International Brigades in the Spanish Civil War / M. Jackson — 1994. −157 p.</small> * <small>Momryk M. Ukrainian volunteers from Canada in the International brigades, Spain, / M. Momryk // Journal of Ukrainian Studies, — 1991. — 16, Nos. 1-2. — P. 181—194.</small> {{div col end}} == Спасылкі == * [http://www.istpravda.com.ua/articles/2011/08/1/48331/ Галичани в Іспанії. Як рота імені Шевченка з фашистами воювала]{{ref-uk}} * [https://www.youtube.com/watch?v=PrIYhHrE2xQ Документальный фильм «Рота им. Тараса Шевченко»] * [https://profilib.net/chtenie/107564/yuriy-pokalchuk-i-seychas-i-vsegda.php Роман «И сейчас, и всегда», Юрий Покальчук] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Тараса Шаўчэнкі]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальныя брыгады]] p43bdh1rdkelcxxxsoqx0gqpz65gmpk 0 720629 5197879 5195972 2026-09-12T12:46:51Z ZolaSukhar 169411 абнаўленне звестак 5197879 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. Працаваў ў Беларускім дзяржаўным універсітэце з 1989 па 2026 год (філалагічны факультэт, кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства, прафесар). У 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры БДУ<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага|url-status=dead}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія|url-status=dead}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія|access-date=11 чэрвеня 2026|archive-date=20 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420101558/https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|url-status=dead}}</ref>. Праўнук прафесара ўсеагульнай гісторыі [[Сільвестр Бельскі|Сільвестра Бельскага]], які таксама даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref>. Пляменнік прафесара педагогікі {{нп5|Фама Антонавіч Бельскі|Фамы Бельскага|uk|Більський Фома Антонович}}<ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online.|access-date=9 ліпеня 2026|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709201035/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|url-status=dead}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024|месца=Мінск}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі|url-status=dead}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] mw94sbc4tpf5ozia9f0izv8wfvh5bou 5197903 5197879 2026-09-12T15:05:06Z ZolaSukhar 169411 вычытка 5197903 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце з 1989 па 2026 год. У 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры БДУ<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага|url-status=dead}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія|url-status=dead}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія|access-date=11 чэрвеня 2026|archive-date=20 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420101558/https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|url-status=dead}}</ref>. Праўнук прафесара ўсеагульнай гісторыі [[Сільвестр Бельскі|Сільвестра Бельскага]], які таксама даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref>. Пляменнік прафесара педагогікі {{нп5|Фама Антонавіч Бельскі|Фамы Бельскага|uk|Більський Фома Антонович}}<ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online.|access-date=9 ліпеня 2026|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709201035/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|url-status=dead}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024|месца=Мінск}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі|url-status=dead}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] dvyi0g1si71w9ufv6ths9gkzegvf2pg 5197936 5197903 2026-09-12T17:09:24Z M.L.Bot 261 не ясна навошта выдаляць удакладененні месца працы 5197936 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. У 1989-2026 гадах працаваў на філалагічным факультэце, кафедры тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, прафесар (2002), у 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага|url-status=dead}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія|url-status=dead}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія|access-date=11 чэрвеня 2026|archive-date=20 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420101558/https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|url-status=dead}}</ref>. Праўнук прафесара ўсеагульнай гісторыі [[Сільвестр Бельскі|Сільвестра Бельскага]], які таксама даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref>. Пляменнік прафесара педагогікі {{нп5|Фама Антонавіч Бельскі|Фамы Бельскага|uk|Більський Фома Антонович}}<ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online.|access-date=9 ліпеня 2026|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709201035/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|url-status=dead}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024|месца=Мінск}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі|url-status=dead}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 97y5bead7j7696368b6g07rncnydpm8 5197937 5197936 2026-09-12T17:09:56Z M.L.Bot 261 5197937 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. У 1989—2026 гадах працаваў на філалагічным факультэце, кафедры тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, прафесар (2002), у 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага|url-status=dead}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія|url-status=dead}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія|access-date=11 чэрвеня 2026|archive-date=20 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420101558/https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|url-status=dead}}</ref>. Праўнук прафесара ўсеагульнай гісторыі [[Сільвестр Бельскі|Сільвестра Бельскага]], які таксама даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref>. Пляменнік прафесара педагогікі {{нп5|Фама Антонавіч Бельскі|Фамы Бельскага|uk|Більський Фома Антонович}}<ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online.|access-date=9 ліпеня 2026|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709201035/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|url-status=dead}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024|месца=Мінск}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі|url-status=dead}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 8snk0k8mc24nyz0lctir4kfu8ugi2wi 0 726313 5197923 5148487 2026-09-12T16:11:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197923 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Валерый Аркадзьевіч Чардынцаў''' ({{ДН|21|8|1936}}, [[Свярдлоўск]], [[Расія]] — {{ДС|23|1|2016}}) — беларускі спецыяліст у галіне [[Радыётэхніка|радыётэхнікі]]. [[Доктар тэхнічных навук]] (1984), [[прафесар]] (1986). == Біяграфія == Скончыў [[Уральскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт — УПІ|Уральскі політэхнічны інстытут]] (1959), [[Маскоўскі энергетычны інстытут]] (аспірантура, 1964). Працаваў у Уральскім політэхнічным інстытуце (1959—1968, асістэнт кафедры радыёпрыёмных устройстваў, старшы выкладчык кафедры тэарэтычных асноў радыётэхнікі), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (у 1968—1972 і 1975—1988 — дацэнт, прафесар кафедры радыёперадаючых устройстваў і радыётэхнічных сістэм, 1972—1975 — загадчык кафедры канструявання і вытворчасці радыёапаратуры, 1988—2006 — загадчык кафедры радыёпрыёмных устройстваў, 2008—2015 — прафесар кафедры радыётэхнічных сістэм). Навуковыя інтарэсы: статыстычная тэорыя і тэхніка фарміравання, прыёму і апрацоўкі сігналаў у радыётэхнічных сістэмах. == Узнагароды == Званне «[[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]]» (2001) і інш. == Бібліяграфія == * Оптимизация устройств обработки многоцелевых сложных сигналов в совмещенных системах и в средствах их радиоразведки : диссертация … доктора технических наук : 05.12.17 / Чердынцев Валерий Аркадьевич. — Минск, 1982. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Чардынцаў Валерый Аркадзевіч|[[Аляксандр Іванавіч Болсун|Болсун А. І.]]|225}} * Чердынцев Валерий Аркадьевич / А. И. Болсун // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 513. * Чердынцев Валерий Аркадьевич // Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники : история в биографиях ректоров, ученых, удостоенных почетных званий, лауреатов премий, профессоров, докторов наук : 40 лет (1964—2004). — Минск, 2004. — С. 123—125. * Памяти Чердынцева Валерия Аркадьевича // Доклады БГУИР. — 2016. — № 1. — С. 109. == Спасылкі == * [https://www.bsuir.by/ru/Nauchnaya-shkola-statisticheskaya-teoriya-i-tekhnika-formirovaniya--priema-i-obrabotki-signalov-v-radiotekhnicheskikh-sistemakh?ysclid=lcbediukls924569078 Научная школа «СТАТИСТИЧЕСКАЯ ТЕОРИЯ И ТЕХНИКА ФОРМИРОВАНИЯ, ПРИЕМА И ОБРАБОТКИ СИГНАЛОВ В РАДИОТЕХНИЧЕСКИХ СИСТЕМАХ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221231035406/https://www.bsuir.by/ru/Nauchnaya-shkola-statisticheskaya-teoriya-i-tekhnika-formirovaniya--priema-i-obrabotki-signalov-v-radiotekhnicheskikh-sistemakh?ysclid=lcbediukls924569078 |date=31 снежня 2022 }} {{ref-ru}} // Сайт [[БДУІР]] * [https://obm.bsu.by/matematiki/cherdynczev-valerij-arkadevich/ Чердынцев Валерий Аркадьевич // Выдающиеся математики Беларуси] {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/845409 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221231035421/https://patentdb.ru/author/845409 |date=31 снежня 2022 }} {{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/cherdyncev-valerijj-arkadevich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221231035421/https://bypatents.com/patents/cherdyncev-valerijj-arkadevich |date=31 снежня 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чардынцаў Валерый Аркадзьевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі УДТУ]] [[Катэгорыя:Радыётэхнікі]] qba8r8qlgbxma9ofuh7yrjn1zkeyuky 0 728606 5197934 5049294 2026-09-12T16:57:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197934 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Балтоўскі}} {{Навуковец}} '''Валерый Станіслававіч Балтоўскі''' (нар. {{ДН|6|10|1947}}, [[Катакурган]], [[Самаркандская вобласць]], [[Узбекістан]]) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі і абсталявання хімічнай перапрацоўкі біямасы дрэва, хіміі драўніны. Доктар тэхнічных навук (2013), кандыдат хімічных навук (1978), дацэнт (1984), прафесар. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі тэхналагічны інстытут імя С. М. Кірава]] (спецыяльнасць «Хімічная тэхналогія перапрацоўкі драўніны», 1971), [[Ленінградская лесатэхнічная акадэмія|Ленінградскую лесатэхнічную акадэмію імя С. М. Кірава]] (аспірантура, спецыяльнасць «Хімія і тэхналогія драўніны, цэлюлозы і паперы», 1978). Працуе ў Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (з 1971, [[Факультэт тэхналогіі арганічных рэчываў БДТУ|факультэт тэхналогіі арганічных рэчываў]], кафедра хімічнай перапрацоўкі драўніны, прафесар). Навуковыя інтарэсы: распрацоўка і ўдасканаленне тэхналагічных працэсаў гідралітычнай і біяхімічнай перапрацоўкі расліннай біямасы з атрыманнем фурфуролу і бялокзмяшчальных кармавых дабавак. == Узнагароды == Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2005). == Бібліяграфія == * Комплексная гидролитическая и микробиологическая переработка растительной биомассы с использованием энергии сверхвысоких частот и ферментативных процессов : диссертация … доктора технических наук : 05.21.03 : защищена 22.11.2012 : утверждена 27.03.2013 / Болтовский Валерий Станиславович. — Минск, 2012. * Математическая оптимизация газохроматографического анализа на примере исследования состава продуктов химической переработки древесины : автореферат диссертации … кандидата химических наук : 05.21.03 / Болтовский Валерий Станиславович. ― Ленинград, 1978. {{зноскі}} == Літаратура == * Балтоўскі Валерый Станіслававіч // Хто ёсць хто ў Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце. — Мінск, 2010. — С. 66. == Спасылкі == * [https://belstu.by/sotrudnikam/personal-str/boltovskij-valerij Болтовский Валерий Станиславович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240620051249/https://belstu.by/sotrudnikam/personal-str/boltovskij-valerij |date=20 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт БДТУ * [https://bypatents.com/patents/boltovskijj-valerijj-stanislavovich Болтовский Валерий Станиславович // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240620051248/https://bypatents.com/patents/boltovskijj-valerijj-stanislavovich |date=20 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/907366 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240620051249/https://patentdb.ru/author/907366 |date=20 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Балтоўскі Валерый Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта тэхналогіі арганічных рэчываў БДТУ]] [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 5he9kh85q1b51qf580gzspqph5ttoqk 4 728990 5198191 5197812 2026-09-13T11:39:50Z MocnyDuham 99818 /* Вандалізм */ вынік 5198191 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Вандалізм == {{закрыта}} Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03) : А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з "Ідывідуялізм" -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=cur&oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=5195113&oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З "Рыначная эканоміка" сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&diff=cur&oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03) :::Таксама, відавочна, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96&diff=cur&oldid=4802315 творчасць] гэтага ўдзельніка -- правых-левых. Не вайну ж правак учыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:07, 12 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік атрымаў блакіроўку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:39, 13 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка Ne4elovek == {{закрыта}} Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == {{закрыта}} Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка вандала == Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03) :Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03) == Перанос == Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Санкт-Пецярбург]] == Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Аб'яданне версій == Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) : {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце "Лаялісты", потым "Лаялізм" пераносіце ў "Лаялісты". Потым зноў выдаляеце "Лаялісты" і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Вандалізм з самазванствам == Добрага дня. Упісванне сябе ў "журы" [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&action=edit&undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03) * Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03) == Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat == Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах: * [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]] * [[Банкаўская сістэма Беларусі]] Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03) : @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03) Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03) JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], "не ўрода", будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03) :::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле "[[Гомель]]". Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам "[[Расійскае ўварванне ў Крым]]", адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03) == Балцкія войны == Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=prev&oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03) :Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на "Цікавы факт". Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03) ::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03) Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды: [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03) :Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел "Назва" ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел "Цікавы факт". Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :: Спасылка ёсць у раздзеле "Гл. таксама". Наяўнасць раздзела "Цікавыя факты" ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03) :::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03) Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле "Назва", дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем "Цікавыя факты". Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць "цікавы факт" аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03) : Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03) :: Мне таксама здаецца, што "Цікавыя факты" не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03) :::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03) :: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03) :::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03) :::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце "Новы шлях". Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03) :::::: "Уціхамірыцца" варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае "адкрыцці"? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03) ::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра "навковыя" крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03) :::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03) ::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03) == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) ::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03) :::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03) :::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі. :::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03) :::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == {{закрыта}} Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Праект рашэння === {{закрыта}} Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) ::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. ::Гісторыя: ::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў). ::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. ::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры "Размовах" артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. ::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03) :::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік=== З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.<br> <br/>Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.<br> <br/>Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.<br> <br/>Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].<br> <br/>'''Пра праблему, якая ўзнікла'''<br> <br/>У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.<br> <br/>Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.<br> <br/>Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.<br> <br/>Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.<br> <br/>Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.<br> <br/>Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].<br> <br/>Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].<br> <br/>Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.<br> <br/>У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.<br> <br/>Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.<br> <br/>'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''<br> <br/>Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.<br> <br/>У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.<br> <br/>Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.<br> <br/>'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''<br> <br/>Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.<br> <br/>Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. <br> <br/>Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.<br> <br/>'''Пра этычную камунікацыю'''<br> <br/>Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.<br> <br/>У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.<br> <br/>У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.<br> <br/>'''Заключэнне'''<br> <br/>Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.<br> <br/>У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03) :Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03) :: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03) ::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03) ::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03) :::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03) :: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03) :Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі "Шень Ухачевіч" (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі? :А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03) :: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання. :: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу. :: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне. :: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03) :::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле "Назва" згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова "Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там" - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым "праекце", адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03) :::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03) :::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03) ::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03) :::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых "адкрыццяў" удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03) :: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&diff=5139499&oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03) ::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць "этымалогія" гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03) ::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03) :::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03) :::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == {{закрыта}} Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] pic8vzbbcjmsr9toekdttfu3ybemipn 0 737253 5198202 5193158 2026-09-13T11:52:43Z DBatura 73587 /* Падзеі 2026 года */ 5198202 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Судане |частка = [[Пераход Судана да дэмакратыі]] |выява = War in Sudan (2023).svg |памер = |загаловак = Карта сітуацыі ў Судане. {{legend|#ffccccff|Пад кантролем [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]] і [[Вызваленчы рух Судана|саюзнікаў]]}} {{legend|#008080|Пад кантролем [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]]}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчага руха Судана–Поўнач]] ([[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]])}} {{legend|#800033|Пад кантролем [[Вызваленчы рух Судана|Вызваленчага руха Судана]] ([[Абдул Вахід аль-Нур|аль-Нур]])}} {{legend|#9affffff|Пад кантролем [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]]}} {{legend|#ffac6f|Пад сумесных кантролем Сіл аператыўнай падтрымкі і Народна-вызваленчага руха Судана—Поўнач (аль-Хілу)}} |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{flag|Судан}} [[Судан]] |прычына = барацьба за ўладу, спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі |casus belli = |статус = канфлікт працягваецца, у 2023 годзе неаднаразова ўводзіўся рэжым спынення агню {{Collapsible list |bullets =yes |title = |''16.04:'' з 16:00 па 19:00 штодня ўведзены рэжым спынення агню для гуманітарнай дапамогі |''18.04:'' з 18:00 дзейнічала 24-гадзіннае перамір’е |''21.04:'' абвешчана трохдзённае перамір’е |''25.04:'' з 00:00 дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''30.04:'' дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''04.05:'' дзейнічае тыднёвае спыненне агню |''22.05:'' з 21:45 дзейнічае тыднёвае спыненне агню (29.05 падоўжана да 03.06) |''10.06:'' з 06:00 дзейнічае 24-гадзіннае перамір’е |''18.06:'' з 06:00 дзейнічае 72-гадзіннае перамір’е |''27.06:'' дзейнічае перамір’е з нагоды свята Курбан-байрам }} |змены = |праціўнік1 =[[Файл:Logo of the Transitional Sovereignty Council of Sudan (2023).jpg|22px]] [[Пераходны суверэнны савет Судана|Пераходны суверэнны савет]]<br/>[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]]<br/>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Малік Агар|М. Агара]])<br>[[File:Flag of SLM (Tambour).svg|22px]]/[[File:Flag of SLM (Minnawi).svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыі [[Мустафа Тамбур|М. Тамбура]] і [[Міні Мінаві|М. Мінаві]])<br>{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Рух за справядлівасць і роўнасць]]<br>[[Народнае супраціўленне Судана]]<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite news |date=15 April 2023 |title=Sudan's RSF says it's ready to cooperate over Egyptian troops |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |url-status=live |url-access=registration |access-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415161133/https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |archive-date=15 April 2023}}</ref><ref name="auto6">{{cite web |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops |title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Egyptian withdrawal from Sudan |url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20230829_ACAPS_thematic_report_Sudan_Northern_State_pre-crisis_and_current_situation.pdf}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}<ref name="auto5">{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |access-date=2023-09-19 |last1=Butenko|first1=Butenko|display-authors=et al|website=CNN |language=en |archive-date=11 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011090624/https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |url-status=live }}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name=TimeKholood>{{cite magazine|url=https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|title=Sudan's Dangerous Descent Into Warlordism|magazine=Time|last1=Khair|first1=Kholood|last2=Akam|first2=Asmahan|date=7 December 2023|access-date=9 December 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209052018/https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|url-status=live}}</ref> | {{Сцягафікацыя|Нігер}}<ref>{{cite web |title=Niger willing to collaborate with Sudan to retrieve items plundered by mercenaries |url=https://sudantribune.com/article277694/ |website=Sudan Tribune |date=27 September 2023}}</ref> | {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref name=TimeKholood/> | {{сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name=TimeKholood/> |{{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia>{{cite web | url=https://hrf.org/russias-influence-in-sudan/ | title=Russia's Influence in Sudan |website=Human Rights Foundation|last1=Hashi|first1=Huda|last2=Keita|first2=Mohamed| date=11 August 2023 }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg}} [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]<ref>{{cite web |title=Coordination And Support Between The Sudanese Army And Tigray Forces |url=https://www.thereporterethiopia.com/46212/ |website=The Reporter Ethiopia |access-date=5 April 2026 |date=29 July 2025}}</ref> }} |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[Урад міру і адзінства]] (з 2025)<br>[[File:Logo of The Third Front.jpg|22px]] [[Тамазудж]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>[[File:Flag_of_Sudan_Liberation_Movement-Army.svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыя [[Абдул Вахід аль-Нур|А. Нура]])<br>{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Лівійская нацыянальная армія]]<ref>{{cite web |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en |access-date=15 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live }}</ref><br>{{flagicon image|PMC Wagner Center logo.png}} [[ПВК «Вагнер»]]<ref name=CAR>{{cite web|url=https://adf-magazine.com/2023/05/sudans-connections-with-car-chad-could-cause-conflict-to-spread/|title=Sudan's Connections With CAR, Chad Could Cause Conflict To Spread|website=Africa Defence Forum|date=30 May 2023|access-date=3 January 2024}}</ref><ref name="Wagner">{{cite news |last1=Elbagir |first1=Nima |last2=Mezzofiore |first2=Gianluca |last3=Qiblawi |first3=Tamara |title=Exclusive: Evidence emerges of Russia's Wagner arming militia leader battling Sudan's army |url=https://www.cnn.com/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |access-date=20 April 2023 |publisher=CNN |date=20 April 2023 |quote=The Russian mercenary group Wagner has been supplying Sudan's Rapid Support Forces (RSF) with missiles to aid their fight against the country's army, Sudanese and regional diplomatic sources have told CNN. The sources said the surface-to-air missiles have significantly buttressed RSF paramilitary fighters and their leader Mohamed Hamdan Dagalo |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420194129/https://amp.cnn.com/cnn/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |url-status=live }}</ref><br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Пустынныя ваўкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/08/colombian-mercenaries-sudan-war|title=‘War is a business’: the Colombian mercenaries training Sudan’s child fighters to ‘go and get killed’|date=2025-10-08|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-mercenaries-fighting-in-sudan-with-alleged-uae-links|title=‘Colombian mercenaries fighting in Sudan with alleged UAE links’|date=2024-11-28|publisher=Dabanga|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><br>{{flagicon|Central African Republic}} [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]<ref>{{cite letter |first1=Mariam |last1=Yazdani| first2=Fadhel |last2=Bouzidi |first3=Mohamed |last3=Mamadou Diatta |first4=Hanna |last4=Mollan |recipient=Hwang Joon-Kook |date=5 June 2024 |subject=Letter dated 5 June 2024 from the Panel of Experts on the Central African Republic extended pursuant to resolution 2693 (2023) addressed to the President of the Security Council |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2112058/n2412413.pdf |access-date=27 October 2025}}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{сцягафікацыя|ЦАР}}<ref name=CAR/> | {{сцягафікацыя|Чад}}<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article279446/|title=Key Darfur groups join Sudanese army in its war against RSF paramilitary forces|website=Sudan Tribune|date=17 November 2023|access-date=17 November 2023|archive-date=18 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118234229/https://sudantribune.com/article279446/|url-status=live}}</ref><ref name=TalkingPeace/> | {{сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name=TalkingPeace>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | title=Talking Peace in Sudan, the U.A.E. Secretly Fuels the Fight | work=The New York Times | date=29 September 2023 | last1=Walsh | first1=Declan | last2=Koettl | first2=Christoph | last3=Schmitt | first3=Eric | access-date=30 September 2023 | archive-date=29 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230929071026/https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | url-status=live }}</ref> | {{сцягафікацыя|Кенія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|title=Sudanese general warns Kenya against sending peacekeepers|website=Reuters|date=24 July 2023|access-date=17 December 2023|last1=Eltahir|first1=Nafisa|last2=Holland|first2=Hereward|archive-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013030251/https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|url-status=live}}</ref> | {{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia/> | {{сцягафікацыя|Уганда}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-uganda-first-known-wartime-foreign-trip-2023-12-27/|title=Sudan RSF leader visits Uganda in first known wartime foreign trip|website=Reuters|last1=El Taher|first1=Nafisa|last2=Paravicini|first2=Giulia|last3=Ehab|first3=Yomna|last4=El Safty|first4=Sarah|date=27 December 2023|access-date=31 December 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Джыбуці}}<ref>{{cite web |title=Anonymous Sudan hacks IGAD countries over alleged RSF support |url=https://sudantribune.com/article282046/ |website=Sudan Tribune |date=7 February 2024}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Эфіопія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-ethiopia-first-public-wartime-tour-2023-12-28/|title=Sudan RSF leader visits Ethiopia in first public wartime tour|website=Reuters|last1=Endeshaw|first1=Dawit|last2=Awadalla|first2=Nadine|last3=Holland|first3=Hereward|last4=Lewis|first4=Aidan|date=28 December 2023|access-date=23 January 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}}<ref>{{cite web |title=South Sudan denies smuggled Fuel to Sudan's paramilitary forces |url=https://sudantribune.com/article281564/ |website=Sudan Tribune |date=22 January 2024}}</ref> |[[File:Flag of Puntland.svg|22пкс]] [[Пунтленд]]<ref>{{Cite web |date=27 April 2025 |title=UAE deployed radar to Somalia's Puntland to defend from Houthi attacks, supply Sudan's RSF |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250427-uae-deployed-radar-to-somalias-puntland-to-defend-from-houthi-attacks-supply-sudans-rsf/ |access-date=31 October 2025 |website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan Accuses Puntland of Enabling RSF Operations via Bosaso Airport |url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/sudan-accuses-puntland-of-enabling-rsf-operations-via-bosaso-airport |access-date=31 October 2025 |website=African Security Analysis}}</ref> }} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]],<br>[[Ясір аль-Ата]],<br>[[Шамс ад-Дзін Хабашы]] |камандзір2 = [[Махамед Хамдан Дагала]],<br>[[Абдэльрахім Дагала]],<br>[[Абдэль Рахман Джума]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = ад 100 000 да 150 000 байцоў<ref>[https://www.indexmundi.com/factbook/compare/sudan.ethiopia/military], 15 April 2023</ref> |сілы2 = 100 000 байцоў<ref name=Reuters>{{Cite news |date=2023-04-13 |title=Factbox: Who are Sudan's Rapid Support Forces? |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/who-are-sudans-rapid-support-forces-2023-04-13/ |access-date=2023-04-15 |quote=Analysts estimate the force numbers about 100,000, with bases and deployments across the country.}}</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 150 000 — 522 000 загінулых пры баявых дзеяннях <small>(станам на 20.01.25)</small>, 522 000 загінулых ад голаду <small>(станам на 08.05.25)</small> ---- 8,8 млн унутрана перамешчаных асоб і 3,5 млн бежанцаў за мяжой <small>(станам на 05.02.25)</small> ---- 200 вайскоўцаў УС Егіпта трапілі ў палон да прыхільнікаў Дагала <small>(захоплены 15.04.23, вызвалены 19.04.23)</small> |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Трэцяя грамадзянскай вайна ў Судане''' — узброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж ''[[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС)'' і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] ''«[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП)'', якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні ўспыхнулі [[15 красавіка]] [[2023]] года, спачатку ахапіўшы сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Першапачаткова асобныя [[СМІ]] назвалі падзеі ''спробай дзяржаўнага перавароту''<ref>{{cite news |title=Chad closes border with Sudan, calls for calm |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-chad-idAFL1N36I0B1 |access-date=15 April 2023 |work=[[Reuters]] |date=15 April 2023}}</ref>. З часам у медыя загаварылі аб перарастанні барацьбы ў ''[[Грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]]''<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/04/17/971128-voennii-konflikt-v-sudane-pererastaet-v-novuyu-grazhdanskuyu-voinu Военный конфликт в Судане перерастает в новую гражданскую войну]</ref>. Сутыкненні выклікалі гуманітарны крызіс у сталіцы краіны і прыпыненне паветраных зносін. Міжнародная супольнасць аднадушна выказалася ў нейтральным ключы і заклікала бакі да міру. Аднак асобныя дзяржавы і замежныя сілы былі абвінавачаны ў падтрымцы таго ці іншага боку. УСС і САП неадразова абвяшчалі аб часовым спыненні баявых дзеянняў, але не адно перамір’е не выконвалася фракцыямі канфлікту, таму супрацьстаянне працягвалася. == Перадгісторыя == [[19 снежня]] [[2018]] года ў Судане ўспыхнулі пратэсты з-за рэзкага росту цэн і пагаршэння эканамічнага стану<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/12/protests-rising-prices-spread-sudan-khartoum-181220132130661.html Several killed in Sudan as protests over rising prices continue]</ref>. У студзені [[2019]] года ўвага пратэстуючых пераключылася з эканамічных пытанняў на заклікі да адстаўкі прэзідэнта краіны [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]], які знаходзіўся ва ўладзе амаль 30 гадоў<ref>[https://www.theguardian.com/world/2019/jan/17/sudanese-police-fire-on-protesters-demanding-president-step-down Sudanese police fire on protesters demanding president step down]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/its-more-bread-why-are-protests-sudan-happening 'It’s more than bread': Why are protests in Sudan happening?]</ref>. На гэтым фоне [[11 красавіка]] адбыўся [[Ваенны пераварот у Судане (2019)|дзяржаўны пераварот]], і да ўлады прыйшлі вайскоўцы. Новым кіраўніком дзяржавы стаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]], узначаліўшы [[Другі пераходны ваенны савет Судана|Пераходны ваенны савет]]. На змену яму прыйшоў [[Суверэнны савет Судана|Суверэнны савет]]. У яго склад увайшлі як грамадзянскія асобы, так і вайскоўцы. За два гады дадзены орган так і не змог прымірыць бакі з глыбокімі палітычнымі рознагалоссямі, што існавалі яшчэ ў часы аль-Башыра. Больш за тое, Савет пачаў праводзіць жорсткія эканамічныя рэформы, каб прэтэндаваць на пазыкі [[міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], аднак такое рашэнне выклікала супраціў сярод насельніцтва<ref name="partizan">[https://belaruspartisan.by/politic/547021/ В Судане произошла попытка переворота, задержали 40 военных — СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415143548/https://belaruspartisan.by/politic/547021/ |date=15 красавіка 2023 }} // Белорусский партизан, 21 сентября 2021</ref>. [[21 верасня]] [[2021]] года прыхільнікамі экс-прэзідэнта Амара аль-Башыра была арганізавана [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Судане (2021)|спроба дзяржаўнага перавароту]], але яна правалілася<ref>{{cite news|date=2021-09-21|title=Sudan failed coup: Government blames pro-Bashir elements|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58629978|access-date=2021-09-21}}</ref><ref>{{cite web|title=Sudanese officials say coup attempt has failed|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/21/sudan-state-media-reports-failed-coup-attempt|access-date=2021-09-21|work=Al Jazeera|language=en}}</ref>. [[25 кастрычніка]] таго ж года, у выніку канфлікту паміж вайсковымі і грамадзянскімі прадстаўнікамі ўлады, генерал Бурхан здзейсніў [[Ваенны пераварот у Судане (2021)|дзяржаўны пераварот]], усталяваўшы поўнае панаванне арміі ва ўрадзе. Быў арыштаваны прэм’ер-міністр [[Абдала Хамдок]]. == Прычыны і пазіцыі == З моманту апошняга перавароту краінай кіравала [[хунта|ваенная хунта]] ([[Пераходны суверэнны савет Судана]])<ref name="CNN" />. Камандуючы Узброенымі сіламі Судана Абдэль Фатах аль-Бурхан і камандзір Сіл аператыўнай падтрымкі [[Махамед Хамдан Дагала]] былі лідарамі змоўшчыкаў. Аднак паколькі аль-Бурхан, які ўзначальваў хунту, манапалізаваў уладу, Дагала выказаў шкадаванне з нагоды перавароту<ref>{{cite news |last1=Olewe |first1=Dickens |title=Mohamed 'Hemeti' Dagalo: Top Sudan military figure says coup was a mistake |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-64704858 |access-date=22 March 2023 |work=[[BBC News]] |date=20 February 2023}}</ref> . У пачатку красавіка [[2023]] года было адкладзена падпісанне пагаднення паміж хунтай і прадстаўнікамі больш за 50 грамадзянскіх арганізацый і груп. Пагадненне прадугледжвала стварэнне ў краіне пераходнай грамадзянскай улады. Акрамя таго, дакумент, подпіс пад якім паставілі таксама лідары апазіцыйнага альянсу «[[Сілы за свабоду і перамены]]», устанаўліваў тэрміны пераходнага перыяду, за якім павінны рушыць услед выбары. Прычынай пераносу падпісання стала неабходнасць узгадніць інтэграцыю САП у склад [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]]. Паміж арміяй і войскамі Дагала пачаліся рознагалоссі з нагоды будучай структуры бяспекі і прынцыпаў фарміравання. У прыватнасці пра тое, хто павінен узначаліць узброеныя сілы як галоўнакамандуючы — прафесійны вайсковец (пазіцыя Бурхана<ref name="беларусы">[https://sputnik.by/20230504/strelba-vzryvy-i-nekhvatka-edy-istoriya-spaseniya-belorusa-iz-sudana-1075180877.html Стрельба, взрывы и нехватка еды: история спасения белоруса из Судана]</ref>) або грамадзянскі лідар (пазіцыя Дагала<ref name="беларусы"/>)<ref>Андрей Резчиков. [https://m.vz.ru/world/2023/4/15/1207686.html Столкновения в Судане имеют отношение к интересам России] // Взгляд : газета. — 15 апреля 2023.</ref>. З [[11 красавіка]] атрады САП былі разгорнуты паблізу горада Мерове, а таксама ў [[Хартум]]е. Улады загадалі ім сысці, аднак байцы адмовіліся падпарадкоўвацца<ref>[https://www.agenzianova.com/en/news/sudan-scontri-intorno-al-palazzo-presidenziale-si-teme-un-tentativo-di-golpe-a-khartum/ Sudan: clashes around the presidential palace, there are fears of a coup attempt in Khartoum — video], 15 April 2023.</ref>. [[13 красавіка]] САП пачалі мабілізацыю. Гэта выклікала асцярогі з нагоды магчымага паўстання супраць хунты. Суданскія ўлады заявілі, што мабілізацыя была незаконнай<ref>{{Cite news |title=Fears in Sudan as army and paramilitary force face off |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/13/sudans-army-warns-of-rsfs-movements-in-khartoum-other-cities |access-date=2023-04-15 |agency=[[Al Jazeera]]|language=en}}</ref>. Аргументуючы сваю пазіцыю, Дагала абвінаваціў Бурхана ў спробе вярнуць да ўлады Башыра<ref>[https://web.archive.org/web/20230415111143/https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A8%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع".]</ref>. У сваю чаргу суданская армія абвінаваціла САП у «здрадлівай змове» супраць краіны і заявіла, што арганізацыя будзе распушчана<ref name="CNN">{{cite news |title=At least 25 killed, 183 injured in ongoing clashes across Sudan as paramilitary group claims control of presidential palace |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/africa/sudan-presidential-palace-intl/index.html |access-date=15 April 2023 |work=[[CNN]] |date=15 April 2023}}</ref>. == Ход падзей == {{Main|Храналогія суданскага канфлікту (2023)|Храналогія суданскага канфлікту (2024)|Храналогія суданскага канфлікту (2025)|Храналогія суданскага канфлікту (2026)}} {{Гл. таксама|Катэгорыя:Бітвы суданскага канфлікту (з 2023)}} === Падзеі 15 красавіка === Баявыя дзеянні пачаліся [[15 красавіка]] з нападаў байцоў САП на некалькі вайсковых лагераў у Хартуме. Сутыкненні распаўсюдзіліся на сталічныя раёны Джабра, Кафуры і Шамбат<ref>[https://sudantribune.com/article272958/ Fighting broke out in Sudan between national army and RSF militiamen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415124257/https://sudantribune.com/article272958/ |date=15 красавіка 2023 }}, 15 April 2023</ref>. Прадстаўнікі ваенізаваных фарміраваній заявілі, што яны захапілі міжнародны аэрапорт. Побач з галоўным камандаваннем і рэзідэнцыяй Бурхана была чутна стральба. Атрады, лаяльныя Дагала, умацавалі свае пазіцыі ў аэрапорце, а ўрадавыя сілы размясцілі бранятэхніку каля прэзідэнцкага палаца<ref name="aj">[https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/السودان-اشتباكات-مسلحة-بين-الجيش السودان.. اشتباكات مسلحة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة)], 15 April 2023</ref>. Пазней паўстанцы паведамілі пра захоп прэзідэнцкай рэзідэнцыі, аднак улады абверглі гэта<ref name="aj"/>. Наступныя баі вяліся з ужываннем цяжкага ўзбраення<ref name=":1">{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>. УСС задзейнічалі авіяцыю, а войскі Дагала выкарыстоўвалі сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і цяжкую артылерыю для адбіцця варожых нападаў<ref>{{Cite web |title=Powerful explosions rock Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Самыя жорсткія баі назіраліся ў цэнтры каля прэзідэнцкага палаца і штаба арміі<ref>{{Cite web |title=Khartoum on edge hours before agreed ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Сутыкненні закранулі і [[Амдурман]] (горад-спадарожнік сталіцы)<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647179530249838595 Al-Arabiya correspondent: Clashes with heavy weapons between the army and the Rapid Support Forces in Omdurman]</ref>. У першую палову дня баі ахапілі Мерове<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Тут барацьба вялася за аэрапорт і бліжэйшую ваенную базу<ref name="aj"/>. Адначасна мяцежнікі захапілі паветраную гавань Аль-Абейд<ref>[https://www.voaafrique.com/a/soudan-des-tirs-nourris-à-khartoum-déploiement-militaire-à-omdurman/7051705.html Soudan: des tirs nourris à Khartoum, déploiement militaire à Omdurman], 15 April 2023</ref>. У 13:30 прыхільнікі Бурхана заявілі, што камандуючы сіламі САП у штаце Белы Ніл здаўся, а мяцежныя лагеры Тайба і Соба былі «знішчаны»<ref>{{Cite web |title=القوات المسلحة السودانية |url=https://www.facebook.com/sudanese.armed.forces |access-date=2023-04-15 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref>. Атрады Дагала паведамілі, што яны захапілі аэрапорт, штаб сувязі і медыцынскі корпус у Аль-Фахіры. Урад у сваю чаргу абвясціў аб перамогах у правінцыях Гедарэф і Касала<ref name=":1" />. Хутка пачалі паступаць звесткі пра баі ў горадзе [[Порт-Судан]]<ref>[https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 Sudan’s army and rival force clash, wider conflict feared] 15 April 2023</ref>. Таксама сутычкі зафіксаваны ў [[Дарфур]]ы, а менавіта ў Залінгеі<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647251394577956865 مراسل العربية: قتال بين الجيش والدعم السريع في مدينة زالنجي في ولاية وسط دارفور #العربية_عاجل https://alarabiya.net], 15 April 2023</ref> і Эль-Фашыры<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Eng/status/1647190671772532739 Eyewitnesses in #Sudan’s North Darfur State say clashes have erupted between the army and paramilitary Rapid Support Forces (#RSF) in the capital el-Fasher.]</ref>. Адначасна паўстанцы амаль без баёў захапілі Эль-Генейну<ref>{{Cite news |last=Badshah |first=Nadeem |last2=Abdul |first2=Geneva |last3=Mackay |first3=Hamish |last4=Badshah (now) |first4=Nadeem |last5=Mackay (earlier) |first5=Hamish |date=2023-04-15 |title=Sudanese air force urges people to stay indoors as doctors union says at least 25 dead – as it happened |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418104709/https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url-status=live }}</ref>. Гэтая перамога дазволіла войскам Дагала ўзяць і іншыя гарады Дарфура<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-04-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>, у ліку якіх Кабкабія<ref>{{Cite web |date=2023-04-30 |title=Mass exodus from Sudan as deadly fighting enters third week |url=https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |access-date=2023-05-02 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030500/https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |url-status=live }}</ref> і Ньяла<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-04-20 |title=Sudan: up to 20,000 flee violence as rival leaders refuse to negotiate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430195855/https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |url-status=live }}</ref>. {{external media |topic = Фотаздымкі за 16 красавіка 2020 |subtopic = |width = |image1 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan2-1681659510728_1878ab7bfe3_medium.jpg Суданцы вітаюць салдат арміі, верных Бурхану, г. Порт-Судан.] |image2 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan3-1681659512953_1878ab7c886_original-ratio.jpg Дым над жылымі дамамі, г. Хартум.] |audio1 = |video1 = }} === Наступныя сутыкненні === [[Файл:Battle of Khartoum (April 2023).svg|міні|злева|Наступальныя дзеянні САП у сталіцы і ваколіцах (красавік 2023).]] [[16 красавіка]] Служба агульнай разведкі абвясціла аб паланенні генерал-маёра і брыгаднага генерала з атрадаў САП<ref name="aj" />. [[19 красавіка]] байцы Бурхана абвінавацілі праціўніка ў нападах на мірных жыхароў у Хартуме і іншых частках краіны, здзяйсненні актаў рабаванняў і падпалаў на рынку ў Хартум-Бахры, а таксама ў рабаваннях і нападах на людзей у Мерове<ref>{{Cite web |title=Army blames RSF for ceasefire breakdown |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/19/sudan-unrest-live-news-fighting-rages-as-ceasefire-breaks-down |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[20 красавіка]] паведамлялася аб выбухах у Эль-Абейдзе, сталіцы штата Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Clashes in Sudan despite calls for Eid ceasefire |url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |access-date=2023-04-21 |website=www.rtl.lu |language=en |archive-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421072521/https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |url-status=dead }}</ref>. [[25 красавіка]] ўрадавыя сілы захапілі горад Вад-Банда ў штаце Заходні Кардафан<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date=2023-04-25| work= BBC|access-date=2023-04-25}}</ref>. Прыхільнікі Дагала на наступны дзень заявілі, што захапілі нафтаперапрацоўчы завод і электрастанцыю ў Гарыры. Паведамлялася аб новых баях у Заходнім Кардафане. У штаце Блакітны Ніл фіксаваліся міжабшчынныя сутыкненні<ref>{{cite news|url= https://www.france24.com/en/africa/20230426-ceasefire-shaky-as-sudanese-and-foreigners-flee|title= Shaky ceasefire enters second day as Sudanese, foreigners flee|date= 2023-04-26| work= France24|access-date={{date|2023-04-26}}}}</ref>. [[1 мая]] прадстаўнікі арміі генерала Бурхана паведамілі, што адбілі шэраг удараў праціўніка ў розных частках краіны, у тым ліку наступленні з заходніх рэгіёнаў, уздоўж паўночна-заходняй мяжы і з Эль-Багіра ў Джэбель-Аулію<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Sudanese army: RSF’s combat capabilities reduced|website=Al Jazeera|date= 1 May 2023|access-date=1 May 2023}}</ref>. Крыху пазней актывізаваліся баі за дарфурскія гарады Эль-Фашыр<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-05-12 |title=Heavy fighting in North Darfur capital amidst ‘alarming increase in food prices’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-fighting-in-north-darfur-capital-amidst-alarming-increase-in-food-prices |access-date=2023-05-23 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref> і Эль-Генейна<ref name="12may">{{Cite news |title=Heavy gunfire in Sudan ahead of ceasefire talks |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65582425 |access-date=14 May 2023 |work=[[BBC]] |language=en-UK }}</ref>. Акрамя таго, да ўзброенай барацьбы на захадзе краіны далучыўся апазіцыйны «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]»<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-05-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archive-date=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[26 мая]] міністэрства абароны абвясціла мабілізацыю адстаўных вайскоўцаў<ref name=Perthes>{{Cite news|date=2023-05-27 |title=United Nations backs Sudan envoy as army seeks to expel him|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/27/united-nations-backs-sudan-envoy-as-army-seeks-to-expel-him|access-date=2023-05-27}}</ref>. [[11 чэрвеня]] баі ўспыхнулі з новай сіла: паведамлялася аб новых выпадках нападаў арабскіх апалчэнцаў у Эль-Генейне і авіяцыйных бамбардзіроўках сталіцы, а горад Аль-Абейд быў абложаны паўстанцамі<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title= ‘Most fearless’ fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13}}</ref>. [[21 чэрвеня]] да канфлікту далучылася фракцыя аль-Хілу з групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]». Разам з САП яе баевікі атакавалі часці УСС у штаце Паўднёвы Кардафан, а менавіта ў гарадах Кадуглі і Аль-Даланджы<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title= South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=al-Arabiya|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23}}</ref>. У ліпені на поўдні краіны ўзмацніліся сутыкненні УСС з атрадамі Дагала і аль-Хілу. Прыхільнікі апошняга захапілі некалькі гарнізонаў у Паўднёвым Кардафане і пачалі атакі ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite news |date=3 July 2023 |title=SPLM-N El Hilu wins terrain in South Kordofan |language=en |work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-wins-terrain-in-south-kordofan |url-status=live |access-date=15 July 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 July 2023|title=SPLM-N El Hilu launches new attack in Blue Nile region and wins terrain in South Kordofan|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-launches-attack-in-blue-nile-region-and-wins-terrain-in-south-kordofan|access-date=15 July 2023}}</ref>. [[24 ліпеня]] ўрадавыя сілы перакрылі дарогу Хартум — Бара. Паводле заяў прадстаўнікоў Бурхана, шашу выкарыстоўвалі часці САП<ref>{{cite news |date=25 July 2023 |title=Army threatens to destroy vehicles on Khartoum-Bara road |url=https://sudantribune.com/article275417/ |work=Sudan Tribune |access-date=25 July 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275417/ |title=Архіўная копія |access-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192947/https://sudantribune.com/article275417/ |archive-date=19 лістапада 2023 }}</ref>. [[31 ліпеня]] [[Мустафа Тамбур]], лідар адной з фракцый групоўкі «[[Вызваленчы рух Судана]]», абвясціў, што яго сілы далучыліся да Бурхана ў барацьбе супраць Дагала<ref>{{Cite news |date=1 August 2023 |title=SLM faction joins Sudanese army against RSF in Darfur |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275601/ |access-date=2 August 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275601/ |title=Архіўная копія |access-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://archive.today/20230905001443/https://sudantribune.com/article275601/ |archive-date=5 верасня 2023 }}</ref>. [[Файл:Khartoum Fire.png|міні|Пажар ад артабстрэлаў у Хартуме, 20 верасня 2023.]] [[17 верасня]] офіс Суданскай падатковай службы<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |archive-date=20 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref> і 18-павярховая вежа Greater Nile Petroleum Oil Company<ref name="gnoc">{{Cite web |last=Nimoni |first=Fiona |date=2023-09-17 |title=Sudan conflict: Landmark skyscraper in Khartoum engulfed in flames |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66837026 |access-date=2023-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>, славутасць Хартума, загарэліся падчас баёў. УСС абвінавацілі САП у падпале будынкаў. Байцы Бурхана атакавалі пазіцыі паўстанцаў у Эль-Абейдзе і адбілі ў ворага лагер Аль-Хасахіса ў Залінгеі<ref name="fires"/>. [[18 верасня]] ў Порт-Судане ўспыхнулі баі паміж УСС і апалчэннем племя беджа пад правадырствам Шэбы Дарара<ref>{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Clashes in Port Sudan for first time since war began |url=https://www.africanews.com/2023/09/19/clashes-in-port-sudan-for-first-time-since-war-began/ |access-date=2023-09-19 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>. [[23 верасня]] баевікі фракцыі групоўкі «Вызваленчы рух Судана» пад пачаткам аль-Нура захапілі горад Тавіла<ref>{{Cite web |date=2023-09-23 |title=SLM-Nur expands control to several areas in Darfur to protect civilians: official |url=https://sudantribune.com/article277603/ |access-date=2023-09-25 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[6 кастрычніка]] САП усталявалі кантроль на Аль-Айлафунам у 30 км ад сталіцы<ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title= RSF takes control of Khartoum state area, displaces residents |url=https://sudantribune.com/article278067/ |access-date=7 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[1 кастрычніка]] часці САП атакавалі горад Вад-Ашан у Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |date=October 2, 2023 |title=RSF attack Wad Ajana in North Kordofan |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-attack-wad-ajana-in-north-kordofan |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 2, 2023 |title=Thousands flee southern Sudan town as war spreads: witnesses |work=Yahoo News |agency=AFP |url=https://news.yahoo.com/thousands-flee-southern-sudan-town-162021815.html}}</ref>. 5—6 кастрычніка яны ўсталявалі кантроль над горадам Аль-Айлафун на паўднёвы ўсход ад Хартума, захапіўшы помпавую станцыю на нафтаправодзе<ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Rapid Support Forces attack al-'Aylafun |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rapid-support-forces-attack-al-aliyifun |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Sudan paramilitaries capture key oil station: Witnesses |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/06/Sudan-paramilitaries-capture-key-oil-station-Witnesses |website=Al-Arabiya |agency=AFP}}</ref>. У канцы месяца атрады войск Дагала ўзялі штабы УСС у Ньяле (16-я дывізія)<ref>{{Cite web |date=October 26, 2023 |title=Fall of the 16th Division headquarters in Nyala |url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-the-16th-division-headquarters |website=Sudan War Monitor}}</ref> і Залінгеі (21-я пяхотная дывізія)<ref>{{Cite web |date=31 October 2023 |title=Rapid Support Forces seize Sudanese army base in Central Darfur |url=https://sudantribune.com/article278858/ |access-date=31 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[4 лістапада]] САП бяруць штаб 15-й дывізіі ў Генейне<ref>{{Cite web |date=4 November 2023 |title=RSF seize Sudanese army headquarters in El-Geneina |url=https://sudantribune.com/article279034/ |access-date=6 November 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[16 лістапада]] фракцыя ВРС Міні Мінаві і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] заявілі, што далучаюцца да сіл Бурхана ў барацьбе з генералам Дагала<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |access-date=2023-11-20 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. У канцы лістапада абвастрыліся баі ў Заходнім Кардафане (Эль-Адэе<ref>{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Sudan war: East Darfur capital ‘stable’ as SAF-RSF tensions simmer in West Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-east-darfur-capital-stable-as-saf-rsf-tensions-simmer-in-west-kordofan |access-date=2023-11-25 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Бабануса<ref>{{Cite web |date=2023-11-26 |title=IGAD plans emergency summit as RSF attacks West Kordofan SAF base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/igad-plan-emergency-summit-as-rsf-attack-west-kordofan-saf-base |access-date=2023-11-28 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Муглад<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Shots fired over the Nile in Khartoum, atrocities reported in Darfur |url=https://www.africanews.com/2023/11/28/shots-fired-over-the-nile-in-khartoum-atrocities-reported-in-darfur/ |access-date=2023-11-29 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>). [[27 лістапада]] групоўкі АСАД дасягнулі пагаднення з баевікамі аль-Нура аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў Эль-Фашыры ад нападаў САП<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Darfur holdout groups arrive in El-Fasher to protect civilians from RSF attacks |url=https://sudantribune.com/article279806/ |access-date=2023-11-28 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[8 снежня]] войскі Дагала ўварваліся ў штат Гедарэф<ref name=Qadarif>{{Cite web |last=Monitor |first=Sudan War |title=RSF enter Gedaref State for the first time |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-enter-gedaref-state-for-the-first |access-date=2023-12-09 |website=sudanwarmonitor.com |language=en}}</ref>. [[16 снежня]] разгарнуліся баі за Вад-Медані, адміністрацыйны цэнтр штата Гезіра<ref>{{Cite web |date=2023-12-17 |title=RSF attacks in Sudan’s El Gezira causes mass exodus, hundreds of youths detained |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-attacks-in-sudans-el-gezira-causes-mass-exodus-hundreds-of-youths-detained |access-date=2023-12-18 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. [[19 снежня]] горад захоплены. [[Аль-Джазіра]] назвала страту Вад-Медані «важным паваротам» у вайне<ref name="losinghope">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/19/losing-hope-sudan-civilians-terrified-as-rsf-attacks-second-biggest-city|title=‘Losing hope’: Sudan civilians terrified as RSF attacks second-biggest city|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|date=19 December 2023|access-date=19 December 2023}}</ref>. Суданскае грамадства стала губляюць веру ў тое, што ўрад Бурхана здольны разграміць Дагала<ref name="losinghope" />. Выраслі заклікі да дзяржаўнага перавароту з мэтай адхілення цяперашняга ваеннага кіраўніцтва<ref name="WMcoup">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-wad-madani-fuels-criticism|title=Fall of Wad Madani fuels criticism of army|website=Sudan War Monitor|date=20 December 2023|access-date=20 December 2023}}</ref>. === Падзеі 2024 года === У пачатку [[2024]] года паўстанцы Дагала здзейснілі атакі на Паўднёвы Кардафан, разграміўшы сілы праціўніка ў горадзе Хабіла ў нубійскіх гарах і прасунуўшыся ў бок Даланга<ref>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-habila-kordofan|title=RSF attack Habila in the Nuba Mountains|website=Sudan War Monitor|date=4 January 2024|access-date=12 January 2024}}</ref>. [[8 студзеня]] адбыліся сутыкненні ў гарах Нубы з удзелам УСС, САП і НВРС-П. Урадавая авіяцыя атакавала лагер байцоў Дагала пад Далангам<ref>{{cite web |title=Sudanese army, SPLA-N clash with RSF in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281115/ |website=Sudan Tribune |date=8 January 2024}}</ref>. Напярэдадні атрады НВРС-П захапілі горад<ref>{{cite web |title=Dilling town falls to SPLM-N in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281102/ |website=Sudan Tribune |date=7 January 2024}}</ref>. Суданская армія паспрабавала адбіць яго, але прыхільнікі Дагала і аль-Хілу сумесна адбілі атаку праціўніка<ref>{{cite web |title=Sudanese joint forces repel fresh RSF attack on South Kordofan’s town |url=https://sudantribune.com/article281166/ |website=Sudan Tribune |date=10 January 2024}}</ref>. У рэшце рэшт пачаліся сутычкі паміж НВРС-П і САП. Апошнія былі вымушаны адступіць. Потым прыхільнікі Дагала, якія адыходзілі з-пад Даланга, увайшлі ў горад Муглад у Заходнім Кардафане, лёгка ўзяўшы горад пад свой кантроль<ref name=RSFDalangDefeat>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/kordofan-conflict-spirals-in-dangerous|title=Kordofan conflict spirals in dangerous direction|website=Sudan War Monitor|date=13 January 2024|access-date=13 January 2024}}</ref>. [[13 студзеня]] Узброеныя сілы Судана атакавалі гарады Эль-Бувейда (штат Гезіра) і Эль-Фаў (штат Гедарэф)<ref>{{cite web |title=El Faw standoff: Sudan army deploys reinforcements as RSF regroup |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/el-faw-standoff-sudan-army-deploys-reinforcements-as-rsf-regroup |website=Radio Dabanga |date=14 January 2024}}</ref>. На наступны дзень актывізаваліся сутыкненні пад Эль-Генейнай, дзе авіяцыя прыхільнікаў Бурхана нанесла ўдары па старажытных меройскіх гарадах Нага і Мусаварат-эс-Суфра, якія абодва ўключаны ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{Cite web |date=17 January 2024 |title=Sudan fighting spreads to World Heritage Site |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240117-sudan-fighting-spreads-to-world-heritage-site |access-date=15 January 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref>. [[17 студзеня]] паведамлялася аб баях на ўсход ад Аль-Мангала, апошняга буйнога горада Гезіры, які не знаходзіўся пад кантролем атрадаў Дагала. Так як гарнізон быў адрэзаны ад асноўных сіл, войскі Бурхана забяспечвалі абаронцаў па паветры на верталётах. У такіх цяжкіх умовах [[Служба агульнай разведкі (Судан)|Служба агульнай разведкі]] пачала выбарачна вербаваць і ўзбройваць грамадзянскіх асоб, каб адбіць варожае наступленне на Аль-Мангалу<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-in-west-of-sennar-after|title=Fighting west of Sennar after IGAD summit|website=Sudan War Monitor|date=January 19, 2024}}</ref>. Пазней САП пачалі наступленне на Бабануса<ref>{{Cite web |date=25 January 2024 |title=Rising civilian death toll as RSF attacks West Kordofan base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-death-toll-as-rsf-attacks-west-kordofan-base |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. Ужо [[26 студзеня]] Sudan War Monitor паведаміла, што войскі Дагала захапілі большую частку горада, і паказала, што паўстанцы праніклі ў штаб 22-й пяхотнай дывізіі УСС<ref>{{Cite web |date=26 January 2024 |title=Sudan capital clashes continue, Babanousa ‘largely in hands of RSF’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-capital-clashes-continue-babanousa-largely-in-hands-of-rsf |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. У сакавіку прасоўванне паўстанцаў у штаце прыпынілася<ref name="sudanwarmonitor.com">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|title=Fighting escalates on the Jazira front|date=March 3, 2024|website=Sudan War Monitor|access-date=4 March 2024|archive-date=4 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304143328/https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|url-status=live}}</ref>. У лютым армія Бурхана правяла паспяховае наступленне ў Амдурмане, аб’яднаўшы свае сілы ў паўночнай частцы горада і і дэблакаваўшы атрады ў цэнтры, якія 10 месяцаў знаходзіліся ў акружэнні<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-close-to-breaking-omdurman|title=Sudan army close to breaking Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 4, 2024}}</ref>. Гэта стала першым буйным прарывам для Узброеных сіл у вайне. Тым не менш, станам на [[19 лютага]], значную частку горада (захад і поўдзень) кантралявалі паўстанцы Дагала<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-omdurman-breakthrough|title=Map: Sudan army breaks Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 19, 2024}}</ref>. У красавіку актывізаваліся баявыя дзеянні ў Эль-Фашыры, што вымусіла Бурхана адцягнуць сілы і рэсурсы з іншых участкаў. Гэта запаволіла ваенныя аперацыі ўрадавай арміі ў Хартуме і Амдурмане. У прыватнасці, для перакідцы войск і грузаў у абложаны горад задзейнічана авіяцыя<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|title=Understanding the fighting in El Fasher|website=Sudan War Monitor|date=May 24, 2024|access-date=25 May 2024|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526175335/https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|url-status=live}}</ref>. У маі САП пачалі наступленне ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|date=May 8, 2024|title=Sudan army routed in heavy fighting along El Obeid-Kosti road|website=Sudan War Monitor|access-date=8 May 2024|archive-date=8 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508143400/https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|url-status=live}}</ref>. 20 чэрвеня пасля некалькіх гадзін баёў армія Дагала захапіла сталіцу Заходняга Кардафана Аль-Фулах, вымусіўшы УСС адступіць да Бабанусы<ref>{{Cite news |date=20 June 2024 |title=Sudan’s RSF captures key army stronghold of el-Fula |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/20/sudans-rsf-captures-key-army-stronghold-of-el-fula |access-date=20 June 2024 |work=Al Jazeera}}</ref>. У канцы месяца яна прасунуліся ў штаце Сенар, захапіўшы раён Джэбель-Мая і горад Сінгу<ref>{{Cite news|title=Blitzkrieg: RSF advance deep into Sennar State and storm into the capital Sinja |url=https://sudanwarmonitor.com/p/blitzkrieg-rsf-advance-deep-into |access-date=2024-06-29 |website=Sudan war monitor}}</ref><ref>{{Cite news|title=RSF consolidates control over Sinjah, expands eastward|url=https://sudantribune.com/article287669/|access-date=2024-07-01|website=Sudan Tribune}}</ref>. У пачатку ліпеня паўстанцы ў ходзе маштабнага наступлення захапілі вялікія ўчасткі тэрыторыі і паселішчы Мазмум, Вадан-Найл, Сукі і Дзіндэр, прасунуўшыся да мяжы [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite news|title=Map: Sudan's Rapid Support Forces extend control in Sennar State|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-offensive|access-date=2024-07-03|website=Sudan war monitor}}</ref>. У канцы верасня ўрадавыя сілы разгарнулі буйное наступленне ў сталіцы<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=Air strikes in Khartoum as Sudan army attacks paramilitary RSF positions |url=https://www.newarab.com/news/air-strikes-khartoum-sudan-army-attacks-rsf-positions |access-date=2024-09-26 |website=The New Arab |archive-date=15 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115170735/https://www.newarab.com/news/air-strikes-khartoum-sudan-army-attacks-rsf-positions |url-status=dead }}</ref>. [[File:Sudanese armed forces soldiers in Jebal moya.jpg|міні|Вайскоўцы арміі Бурхана ў Джэбель-Моі, 7 кастрычніка 2024.]] 1 кастрычніка войскі аль-Нура і Сілы вызвалення Судана на чале з Эль-Тахірам Хаджарам стварылі нейтральны ваенны альянс, накіраваны на абарону мірных жыхароў у Дарфуры<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=Two Darfur movements form ‘neutral military alliance’ to protect civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-darfur-movements-form-neutral-military-alliance-to-protect-civilians |access-date=3 October 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-us}}</ref>. У кастрычніку войскі Бурхана актывізуюць свае дзеянні ў рэгіёнах Сенар і Гезіра, адбіўшы Дындэр<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-jazira-offensive|title=Map: Sudan army advances in eastern states|date=October 23, 2024|website=Sudan War Monitor}}</ref>. У лістападзе бакі афіцыйна выключылі магчымасць урэгулявання грамадзянскай вайны шляхам перамоваў<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-11 |title=War in Sudan: Death strikes at every corner in devastated Khartoum |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/11/war-in-sudan-death-strikes-at-every-corner-in-devastated-khartoum_6732461_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-12 |work=[[Le Monde]] |language=en }}</ref>. У гэты час усё больш людзей далучаюцца да прыхільнікаў Бурхана, бо насельніцтва Судана стамілася ад злачынстваў з боку САП<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-17 |title=The lost children of Sudan's revolution: 'We fight today alongside the men who fought us yesterday' |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/17/the-lost-children-of-sudan-s-revolution-we-fight-today-alongside-the-men-who-fought-us-yesterday_6733111_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-18 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref>. 23 лістапада ўрадавыя войскі бяруць Сінгу<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Sudan Army Says Recaptures Key State Capital |url=https://www.barrons.com/articles/sudan-army-says-recaptures-key-state-capital-b9d1b033 |website=Barron’s}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Burhan arrives in Sinjah after army recaptures city |url=https://sudantribune.com/article293730/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. === Падзеі 2025 года === [[File:تحرير الخرطوم.jpg|міні|злева|Мірныя жыхары, лаяльныя да ўрада, і байцы пра-бурханаўскіх сіл святкуюць вызваленне часткі Хартума, сельская мясцовасць у наваколлях Амдурмана, 11 лютага 2025.]] У пачатку года войскі Бурхана разгарнулі наступленне ў штаце Гезіра, адбіўшы гарады Хадж Абдалах<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295656/ |title=Sudanese army retakes key town in Al Jazirah state |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эш-Шабарка<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295704/ |title=Sudanese army gains ground in Al Jazirah state, tightens grip near Wad Madani |date=9 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Ад-эль-Кура<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295750/ |title=Sudanese army recaptures town in push for Al Jazirah capital |date=10 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 11 студзеня яны ўзялі Вад-Медані, сталіцу штата<ref>{{Cite news |date=2025-01-11 |title=Sudanese army advances to retake city of Wad Madani from RSF |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-advances-retake-city-wad-madani-rebels-2025-01-11/ |work=Reuters}}</ref>. На 8 лютага ўлады адваявалі большую частку Паўночнага Хартума, працягваючы паспяховае наступленне на тэрыторыі сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/8/sudan-army-claims-major-advances-against-rsf-in-greater-khartoum|title=Sudan army claims major advances against RSF in greater Khartoum|quote=Development marks one of army’s most significant advances since war broke out between army chief al-Burhan and RSF.|website=Al Jazeera|date=February 8, 2025|access-date=February 12, 2025}}</ref>. 10 лютага ўрад Бурхана абвясціў аб планах стварыць [[Пераходны ўрад Судана|пераходны ўрад]]. Папярэднічалі таму поспехі ў барацьбе з САП<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://northafricapost.com/84268-sudan-army-plans-transitional-govt-and-elections-as-it-seeks-to-recapture-khartoum.html|title=Sudan army plans transitional gov’t and elections as it seeks to recapture Khartoum – The North Africa Post|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c9830566073o|title=Sudan civil war: Army plans new government as it advances in capital|website=BBC News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Як заяўлялася, гэта будзе тэхнакратычны кабінет на чале з цывільным прэм’ер-міністрам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/08/02/2025/sudans-army-chief-plans-transitional-govt-amid-military-advances|title=Sudan's army chief plans transitional govt amid military advances|author=Newspaper|first=The Peninsula|website=thepeninsulaqatar.com|date=2025-02-08|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gazettengr.com/sudans-foreign-ministry-announces-plans-for-transitional-government/|title=Sudan’s foreign ministry announces plans for transitional government|author=Nigeria|first=News Agency of|website=Peoples Gazette Nigeria|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў Судана апублікавала дарожную карту, дзе было прадугледжана фарміраванне пераходнага ўрада і нацыянальны дыялог з групамі грамадзянскай супольнасці. Як вынік гэтага працэсу планавалася правесці выбары<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.arise.tv/sudanese-army-unveils-roadmap-to-democratic-government-calls-for-global-support/|title=Sudanese Transitional Government Announces Roadmap to Democratic Rule|author=Olugbode|first=Michael|website=Arise News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/10/sudan-army-aligned-foreign-ministry-sets-path-to-elections-amid-civil-war|title=Sudan army-aligned foreign ministry sets path to elections amid civil war|website=Al Jazeera|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў звярнулася за падтрымкай да [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] для падтрымкі дарожнай карты<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-govt-asks-intl-partners-to-support-roadmap-for-sudan-dialogue|title=Sudan govt asks int’l partners to support roadmap for dialogue|author=AMB|website=Dabanga Radio TV Online|date=2025-02-09|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailywestnile.info/news-now/sudan-charts-a-path-to-peace-government-announces-post-war-roadmap|title=Sudan Charts a Path to Peace: Government Announces Post-War Roadmap|website=Daily West Nile|access-date=2025-03-05}}</ref>. У адказ 18 лютага Сілы аператыўнай падтрымкі абвясцілі аб планах стварыць свой канкуруючы [[Урад у выгнанні|ўрад у выгнанні]], [[Урад міру і адзінства]], для кіравання часткамі Судана, якія знаходзіліся пад кантролем мяцежнікаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2025/02/sudans-militia-backed-factions-agree-to-form-parallel-govts/|title=Sudan's militia backed factions agree to form parallel govts|author=CORRESPONDENT|website=Capital News|date=2025-02-18|access-date=2025-03-05}}</ref>. 23 лютага ў Найробі САП і саюзныя групы падпісалі Хартыю аб стварэнні паралельнага ўрада — Урада міру і адзінства<ref>{{cite web |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |website=France 24 |access-date=23 February 2025}}</ref>. На наступны дзень урадавыя часці знялі двухгадовую аблогу Аль-Абейда<ref>{{cite web |title=Sudanese army ends RSF's two-year siege of El Obeid |url=https://sudantribune.com/article297800/ |website=Sudan Tribune |date=23 February 2025}}</ref>. 21 сакавіка ўлады заявілі, што суданская армія адбіла Рэспубліканскі палац у Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj0x8jr3wo |title=Sudan army recaptures presidential palace after two years of war |date=21 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=BBC}}</ref>. Ужо 26 сакавіка УСС адбілі міжнародны аэрапорт і мост Маншыя праз Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |title=Sudanese army retakes Khartoum airport from rebels |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20250326-sudanese-army-retakes-khartoum-airport-from-rebels |access-date=2025-03-26 |website=RFI|language=en}}</ref>. У той жа дзень Аль-Бурхан наведаў прэзідэнцкі палац і абвясціў аб вызваленні сталіцы<ref>{{Cite web |title=‘Khartoum is free’ says Sudan Army chief al-Burhan after airport captured |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/sudan-armed-forces-retakes-khartoum-airport-from-rsf|access-date=2025-03-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. У красавіку мяцежныя войскі генерала Дагала пачалі буйное наступленне ў Паўночным Дарфуры, імкнучыся захапіць Эль-Фашыр, апошні падкантрольны Бурхану горад у рэгіёне. Пачынаючы з 11 красавіка, мяцежнікі неадразовала атакавалі Эль-Фашыр і наваколле як з зямлі, так і з паветра пры падтрымцы дронаў. Да 13 красавіка пасля разлютаваных баёў, у выніку якіх загінула больш за 200 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей і гуманітарных работнікаў, САП узялі пад кантроль [[Лагер бежанцаў Замзам|лагер Замзам]]<ref>{{Cite web |title=Sudan’s RSF claims control of famine-hit Zamzam camp in Darfur |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/13/sudans-rsf-claims-control-of-famine-hit-zamzam-camp-in-darfur |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan paramilitaries kill at least 100 people in Darfur attack, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/12/sudan-paramilitaries-kill-at-least-100-people-in-darfur-attack-un-says |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 23 красавіка адна з фракцый групоўкі «Рух за справядлівасць і роўнасць» на чале з Махамедам Башарай Ях’я абвясціла аб сваёй вернасці ўраду<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300066/ |title=JEM faction sides with Sudan army, plans to break El Fasher siege |date=24 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ўрадавыя войскі правялі наступальныя дзеянні ў Кардафане, адбіўшы Эль-Хівай<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эль-Хамадзі<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, Дэбібад<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] }}</ref>. Ад баевікоў цалкам ачышчаны штаты Белы Ніл<ref>{{cite web|url=https://www.youm7.com/story/2025/5/21/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9/6994825 |title=بعد تحرير الخرطوم بالكامل.. السلطات السودانية تعلن ولاية جديدة خالية من الدعم السريع |work=اليوم السابع |date=21 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=[[Youm7]]}}</ref> і Хартум<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Sudan war: RSF entirely pushed out of Khartoum state, army says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwynn0vy3n4o.amp |access-date=2025-05-21 |website=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref>. 10 чэрвеня разгортваюцца баі на мяжы з Лівіяй, дзе армію Дагала падтрымала Лівійская нацыянальная армія<ref>{{Cite web |title=«الدعم السريع» تعلن سيطرتها على مناطق قرب الحدود مع ليبيا ومصر |url=https://aawsat.com/node/5153298 |access-date=2025-06-16 |website=Aawsat|language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الحدث عاجل {{!}} الجيش السوداني : الجيش الليبي بقيادة خليفة حفتر ساند الدعم السريع في هجومه على نقاط حدودية |url=https://nabd.com/s/156287683-f3255c/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%AD%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9 |access-date=2025-06-16 |website=موقع نبض}}</ref>. 28 кастрычніка генерал Аль-Бурхан пацвердзіў, што УСС вывелі войскі з Эль-Фашыра. Горад перайшоў пад кантроль войск Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-10-30 |title=Sudan war: US senators press Trump for action after RSF 'horrors' in Al Fasher |url=https://www.trtafrika.com/english/article/bed56904c81c|access-date=2025-10-31 |work=TRT Afrika |language=en-AU}}</ref> 1 снежня мяцежнікі абвясцілі, што ўзялі пад кантроль Бабанусу, апошні горад у Заходнім Кардафане, які ўтрымліваўся ўрадам<ref>{{cite web |url=https://sudanwarmonitor.com/p/babanusa-captured |title=Sudanese Army Base in Babanusa Overrun After Protracted Siege |work=Sudan War Monitor |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. === Падзеі 2026 года === У пачатку 2026 года ўзмацніліся баявыя дзеянні ў рэгіёне Кардафан, дзе амаль штодзённыя ўдары беспілотнікаў прыводзілі да значных ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. Дроны атакавалі рынкі, медыцынскі ўстановы і жылыя раёны. Зрушэнне эпіцэнтра канфлікту ў Кардафан садзейнічала тое, што прыхільнікі Бурхана адбілі Хартум, а мяцежнікі ўкараніліся ў Дарфуры.<ref>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Kordofan drone strikes: Sudan's pivotal new front line as truce remains elusive | website=BBC | date=2026-02-25 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwz6z14w65o | access-date=2026-02-25}}</ref> Асабліва жорсткія баі разгарнуліся ў Паўднёвым Кардафане, дзе фіксавалася найбольшая колькасць ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. У гэтым рэгіёне кантроль над населенымі пунктамі пераходзіў з рук у рукі. Паралельна, у студзені—сакавіку, актывізаваліся баі ў Блакітным Ніле, дзе баевікі атакавалі стратэгічна важны горад Курмук. Урадавая армія накіравала падмацаванне ў Эд-Дамазін, адміністрацыйны цэнтр штата.<ref>[https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20260415-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9 Судан — страна, раздираемая бесконечной войной]</ref> 18 красавіка Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ў Паўднёвым Кардафане разгорваецца канфлікт унутры групоўкі НВРС-П паміж фракцыямі аль-Хілу і прадстаўнікамі народа атора. З 8 мая атрады аль-Хілу пачалі атакі на раёны рассялення народа атора ля горада Кауда, забіваючы мірных жыхароў<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune}}</ref>, абстрэльваючы і спальваючы вёскі<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/19/renewed-clashes-in-kauda-leave-civilians-dead-displaced/|title=Renewed clashes in Kauda leave civilians dead, displaced|date=2026-07-19|website=Darfur24}}</ref><ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/20/over-200-families-displaced-by-renewed-fighting-in-kauda/|title=Over 200 families displaced by renewed fighting in Kauda|date=20 July 2026|website=Darfur24}}</ref>. Тым часам, 20 чэрвеня, баевікі атора захапіла большую частку Кауды, падпалілі ўрадавыя будынкі, цэрквы і аб’екты гуманітарных арганізацый<ref name="June1">{{Cite web |date=2026-06-22 |title=Rival group seizes Kauda, SPLM-N stronghold in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/315355 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 30 чэрвеня ўрадавыя войскі і праўрадавыя разгарнулі наступленне ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite web |last=Amgad |date=2026-06-30 |title=Sudan army and allied forces claim gains in Blue Nile and Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-and-allied-forces-claim-gains-in-blue-nile-and-darfur |access-date=2026-06-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Да 3 ліпеня ўрадавыя сілы дасягнулі Курмука, пачаўшы штурм горада. 8 ліпен Курмук цалкам перайшоў пад кантроль урада<ref>{{cite web |title=Sudanese army battles to retake strategic city near Ethiopian border, military sources say |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-battles-to-retake-strategic-city-near-ethiopian-border-military-sources-say/3985654 |website=Anadolu |language=tr |date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sudanese army recaptures strategic border town of Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/315994 |website=Sudan Tribune |date=8 July 2026}}</ref>. 26 ліпеня аль-Бурхан загадаў пачаць буйнон наступленне на паўднёвым кірунку аж да граніцы з ЦАР<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article/316660|title=Sudan army chief orders offensive to Central African Republic border|lang=en-US|last=SudanTribune|website=Sudan Tribune|date=2026-07-26|access-date=2026-07-29}}</ref>. У канцы ліпеня войскі генерала Бурхана і іх саюзнікі адваявалі дарогу, якая злучае Эль-Абэйд і Амдурман. Калоны Узброеных сіл Судана прасоўваліся з поўначы і поўдня і захапілі Ум-Саялу, Бару і Джабра-эль-Шэйх падчас першапачатковага наступлення, перш чым увайсці ў Герэйдж і Ум-Гірфу.<ref>{{cite news |title=Sudanese Army Restores Khartoum–El Obeid Road Link |url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudanese-army-restores-khartoum-el-obeid-road-link |access-date=30 July 2026 |work=Sudan War Monitor |date=27 July 2026}}</ref> == Мірныя ініцыятывы == === Першапачатковы працэс === У першы дзень канфлікту былы прэм’ер-міністр Абдала Хамдок публічна звярнуўся да Бурхана і Дагала з просьбай спыніць баявыя дзеянні<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |title=Sudan's army and rival force battle, killing at least 56 |website=Associated Press |last1=Magdy |first1=Samy |last2=Gambrell |first2=Jon |date=16 April 2023 |access-date=16 April 2023 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415102737/https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2023 года бакі, паводле прапановы [[ААН]], дамовіліся прыпыніць баявыя дзеянні з 16:00 да 19:00 па мясцовым часе штодня для бяспечнага праходу ў выпадку неадкладных гуманітарных сітуацый. У той жа час, як папярэдзілі прыхільнікі Бурхана, яны пакідаюць за сабой права рэагаваць, калі САП «здзейсняць якія-небудзь парушэнні»<ref>{{Cite web |title=Sudan approves passage for urgent humanitarian cases|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudanese army and RSF back 'urgent humanitarian ceasefire'|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254|access-date=2023-04-16 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>. [[18 красавіка]] генерал Дагала заявіў, што яго ваенізаваныя фармаванні пагадзіліся на аднадзённае перамір’е, каб забяспечыць бяспечны праход грамадзянскіх асоб, у тым ліку параненых. Рашэнне было прынята пасля размовы з [[дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратаром ЗША]] [[Энтані Блінкен]]ам<ref>{{Cite web |title=RSF leader agrees to 24-hour armistice|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. УСС таксама пагадзіліся на 24-гадзіннае спыненне агню, якое пачалося ў 18:00 па мясцовым часе<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Гэтыя дамоўленасці не былі выкананы, і ў пазначаныя тэрміны баявыя дзеянні працягваліся. УСС і САП выступілі з заявамі, у якіх абвінавачвалі адзін аднаго ў незахаванні рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |title=Fighting continues in Sudan hours after ceasefire was to begin|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/18/heavy-gunfire-shatters-khartoum-despite-sudan-truce-deal |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[21 красавіка]] САП заявілі, што будуць выконваць 72-гадзіннае спыненне агню, якое ўступіць у сілу ў 6:00 таго дня, у пачатак ісламскага свята Ід аль-Фітр (Ураза-байрам)<ref name="Eid">{{Cite news |title=Sudan's RSF announces 72-hour ceasefire amid Khartoum fighting |url=aljazeera.com/news/2023/4/21/sudans-rsf-announces-72-hour-ceasefire-amid-khartoum-fighting |access-date=2023-04-21 |work=Al Jazeera |language=en}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ў другой палове дня армія пагадзілася на трохдзённае перамір’е, баявыя дзеянні працягваліся<ref>{{Cite news |title=Sudan's army says it agrees to three-day truce starting Friday |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-22 |work=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. 24-га бакі дамовіліся аб спыненні агню на 72 гадзіны. Перамір’е павінна было пачацца з паўночы<ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=New Sudan ceasefire announced but doubts remain |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |access-date=2023-04-24 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425004413/https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |url-status=live }}</ref>. У САП заявілі, што мэтай спынення агню было стварэнне гуманітарных калідораў для мірных жыхароў і эвакуцыі дыпламатычных місій<ref>{{Cite news |title=Sudan fighting in its 11th day: A list of key events |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events |access-date={{date|2023-04-25}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425094100/https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events|archive-date=2023-04-25}}</ref>. [[26 красавіка]] [[Міжурадавы орган па развіцці]] прапанаваў падоўжыць рэжым спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite news |title=Sudan army chief backs ceasefire extension as skirmishes continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/27/sudan-army-chief-backs-ceasefire-extension-as-skirmishes-continue |access-date=27 April 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. [[30 красавіка]] варагуючыя сілы абвясцілі аб падаўжэнні рэжыму спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Sudan army says it agreed to extend truce with RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Humanitarian truce extended: RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref>. === Перамоўны працэс у Джыдзе === 1 мая 2023 года спецыяльны пасланнік ААН у Судане Фолькер Пертэс абвясціў, што бакі дамовіліся накіраваць прадстаўнікоў для перамоваў пры пасярэдніцтве міжнароднай арганізацыі, але не назваў дату і месца правядзення сустрэчы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Rivals agree to send representatives to UN negotiations: AJ correspondent|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=Aljazeera}}</ref>. На наступны дзень варагуючыя фракцыі абвясцілі аб пачатку з 4 мая чарговага перамір’я тэрмінам на тыдзень<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361155|title=Sudan rivals agree 'in principle' to a week's truce|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=[[BBC]]}}</ref>. [[6 мая]] бакі сустрэліся на перамовах у саудаўскай [[Джыда|Джыдзе]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/6/rival-sudan-factions-meet-in-saudi-arabia-as-pressure-mounts|title=Rival Sudan factions meet in Saudi Arabia as pressure mounts|access-date=2023-05-06|date=2023-05-06|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan’s warring military factions to meet face-to-face for first time since conflict began |url=https://www.cnn.com/2023/05/06/world/sudan-conflict-talks-saudi-arabia-intl-hnk/index.html |website=CNN}}</ref>. [[11 мая]] варагуючыя фракцыі падпісалі пагадненне, якое дазваляла бяспечны праход людзям з зоны баявых дзеянняў. Аднак дамоўленасці аб перамір’і дасягнута не было<ref>{{Cite news |title=Sudan conflict: Army and RSF agree deal to protect civilians |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |access-date=12 May 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512095107/https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |url-status=live }}</ref>. [[20 мая]] ў Джыдзе фракцыі канфлікту дамовіліся аб тыднёвым спыненні агню, пачынаючы з 21:45 22-га чысла<ref>{{Cite news |title=Sudan’s army, Rapid Support Forces sign 7-day ceasefire|work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/21/sudans-army-rapid-support-forces-sign-7-day-ceasefire |access-date=21 May 2023}}</ref>. [[29 мая]] перамір’е падоўжана да [[3 чэрвеня]]<ref>{{Cite news|date=2023-05-29 |title=Sudan’s military, RSF agree ceasefire extension|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/29/fighting-continues-in-sudan-as-latest-ceasefire-close-to-expiring|access-date=2023-05-30}}</ref>. [[31 мая]] прадстаўнікі суданскай арміі прыпынілі свой удзел у перамовах у Джыдзе. Напярэдадні, як яны заявілі, праціўнік парушыў дамоўленасці і нанёс серыю артылерыйскіх і паветраных удараў<ref>{{Cite news|date=2023-05-31|title=Sudan army suspends participation in Jeddah ceasefire talks|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/31/sudan-army-suspends-participation-in-jeddah-ceasefire-talks|access-date=2023-06-01}}</ref>. Аднак потым бакі аднавілі перамоўны працэс<ref>{{Cite web |date=2023-06-06 |title=Sudan’s warring parties resume ceasefire talks in Jeddah |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/06/Sudan-s-warring-parties-resume-ceasefire-talks-in-Jeddah |access-date=2023-06-07 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref>. [[9 чэрвеня]] фракцыі дамовіліся аб перамір’і на суткі, пачынаючы з 6 раніцы 10-га чысла<ref>{{Cite news|date=2023-06-09|title= Mediators announce 24-hour Sudan ceasefire from early Saturday|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/9/saudi-arabia-us-announce-24-hour-sudan-ceasefire-from-saturday|access-date=2023-06-13}}</ref>. Яшчэ адзін рэжым спынення агню, у гэты раз на 72 гадзіны, пачаўся з 6:00 [[18 чэрвеня]]<ref name="seventeen">{{Cite news|date=2023-06-17|title= Sudan crisis: Five children among 17 killed in air strikes|language=en|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65938868|access-date=2023-06-18}}</ref>. [[27 чэрвеня]] абвешчана чарговае перамір’е з нагоды свята [[Курбан-байрам]]<ref>{{Cite news|date=27 June 2023|title=Sudanese army declares ‘unilateral’ ceasefire on first day of Eid|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/27/rsf-announces-two-day-unilateral-ceasefire-in-sudan-for-eid|access-date=27 June 2023}}</ref>. [[13 ліпеня]] падчас саміту ў [[Каір]]ы УСС, САП і лідары суседніх з Суданам дзяржаў дамовіліся аб новай ініцыятыве па ўрэгуляванні канфлікту. Прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што ініцыятыва будзе ўключаць у сябе ўсталяванне трывалага спынення агню, стварэнне бяспечных гуманітарных калідораў для дастаўкі дапамогі і пабудову дыялогавай платформы, у якой будуць удзельнічаць усе палітычныя партыі і дзеячы краіны. Ён таксама заклікаў бакі пачаць мірныя перамовы пад кіраўніцтвам Афрыканскага саюза<ref>{{Cite news|date=13 July 2023|title=Sudan’s neighbors meeting in Cairo for summit agree to Egypt’s initiative to try to end conflict|language=en|work=AP|url=https://apnews.com/article/egypt-sudan-summit-ethiopia-dam-6c2877b05df9fa045ca59b257e9e59e8|access-date=14 July 2023}}</ref>. [[15 ліпеня]] аднавіліся перамовы ў Джыдзе<ref>{{Cite news|date=15 July 2023|title=Sudan army returns for talks in Jeddah as war enters fourth month |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/15/sudan-army-returns-for-talks-in-jeddah-as-war-enters-fourth-month |access-date=16 July 2023}}</ref>, але [[27 ліпеня]] УСС іх зноў прыпынілі, абвінаваціўшы САП у новых парушэннях рэжыму спынення агню і запатрабаваўшы вываду войск Дагала з Хартума<ref>{{Cite news |date=29 July 2023 |title=Sudanese army’s return to negotiations hinges on RSF withdrawal from Khartoum: statement |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275554/ |access-date=31 July 2023 |archive-date=25 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225103718/https://sudantribune.com/article275554/ |url-status=dead }}</ref>. [[3 снежня]] новая хваля перамоў у Джыдзе была прыпынена бакамі<ref>{{Cite web |date=2023-12-03 |title=Mediators suspended Sudan’s ceasefire talks Indefinitely |url=https://sudantribune.com/article280013/ |access-date=2023-12-05 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. Станам на сярэдзіну снежня мірны працэс так і не атрымалася аднавіць<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/why-are-sudans-warring-factions-meeting-in-jeddah|title=Why are Sudan’s warring factions meeting in Jeddah?|website=Al Jazeera|date=31 October 2023|access-date=18 December 2023|last1=Lawal|first1=Shola}}</ref>. [[24 снежня]] Фарыс Эльнур, галоўны перамоўшчык ад САП на мірных працэсе, падаў у адстаўку, абвінаваціўшы праціўніка ў перашкодзе перамовам<ref>{{Cite news |date=2023-12-24 |title=RSF chief negotiator resigns to focus on ending Sudan’s war |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article280632/ |access-date=2023-12-25}}</ref>. Выступаючы перад войскамі [[12 красавіка]] 2024 года, Бурхан заявіў, што папярэдняй умовай перамоў з’яўляецца вывад САП з усіх буйных гарадскіх цэнтраў<ref>{{cite news |newspaper=Sudan Tribune |date=2024-04-12 |url=https://sudantribune.com/article284391/ |title=Sudan's military announces progress in restoring defence capabilities |access-date=13 April 2024 |archive-date=28 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428165106/https://sudantribune.com/article284391/ |url-status=live }}</ref>. Чакалася, што ў красавіку будуць адноўлены перамовы ў Джыдзе, але бакі выбралі новую пляцоўкі — [[Каір]]<ref name="Lodhi">{{cite news |work=Al Jazeera |last=Lodhi |first=Areesha |title=After a year of war in Sudan, what is the situation now? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |date=2021-04-11 |access-date=12 April 2024 |archive-date=9 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609212541/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |url-status=live }}</ref>. [[29 мая]] адбылася тэлефонная размова Бурхана з дзяржсакратаром ЗША Энтані Блінкенам, які запатрабаваў аднаўлення працэсу менавіта ў Джыдзе. Суданскі ўрад адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць папярэдніх кансультацый<ref>{{Cite web |date=May 29, 2024 |title=Blinken and top general discuss need to end Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/africa/blinken-discusses-need-end-sudan-conflict-sudan-with-general-state-dept-says-2024-05-28/ |website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=May 29, 2024 |title=Sudan's Agar refuses U.S. invitation to resume Jeddah talks |url=https://sudantribune.com/article286314/ |website=Sudan Tribune |access-date=31 May 2024 |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530080447/https://sudantribune.com/article286314/ |url-status=live }}</ref>. === Далейшы працэс === У пачатку 2025 года прадпрымаліся намаганні па заключэнні перамір’я, але ў цэлым не ўвянчаліся поспехам. Мірныя перамовы, якія праходзілі ў [[Лондан]]е, [[Вашынгтон]]е і [[Жэнева|Жэневе]], не прывялі да дасягнення доўгатэрміновага пагаднення.<ref>{{Cite news |last=Gardner |first=Tom |date=12 November 2025 |title=A quick, dirty, Trump-backed ceasefire is possible in Sudan |url=https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251112112120/https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |archive-date=12 November 2025 |access-date=12 November 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> У красавіку на канферэнцыі пад кіраўніцтвам Вялікабрытаніі ў Лондане была зроблена спроба стварыць кантактную групу для аднаўлення перамоў, але намаганні зайшлі ў тупік, калі ключавыя арабскія дзяржавы (асабліва Егіпет, Саудаўская Аравія і ААЭ) адмовіліся ўхваліць ініцыятыву.<ref name=":37">{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |date=15 April 2025 |title=UK conference on Sudan fails to set up contact group for ceasefire talks |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/15/uk-conference-hopes-to-map-pathway-to-end-suffering-in-sudan |access-date=21 November 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Да верасня Злучаныя Штаты сумесна з Саудаўскай Аравіяй, Егіптам і ААЭ прадставілі афіцыйны план мірнага ўрэгулявання. Дарожная карта прадугледжвала трохмесячнае гуманітарнае перамір’е, за якім рушыць услед пастаяннае спыненне агню і дзевяцімесячны палітычны пераход да грамадзянскага кіравання. Аднак рэалізацыя плана заставалася нявызначанай: УСС выказалі сур’ёзныя сумневы, у прыватнасці, запатрабаваўшы вываду сіл праціўніка з грамадзянскіх раёнаў да ўступлення перамір’я ў сілу.<ref name=":39">{{Cite web |last1=Eltahir|first1=Nafisa |last2=Alashray |first2=Enas |editor1=Alexandra Hudson |editor2=Lisa Shumaker|date=12 September 2025 |title=US, Saudi Arabia, UAE, Egypt propose roadmap for Sudan peace |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-saudi-arabia-uae-egypt-propose-roadmap-sudan-peace-2025-09-12/}}</ref><ref name=":40">{{Cite web |date=6 November 2025 |last1=Khaled|first1=Fatma|agency=Associated Press |title=Sudan's paramilitary forces agree to truce proposed by U.S.-led mediator group |url=https://www.pbs.org/newshour/world/sudans-paramilitary-forces-agree-to-truce-proposed-by-u-s-led-mediator-group |access-date=21 November 2025 |website=PBS News |language=en-us}}</ref><ref name=":41">{{Cite web |date=7 November 2025 |last1=Abdelaziz|first1=Khalid|last2=Eltahir|first2=Nafisa|last3=Psaledakis|first3=Daphne|last4=Alashray|first4=Enas|editor1=Alex Richardson|editor2=Aidan Lewis|editor3=Diane Craft|title=Sudan's RSF agrees to US proposal for humanitarian ceasefire |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-rsf-agrees-us-proposal-humanitarian-ceasefire-2025-11-06/}}</ref> Тым часам лідары САП падтрымалі прапанову.<ref name=":40" /><ref name=":41" /><ref name=":43">{{Cite web |last=Rogers |first=Abby |title=RSF says it agrees to ceasefire in Sudan war |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/6/rsf-says-it-agrees-to-mediators-ceasefire-proposal-in-sudan-war |access-date=21 November 2025|date=6 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Прыхільнікі Бурхана сцвярджалі, што перамір’е дазволіць мяцежнікам замацаваць поспехі пасля падзення Эль-Фашыра.<ref name=":44">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=6 November 2025|title=RSF agrees to US humanitarian ceasefire proposal |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/3878559/sudanese-rapid-support-forces-agrees-us-humanitarian-ceasefire-proposal/ |access-date=21 November 2025 |website=Washington Examiner |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 October 2025 |title=Sudan's RSF rebels say they captured army base in key city, as fears grow of split in war-torn nation |url=https://www.cnn.com/2025/10/27/africa/sudan-rsf-captures-el-fasher-base-intl |access-date=31 October 2025 |website=[[CNN]] |agency=[[Reuters]]}}</ref> == Замежны фактар == {{Асноўны артыкул|Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане}} === Міжнародная рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref name=":1" />, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref name=":1" />) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў [[11 мая]] 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. [[10 ліпеня]] Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Замежны ўдзел === [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] Вечарам 15 красавіка стала вядома аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |date=2023-04-15 |website=Twitter |language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415175509/https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 | archivedate=2023-04-15}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць Егіпет і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з Эфіопіяй<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News" />. 16-га чысла САП заявілі, што замежныя знішчальнікі атакавалі іх войскі ў Порт-Судане<ref name=egy1>{{cite news |title=الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=Al Arabiya |date=16 April 2023 |archive-date=17 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref>. Як меркавалася, гэта былі егіпецкія самалёты. На наступны дзень спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. Акрамя [[ВПС]], у баях на баку арміі Бурхана верагодна заўважаны [[спецпрызн]]<ref name=egy2>{{cite news |last1=Rickett |first1=Oscar |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |access-date=18 April 2023 |publisher=Middle East Eye |quote="The Egyptians are already heavily involved," Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. "They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF." |date=18 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live }}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» генерал суданскай арміі заявіў, што дзве суседнія краіны, якія ён не назваў, спрабавалі аказаць дапамогу САП<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418085840/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |url-status=live }}</ref>. Асобныя крыніцы паведамлялі пра падтрымку з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. [[Лівійская нацыянальная армія]], якую таксама абвінавацілі ў супрацоўніцтве з САП, зрабіла аналагічную заяву<ref>{{cite news |title=Libya denies involvement in Sudan fighting |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=20 April 2023 |publisher=[[BBC]] |date=20 April 2023}}</ref>. Аднак, па паведамленнях The Wall Street Journal, лівійскі военачальнік [[Халіфа Хафтар]] пры падтрымцы [[ААЭ]] і «Вагнера» накіраваў як мінімум адзін самалёт з ваенным рыштункам для войск Дагала<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. 19 красавіка эфіопскія вайскоўцы атакавалі атрады УСС у памежным раёне Эль-Фашага. Паводле суданскіх уладаў, эфіопы ўзмацнілі сваю ваенную актыўнасць на агульнай мяжы з пачаткам сутыкненняў<ref name=eth1>{{cite news |title=عاجل (السُّوداني): الجيش يوقف غزواً إثيوبياً على الفشقة الصغرى ويُكبِّدهم خسائر فادحة في الأرواح والعتاد |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |access-date=20 April 2023 |publisher=Al Sudani |date=19 April 2023 |quote=Ethiopian forces carried out an invasion and attack on Al-Fashqa Al-Sughra, reinforced by tanks, armored vehicles, and large crowds of infantry. Immediately, the armed forces units dealt with them with their various long-range fire systems, causing them heavy losses in personnel and equipment |archive-date=19 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |archive-date=19 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Аднак прэм’ер-міністр Эфіопіі [[Абій Ахмед Алі]] адмаўляў факт якіх-небудзь баёў на мяжы<ref>[https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 «Ethiopian PM denies reports of clashes with Sudan forces»]</ref>. У той жа час захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. [[19 верасня]] тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю [[22 верасня]], што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 9 кастрычніка Дагала абвінаваціў Егіпет ва ўдзеле ў аперацыях УСС і нанясенні авіяўдараў па пазіцыях САП у Гара-Мая, што Каір адмаўляў. Ён таксама сцвярджаў, што ў канфлікце ўдзельнічалі тыграйскія, эрытрэйскія, азербайджанскія і ўкраінскія найміты<ref>{{Cite web |date=9 October 2024 |title=Egypt rejects RSF leader’s claim of military support for Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article291904/ |access-date=10 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 October 2024 |title=Sudan’s RSF accuses Egypt of involvement in air strikes on its forces |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/10/sudans-rsf-accuses-egypt-of-involvement-in-air-strikes-on-its-forces |access-date=10 October 2024 |website=Al Jazeera |language=en-us}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 10 чэрвеня УСС абвінавацілі ЛНА ў сумесным нападзе з САП у памежным трыкутніку Лівія—Егіпет—Судан.<ref>{{Cite web |date=10 June 2025 |title=Sudanese army accuses Libya's Haftar forces of border attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-military-says-rival-paramilitary-forces-backed-by-libyas-haftar-forces-2025-06-10/|access-date=11 June 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref> 2 жніўня УСС і АСАД заявілі пра гібель у Эль-Фашыры камандзіра САП, які меў калумбійскае грамадзянства<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня, паводле заявы Хартума, самалёт ВПС ААЭ з калумбійскімі наймітамі на борце быў збіты ВПС Судана пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла, у выніку чаго загінулі 40 чалавек. Міністэрства замежных спраў Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў адмаўляе гэтае абвінавачванне і называе яго беспадстаўным і недаказаным.<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref> 5 верасня Судан падаў скаргу ў Савет Бяспекі ААН, абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку прыхільнікаў Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> === Эвакуацыя замежнікаў === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} {{Гл. таксама|Аперацыя «Сажытэр»|Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|Аперацыя «Каверы»}} [[Файл:أثناء عمليات إجلاء السعودية لمواطنيها ورعايا الدول الشقيقة والصديقة لها.jpg|thumb|Саудаўскія жанчыны-вайскоўцы падчас вывазу замежнікаў у Джыду, 26 красавіка 2023.]] Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. == Гуманітарны крызіс == {{Main|Гуманітарны крызіс у Судане (2023)}} {{Гл. таксама|Суданскі крызіс бежанцаў (2023)}} Баявыя дзеянні ў Хартуме прывялі да таго, што многія жыхары апынуліся ў сваіх дамах без [[электрычнасць|электрычнасці]] і вады больш чым на 48 гадзін, што яшчэ больш пагоршылася гвалтам, які меў месца падчас поснага месяца [[Рамадан]]. Хартумцы праз вулічныя перастрэлкі не маглі выйсці за прадуктамі ў краму. У бальніцах адчуваўся недахоп персаналу і запасаў матэрыялаў з-за патоку параненых<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |title=As New Wave of Violence Hits Sudan’s Capital, Civilians Feel the Strain |url=https://www.nytimes.com/2023/04/17/world/africa/sudan-fighting-khartoum.html |access-date=17 April 2023 |publisher=[[The New York Times]] |date=17 April 2023}}</ref>. Жахлівае становішча склалася таксама ў Дарфуры<ref name="aj" />. Міжнародная федэрацыя таварыстваў [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] і Чырвонага Паўмесяца заявіла, што аказанне гуманітарнай дапамогі ў ваколіцах Хартума практычна немагчыма, і папярэдзіла, што сістэма аховы здароўя Судана знаходзіцца на мяжы калапсу<ref>{{Cite web |title=‘Almost impossible’ to provide aid in Sudanese capital: IFRC |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Больш за тое, [[Сусветная харчовая праграма]] абвясціла аб прыпыненні ўсіх аперацый у Судане пасля гібелі сваіх супрацоўнікаў<ref>{{Cite news |date=16 April 2023 |title=WFP temporarily halts operations in Sudan |language=en |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |access-date=2023-04-16 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415115739/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |url-status=live}}</ref>. На 24 красавіка 2023 года краіну пакінулі больш за 30 000 чалавек<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo,Usaid |title=Sudan updates: Army says foreign evacuations to begin |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/22/sudan-fighting-live-news-army-says-foreign-evacuations-to-begin |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=South Sudan receives about 10,000 refugees fleeing Sudan fighting |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/south-sudan-receives-about-10000-refugees-fleeing-sudan-fighting/articleshow/99734417.cms |access-date=2023-04-24 |issn=0971-8257}}</ref>. Першапачаткова асноўны паток бежанцаў прынялі суседнія Чад і Паўднёвы Судан<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Salih |first2=Zeinab Mohammed |last3=Ahmed |first3=Kaamil |date=2023-04-24 |title=Sudan: thousands flee Khartoum as civilian casualties escalate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/24/sudan-thousands-flee-khartoum-as-civilian-casualties-escalate |access-date=2023-04-24 |issn=0261-3077}}</ref>. Уцекачы пераважна прыбывалі з Хартума і Дарфура<ref>{{Cite news |date=2023-04-20 |title=UN says up to 20,000 have fled Sudan fighting for Chad |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/04/20/un-says-up-to-20-000-have-fled-sudan-fighting-for-chad_6023671_4.html |access-date=2023-04-24}}</ref>. На [[2 мая]] ў ААН паведамілі аб 334 000 унутрана перамешчаных асоб і 100 000 бежанцаў за мяжой<ref name="100k">{{cite news |title=Sudan crisis: Civilians facing 'catastrophe' as 100,000 flee fighting - UN|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65448691|access-date=2 May 2023 |work=[[BBC]] |date=2 May 2023}}</ref>. У маі на фоне канфлікту зафіксавана ўспышка [[туберкулёз]]у<ref>{{Cite web |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.ctvnews.ca/health/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis-1.6389483 |access-date=2023-05-08 |website=CTVNews |language=en}}</ref>. Павелічэнне колькасці хворых у краіне адбылося адначасна з [[Украіна]]й, дзе на той момант пацверджана больш за 34 000 выпадкаў<ref>{{Cite journal |last=Hassanain |first=Sara A. |last2=Edwards |first2=Jeffrey K. |last3=Venables |first3=Emilie |last4=Ali |first4=Engy |last5=Adam |first5=Khadiga |last6=Hussien |first6=Hafiz |last7=Elsony |first7=Asma |date=2018-05-16 |title=Conflict and tuberculosis in Sudan: a 10-year review of the National Tuberculosis Programme, 2004-2014 |url=https://doi.org/10.1186/s13031-018-0154-0 |journal=Conflict and Health |volume=12 |issue=1 |pages=18 |doi=10.1186/s13031-018-0154-0 |issn=1752-1505 |pmc=5954449 |pmid=29785203}}</ref><ref name=eml>{{Cite web |first=Edith M. |last=Lederer |agency=The Associated Press |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-05-08/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis |access-date=2023-05-08 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. Пра ўспышку ўпершыню паведаміла [[8 мая]] ААН. Было адзначана, што ад хваробы штодзённа паміраюць 4400 чалавек, у тым ліку 700 дзяцей<ref name=eml />. [[Файл:Screengrab of refugee camp from Number of Refugees Who Fled Sudan for Chad Double in Week.jpg|thumb|Лагер суданскіх бежанцаў у Чадзе.]] На працягу 2024 года назіралася праблема [[Голад у Судане (2024)|моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду]], што было выклікана наступствамі ўнутранага канфлікту. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва Чад. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title=Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url=https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote=It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en|archive-date=8 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808151915/https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition |url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821172953/https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |url-status=dead }}</ref>. == Шкода і страты == === Стан эканомікі === Паводле ацэнак ААН, эканамічная актыўнасць у Судане ўпала больш чым на траціну за першыя тры тыдні канфлікту<ref name="80m">{{cite news |date=12 September 2023|title=Sudan war causes daily economic loss of $80 million |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/daily-economic-loss-of-sudan-war-estimated-at-80-million |work=Radio Dabanga |access-date=12 September 2023}}</ref>. У ліпені суданскія эканамісты ацанілі агульную суму шкоды ў $9 млрд, або ў сярэднім у $100 млн<ref>{{cite news |date=18 July 2023|title=$49 billion of economic loss and looted property in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |work=Radio Dabanga|access-date=19 July 2023 |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719121727/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |url-status=live}}</ref>. У лютым 2024 года міністр фінансаў Джыбрыл Ібрагім заявіў, што з-за баявых дзеянняў у 2023 годзе эканоміка Судана скарацілася на 40 працэнтаў, а ў 2024 годзе чакаецца дадатковы спад на 28 працэнтаў. Дададзена, што дзяржаўныя даходы скараціліся на 80 адсоткаў<ref>{{cite news |date=29 February 2024 |title=Sudan's economy contracts 40% as war rages |url=https://www.africanews.com/2024/02/28/sudans-economy-contracts-40-as-war-rages/ |work=Africanews|access-date=1 March 2024 }}</ref>. === Сувязь і зносіны === У пачатку падзей суданская армія абвясціла аб закрыцці ўсіх аэрапортаў краіны<ref name=nyala>{{Cite web |date=2023-04-15 |title=استمرار الاشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالخرطوم ومروي |url=https://www.darfur24.com/2023/04/15/استمرار-الاشتباكات-بين-الجيش-والدعم-ا/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415111108/https://www.darfur24.com/2023/04/15/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7/ |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |website=موقع دارفور٢٤ الاخباري |language=ar}}</ref>. Каля 13:00 17-га чысла ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі цалкам закрыла паветраную прастору для палётаў<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo, Usaid |title=Sudan's army orders RSF dissolved; claims control of state TV |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread |access-date=2023-04-17 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. 16-га чысла тэлекамунікацыйны правайдэр MTN адключыў інтэрнэт-паслугі па ўсёй краіне па загадзе суданскага рэгулятара тэлекамунікацый<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Arwa Ibrahim,Usaid |title=Dozens of people killed as Sudan fighting enters second day |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>, а тэлеканал Sudan TB цалкам спыніў сваё вяшчанне<ref>{{Cite news |last=Abdelaziz |first=Khalid |last2=Eltahir |first2=Nafisa |last3=Eltahir |first3=Nafisa |date=2023-04-16 |title=Sudan's army pounds paramilitary bases with air strikes in power struggle |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-military-rivals-fight-power-killing-least-25-2023-04-16/ |access-date=2023-04-16}}</ref>. На [[23 красавіка]] паведамлялася амаль аб поўным адключэнні [[Інтэрнэт]]у<ref>{{Cite web |title=Convoy carrying French national attacked: RSF|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/23/sudan-fighting-internet-outage-reported-across-the-country |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>. На 1 мая 2023 года канфлікт прывёў да спынення паступлення суданскіх тавараў у Чад, што выклікала рост цэн у краіне<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V-Z23MmwyXI|title=Gunfire heard in Khartoum: Here is the situation on Monday, May 1, 2023|website=Al Jazeera|via=[[YouTube]]}}</ref>. У пачатку лютага 2024 года ў краіне адбылося масавае адключэнне інтэрнэту, якое закранула 65 % насельніцтва Судана<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=Sudan communications blackout widens amid accusations |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-telecom-networks-blackout-widens-amid-accusations |access-date=5 February 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. === Чалавечыя ахвяры === На дадзены момант паступаюць супярэчлівыя паведамленні аб ахвярах. Згодна з першапачатковай інфармацыяй тэлеканала «[[Аль-Джазіра]]», у ходзе першых сутыкненняў у Эль-Абейдзе і Хартуме прынамсі трое мірных жыхароў загінулі і дзясяткі атрымалі раненні<ref name="aj"/>. У Паўночным Дарфуры, паводле «Аль-Арабія», прынамсі двое мірных жыхароў былі забіты і 26 паранены. Яшчэ трое мірных жыхароў загінулі ад стрэлу гранатамёта. Адна жанчына была паранена куляй<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647232265762623488 مراسل العربية: مقتل شخصين وإصابة 26 آخرين من المدنيين في الخرطوم بحري #العربية_عاجل https://alarabiya.net]</ref>. У заяве Камітэта лекараў Судана гаворыцца, што двое мірных жыхароў былі забіты ў аэрапорце Хартума і адзін чалавек быў застрэлены ў штаце Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Three killed, dozens injured: Doctors' committee|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/15/sudan-unrest-live-news-explosions-shooting-rock-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Падчас [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)|баёў у Фора-Баранзе]] ў Заходнім Дарфуры паведамлялася пра дзясяткі забітых і сотні параненых<ref>[https://www.darfur24.com/2023/04/15/سقوط-قتلى-وجرحي-جراء-اشتباكات-بين-الجي/ سقوط قتلى وجرحي جراء اشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالفاشر], 15 April 2023</ref>. У Паўднёвым Дарфуры загінулі 5 чалавек<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Elmosharaf_E/status/1647288341149151233?s=20}}</ref>. Сярод загінулых былі грамадзянін [[Індыя|Індыі]]<ref>[https://ria.ru/20230416/sudan-1865635280.html Во время столкновений в Судане погиб гражданин Индии]</ref>, грамадзянін [[ЗША]]<ref name="cbsnews.com">{{Cite web |title=1 American dead in Sudan as U.S. readies troops for potential embassy evacuation amid heavy fighting |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-american-dead-us-troops-embassy-evacuation-khartoum/ |access-date=2023-04-20 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref>, грамадзянін [[Ірак]]а<ref name="cbsnews.com"/>, грамадзянін Егіпта<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2023-04-24 |title=Egypt’s foreign ministry says embassy staff killed in Khartoum |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/egypts-foreign-ministry-says-embassy-staff-killed-khartoum-2023-04-24/ |access-date=2023-04-25}}</ref> і двухгадовая дзяўчынка з [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{Cite web |title=Turkish toddler killed in ongoing clashes in Sudan|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/turkish-toddler-killed-in-ongoing-clashes-in-sudan/2875179 |access-date=2023-04-20 |website=www.aa.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>, а таксама 15 сірыйцаў<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan|title=Diplomat Says 15 Syrians Killed Amid Clashes in Sudan|work=Asharq Al-Awsat|date=27 April 2023|url-status=live|access-date=4 May 2023|archive-date=4 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504163158/https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan}}</ref>, 15 эфіопаў<ref>{{cite web|url=https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|title=At least 15 Ethiopians killed in Sudan crossfires|work=Apa News|date=23 April 2023|access-date=29 мая 2023|archive-date=30 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183511/https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|url-status=dead}}</ref>, 9 эрытрэйцаў<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting|work=The Guardian|date=7 May 2023|access-date=12 May 2023|archive-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512004130/https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|url-status=live}}</ref> і 10 студэнтаў з [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]<ref>{{Cite news|date=2023-06-06|title=Air strikes on Sudan campus kill Congolese - government|language=en|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65495446|access-date=2023-06-06}}</ref>. На другі дзень паведамлялася, што ў Кабкабіі трое супрацоўнікаў Сусветнай харчовай праграмы былі забіты ў выніку перастрэлкі на ваеннай базе. Два іншыя супрацоўнікі былі сур’ёзна паранены, а байцы САП разрабавалі некалькі аўтамабіляў арганізацыі. Агулам на раніцу 56 чалавек загінулі і не менш за 595 атрымалі раненні па ўсёй краіне, з якіх 25, у тым ліку 17 мірных жыхароў, загінулі ў Хартуме<ref>{{Cite web |title=Sudan: Army and RSF battle over key sites, leaving 56 civilians dead|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945|publisher= BBC News|access-date=16 April 2023}}</ref>. На трэці дзень канфлікту Камітэт Суданскіх лекараў заявіў, што па меншай меры 97 чалавек былі забіты і 1100 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan fighting: RSF and army clash in Khartoum for third day|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65293538|access-date=2023-04-17|website=www.bbc.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>, адзначыўшы, што гэтая лічба не ўключае ўсіх пацярпелых, паколькі многія людзі не маглі дабрацца да бальніц<ref>{{Cite web |title=Nearly 100 people dead across Sudan|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread|access-date=2023-04-17|website=www.aljazeera.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>. Са слоў спецпрадстаўніка ААН Фолькера Пертэса, на 18 красавіка прынамсі 185 чалавек былі забіты і больш за 1800 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan's generals battle for 3rd day; death toll soars to 185 |url=https://apnews.com/article/sudan-fighting-military-rsf-eafa3246b1e3004a1a9f2b9af9561362|access-date=2023-04-18 |website=www.apnews.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. 19-га чысла прадстаўнікі [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] (СААЗ) паведамілі, што па меншай меры 270 чалавек загінулі і больш за 2600 атрымалі раненні<ref>{{Cite web |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://edition.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html|access-date=2023-04-19 |website=www.cnn.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. На наступны дзень колькасць ахвяр павялічалася да 330 і 3200 адпаведна<ref name="330dead">{{Cite news |date=20 April 2023 |title=Death toll now more than 300 |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023}}</ref>, на 21-га — 413 і 3551<ref name="413dead">{{Cite news |date=21 April 2023 |title=Sudan fighting live news: UN says more than 400 killed |publisher=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=21 April 2023}}</ref>, 23-га — 420 і 3700<ref>[https://edition.cnn.com/2023/04/22/africa/sudan-army-foreign-evacuations-intl/index.html First evacuations of foreign nationals stuck in Sudan announced]</ref>, 25-га — 459 (на наступны день — 559<ref name="CBS">{{Cite web |title=Sudan ceasefire eases fighting as army denies rumors about deposed dictator Omar al-Bashir's whereabouts |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-ceasefire-omar-al-bashir-fighting-eases-dictator-said-to-be-in-hospital/ |access-date=2023-04-26 |website=CBS News |language=en-US}}</ref>) і 4072<ref name="Biohazard">{{Cite news |date=25 April 2023 |title=WHO says ‘high risk of biological hazard’ after laboratory seized |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/25/sudan-live-news-sporadic-gunfire-in-khartoum-despite-new-truce|access-date=25 April 2023}}</ref>. На 9 мая паведамлялася пра 700 забітых<ref name="24th">{{Cite web |title=Sudan fighting in its 24th day: A list of key events |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/sudan-fighting-in-its-24th-day-a-list-of-key-events |access-date=2023-05-09 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> і 5100 параненых<ref name="5100abc">{{Cite news|date=9 May 2023|title=No sign Sudan warring parties ready to 'seriously negotiate': UN|publisher=ABC|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudans-death-toll-rises-warring-sides-continue-talks-99193665|access-date=9 May 2023}}</ref>, на 16-га — пра 1000<ref name="photos">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/5/16/photos-sudanese-capital-devastated-by-a-month-of-brutal-fighting|title=Photos: Sudanese capital devastated by a month of brutal fighting|publisher=Aljazeera|date=16 May 2023}}</ref>, на 27-га — 1800<ref name="Perthes"/>. [[15 чэрвеня]] Праект даных аб месцазнаходжанні і падзеях узброеных канфліктаў паведаміў, што колькасць загінулых склала больш за 2000 чалавек<ref name="2,000">{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|title=Sudan war death toll surges past 2,000 as fighting enters third month|publisher=Ahram|date=15 June 2023|access-date=16 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616114444/https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|archive-date=16 чэрвеня 2023|url-status=dead}}</ref>. 21 красавіка [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] паведаміла, што адзін з яе супрацоўнікаў быў забіты падчас перастрэлкі падчас падарожжа з сям’ёй каля Аль-Абейда<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Humanitarian worker killed in Sudan crossfire, IOM says |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-iom-idAFL8N36O3PT |access-date=2023-04-21}}</ref>. Станам на [[20 чэрвеня]], як заявіў міністр аховы здароўя Хайтам Ібрагім, загінула больш за 3000 чалавек, яшчэ 6000 паранены<ref name="3000jpost">{{Cite news|date=17 June 2023|title=More than 3,000 people killed, 6,000 injured in Sudan conflict|publisher=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|access-date=20 June 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620061616/https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|url-status=live}}</ref>. Аднак султанат Дар Масаліт паведаміў, што толькі ў Заходнім Дарфуры налічвалася больш за 5000 загінулых і каля 8000 параненых<ref name="dabanga5k">{{Cite news |title=More than 5,000 reportedly killed in El Geneina ‘genocide’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/more-than-5000-reportedly-killed-in-el-geneina-genocide|date=20 June 2023 |access-date=23 June 2023 |work=Radio Dabanga}}</ref>. [[22 ліпеня]] амерыканскі тэлеканал [[CNN]] са спасылкай на правадыроў мясцовых плямён заявіў, што з пачатку канфлікту толькі ў Заходнім Дарфуры загінула 10 000 чалавек<ref name="10kcnn">{{Cite news|date=26 July 2023|title=10,000 reported killed in one West Darfur city, as ethnic violence ravages Sudanese region|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/07/26/africa/sudan-west-darfur-thousands-killed-intl/index.html|access-date=27 July 2023}}</ref>. [[16 кастрычніка]], паводле ацэнкі ААН, было заяўлена пра гібель 9000 чалавек за ўвесь час баёў<ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=16 October 2023 |title=UN aid chief says six months of war in Sudan has killed 9,000 people |language=en |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |access-date=18 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015214513/https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |url-status=live }}</ref>. На [[19 снежня]] арганізацыя паведаміла пра 12 000 загінулых і 33 000 пацярпелых<ref name="aa12">{{Cite web |date=19 December 2023 |title=UN humanitarian office raises alarm over fighting in eastern Sudanese state |url=https://www.aa.com.tr/en/world/un-humanitarian-office-raises-alarm-over-fighting-in-eastern-sudanese-state/3087061 |website=Anadolu Agency}}</ref>. Да 21 студзеня колькасць забітых павялічылася да 13 тысяч, заяўлена аб 26 тысячах пацярпелых<ref>[https://www.trtworld.com/africa/more-than-13000-people-killed-in-sudan-conflict-un-16729902 More than 13,000 people killed in Sudan conflict: UN]</ref>. 8 верасня, паводле ацэнак ААН, у выніку канфлікту загінула не менш за 20 000 чалавек<ref>{{cite news |title=UN official says Sudan’s war has killed at least 20,000 people |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-f885e161c4eb4151377c25a20929de25 |access-date=8 September 2024 |work=Associated Press |date=8 September 2024 }}</ref>. На лістапад 2024 года заяўлена пра 61 000<ref name="ap20">{{cite news |last1=Yibeltal |first1=Kalkidan |last2=Rukanga |first2=Basillioh |date=14 November 2024 |title=Sudan death toll far higher than previously reported - study |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crln9lk51dro |access-date=15 November 2024 |publisher=[[BBC News]]}}</ref>-150 000<ref name="dabanga150">{{cite news |title=US Senate hears urgent plea from envoy to Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |access-date=7 May 2024 |work=Radio Dabanga |date=2 May 2024 |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503160346/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |url-status=live}}</ref> загінулых. Падрыхтоўчы камітэт сіндыката суданскіх лекараў на 20 студзеня 2025 года паведаміў пра 522 000 загінулых<ref>{{cite news |title=More then 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |work=Sudan Tribune |quote=The Preparatory Committee of the Sudanese Doctors Syndicate revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref>. == Злачынствы і парушэнні == {{Асноўны артыкул|Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане}} [[File:Rassemblement stop au génocide au Soudan - Paris (FR75) - 2025-11-01 - 6.jpg|міні|Дэманстрацыя суданскай дыяспары ў Парыжы супраць ваенных злачынстваў, 1 лістапада 2025.]] Медыйныя арганізацыі абвінавацілі як УСС, так і САП у пагрозах, нападах і нават забойствах некалькіх журналістаў падчас канфлікту. Суданскі сіндыкат журналістаў толькі за другую палову мая задакументаваў больш за 40 такіх выпадкаў<ref>{{Cite news|date=6 June 2023|title=Violations against journalists in Sudan war|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war|url-status=live|access-date=19 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20230629010338/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war}}</ref>. Абодва бакі заўважаны ў нападах на медыцынскія ўстановы і медперсанал, пра што сведчыць BBC News Arabic. Па шпіталях неаднаразова наносіліся паветраныя і артылерыйскія ўдары<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|title=Sudan hospital strikes potential war crimes, BBC told|website=BBC News|date=2023-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816064253/https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|archive-date=2023-08-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Гэтыя напады сур’ёзна паўплывалі на стан сістэмы аховы здароўя краіны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|title=Attacks on Health Care in Sudan, 26July - 08 August 2023 - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192944/https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-11-15|url-status=live}}</ref>, паставіўшы пад пагрозу дзейнасць бальніц<ref>{{Cite news|date=2023-07-21|title=Sudan: Attacks on health workers jeopardise remaining hospitals operating in Khartoum|language=en-GB|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|access-date=2023-11-15|archivedate=https://web.archive.org/web/20231109185455/https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|url-status=live}}</ref>. У Дарфуры зафіксаваны шматлікія выпадкі масавых забойстваў. Урад Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|title=Atrocities in Sudan: Minister for Africa's statement, 22 August 2023|website=GOV.UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116195654/https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|archive-date=2023-11-16|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>, відавочцы і назіральнікі ахарактарызавалі гвалт у рэгіёне як этнічную чыстку ці нават [[генацыд]]. Галоўнымі ахвярамі забойстваў сталі неарабскія народы, напрыклад масаліты<ref name="auto42">{{Cite news |date=2023-06-19 |title=New killings reported in Darfur on second day of Sudan ceasefire |language=en |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |url-status=live |access-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629171052/https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |archive-date=2023-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|title=Sudan Violence Rages as Paramilitaries Deny Darfur War Crimes|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719193559/https://www.voanews.com/amp/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Са жніўня нарастае колькасць доказаў таго, што Сілы аператыўнай падтрымкі праводзяць у Дарфуры этнічную чыстку. Вярхоўны камісар ААН Філіпа Грандзі выпусціў папярэджанне аб патэнцыйным перарастанні гвалту ў поўнамаштабны генацыд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|title=UN sounds alarm on Darfur, warns world not to repeat history|author=Ewing|first=Giselle Ruhiyyih|website=POLITICO|date=2023-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114055216/https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|archive-date=2023-11-14|access-date=2023-11-14|url-status=live}}</ref>. Падчас канфлікту вялікая колькасць жанчын сталі ахвярамі згвалтавання. Некаторыя трапілі ў [[сексуальнае рабства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/sudan-war-crimes-rampant-civilians-killed-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks|title=Sudan: War crimes rampant as civilians killed in both deliberate and indiscriminate attacks - New Report|website=Amnesty|access-date=2023-11-21}}</ref>. Ахвярамі сталі як суданкі, так і замежніцы<ref name=":17">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|title='Don't let the other soldiers watch': Rape as a weapon of war in Sudan|author=Abdelmoniem|first=Nils Adler,Dallia M.|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924063938/https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|archive-date=2023-09-24|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Асабліва часта пад сексуальны гвалт траплялі масаліткі і іншыя неарабкі<ref name=":18">{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|title=Darfur: Rapid Support Forces, Allied Militias Rape Dozens [EN/AR] - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119193245/https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сярод асноўных злачынцаў названы арабскія апалчэнцы, саюзныя САП. Эксперты ААН сцвярджалі, што згвалтаванне выкарыстоўваецца як «інструмент пакарання»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|title=Rape by Sudan's RSF militia used to 'punish and terrorise' warn rights experts {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004053701/https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|archive-date=2023-10-04|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Арганізацыя выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з шырока распаўсюджаным сексуальным гвалтам падчас канфлікту<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|title=UN experts alarmed by reported widespread use of rape and sexual violence against women and girls by RSF in Sudan|website=OHCHR|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929131348/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|archive-date=2023-09-29|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. І ААН, і суданскія праваабарончыя арганізацыі заяўлялі, што гэтыя лічбы ўяўляюць сабой толькі невялікую частку рэальнага маштабу правапарушэнняў<ref name=":20">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|title=Gang-raped and racially abused in Sudan|website=BBC News|date=2023-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015064311/http://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|archive-date=2023-10-15|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паведамлялася, што САП і арабскія апалчэнцы таксама здзяйснялі рабаванні<ref name=":16">{{Cite news|date=25 July 2023|title=RSF accused of killings, robberies and sexual violence|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence|url-status=live|access-date=25 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20231004102426/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence}}</ref>. Мірныя жыхары краіны выказалі заклапочанасць з нагоды масавых крадзяжоў і рабаванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|title=In Sudan's South Darfur, armed men pillage, loot under cover of fighting|author=Nashed|first=Mat|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928073449/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|title=Shelling, Looting in Sudan's Capital as Military Factions Battle for 8th Week|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616112826/https://www.voanews.com/amp/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|archive-date=2023-06-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сітуацыя дапаўнялася поўнай адсутнасцю прысутнасці паліцыі і праваахоўных органаў<ref>{{Cite news|date=2023-05-10|title=Sudan capital rocked by air strikes, looting|website=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|access-date=2023-09-30|archivedate=https://web.archive.org/web/20230522100928/https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|title=Shoes to TVs - looting spree ravages war-hit Sudan|website=BBC News|date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926072409/https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|archive-date=2023-09-26|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Суданская пракуратура зафіксавала больш за 500 выпадкаў знікнення людзей без вестак па ўсёй краіне з пачатку баёў<ref name=":15">{{Cite news |date=3 August 2023 |title=RSF accused of over 500 cases of enforced disappearance in Sudan |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275738/ |access-date=4 August 2023 |archive-date=12 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812201312/https://sudantribune.com/article275738/ |url-status=dead }}</ref>. Як заўлялася, войскі Дагала і іх саюзнікі наўмысна забівалі асобных юрыстаў, назіральнікаў за правамі чалавека, лекараў, правадыроў неарабскіх плямёнаў<ref>{{Cite web |last=Nashed |first=Mat |title=RSF atrocities pile up in Darfur after 100 days of Sudan fighting |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011083838/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |archive-date=11 October 2023 |access-date=2023-07-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=24 July 2023 |title=RSF and Kababish clash in North Kordofan |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |url-status=live |access-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006160937/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |archive-date=6 October 2023}}</ref>, чыноўнікаў<ref>{{Cite news |title=Sudan's warring sides trade blame over church attack |language=en-UK |work=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |url-status=live |access-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144238/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |archive-date=16 May 2023}}</ref>, копскіх святароў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|title=War crimes and civilian suffering in Sudan|website=Amnesty International|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925175201/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|archive-date=2023-09-25|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паступала шмат паведамленняў аб вярбоўцы дзяцей ва ўзброеныя групы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|title=Sudan: Children dying amid healthcare system collapse {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030064905/https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|archive-date=2023-10-30|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>. Назіральнікі абвінавацілі войскі Дагала ў наборы ў свае атрады непаўналетнік ва ўзросце 14 гадоў. Некаторых з дзяцей-салдат бачылі на перадавой у Хартуме<ref name="childsoldier">{{Cite news |date=22 August 2023 |title=Child soldiers reported in Sudan battles |language=en |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |access-date=23 August 2023 |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823125553/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |url-status=live }}</ref>. == Фэйкі == У ходзе канфлікту было адзначана некалькі выпадкаў дэзынфармацыі, накіраванай на маніпуляванне грамадскай думкай, распаўсюджванне ілжывай інфармацыі і стварэнне блытаніны. І УСС, і САП удзельнічалі ў кампаніях па дэзынфармацыі ў сацыяльных сетках. Прадстаўнікі бакоў выкарыстоўвалі [[Твітэр]] у [[інфармацыйная вайна|інфармацыйнай барацьбе]]<ref>{{cite web |last=Suleiman |first=Ali Sam |date=2023-05-19 |title=How Disinformation Campaigns Endanger Lives in Sudan |url=https://smex.org/how-disinformation-campaigns-endanger-lives-in-sudan/ |access-date=2023-07-28 |website=SMEX |language=en-US}}</ref>. Афіцыйная старонка «[[Бі-бі-сі]]» апублікавала відэа, дзе нібыта паказаны авіяналёт ВПС Судана на пазіцыі прыхільнікаў Дагала. Падраздзяленне маніторынгу і праверкі «[[Аль-Джазіра|Аль-Джазіры]]» заявіла, што відэа сфабрыкавана з выкарыстаннем кадраў з кампутарнай гульні «Arma 3», апублікаваных на платформе [[TikTok]] у сакавіку 2023 года. Іншае відэа, на якім камандуючы суданскай арміяй Абдэль Фатах аль-Бурхан інспектуе бранятанкавы корпус, знята яшчэ да пачатку баявых дзеянняў. Відэа, на якім, як паведамлялася, суданскія верталёты пралятаюць над Хартумам, аказалася датаваным лістападам 2022 года<ref name=":4">{{Cite web|lang=ar|url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/2023/4/16/%d9%88%d8%ad%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%82%d9%82-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d8%aa%d9%83%d8%b4%d9%81-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%a9-3|title=وحدة التحقق بالجزيرة مباشر تكشف حقيقة مقاطع فيديو نشرها الجيش السوداني ووسائل إعلام (فيديو)|website=mubasher.aljazeera.net|access-date=2023-04-26}}</ref>. Таксама высветлілася, што дзве фатаграфіі, шырока распаўсюджаныя ў сацыяльных сетках, на якіх знаходзіліся падпалены мост і разбомблены будынак у Хартуме, былі зроблены падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://pesacheck.org/partly-false-two-of-these-photos-are-not-from-the-april-2023-sudan-unrest-45c170e197de|title=PARTLY FALSE: Two of these photos are not from the April 2023 Sudan unrest|author=PesaCheck|website=Medium|date=2023-04-19|access-date=2023-04-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Другая грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Дарфурскі канфлікт]] * [[Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле]] * [[Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2022)]] * [[Сутыкненні ў Блакітным Ніле (2022)]] * [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * Захар Бурак. [https://zviazda.by/sites/default/files/29kras-2023-11.pdf «Вароты Афрыкі» ў агні: Што адбываецца ў Судане?] // Звязда : газета. — 29 красавіка 2023. == Спасылкі == * [https://kp.ua/incidents/a667944-mid-rekomenduet-ukraintsam-vozderzhatsja-ot-poezdok-v-sudan-hde-vspykhnuli-boi МИД рекомендует украинцам воздержаться от поездок в Судан, где вспыхнули бои] * [https://fakty.com.ua/ru/svit/20230415-pid-chas-zbrojnyh-sutychok-u-sudani-poshkodzheno-litak-ukrayinskoyi-aviakompaniyi/ Во время вооруженных столкновений в Судане поврежден самолет украинской авиакомпании] * [https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html У Судане ідуць баі паміж сілавымі структурамі краіны. Што не падзялілі і адкуль там украінскія самалёты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230417140045/https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html |date=17 красавіка 2023 }} * [https://www.svaboda.org/a/32365079.html У Судане ваенізаваная групоўка «Сілы хуткай падтрымкі» заявіла пра захоп прэзыдэнцкага палацу і аэрапорту] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] czc4yuuvkkv60uqhjy4ezqgb1y1zd4c 0 738798 5197870 4492287 2026-09-12T12:13:19Z Ciepiersia 162280 афармленне 5197870 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Сто́мленасць матэрыя́лаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} — працэс змены механічных і фізічных уласцівасцей матэрыялаў і вырабаў з іх у выніку паступовага назапашвання пашкоджанняў пад уздзеяннем зменных (цыклічных) або аднаразовых нагрузак, які прыводзіць да змены ўласцівасцей, утварэнню трэшчын і іх развіццю і разбурэнню. Працэс залежыць ад зыходнай [[Трываласць|трываласці]], пластычнасці, цвёрдасці, вязкасці, мікраструктуры і макраструктуры, віду нагрузкі, астаткавых напружанняў, уздзеяння фактараў знешняга асяроддзя і інш. Колькасна працэс стомленасці матэрыялаў апісваецца залежнасцю паміж назапашаным пашкоджаннем і лікам цыклаў або працягласцю нагрузкі па параметры велічыні цыклічных нагрузак або дэфармацый. Здольнасць матэрыялаў працаваць ва ўмовах цыклічных нагрузак вызначаецца пры выпрабаваннях узораў па розных схемах уздзеяння нагрузак. Супраціўленне стомленасці вызначаецца мяжой вынослівасці — найбольшым напружаннем, якое можа вытрымаць матэрыял без разбурэння пры зададзенай колькасці цыклічных уздзеянняў{{sfn|БелЭн|2002}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стомленасць матэрыялаў|[[Леанід Адамавіч Сасноўскі|Сасноўскі Л. А.]]|188}} * {{ВСЭ3|Усталость материалов|аўтар=Серенсен С. В.}} * Усталость материалов // Физический энциклопедический словарь / Главный редактор А. М. Прохоров. — М.: Советская энциклопедия, 1983.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ФЭ|5}} * ''Терентьев В. Ф.'' Усталость металлических материалов. — М.: Наука. 2003. — 254 с.{{ref-ru}} * ''Бесхмельніцина М. М.'' Воропаєв Михайло Олексійович // Усталость материала // Енциклопедія сучасної України: у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Институт энциклопедических исследований НАН Украины. — К., 2001—…. — ISBN 944-02-3354-X.{{ref-uk}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Material fatigue}} * ''[[Леанід Адамавіч Сасноўскі|Сосновский Л. А.]] ''[http://mmmm.by/pdf/ru/2015/02/12.pdf О развитии представлений об усталости металлов при объёмном и поверхностном и контактном деформировании] {{ref-ru}} // Міжнародны навукова-тэхнічны часопіс «МЕХАНИКА МАШИН, МЕХАНИЗМОВ И МАТЕРИАЛОВ» {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Уласцівасці матэрыялаў]] [[Катэгорыя:Механіка цвёрдага дэфармуемага цела]] eg32o5xnyhioxmlmgz7xtmd603l3ios 0 740532 5198005 5049738 2026-09-12T20:14:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198005 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Струк}} {{Вучоны}} '''Васіль Аляксандравіч Струк'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|23|11|1949}}) — [[вучоны]] ў галіне [[матэрыялазнаўства]], [[доктар тэхнічных навук]] (1989), [[прафесар]] (1991). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Валожын]] ([[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]). У 1971 годзе скончыў [[Беларускі тэхналагічны інстытут імя С. М. Кірава]]. З 10 чэрвеня 1974 года па 15 мая 1990 года<ref name="СЭ">[https://famous-scientists.ru/anketa/struk-vasilij-aleksandrovich-17446 Струк Василий Александрович // Сетевая энциклопедия «Известные учёные»]</ref> працаваў у [[Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі|Інстытуце механікі металапалімерных сістэм]] [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]]. Займаў пасады інжынера, [[Малодшы навуковы супрацоўнік|малодшага навуковага супрацоўніка]], [[Старшы навуковы супрацоўнік|старшага навуковага супрацоўніка]], загадчыка лабараторыі<ref name="СЭ" />. У 1976—1979 гадах праходзіў навучанне ў [[Аспірантура|аспірантуры]] і ў 1979 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] [[Дысертацыя|дысертацыю]] на тэму «Создание и исследование машиностроительных антифрикционных материалов на основе модифицированных термопластов» (кансультант — акадэмік [[Уладзімір Аляксеевіч Белы|У. А. Белы]])<ref name="СЭ" />. У 1988 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэмы «Трибохимическая концепция создания антифрикционных материалов на основе многотоннажно выпускаемых полимерных связующих» (кансультант — акадэмік У. А. Белы)<ref name="СЭ" />. З 1990 года В. А. Струк працуе ў [[ГрДУ|Гродзескім дзяржаўным універсітэце імя Янкі Купалы]]. У 1991 годзе яму прысвоена званне прафесара па спецыяльнасці «Матэрыялазнаўства ў машынабудаванні». Пасады ва ўніверсітэце: загадчык кафедры матэрыялазнаўства і рэсурсазберагальных тэхналогій (1991—2005), дэкан факультэта інавацыйных тэхналогій машынабудавання (2005—2015), прафесар кафедры матэрыялазнаўства і рэсурсазберагальных тэхналогій. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Аўтар больш за 700 навуковых прац, у тым ліку 26 [[Манаграфія|манаграфій]], 16 [[падручнік]]аў і навучальных дапаможнікаў, больш за 150 аўтарскіх пасведчанняў і [[патэнт]]аў на [[вынаходства|вынаходствы]]<ref name="СЭ" />. Займаецца даследаваннем трыбатэхнічных з’яў пры стварэнні і эксплуатацыі трыбатэхнічных сістэм, тэхналогіі і матэрыялазнаўстве палімерных нанаматэрыялаў, антыфрыкцыйных матэрыялаў на аснове сумесей [[Палімеры|палімераў]]. Арганізатар і навуковы кіраўнік навукова-вучэбна-вытворчага кластара «Вучэбна-метадычны цэнтр „Прамаграмаш“»<ref name="СЭ" />. Заснавальнік і навуковы кіраўнік навуковай школы «Фізіка-хімія, матэрыялазнаўства і тэхналогія палімерных нанакампазіцыйных матэрыялаў»<ref name="СЭ" />. Пад навуковым кіраўніцтвам прафесара В. А. Струка абаронены больш за 20 кандыдацкіх і больш за 20 магістарскіх дысертацый<ref name="СЭ" />. Член рэдакцыйнай калегіі навуковага, вытворча-практычнага часопіса «Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 6. Тэхніка»<ref name="Веснік">[https://vesnik.grsu.by/?p=s6&lang=by Сайт часопіса «Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 6. Тэхніка»]</ref>. Правадзейны член Міжнароднай інжынернай акадэміі<ref name="СЭ" />. Сярод апублікаваных прац: * Материалы на основе ненасыщенных полиэфиров / Г. Г. Коляго, В. А. Струк. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1989. — 185 с. * Ингибиторы изнашивания металлополимерных систем / В. А. Струк, В. А. Гольдаде, С. С. Песецкий. — М.: Химия, 1993. — 480 с. * Нанокомпозиционные машиностроительные материалы: опыт разработки и применения / С. В. Авдейчик, В. А. Струк, [[Аляксандр Уладзіміравіч Рагачоў|А. В. Рогачёв]] [и др.]. — Гродно: ГрГУ, 2006. — 570 с. * Карданные передачи: конструкции, материалы, применение / [[Віктар Іванавіч Краўчанка|В. И. Кравченко]], Г. А. Костюкович, В. А. Струк; под ред. В. А. Струка. — Минск: Тэхналогія, 2006. — 409 с. * Введение в физику нанокомпозиционных машиностроительных материалов / С. В. Авдейчик [и др.]; под ред. В. А. Струка. — Гродно: ГГАУ, 2009. — 439 с. * Фторсодержащие ингибиторы изнашивания металлополимерных трибосистем / С. В. Авдейчик [и др.]; под ред. В. А. Струка. — Минск: Тэхналогія, 2011. — 270 с. * Основы научной и инновационной деятельности / С. В. Авдейчик, Л. Н. Нехорошева, В. А. Струк. — Минск: Право и экономика, 2016. — 490 с. * Технология модифицирования поверхностей трения деталей металлополимерных систем с применением высокоэнергетических воздействий / В. Г. Сорокин, Д. А. Прушак, Е. В. Овчинников, С. В. Авдейчик, А. В. Струк // Веснік ГрДУ імя Янкі Купалы. Сер. 6, Тэхніка. — 2011. — № 1(116). — С. 19—24. * Технологические принципы получения изделий из высоконаполненных фторкомпозитов / В. В. Воропаев, С. В. Авдейчик, А. А. Скаскевич, В. А. Струк // Веснік ГрДУ імя Янкі Купалы. Сер. 6, Тэхніка. — 2014. — № 1(169). — С. 108—120. * The phenomenon of nanostate in material science of functional composites based on industrial polymers / S. Avdeychik, V. Goldade, V. Struk, A. Antonov, A. Ikromov // Theoretical & Applied Science. — 2020. — Iss. 07. — Vol. 87. — P. 101—107. * Реализация феномена наносостояния в материаловедении функциональных нанокомпозитов на основе промышленных полимеров / С. В. Авдейчик, В. А. Гольдаде, В. А. Струк, А. С. Антонов, А. Г. Икромов // Электронная обработка материалов. — 2021. — № 57(1). — С. 7—18. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Струк Васіль Аляксандравіч||209}} * Республика Беларусь: энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 142. == Спасылкі == * [https://famous-scientists.ru/anketa/struk-vasilij-aleksandrovich-17446 Струк Василий Александрович // Сетевая энциклопедия «Известные учёные»]{{ref-ru}}{{v|5|6|2023}} * [https://www.grsu.by/glavnaya/univer/pps/item/44318-user9755 Струк Василий Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605030554/https://www.grsu.by/glavnaya/univer/pps/item/44318-user9755 |date=5 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|5|6|2023}} // [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] * [https://rlst.org.by/files/grodno/presentation/Uchenyie%20Grodno.pptx Прэзентацыя «Учёные Гродненщины в области науки» — С. 20.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605030553/https://rlst.org.by/files/grodno/presentation/Uchenyie%20Grodno.pptx |date=5 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|5|6|2023}} // Гродзенскі філіял Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі * [https://bypatents.com/patents/struk-vasilijj-aleksandrovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605030553/https://bypatents.com/patents/struk-vasilijj-aleksandrovich |date=5 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|5|6|2023}} * [https://patentdb.ru/author/172640 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605032054/https://patentdb.ru/author/172640 |date=5 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|5|6|2023}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Струк Васіль Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці трыбалогіі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] 1cx3m4mxtfq5zpvdv6tz505uggxowbe 100 753022 5197916 5197543 2026-09-12T15:51:41Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5197916 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі|2026-09-12T05:13:26Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вільгельм Герман Абіх|2026-09-11T10:12:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аб’ёмны аналіз|2026-09-11T09:46:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стратэгічная культура|2026-09-11T09:13:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Барыс Віктаравіч Сапуноў|2026-09-10T18:21:24Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Іван Васілевіч Абраімаў|2026-09-10T12:07:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леанід Ягоравіч Абаленскі|2026-09-10T06:06:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ірэна Эльжбета Адамавічуце-Чэкманене|2026-09-09T22:39:56Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|2026-09-09T13:18:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|2026-09-09T11:43:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карл Людвіг Гізеке|2026-09-09T11:23:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рышард Радзік|2026-09-09T10:37:43Z|АлесьНавіцкі90}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> iucdabwanr0qgzqqkzlbcrhvurakdtj 100 753287 5197912 5197539 2026-09-12T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5197912 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Гісторыя беларускай літаратуры (Гарэцкі)|2026-09-12T10:13:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Шумскі|2026-09-12T10:11:15Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў ЗША|2026-09-10T22:21:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Руска-беларускі слоўнік (1936)|2026-09-10T21:54:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|2026-09-10T21:52:07Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Алесь Некрашэвіч|2026-09-10T21:40:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Латвіі|2026-09-10T21:25:42Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ва Украіне|2026-09-10T21:08:42Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Германіі|2026-09-10T20:56:13Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Марыя Юльянаўна Мажэйка|2026-09-10T20:32:29Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Расіі|2026-09-10T20:16:08Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Чортаў камень (Мінск)|2026-09-10T16:29:08Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Літве|2026-09-10T12:46:48Z|АлесьНавіцкі90}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j229g3pl360ftbgr16jc6akj4l0cvtz 0 754018 5198010 5049743 2026-09-12T20:26:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198010 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Васіль Андрэевіч Сы́чык'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|14|6|1937}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Радыётэхніка|радыётэхнікі]] і [[Электроніка|электронікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1994), [[прафесар]] (1996). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Здзітава (Бярозаўскі раён)|Здзітава]] Пескаўскай гміны Косаўскага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] (у сучасным [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Скончыў [[Брэсцкі чыгуначны тэхнікум]]<ref name="РНТБ">[http://rntbcat.org.by/izobr/Sychik.html Сычик Василий Андреевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240418083202/http://rntbcat.org.by/izobr/Sychik.html |date=18 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // Электронны каталог Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі Беларусі</ref>, у 1963 годзе — электратэхнічны факультэт [[Адэскі політэхнічны інстытут|Адэскага політэхнічнага інстытута]]. У 1963—1965 гадах працаваў у [[Варонежскі навукова-даследчы інстытут сувязі|Варонежскім навукова-даследчым інстытуце сувязі]]<ref name="РНТБ" /><ref name="КБ">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/1237-14-chervenya-2017-g-80-gadou-z-dnya-naradzhennya-vasilya-andreevicha-sychyka-1937-vuchonaga-u-galine-radyjotekhniki-i-elektroniki-akademika-mizhnarodnaj-akademii-infarmatsyjnykh-tekhnalogij/1237-14-chervenya-2017-g-80-gadou-z-dnya-naradzhennya-vasilya-andreevicha-sychyka-1937-vuchonaga-u-galine-radyjotekhniki-i-elektroniki-akademika-mizhnarodnaj-akademii-infarmatsyjnykh-tekhnalogij Краязнаўства Берасцейшыны]</ref>. У 1966—1969 гадах навучаўся ў аспірантуры [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па матэрыялазнаўстве|Інстытута фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў]] Акадэміі навук БССР<ref name="КБ" /> пад кіраўніцтвам [[Мікалай Мікалаевіч Зацэпін|М. М. Зацэпіна]]<ref name="РНТБ" />. Працаваў у [[БДУІР|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] і СКБ вытворчага аб’яднання «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]»{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1980 годзе ў [[Інстытут прыкладной фізікі НАН Беларусі|Інстытуце прыкладной фізтікі АН БССР]] абараніў кандыдацкую [[Дысертацыя|дысертацыюна]] тэму «Исследование свойств тонкоплёночных полупроводниковых гетероструктур из соединений AII BVI и разработка приборов на их основе»<ref name="РНТБ" /><ref name="КБ" />. З 1978 года В. А. Сычык у [[БНТУ|Беларускімі нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. У 1993 годзе ў Навукова-даследчым інстытуце інтраскапіі ў [[Масква|Маскве]] абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Исследование и разработка методов и средств неразрушающего контроля изделий электронной техники на базе полупроводниковых преобразователей излучений»<ref name="РНТБ" />. == Навуковая і грамадская дзейнасць == В. А. Сычык — аўтар больш за 360 навуковых прац, [[Манаграфія|манаграфіі]], 10 навучальных дапаможнікаў, больш за 140 вынаходстваў галіне электраэнергетыкі, радыётэхнікі, мікраэлектронікі, метадаў і сродкаў неразбуральнага кантролю, тэхнікі спецыяльнага прызначэння і інш. Прапанаваў новыя тыпы [[Лятальны апарат|лятальных апаратаў]]{{sfn|БелЭн|2002}}. Акадэмік Міжнароднай акадэміі інфармацыйных тэхналогій (1996), акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (2001), акадэмік Расійскай акадэміі бяспекі і абароны правапарадку (2005); член-карэспандэнт (2006), акадэмік (2010) Міжнароднай інжынернай акадэміі; акадэмік Міжнароднай акадэміі транспарту (2009)<ref name="РНТБ" />. Сярод апублікаваных прац: * Разработка и создание средств неразрушающего контроля бытовой электронной аппаратуры на основе полупроводниковых преобразователей излучений : автореферат дис. ... доктора технических наук : 05.11.13. — Минск, 1993. — 46 с. : ил.; * Измерительные преобразователи излучений на основе полупроводниковых приборных структур / В. А. Сычик. – Минск : [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1991. – 178 с. : ил., табл.; * Учебно-методическое пособие для выполнения лабораторных работ по дисциплине «Технология сборки полупроводниковых приборов и интегральных схем» для студентов специальности Т 06.02.00, 1-41 01 01 «Технология материалов и компонентов электронной техники» / В. А. Сычик, Г. В. Имбро ; Министерство образования Республики Беларусь, Белорусский национальный технический университет, Кафедра «Информационно-измерительная техника и технологии» – Минск : БНТУ, 2005. – 94 с.; * [http://rep.bsatu.by/bitstream/doc/2319/1/Sychik-V-A-Besplotinnaya-rechnaya-ehlektrostanciya.pdf Бесплотинная речная электростанция] / В. А. Сычик, [[Вікенцій Іванавіч Русан|В. И. Русан]], Н. Н. Уласюк // Энергосбережение — важнейшее условие инновационного развития АПК: сборник науч. статей Междунар. науч.-техн. конф., Минск, 26—27 ноября 2015 г. — Минск: БГАТУ, 2015. — С. 115—118.; * [http://rep.bsatu.by/bitstream/doc/1724/1/Sychik-V-A-Sintez-ehlektricheskih-modelej-poluprovodnikovyh-preobrazovatelej-izluchenij.pdf Синтез электрических моделей полупроводниковых преобразователей излучений] / В. А. Сычик, В. И. Русан, Н. Н. Уласюк // Энергосбережение - важнейшее условие инновационного развития АПК: материалы Междунар. науч.-техн. конф., Минск, 23—24 ноября 2017 г. - Минск: БГАТУ, 2017. — С. 147—150.; * Устройство для формирования диэлектрических плёнок для электрических преобразователей / В. А. Сычик [и др.] // Энергосбережение - важнейшее условие инновационного развития АПК: материалы Междунар. науч.-техн. конф., Минск, 21—22 ноября 2013 г. — Минск: БГАТУ, 2013. — С. 197—199.; * Концептуальная модель систем ЦОВРЛИ / Сычик В. А., Рябков В. И. // Проблемы создания информационных технологий : сб. науч. трудов / Международная академия информационных технологий. Москва, 2006. Вып. 14. — С. 49–57.; * Моделирование процессов и систем управления подвижными объектами / Сычик, В. А., Рябков В. И. // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя фізіка-тэхнічных навук. 2006. № 4. — С. 110–113. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сы́чык Васіль Андрэевіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|326}} * Сычык Васіль Андрэевіч // Память: историко-документальная хроника Берёзовского района / редкол.: В. В. Андриевич (гл. ред.) [и др.]. 2-е изд., перераб. и доп. - Минск, 2014. — С. 578–579. * Сычик Василий Андреевич // Кто есть кто : доктора наук, профессора, заслуженные деятели науки и лауреаты премий Белорусской государственной политехнической академии : справочник. — Минск, 2000. С. 103–104.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://rntbcat.org.by/izobr/Sychik.html Сычик Василий Андреевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240418083202/http://rntbcat.org.by/izobr/Sychik.html |date=18 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // Электронны каталог Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі Беларусі * [https://bntu.by/person/sychik-vasiliy Сычик Василий Андреевич]{{ref-ru}} // Сайт [[БНТУ]] * [http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/1237-14-chervenya-2017-g-80-gadou-z-dnya-naradzhennya-vasilya-andreevicha-sychyka-1937-vuchonaga-u-galine-radyjotekhniki-i-elektroniki-akademika-mizhnarodnaj-akademii-infarmatsyjnykh-tekhnalogij/1237-14-chervenya-2017-g-80-gadou-z-dnya-naradzhennya-vasilya-andreevicha-sychyka-1937-vuchonaga-u-galine-radyjotekhniki-i-elektroniki-akademika-mizhnarodnaj-akademii-infarmatsyjnykh-tekhnalogij 14 чэрвеня 2017 г. — 80 гадоў з дня нараджэння Васіля Андрэевіча Сычыка (1937), вучонага ў галіне радыётэхнікі і электронікі, акадэміка Міжнароднай акадэміі інфармацыйных тэхналогій // Краянаўства Берасцейшыны] * [https://bypatents.com/patents/sychik-vasilijj-andreevich Сычик Василий Андреевич // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231207180343/https://bypatents.com/patents/sychik-vasilijj-andreevich |date=7 снежня 2023 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/522194 Сычик Василий Андреевич // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231207180248/https://patentdb.ru/author/522194 |date=7 снежня 2023 }}{{ref-ru}} * [https://energobelarus.by/interview/moya_glavnaya_tsel_povyshenie_nauchno_tekhnicheskogo_progressa/ Моя главная цель – повышение научно-технического прогресса]{{ref-ru}} // Сайт EnergoBelarus.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сычык Васіль Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] rcuxfxuosdyzk6vhl8brd4m7fvilutq 0 754158 5197904 4738808 2026-09-12T15:14:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197904 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | conflict = Вайна праз вядро | partof = другая стадыя супрацьстаяння гвельфаў і гібелінаў | image = | image_size = 200 | caption = | date = 1325 | place = [[Эмілія-Раманья]], паўночная Італія | coordinates = | territory = | result = Перамога Модэны | combatant1 = {{flagicon image|Flag of Bologna.svg}} [[Балоння]] ([[Гвельфы]]) | combatant2 = {{flagicon image|Ducado de Modena (antes de 1830).svg}} [[Модэна]] ([[Гібеліны]]) | commander1 = [[Папа Ян XXII]] | commander2 = Пасэрына Банаколсі | strength1 = 32,000 (пры Цапаліна) | strength2 = 7,000 (пры Цапаліна) | casualties1 = каля 1,500 | casualties2 = каля 500 | campaignbox = {{Campaignbox Guelphs and Ghibellines}} }}'''«Вайна праз дубовае вядро»''' ({{Lang-it|La battaglia della secchia rapita}} — даслоўна «бітва з-за выкрадзенага вядра» — адзін з узброеных канфліктаў у ходзе працяглага супрацьстаяння [[Гвельфы і гібеліны|гвельфаў]] і [[Гвельфы і гібеліны|гібелінаў]]. Гэты эпізод стаў прычынай гібелі больш за 2 тысяч чалавек і атрымаў вядомасць як ілюстрацыя чалавечай ваяўнічасці, ганарыстасці і дурасці. Супрацьстаянне адбылося ў 1325 годзе ў [[Італія|Італіі]] паміж [[Горад-дзяржава|гарадамі-дзяржавамі]] [[Балоння]] і [[Модэна]]. == Ход падзей == Падставай да адной з самых вялікіх бітваў [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]] каля італьянскага замка Цапаліна паслужыў крадзеж драўлянага дубовага вядра. Сярэднявечная Італія была падзелена на мноства гарадоў-дзяржаў, якія змагаліся паміж сабой за ваеннае, палітычнае і эканамічнае лідарства. Людзі, якія жылі ў іх, прытрымліваліся розных палітычных поглядаў. Прыхільнікі імператара [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха Барбаросы]] былі гібелінамі, а тыя, хто прытрымліваўся іншага пункту гледжання і лічыў, што на пасадзе гаранта бяспекі павінен быць кіраўнік хрысціянскай царквы папа [[Ян XXII]] — гвельфамі. Да 1330-м гадоў прычына варожасці паступова забылася, але традыцыйнае супрацьстаянне і падзел на два лагеры захаваліся на доўгія гады<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kulturologia.ru/blogs/310719/43789/|title=Битва за деревянное ведро|website=https://kulturologia.ru/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202170120/https://kulturologia.ru/blogs/310719/43789/|archive-date=2021-12-02|access-date=2019-09-25|url-status=live}}</ref>. Італія перажывала амаль бесперапынны стан вайны паміж шматлікімі палітычнымі групамі. Палітычныя супярэчнасці ўзмацняліся тэрытарыяльнымі спрэчкамі, якія ўзнікалі паміж блізка размешчанымі гарадамі. Такімі і былі гарады Балоння і Модэна, падзеленыя ўсяго 40-50 км і палітычнымі перакананнямі: большасць жыхароў Балонні былі за гвельфаў, а жыхары Модэны — за гібелінаў. Становішча ўскладнялася тым, што напружанне паміж жыхарамі гарадоў на працягу доўгага часу толькі ўзмацнялася, а пастаянныя сутычкі на памежных тэрыторыях станавіліся звычайнай справай<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bylinetimes.com/2019-04-25/battle-of-the-bucket-so-much-blood-shed-over-so-little/|title=Battle of the bucket. So much blood shed over so little|author=|website=https://bylinetimes.com/|date=|publisher=|access-date=2019-09-25}}</ref>. Да пачатку 1325 года колькасць канфліктаў паміж гарадамі павялічылася. Балоння фактычна пашырыла свае тэрыторыі, Модэна імкнулася вярнуць іх, таму набегі і пераход сумежных зямель з рук у рукі працягваліся да таго часу, пакуль войскі Модэны не захапілі замак [[Мантэвельё]], які быў важным бастыёнам для абароны Балонні. Замак Цапаліна і яго тэрыторыя сталі апошнім важным стаўпом у абароне гістарычнай сталіцы сучаснай вобласці [[Эмілія-Раманья]] — Балонні. [[Файл:SecchiaRapita.JPG|злева|міні|220x220пкс|Прычына бітвы — дубовае вядро (копія)]] У ліпені ваяры Балонні здзейснілі набег на фермы паблізу Модэны, спалілі некалькі палёў перад адступленнем, затым працягвалі вылазкі і рабаванні на працягу 2 тыдняў. У верасні войскі Модэны захапілі балонскі [[форт]], размешчаны ўсяго ў 19 км на захад ад Балонні. Адносіны паміж двума гарадамі дайшлі да белага калення, і аднойчы дзеянні, учыненыя невялікім атрадам з Модэны, сталі апошняй кропляй у супрацьстаянні гарадоў. Карыстаючыся ўсеагульнай блытанінай, некалькі салдат з Модэны прабраліся ў Балонню. У цэнтры горада побач з варотамі Сан-Фелічэ знаходзіўся калодзеж і стаяла вядро. Салдаты скралі вядро, а затым вярнуліся ў свой горад і з гонарам дэманстравалі яго там. Раз’юшаныя гараджане Балонні запатрабавалі вярнуць вядро, якое не мела ніякай гістарычнай ці іншай каштоўнасці, іх абразіў сам факт яго крадзяжу. Модэна адмовілася, і Балоння абвясціла вайну<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.warhistoryonline.com/instant-articles/bloodiest-medieval-war-fought-bucket.html|title=The Bloodiest Medieval War Was Fought Because Of A Bucket|website=https://www.warhistoryonline.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925141136/https://www.warhistoryonline.com/instant-articles/bloodiest-medieval-war-fought-bucket.html|archive-date=2019-09-25|access-date=2019-09-25|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Emilia-Romagna_Modena_Duomo_Abside_e_Ghirlandina.JPG|міні|[[Кафедральны сабор Мадэны|Мадэнскі сабор]]]] Вайна з-за дубовага вядра пачалася раніцай 15 лістапада 1325 года. Бітва, якая адбылася ля падножжа пагорка прама за сценамі замка, прадстаўляла сабой адной з найвялікшых бітваў, якія мелі месца ў [[Сярэдневякоўе|Сярэднія вякі]]. У ім прынялі ўдзел каля 35000 пяхотнікаў і 4000 рыцараў (звесткі аб колькасці ўдзельнікаў супярэчлівыя)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.geminimtb.it/la-battaglia-zappolino-la-storia-della-secchia-rapita/|title=La battaglia di Zappolino e la storia della secchia rapita|website=http://www.geminimtb.it/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123131134/http://www.geminimtb.it/la-battaglia-zappolino-la-storia-della-secchia-rapita/|archive-date=2022-01-23|access-date=2019-09-25|url-status=live}}</ref>. Бітва адбылася ўвечары, да цемры заставалася не больш за дзве гадзіны. Мадэнцы атакавалі першымі, яны ўдарылі разрозненых і не гатовых да бітвы балонцаў. Сутыкненне было кароткім, мадэнцы прайгравалі ў колькасці, але выйгравалі ў тактыцы. Кавалерыя ўдарыла ў фланг балонцаў, і тыя пабеглі. Кавалерыя гналася за адступаючымі балонцамі да самай Балонні. Пасля крывапралітнай бітвы на полі бою засталося больш за 2000 чалавек. Нягледзячы на тое, што колькасць воінаў, якія прыйшлі на бітву з боку Балонні, у некалькі разоў перавышала сілы праціўніка, кароткія і напружаныя ваенныя дзеянні завяршыліся іх страшнай паразай і перамогай арміі Модэны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.visitcollibolognesi.it/copia-di-rivalita-storica|title=HIstorical battles|website=https://www.visitcollibolognesi.it/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925141140/https://www.visitcollibolognesi.it/copia-di-rivalita-storica|archive-date=2019-09-25|access-date=2019-09-25|url-status=dead}}</ref>. Жыхары Модэны прыйшлі святкаваць перамогу да гарадской брамы праціўнікаў, разбурыўшы па дарозе невялікія замкі [[Крэспелана]], [[Кастэльфранка-Эмілія]] і іншыя, але яны не ўваходзілі ў горад, абмяжоўваючыся тым, што заставаліся за яго сценамі і здзекаваліся над сваімі зрынутымі ворагамі, арганізаваўшы свайго роду сярэднявечнае спартовае мерапрыемства і святкуючы «вечную ганьбу Балонні». Па некаторых дадзеных, жыхары і салдаты вярнуліся ў Модэну з яшчэ адным трафеем — другім вядром, таксама скрадзеным з калодзежа за гарадскімі сценамі. Пасля заканчэння вайны абодва бакі пагадзіліся на мір, і Модэна ў знак добрай волі вярнула некалькі аб’ектаў нерухомасці, якія яна раней захапіла на тэрыторыях, якія належаць Балонні. Але вядро так і не было вернута, з тых часоў яно выстаўлена на ўсеагульны агляд як рэліквія ў званіцы [[Кафедральны сабор Мадэны|кафедральнага сабора ў Модэне]]. Каля экспанату ёсць таблічка, у якой гаворыцца, што вядро знаходзілася ў горадзе да бітвы і з тых часоў захоўваецца як трафей<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.geekshistoryoftheworld.net/the-medieval-world/the-war-of-the-bucket/|title=The War of the Bucket|website=http://www.geekshistoryoftheworld.net/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925141141/http://www.geekshistoryoftheworld.net/the-medieval-world/the-war-of-the-bucket/|archive-date=2019-09-25|access-date=2019-09-25|url-status=live}}</ref>. Аднак вядро, якое экспануецца цяпер, — толькі копія вядра, якое стала падставай да вайны<ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.modena.it/it/organizza-la-tua-visita/link-ghirlandina/sala-della-secchia-rapita|title=Sala della Secchia Rapita|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118121418/http://unesco.modena.it/it/organizza-la-tua-visita/link-ghirlandina/sala-della-secchia-rapita|archive-date=2019-11-18|access-date=2019-12-15|url-status=live}}</ref>. == Палітычнае супрацьстаянне і вайна праз вядро ў літаратуры == Самы вядомы канфлікт у супрацьстаянні гвельфаў і гібелінаў — гэта варожасць паміж выдуманымі сем’ямі [[Рамэа і Джульета|Мантэкі]] і [[Рамэа і Джульета|Капулеці]] ў [[Уільям Шэкспір|шэкспіраўскай]] п’есе «[[Рамэа і Джульета]]». Непасрэдна да вайны праз дубовае вядро мае дачыненне сатырычная паэма «Выкрадзенае вядро» ([[Італьянская мова|італ.]]: ''La Secchia rapita'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1023368/747/Evropeyskaya_poeziya_XVII_veka.html|title=Алессандро Тассони «Похищенное ведро» (Фрагмент)|website== https://www.e-reading.club/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925141143/https://www.e-reading.club/chapter.php/1023368/747/Evropeyskaya_poeziya_XVII_veka.html|archive-date=2019-09-25|access-date=2019-09-25|url-status=live}}Гвельфы и гибеллины</ref>, якая прынесла вядомасць яе аўтару — італьянскаму пісьменніку [[Тасоні, Алесандра|Алесандра Тасоні]], які выклаў гістарычную падзею ў вольным стылі і апублікаваў свой твор у 1615 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bigenc.ru/c/tassoni-alessandro-761ed8|title=Тассони Алессандро|website=Большая российская энциклопедия|date=2022-07-15|access-date=2023-12-08|archive-date=30 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230930083411/https://bigenc.ru/c/tassoni-alessandro-761ed8|url-status=dead}}</ref>. Аснова сюжэту — адмова Модэны вярнуць вядро і развязаная вайна за яго вяртанне. У ёй удзельнічаюць розныя ўяўныя персанажы і нават [[алімпійскія багі]], якія выступаюць за той ці іншы горад. Вайна за выкрадзенае вядро перамяжоўваецца бітвамі, двубоямі і турнірамі, выкладзенымі ў выглядзе камічных і [[Бурлеска (літаратура)|бурлескных]] эпізодаў. Цэнтральны персанаж і галоўны герой, граф Кулання, у канцы канфлікту прыходзіць да высновы, што нават калі б у Балонні ў той час у палоне знаходзіўся кароль [[Энцо]], жыхары Модэны ўсё роўна трымалі б у якасці закладніка вядро і не абмянялі б яго на такога палоннага. Акрамя апісання гістарычнай бітвы, твор быў адметны тым, што ў ім чаргаваліся драматычныя і камічныя сцэны, а таксама абсмейваліся каноны [[Рыцарскі раман|рыцарскага рамана]], прадстаўленага ў жанры пародыі. Яно стала ўзорам [[Іраікамічная паэма|іраікамічнай паэмы]], якая аказала найбольш значны ўплыў на развіццё гэтага жанру ў [[Еўропа|Еўропе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://belpaese2000.narod.ru/Teca/IVL/IVL_4g.htm|title=Ирои-комическая поэма первой половины XVII в|website=http://belpaese2000.narod.ru/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925141141/http://belpaese2000.narod.ru/Teca/IVL/IVL_4g.htm|archive-date=2019-09-25|access-date=2019-09-25|url-status=live}}</ref>. На сюжэт гэтай паэмы па лібрэта Джавані Бакерыні кампазітар [[Антоніа Сальеры]] стварыў оперу «Выкрадзеная баддзя» ({{Lang-it|La secchia rapita}}), прэм’ера якой прайшла ў 1772 годзе ў Венскім [[Бургтэатр]]ы<ref>{{Кніга|спасылка=|аўтар=Нечаев С. Ю.|загаловак=Сальери|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия, 2014.|старонкі=с. 24 — 320|isbn=ISBN 978-5-235-03654-3.}}</ref>. [[Чарлз Дыкенс|Чарльз Дыкенс]] у сваёй кнізе італьянскіх нарысаў «Карціны Італіі» ({{Lang-en|Pictures from Italy}}, 1846) пісаў, што, знаходзячыся ў Модэне, ён агледзеў сабор, дзе выстаўлена на ўсеагульны агляд вядро, «якое беражліва захоўваецца ў старой вежы і якое яшчэ ў XIV стагоддзі было аднята грамадзянамі Модэны ў грамадзян Балонні, што спарадзіла вайну паміж імі, і, звыш таго, героіка-камічную паэму Тасоні». Аднак, да відавочнага расчаравання наглядчыка, Дыкенс не стаў аглядаць гэтае вядро: «Цалкам задаволіўшыся, аднак, аглядам знешніх сцен вежы і насыціўшыся ў сваім уяўленні выглядам вядра, захоўваемага за гэтымі сценамі, і аддаючы перавагу пабадзяцца ў цені высокай званіцы і каля сабора, я так і не зрабіў асабістага знаёмства з гэтым вядром і па цяперашні час»<ref>{{Кніга|аўтар=Диккенс, Чарльз|загаловак=Американские заметки. Картины Италии // Полное собрание сочинений в 30 томах.|год=1958|месца=М.|выдавецтва=Государственное издательство художественной литературы|том=9|старонкі=388—389|старонак=558}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Модэна]] [[Катэгорыя:Балоння]] [[Катэгорыя:Войны XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Італіі]] [[Катэгорыя:Гвельфы і гібеліны]] [[Катэгорыя:1325 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] t8pmw9yaaf2hv8nam9zaoxekj3vqygv 0 758190 5198097 5137604 2026-09-13T05:28:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198097 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Восіп (Юльян) Іванавіч Сянко́ўскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|31|3|1800|19}} — {{ДС|16|3|1858|4}}) — рускі і польскі вучоны-[[Усходазнаўства|ўсходазнавец]], [[мовазнавец]], [[пісьменнік]], [[крытык]], [[журналіст]]. Член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1828). Вядомы таксама пад псеўданімам '''Барон Брамбеус'''. == Біяграфія == Нарадзіўся ў маёнтку Антокаль каля [[Вільнюс|Вільні]]{{sfn|БелЭн|2002}} [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]] [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]] ў польскай [[Шляхта|шляхецкай]]{{sfn|ВСЭ|1976}} сям’і. У 14 гадом узросце паступіў у Мінскі езуіцкі калегіум, затым перайшоў у [[Віленскі ўніверсітэт]], дзе заняўся вывучэннем усходніх моў<ref name="ЛП">[https://kn-pam.pskovlib.ru/vse-novosti/965-literaturnye-progulki-skvoz-veka-16 Литературные прогулки сквозь века // Книжные памятники Псковской области]{{ref-ru}}</ref>. У 1918 годзе паехаў у [[Турцыя|Турцыю]] і ўладкваўся [[перакладчык]]ам у расійскае пасольства ў [[Стамбул]]е<ref name="ЛП" />. Пабываў у [[Сірыя|Сірыі]], [[Егіпет|Егіпце]], [[Нубія|Нубіі]] і [[Эфіопія|Эфіопіі]], збіраў [[фальклор]] і старажытныя рукапісы<ref name="ЛП" />. Вярнуўшыся на радзіму ў 1821 годзе Сянкоўскі паступіў на службу перакладчыкам у Калегію замежных спраў у [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="ЛП" /> і пачаў выкладаць усходнія мовы ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]] на пасадзе [[Ардынарны прафесар|ардынарнага прафесара]]. Пачаў супрацоўнічаць у выданнях «[[Северный архив]]», «[[Сын отечества]]», «[[Северная пчела]]» і іншых. Віленскі ўніверсітэт скончыў у 1828 годзе{{sfn|БелЭн|2002}} (у 1819 годзе{{sfn|ВСЭ|1976}}). У 1829 годзе ў якасці прафесара быў прызначаны [[Цэнзура|цэнзарам]]{{sfn|ЭСБЭ|1890—1907}}. У 1833 годзе В. І. Сянкоўскі канчаткова ўступіў на шлях журналістыкі, калі зрабіўся спачатку негалосным, а затым і галосным рэдактарам часопіса «[[Библиотека для чтения]]», у якім прымаў дзейны ўдзел да 1856 года{{sfn|ЭСБЭ|1890—1907}}. У апошнія гады жыцця, калі захварэў, заняўся музыкай, вынайшаў нейкі незвычайны музычны аркестрыён і пяціструнную [[Скрыпка|скрыпку]], будаваў вынайдзеныя ім [[печ]]ы, склаў сваю сістэму свету, паклаўшы ў яе аснову гармонію гукаў{{sfn|ЭСБЭ|1890—1907}}. Памёр Восіп Іванавіч Сянкоўскі 4 (16) сакавіка 1858 года. == Навуковая і творчая дзейнасць == В. І. Сянкоўскі займаўся даследаваннем гісторыі старажытнага Усходу, даісламскай [[Аравія|Аравіі]]. Займаўся арабскай, персідскай і турэцкай філалогіяй. Адзін з заснавальнікаў расійскай [[Арыенталістыка|арыенталістыкі]]<ref name="СП" />. Даследаваў і перакладаў старажытную і сярэдневяковую арабскую паэзію, апісваў сучасныя яму краіны Усходу. Аўтар [[Аповесць|аповесцяў]] рознага жанру (гумарыстычных, свецкіх, бытавых, псіхалагічных), публіцыстычных і крытычных артыкулаў. Адзін са стваральнікаў [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычнага]] жанру ў Расіі і заснавальнікаў так званга гандлёвага напрамку ў расійскай журналістыцы{{sfn|ЭГБ|2001}}. С 1815 по 1822 гадах В. І. Сянкоўскі друкаваўся ў віленскім штотыднёвіку «[[Tygodnik Wileński]]» і сатырычным часопісе «[[Wiadomości Brukowe]]»<ref name="СП" />. З 1830 па 1836 год у Санкт-Пецярбургу выдаваў сатырычную газету на польскай мове «[[Bałamut]]»<ref name="СП" />. Падтрымліваў сяброўскія і дзелавыя сувязі з [[Мікалай Іванавіч Грэч|М. Грэчам]], [[Фадзей Булгарын|Ф. Булгарыным]], [[А. Міцкевіч]]ам, [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіным]] і іншымі{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}}. Пасля залічэння прафесарам у Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт, спрабаваў зацвердзіць «Проект положения для Отделения восточных языков и словесностей»<ref name="СП">[https://bioslovhist.spbu.ru/histschool/576-senkovskiy-osip-yulian-ivanovich.html Биографика СПбГУ]{{ref-ru}}</ref>. У 1834 г. выказаў меркаванне, што вялікарасійская мова ўзнікла з "каранной беларускай гаворкі". <ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|старонкі=62|archive-date=19 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519041358/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref> Валодаў усімі [[Арабская мова|мовамі арабскага Усходу]], [[Кітайская мова|кітайскай]], [[Тыбецкая мова|тыбецкай]], [[Маньчжурская мова|маньчжурскай]], [[Мангольская мова|мангольскай]] і асноўнымі еўрапейскімі мовамі{{sfn|БелЭн|2002}}. Быў прыхільнікам «чыстага мастацтва» і крытычна ставіўся да [[Рэалізм (літаратура)|рэалізму]] ў літаратуры{{sfn|ВСЭ|1976}}. == Вобраз у мастацтве == Герой кнігі [[В. Каверын]]а «Барон Брамбеус» (1929, 2-я рэд. 1966). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сянко́ўскі Восіп (Юльян) Іванавіч|Ярмоленка В. А.|351}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Сянко́ўскі Восіп Юльян Іванавіч|[[Дзмітрый Уладзіміравіч Караў|Дзмітрый Караў]]|478}} * {{ВСЭ3|Сенко́вский Осип (Юлиан) Иванович|том=23|аўтар=Каверин В. А.|старонкі=257}} * {{крыніцы/ЛитЭС|Сенко́вский Осип (Юлиан) Иванович|696}} * {{Крыніцы/БіЭ|Сенковский, Осип-Юлиан Иванович|Вл. Боцяновский|XXIXa|531—532}} == Спасылкі == * [https://kn-pam.pskovlib.ru/vse-novosti/965-literaturnye-progulki-skvoz-veka-16 Литературные прогулки сквозь века // Книжные памятники Псковской области]{{ref-ru}} * [https://cyberleninka.ru/article/n/osip-ivanovich-senkovskiy-v-otsenke-kritikov-i-literaturovedov ''Гиляжева Г. З.'' Осип Иванович Сенковский в оценке критиков и литературоведов // Проблемы истории, филологии, культуры, 2011.]{{ref-ru}} * [https://cyberleninka.ru/article/n/o-i-senkovskiy-kak-perevodchik-gomera-o-ego-kontseptsii-perevoda-odissei-gomera ''Новиков А. Е.'' О. И. Сенковский как переводчик Гомера (о его концепции перевода «Одиссеи» Гомера) // Вестник Череповецкого государственного университета, № 7, 2014.]{{ref-ru}} * [http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=7244 Сенковский Осип Иванович]{{ref-ru}} // Інстытут рускай літаратуры Расійскай акадэміі навук (Пушкінскі Дом) * [https://bioslovhist.spbu.ru/histschool/576-senkovskiy-osip-yulian-ivanovich.html Сенковский Осип (Юлиан) Иванович // Биографика СПбГУ]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сянкоўскі Восіп Іванавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Усходазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Расіі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Энцыклапедысты]] [[Катэгорыя:Падарожнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Журналісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паліглоты]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Цэнзары]] mkm6idmhaqnv666goow4plm81l5ur2b 0 761432 5198185 5186533 2026-09-13T10:47:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198185 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Вячаслаў Васілевіч Табараве́ц'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|27|7|1949}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Кібернетыка|кібернетыкі]] і [[Інфарматыка|інфарматыкі]], [[кандыдат тэхнічных навук]] (1980), [[дацэнт]] (1982). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Відзібор]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У 1973 годзе скончыў [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці «Аўтаматызаваныя сістэмы кіравання» і працаваў у ім у 1973—1975 і 1978—1994 гадах. У 1987—1991 гадах прафесар каледжа ў [[Дар-эс-Салам]]е ([[Танзанія]]){{sfn|БелЭн|2002}}. У 1994—2017 гада працаваў у [[Мінскі інавацыйны ўніверсітэт|Мінскім інавацыйным універсітэце]], прафесар кафедры інфармацыйных тэхналогій, у 1994—2007 гадах — прарэктар па вучэбнай рабоце<ref name="НББ"> [http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-144831&strq=l_siz=20 Таборовец, Вячеслав Васильевич (кандидат технических наук; род. 1949)]{{ref-ru}}</ref>. З 2017 года В. В. Табаравец у [[БДУІР|Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі]], дацэнт кафедры праграмнага забеспячэння<ref name="НББ" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар і сааўтар прац па [[Вылічальная матэматыка|вылічальным алгарытмам]] ў [[Праграмаванне|праграмаванні]], [[Метралогія|метралогіі]], [[Стандартызацыя|стандартызацыі]] і сертыфікацыі ў [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогіях]], асновах інфармацыйных тэхналогій, асновах алгарытмізацыі і праграмавання, [[Аўтаматызаваная сістэма кіравання|аўтаматызаваным сістэмам кіравання]], метадах аўтаматызаванага праектавання. Сярод апублікаванага: * ''Римский Г. В., Таборовец В. В.'' Автоматизация исследований динамических систем / Под ред. [и с предисл.] д. т. н. П. М. Чеголина. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1978. — 334 с. : ил. ; 22 см; * Основы информатики и программирования : учеб.-метод. комплекс / В. В. Таборовец, Е. М. Демидович, [[Таццяна Вячаславаўна Русак|Т. В. Русак]] — Мн.: Издательство МИУ, 2007. — 196 с. — ISBN 978-985-490-331-6; * Основы алгоритмизации и программирования : учебно-методический комплекс / В. В. Таборовец, Т. В. Русак. ― Минск, 2008; * ''[[Мікалай Васілевіч Суша|Суша Н. В.]], Гедранович В. В., [[Міхаіл Іванавіч Пікуль|Пикуль М. И.]], Спирков С. Н., Таборовец В. В.'' Стандарт предприятия: Работы курсовые и дипломные. Структура и правила оформления. СТП МИУ 2.0.01-10 / авт-сост. Н. В. Суша и [др.]. — Мн.: Изд-во МИУ, 2010. — 48 с.; * ''Таборовец В. В., Богумил Д. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vybor-sistemy-upravleniya-kontentom Выбор системы управления контентом] // Наука, техника и образование, 2018. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Табараве́ц Вячаслаў Васілевіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|365}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-144831&strq=l_siz=20 Таборовец, Вячеслав Васильевич (кандидат технических наук; род. 1949)]{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1101912 Таборовец Вячеслав Васильевич // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240317034457/https://patentdb.ru/author/1101912 |date=17 сакавіка 2024 }}{{ref-ru}} * [https://nagrady.by/persona/12198 Табаравец Вячаслаў Васільевіч // Узнагароды Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240317034531/https://nagrady.by/persona/12198/ |date=17 сакавіка 2024 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Табаравец Вячаслаў Васілевіч}} [[Катэгорыя:Кібернетыкі СССР]] [[Катэгорыя:Кібернетыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці савецкай інфарматыкі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай інфарматыкі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 8jk7lwepqfs8ncuap8akucgju7c7qmh 0 772173 5198093 5157713 2026-09-13T02:48:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198093 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Супрацоўніцтва = [[ЛСП]], Deech, [[Zeman]], Popa Chief ({{iw|Wu-Tang Clan|Wu-Tang Clan|en|Wu-Tang Clan}}), [[ZnaROCK]], {{iw|Епіцентр Унії|Епіцентр Унії|uk|Епіцентр Унії}} | Калектывы = ТА «Лопата» | Арыгінал імя = Дзмітрый Васільевіч Зайко | Лэйблы = [[Арт Сядзіба]], [[Vigma]], [[БМАgroup]] }} '''Вожык''', сапраўднае імя '''Дзмітрый Васілевіч Зайко''' (нар. [[22 студзеня]] [[1987]], [[Сянно]]) — беларускі рэп-выканаўца. == Біяграфія == Працаваў метадыстам па фальклоры<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=197393|title=Рэпер Вожык запісаў для Еўрабачання шчымлівую песню па-беларуску АЎДЫЁ|website=Наша Ніва|date=2017-09-13|access-date=2024-08-27}}</ref>, займаўся народнымі танцамі, а таксама стварыў фальклорны гурт «Крывія»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BWSfUKvkNEU|title=Вечерний Витебск (05.11.2019)|last=Телерадиокомпания «Витебск»|date=2019-11-06|access-date=2024-08-28}}</ref> і быў яго мастацкім кіраўніком<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wDmrZBRwzlQ|title=Простымі словамі пра складанае. "Ідэнтычнасць". Пётра Садоўскі, Дзмітрый "Вожык" Зайко.|last=EdCamp Belarus|date=2020-03-20|access-date=2024-08-27}}</ref>. == Творчасць == Адзін з самых папулярных рэп-выканаўцаў Беларусі<ref name=":0" />. Вядомы сваёй палітычнай сатырай і рамантычнай лірыкай<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/event/vozhyk-dzevyats-milyena-u-batumi-|title=Будзьма беларусамі! » Вожык з канцэртам «Дзевяць мільёнаў» у Батумі|website=budzma.org|access-date=2024-08-29}}</ref>. Пачаў творчую дзейнасць у складзе фармацыі ТА «Лопата» у 2004 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.tuzinfm.by/performer/121/vozyk.html|title=Вожык — КАТАЛЁГ ВЫКАНАЎЦАЎ|website=Tuzinfm.by|access-date=28 жніўня 2024|archive-date=28 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240828082131/https://old.tuzinfm.by/performer/121/vozyk.html|url-status=dead}}</ref>. У 2010 годзе выступіў на конкурснай праграме фестываля «[[Басовішча]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://generation.by/news3616.html|title=Заяўкі на конкурс «Басовішча-2010»: Вожык & ТА «Лопата», Corset і «Лютавер’е»|website=Generation.bY|access-date=2024-08-27}}</ref>. У 2011 годзе выпусціў дэбютны альбом «[[У віры падзей]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.experty.by/content/vozhyk-u-v-ry-padzei-dye|title=Вожык "У віры падзей" (+аўдыё)|website=Experty.by|date=2011-10-12}}</ref>. Пасля вялікага перапынку ў 2015 годзе пры падтрымцы «[[Арт Сядзіба|Арт Сядзібы]]» прадставіў міні-альбом «Лікёры»<ref name=":1" />. У 2017 годзе вырашыў паспрабаваць свае сілы ў нацыянальным адборы на [[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]. Для гэтага Вожык запісаў песню «Забі, Божа» ў стылі фолк-хіп-хоп. Асновай трэка стала народная песня, якая была запісаная падчас збору фальклору ў 1997 годзе ў вёсцы Раманоўка Сенненскага раёну<ref name=":0" />. За дзень да [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года ў Беларусі]] выпусціў песню «9 мільёнаў»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/256779/|title=«Нас дзевяць мільёнаў». Рэпер Вожык запісаў душэўную песню пра выбары ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2020-08-08|access-date=2024-08-29}}</ref>. У траўні 2023 года прэзентаваў сваю праграму «Дзевяць мільёнаў» на канцэрце ў [[Батумі]], куды Вожык пераехаў жыць пасля палітычнага пераследу ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://batumi.fun/event/vozhyk/|title=Вожык|access-date=2024-09-01|archive-date=1 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901212651/https://batumi.fun/event/vozhyk/|url-status=dead}}</ref>. == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў Адкрыты ліст дзеячоў культуры і мастацтва Рэспублікі Беларусь з патрабаваннем перагледзець вынікі прэзідэнцкіх выбараў, спыніць гвалт, адмяніць чорныя спісы і спыніць ціск на дзеячоў культуры, якія не згодныя з палітыкай беларускіх уладаў<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2020/10/07/bolsh-za-900-belaruskih-dzeyachau-kultury-vykazalisya-supracz-gvaltu-i-falsifikaczyj.html|title=Больш за 900 беларускіх дзеячаў культуры выказаліся супраць гвалту і фальсіфікацый|website=Беларускі ПЭН|date=2020-10-07|access-date=2024-08-30}}</ref>. == Дыскаграфія == === Альбомы === * [[У віры падзей]] (2011)<ref>{{Cite web|url=https://rap.by/media/audio/2011/10/14/vozhyk-u-viry-padzej-2011/|title=Rap.by » Вожык — У вiры падзей (2011)|website=rap.by|access-date=2024-08-27}}</ref>. === EP === * Лікёры (2015)<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=http://artsiadziba.by/news/2015/05/15/vozhyk-likiory/|title=Рэпер Вожык выпусціў EP «Лікёры»|author=Мікіта Броўка|website=artsiadziba.by|date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151116150547/http://artsiadziba.by/news/2015/05/15/vozhyk-likiory/|archive-date=2015-11-16|access-date=2024-08-27|url-status=dead}}</ref>. * Дзевяць мільёнаў (Частка першая) [Летуценнікі] (2021). === Сінглы === * Бандэра (2014)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.tuzinfm.by/zhamerun/676/vozyk-adreahavau-na-jimperskuju-prapahandu-premjera.html|title=Вожык адрэагаваў на імпэрскую прапаганду (прэм’ера трэку «Бандэра»)|website=Tuzin.fm|date=2014-03-24|access-date=27 жніўня 2024|archive-date=27 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827230418/https://old.tuzinfm.by/zhamerun/676/vozyk-adreahavau-na-jimperskuju-prapahandu-premjera.html|url-status=dead}}</ref>. * Абіраем Лукашэнку (2015)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/27300261.html|title=Рэпер Вожык: Пад гарэлку пяты раз абіраем Лукашэнку|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2015-10-11|access-date=2024-08-27}}</ref>. * Забі, Божа (2017)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/197393|title=Рэпер Вожык запісаў для Еўрабачання шчымлівую песню па-беларуску АЎДЫЁ|website=Наша Ніва|date=2017-09-13|access-date=2024-08-27}}</ref>. * Дзевяць мільёнаў (2020)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=256779|title=«Нас дзевяць мільёнаў». Рэпер Вожык запісаў душэўную песню пра выбары ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2020-08-08|access-date=2024-08-27}}</ref>. === Кліпы === * Вожык п/у F.L. — На Дняпры (2011)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=s224Q4RaZFY|title=Вожык п/у F.L. — На Дняпры|last=Daniił Vołkaŭ|date=2011-09-24|access-date=2024-09-01}}</ref>. === Удзел у іншых рэлізах === * ТО Лопата — Привет, кузен! (2009)<ref>{{Cite web|url=https://www.hip-hop.ru/forum/to-lopata-privet-kuzen-lp-2009-a-233726/|title=ТО Лопата - Привет, кузен! LP (2009) - Hip-Hop.Ru|website=www.hip-hop.ru|access-date=2024-09-18|archive-date=18 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918211311/https://www.hip-hop.ru/forum/to-lopata-privet-kuzen-lp-2009-a-233726/|url-status=dead}}</ref>. * [[Zeman]] — Апельсин (2010)<ref>{{Cite web|url=https://rap.by/media/audio/2011/02/07/zeman-apelsin-2010/|title=Rap.by » Zeman — Апельсин (2010)|website=rap.by|access-date=2024-08-29}}</ref>. * ТО Лопата — Кап-кап (2012)<ref>{{Cite web|url=https://rap.by/media/audio/2012/05/15/to-lopata-kap-kap/|title=Rap.by » ТО Лопата — Кап-кап|website=rap.by|access-date=2024-09-18}}</ref>. * Складанка беларускамоўнай рэп-музыкі «[[Жалуды (альбом)|Жалуды]]» (2013)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/nashto-zajcu-zhaludy-skladanka-zhaludy-2013.html|title=Будзьма беларусамі! » Нашто Зайцу жалуды (складанка “Жалуды”, 2013)|website=budzma.org|access-date=2024-08-29}}</ref>. * [[ZnaROCK]] — Авітаміноз (2014)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/prezentacyya-na-euraradyyo-singl-avitaminoz-ad-znarock|title=Прэзентацыя на Еўрарадыё: сінгл “Авітаміноз” ад ZnaROCK (спампаваць) {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2014-02-20|access-date=2024-08-28}}</ref>. * [[Zeman]] — [[Коска (альбом)|Коска]] (2014)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.experty.by/content/zeman-koska-dye|title=Zeman "Коска" (+аўдыё)|website=Experty.by|date=2014-12-28}}</ref>. * Складанка «Сёмы Прэм’ер Тузін» (2014)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.tuzinfm.by/article/1524/siomy-premjer-tuzin---jinternet-premjera-skladanki.html|title=«Сёмы Прэм’ер Тузін» — інтэрнэт-прэм’ера складанкі (аўдыё/спампаваць)|website=TuzinFM|access-date=1 верасня 2024|archive-date=24 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424204014/https://old.tuzinfm.by/article/1524/siomy-premjer-tuzin---jinternet-premjera-skladanki.html|url-status=dead}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэперы Беларусі]] 9vidfwkcd3ik90mh1w01mstpyu4odjg 0 772686 5198187 5149156 2026-09-13T11:18:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198187 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чараповіч}} {{Валейбаліст}} '''Вячаслаў Чараповіч''' (нар. {{ДН|8|2|1992}}) — беларускі валейбаліст. == Біяграфія == Выхаванцам гомельскай школы валейбола і першым настаўнікам у валейбаліста быў Андрэй Карабанёў. Пачынаў прафесійную кар’еру ў мясцовых клубах «[[ГВК Гомель|ГВК]]» і «[[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург]]». == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): 2019/20 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): 2015/16, 2013/14 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянату Беларусі]] (5): 2018/19, 2016/17, 2014/15, 2011/12, 2010/11 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} Уладальнік [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (1): 2019/20 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Сярэбраны прызёр [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (1): 2016/17 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (5): 2018/19, 2015/16, 2013/14, 2011/12, 2010/11 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bvf.by/player/cherepovich-vyacheslav/ Черепович Вячеслав] * [https://gomelvolley.by/2021/01/26/vyacheslav-cherepovich-prodolzhit-kareru-v-rumynskom-klube-remat-iz-zaleu/ Вячеслав Черепович продолжит карьеру в румынском клубе «Ремат» из Залэу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250905083251/https://gomelvolley.by/2021/01/26/vyacheslav-cherepovich-prodolzhit-kareru-v-rumynskom-klube-remat-iz-zaleu/ |date=5 верасня 2025 }} * [https://gorobzor.ru/novosti-sporta/novosti-voleybola/162719-ural-podpisal-belorusskogo-doigrovschika «Урал» подписал белорусского доигровщика] * [https://bvf.by/intervyu/smena-klubnoj-propiski-vyacheslav-cherepovich-perehodit-v-rumynskij-klub/ Смена клубной прописки: Вячеслав Черепович переходит в румынский клуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250210170802/https://bvf.by/intervyu/smena-klubnoj-propiski-vyacheslav-cherepovich-perehodit-v-rumynskij-klub/ |date=10 лютага 2025 }} * [https://sport.business-gazeta.ru/article/269446 Новичком «Урала» стал белорус Черепович] * [https://volleybox.net/ru/viachaslau-charapovich-p24550/clubs Viachaslau Charapovich] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240904075426/https://volleybox.net/ru/viachaslau-charapovich-p24550/clubs |date=4 верасня 2024 }} {{DEFAULTSORT:Чараповіч Вячаслаў}} {{Шаблон:Мужчынская валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Шаблон:Мужчынская валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} [[Катэгорыя:Валейбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па валейболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Энергіі» Гомель]] p74vjtkjn6bhwje15e2bkc4u19b7kkt 0 774120 5198037 5049776 2026-09-12T22:43:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198037 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Старавойтаў}} {{Вучоны}} '''Васіль Сцяпанавіч Стараво́йтаў'''{{sfn|БелЭн|2004}} ({{ВД-Прэамбула}}) — вучоны і інжынер-канструктар у галіне танкабудавання, [[доктар тэхнічных навук]] (1973), [[прафесар]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Марозавічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Марозавічы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] [[РСФСР]] (зараз у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1936—1941 гадах вучыўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана|Маскоўскім вышэйшым тэхнічным вучылішчы імя М. Э. Баўмана]]. З 1941 года працаваў на [[Чалябінскі трактарны завод|Чалябінскім трактарным заводзе]], займаў пасады інжынера-канструктара, вядучага інжынера-канструктара, кіраўніка канструктарскай групы. У 1943 годзе ў якасці прадстаўніка завода быў прыкамандзіраваны да сфарміраванага палка [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] [[СУ-152]], з якім удзельнічаў у баявых аперацыях пад [[Арол (горад)|Арлом]], выконваючы задачу аказання дапамогі вайсковай часці ў асваенні новай тэхнікі і назапашванні вопыту эксплуатацыі СУ-152 у баявых умовах<ref name="Трансмаш" />. З красавіка 1946 года па студзень 1948 года<ref name="Трансмаш">[https://web.archive.org/web/20171129194637/http://vniitransmash.ru/MENU/WE/BIOGRAFII/Starovoitov.html Всероссийский научно-исследовательский институт транспортного машиностроения]{{ref-ru}}</ref> В. С. Старавойтаў знаходзіўся на [[камсамол]]ьскай рабоце ў [[Чалябінск]]у (камсорг на трактарным заводзе, сакратар Чалябінскага гаркама УЛКСМ). З 1948 года В. С. Старавойтаў у [[Ленінград]]зе, у філіяле завода № 100 Наркамата танкавай прамысловасці СССР, з 1949 года вядучы інжынер-канструктар у [[Усерасійскі навукова-даследчы інстытут транспартнага машынабудавання»|УНДІ-100]]. З 1951 года на [[КПСС|партыйнай]] рабоце — парторг у НДІ-100<ref name="Трансмаш" />. У верасні 1953 года вяртаецца на канструктарскую працу і працуе начальнікам канструктарскага бюро, намеснікам начальніка аддзела, начальнікам лабараторыі<ref name="Трансмаш" />. 16 студзеня 1960 года загадам старшыні Дзяржаўнага камітэта [[Савет Міністраў СССР|Савета міністраў СССР]] па абароннай тэхніцы<ref name="Трансмаш" /> В. С. Старавойтаў прызначаны на пасаду дырэктара УНДІ-100, ад якой быў вызвалены ў лютым<ref name="Трансмаш" /> 1971 года. У 1971—1987 гадах займаў пасаду начальніка лабараторыі, у 1987—1991 гадах — галоўны навуковы супрацоўнік. Адначасова у 1985—1995 гадах выкладаў у Ленінградскім політэхнічным інстытуце, чытаў лекцыі Ленінградскім машынабудаўнічым тэхнікуме. Памёр В. С. Старавойтаў 29 сакавіка 2002 года. Пахаваны на Нікольскіх могілках [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Асноўныя працы В. С. Старавойтава па канструяванню баявых гусенічных машын. Прымаў удзел у мадэрнізацыі танка [[КВ-1]], распрацоўцы літай вежы танка [[ІС-3]], распрацоўцы самаходнай артылерыйскай устаноўкі [[СУ-152]], чатырохгусенічнага цяжкага танка, першага савецкага асноўнага танка [[Т-64]] і іншых. Пад кіраўніцтвам В. С. Старавойтава створаны самаходныя шасі апаратаў серыі «[[Месяцаход]]» («Месяцаход-1» і «Месяцаход-2»). Аўтар 154 навуковых прац і 18 [[вынаходства]]ў<ref name="Трансмаш" />. Пад кіраўніцтвам В. С. Старавойтава абаронены 4 кандыдацкія [[Дысертацыя|дысертацыі]]<ref name="Трансмаш" />. Быў членам двух спецыялізаваных саветаў па абароне дысертацый, членам пленума і прэзідыума навукова-тэхнічнага савета УНДІтрансмаш, членам рэдакцыйных калегій трох галіновых часопісаў, членам парткама інстытута. Тройчы абіраўся дэпутатам раённага савета і тройчы дэпутатам гарадскога савета<ref name="Трансмаш" />. З 1976 года неаднаразова абіраўся старшынёй Савета ветэранаў інстытута<ref name="Трансмаш" />. == Узнагароды == * [[Ленінская прэмія]] 1967 года * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (1945) * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] * [[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»]] IV ступені (1999) * Залаты медаль імя С. П. Каралёва (1973) * Медалі == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|18-1|Стараво́йтаў Васіль Сцяпанавіч|[[Мікалай Мікалаевіч Касцюковіч|Касцюковіч М. М.]]|459}} * [https://gorbibl.gomel.by/templates/ggcbs/images/docs/Starovoitov.pdf От Т-34 до лунохода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241204115038/https://www.gorbibl.gomel.by/templates/ggcbs/images/docs/Starovoitov.pdf |date=4 снежня 2024 }} / ГУ «Сеть публичных библиотек города Гомеля», ЦГБ им. А. И. Герцена; сост. В. С. Ларионов. — Гомель, 2019. — 24 с.{{ref-ru}} * [https://ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/docs/Kosmos_Gomel.pdf Космическими дорогами Гомельщины: вклад учёных и конструкторов — уроженцев Гомельской области в освоение космического пространства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241224022407/https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/docs/Kosmos_Gomel.pdf |date=24 снежня 2024 }} / ГУ «Сеть публичных библиотек города Гомеля», ЦГБ им. А. И. Герцена; сост. В. С. Ларионов. — Гомель, 2017. — 14 с.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20171129194637/http://vniitransmash.ru/MENU/WE/BIOGRAFII/Starovoitov.html Василий Степанович Старовойтов // Всероссийский научно-исследовательский институт транспортного машиностроения]{{ref-ru}} * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Старовойтов Василий Степанович // Свободная энциклопедия Урала]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * Старовойто Василий Степанович{{ref-ru}} // [https://izobretatel.by/wp-content/uploads/2017/04/izobretatel-2016-04.pdf Журнал «Изобретатель». № 4 (196) 2016.] — С. 46.{{ref-ru}} * [https://person.goub.by/?p=2501 Старовойтов Василий Степанович // Знаменитые люди Гомельщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250424120413/https://person.goub.by/?p=2501 |date=24 красавіка 2025 }}{{ref-ru}} * [https://tvspb.ru/news/2019/01/21/chelovek-podarivshij-dvizhenie-lunohodu-100-let-so-dnya-rozhdeniya-konstruktora-vasiliya-starovojtova Человек, подаривший движение луноходу: 100 лет со дня рождения конструктора Василия Старовойтова // Телеканал Санкт-Петербург]{{ref-ru}} * [https://gorelovo.moy.su/GorelovoIOkresnosti.pdf Наш край Горелово. Горелово и его окрестности: краеведческий сборник. 2008 год.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241217073615/https://gorelovo.moy.su/GorelovoIOkresnosti.pdf |date=17 снежня 2024 }}{{ref-ru}} * [http://www.sm9.bmstu.ru/выдающиеся-выпускники-кафедры/василий-степанович-старовойтов/ Василий Степанович Старовойтов // Кафеда СМ-9 «Многоцелевые гусеничные машины и мобильные роботы» МГТУ им. Н. Э. Баумана]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Старавойтаў Васіль Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Вучоныя СССР]] [[Катэгорыя:Вучоныя XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Канструктары СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалямі РАН]] t95p07h5treqgvgq2o7qqc2jnymipnf 0 776942 5197993 4871850 2026-09-12T19:41:31Z Trasheater 14773 у нас называюць "халоднае", таксама гэтая слова фіксуецца ў слоўніках 5197993 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Квашаніна'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/kvashanina|title=квашаніна - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2024-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/sciacko-narodnaja-leksika-1970-r/51/|title=Ст. 51 — Народная лексіка (1970). П. У. Сцяцко — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2024-11-15}}</ref>, размоўнае '''халадзец''', '''халоднае''', '''студзень'''<ref name=":0" />, лакальныя назвы '''квашэліна''', '''дрыгва'''<ref name=":1">{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/sciacko-narodnaja-leksika-1970-r/50/|title=Ст. 50 — Народная лексіка (1970). П. У. Сцяцко — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2024-11-15}}</ref>, '''застудзіны''', '''юха''' — застылы адвар з галавы і ног свінні ці каровы<ref name=":1" /> — традыцыйная мясная страва, вядомая па ўсёй Беларусі. Свіныя ногі, хвост, часткі галавы (лыч, вушы) чысцяць, мыюць, сякуць на кавалкі, вараць у падсоленай вадзе. Дадаюць [[Морква|моркву]], [[Цыбуля|цыбулю]], з другой паловы XX і ў XXI стст. таксама [[Перац чорны|перац]] і [[лаўровы ліст]]. Вараць доўга, пакуль мяса ўпарыцца і адстане ад касцей. Потым мяса вымаюць, выбіраюць з яго косці, рэжуць, дадаюць дробна пакрышаны сыры часнок. Раскладваюць мяса па місках, заліваюць працэджаным булёнам (юшкай) і ставяць у халоднае месца, каб застыла. Пасыпаюць кропам, пятрушкай, перцам, ядуць з хрэнам, гарчыцай. Раней гатавалі на вяселле і іншыя святы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] 3tlihegpnujqr6s67eok6bdwqokxylo 5198112 5197993 2026-09-13T07:13:03Z M.L.Bot 261 калі яно ёсць у слоўніках, то варта ж падаць у якіх, а не проста гэта сцвердзіць 5198112 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Квашаніна'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/kvashanina|title=квашаніна - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2024-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/sciacko-narodnaja-leksika-1970-r/51/|title=Ст. 51 — Народная лексіка (1970). П. У. Сцяцко — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2024-11-15}}</ref>, размоўнае '''халадзец'''<ref name=":0" />, '''халоднае'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B|title=халодны, халодная, халоднае (значэнне 11) - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-13}}</ref>, '''студзень''', лакальныя назвы '''квашэліна''', '''дрыгва'''<ref name=":1">{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/sciacko-narodnaja-leksika-1970-r/50/|title=Ст. 50 — Народная лексіка (1970). П. У. Сцяцко — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2024-11-15}}</ref>, '''застудзіны''', '''юха''' — застылы адвар з галавы і ног свінні ці каровы<ref name=":1" /> — традыцыйная мясная страва, вядомая па ўсёй Беларусі. Свіныя ногі, хвост, часткі галавы (лыч, вушы) чысцяць, мыюць, сякуць на кавалкі, вараць у падсоленай вадзе. Дадаюць [[Морква|моркву]], [[Цыбуля|цыбулю]], з другой паловы XX і ў XXI стст. таксама [[Перац чорны|перац]] і [[лаўровы ліст]]. Вараць доўга, пакуль мяса ўпарыцца і адстане ад касцей. Потым мяса вымаюць, выбіраюць з яго косці, рэжуць, дадаюць дробна пакрышаны сыры часнок. Раскладваюць мяса па місках, заліваюць працэджаным булёнам (юшкай) і ставяць у халоднае месца, каб застыла. Пасыпаюць кропам, пятрушкай, перцам, ядуць з хрэнам, гарчыцай. Раней гатавалі на [[вяселле]] і іншыя святы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] 2tmammhlmg1sfv6rw511esmn9majev7 0 780368 5198088 5165347 2026-09-13T01:36:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198088 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верашчакі}} {{НП-Беларусь |беларуская назва = Верашчакі |скасаваны = так |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Шарыпскі }} '''Верашча́кі'''<ref>[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]]. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — <nowiki>ISBN 978-985-458-159-0</nowiki>.</ref> ({{Lang-ru|Верещаки}})<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|title=Местечко Верещаки}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gorkiv.by/maket-unichtozhennoj-fashistami-d-vereshhaki-sozdali-pedagogi-detskoj-shkoly-iskusstv-i-hudozhestvennyh-remesel-g-gorki/|title=Макет уничтоженной фашистами д. Верещаки создали педагоги детской школы искусств и художественных ремесел г. Горки|access-date=12 ліпеня 2026|archive-date=30 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260530015842/https://gorkiv.by/maket-unichtozhennoj-fashistami-d-vereshhaki-sozdali-pedagogi-detskoj-shkoly-iskusstv-i-hudozhestvennyh-remesel-g-gorki/|url-status=dead}}</ref> — былая вёска, да 1941 года ў складзе [[Саўскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя царскі ўрад каб прыцягнуць яўрэйскае насельніцтва да сельскагаспадарчай працы, вырашыў арганізаваць яўрэйскія земляробчыя калоніі<ref>{{Cite web|url=https://www.radzima.net/ru/miejsce/vereshchaki.html|title=Верещаки. Колония}}</ref>. У 1851 годзе ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]] была створана калонія — паселішча ў вёсцы Верашчакі, дзе жыло некалькі беларускіх сем’яў. Спачатку ў калоніі пасялілася 9 сем’яў яўрэяў. Яны мелі 126 дзесяцін зямлі, 14 коней і 15 кароў. Калі аб стварэнні паселішча стала вядома ў яўрэйскіх грамадах Беларусі, туды сталі прыязджаць яўрэі з [[Орша|Оршы]], [[Дуброўна|Дуброўны]], [[Віцебск]]а, [[Бабруйск]]а і [[Мінск]]а<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.64</ref>. У 1898 годзе ў Верашчаках жыло 168 чалавек, якія працавалі на 120 дзесяцін зямлі<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/Верещаки {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніка 1917 года]] вёска Верашчакі ў складзе Шарыпскай воласці Горацкага павета. Тут працавала найбуйнейшая яўрэйская земляробчая гаспадарка ў Горацкім павеце, дзе жыло больш за 40 сем’яў. Некаторыя сем’і мелі там ад 10 да 15 дзесяцін, але былі і тыя, у якіх было ўсяго па 2—3 дзесяціны. У гэты час у вёскі сталі будаваць дамы і сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён — Мн.:1996. С.502</ref>. У 1924 года ў вёсцы жыло ўжо 54 сям’і (269 жыхароў)<ref>Исторический архив Беларуси. Ф. 30, оп. 2, д. 6016, л.16</ref>. У 1925 годзе 10 рамеснікаў Верашчак уваходзілі ў склад Горацкага раённага яўрэйскага рамесна-крэдытнага таварыства «Ека», якое давала рамеснікам крэдыты ад 10 да 300 рублёў пад 2,5 % гадавых<ref>Сраговіч М. М., Яўрэйскае насельніцтва Горацкага раёна (мінулае і сучаснае). Кароткі гістарычны агляд сацыяльна-эканамічных и бытавых момантаў// Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі. — Горкі: 1927. С.194</ref>. У 1924 годзе ў Верашчаках адкрыта яўрэйская пачатковая школа, дзе вучылася 30 вучняў. У 1930 годзе ў Верашчаках арганізаваны яўрэйскі калгас «Новы шлях», куды ўступіла 17 сем’яў (157 чалавек)<ref>Исторический архив Беларуси Ф. 338, оп.1, д. 233. л. 15</ref>. Акрамя сельскай гаспадаркі жыхары актыўна займаліся рамеснай вытворчасцю, у прыватнасці працавалі ў кузні, якая абслугоўвала сялян з мясцовых вёсак. Аднак, у 1932 годзе кузня праз нястачу вугалю і жалеза вымушана была далучыцца да кааператыву кавалёў з [[Горкі|Горак]]<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.126</ref>. У 1934 годзе яўрэйскі калгас у Верашчаках аб’яднаны з 8 калгасамі суседніх вёсак. У склад калгаса ўвайшла і кавальская майстэрня. У гэтыя гады ў Верашчаках сталі сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён С. 502</ref>. Была адкрыта сямігадовая школа, у якую прыходзілі на вучобу дзеці з бліжэйшых вёсак. У сярэдзіне ліпеня 1941 года, калі Горацкі раён быў акупаваны, у вёсцы немцамі было арганізавана [[Гета ў Верашчаках|яўрэйскае гета]]. Пастаяннай аховы не было, але яго перыядычна наведвалі паліцэйскія з валаснога паліцэйскага ўчастка ў суседняй вёсцы Шарыпы. Яўрэям загадалі нашыць на вопратку жоўтыя зоркі, нікуды не сыходзіць з вёскі. Адміністрацыя патрабавала, каб яны працавалі бясплатна на палях мясцовага калгаса. Летам 1942 года<ref>[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 Верещаки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }} // Российская еврейская энциклопедия</ref> (дакладная дата пакуль не вызначана) вязні гета былі расстраляны. У 1967 годзе, рашэннем Горацкага раённага выканаўчага камітэта вёска выключана з уліковых даных. == Гл. таксама == * [[Гета ў Верашчаках]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{ВС}} 2c44l7m04et0wfrsvinovfguto213ec 0 785248 5197927 4959962 2026-09-12T16:27:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5197927 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Варановіч}} '''Валерый Леанідавіч Варановіч''' (нар. [[18 кастрычніка]] [[1965]], [[Гродна]]) — беларускі [[мовазнаўца]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2001), [[дацэнт]] (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся [[18 кастрычніка]] [[1965]] года ў [[Гродна|Гродне]]. Скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|філалагічны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] ў 1991 годзе<ref name="narbel" /> па спецыяльнасці «Руская мова і літаратура, беларуская мова і літаратура»<ref name=":0">{{Вучоныя Беларусі|NLB-ar146844}}</ref>. У 1996 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Беларуская мова»<ref name=":0" />. З 1991 года працуе ў [[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт|Гродзенскім дзяржаўным універсітэце]]: у 2008—2010 гадах займаў пасаду дэканa [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]], з 2010 года быў загадчыкам кафедры беларускай мовы, пазней да 2014 года — загадчыкам кафедры беларускага і супастаўляльнага мовазнаўства. У наш час працуе дацэнтам кафедры беларускай філалогіі<ref name="narbel" />. Член [[Міжнародная арганізацыя беларусістаў|Міжнароднай арганізацыі беларусістаў]] з 1996 года<ref name=":0" />. Член арфаграфічнай секцыі [[Рэспубліканская тэрміналагічная камісія пры НАН Беларусі|Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі]]<ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.iml.basnet.by/node/7|title=Рэспубліканская тэрміналагiчная камiсiя пры НАН Беларусi {{!}} Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|website=www.iml.basnet.by|access-date=2025-03-22}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае словаўтварэнне ў беларускай і іншых славянскіх мовах, тэорыю [[Словаўтварэнне|словаўтварэння]], [[Беларуская арфаграфія|беларускую арфаграфію]], [[Марфаналогія|марфаналогію]] беларускай мовы, [[Фаналогія|фаналогію]] беларускай і славянскіх моў<ref name="narbel" />. Аўтар манаграфій «''Словаўтварэнне назоўнікаў у беларускай мове''» (2005), «''Славистика от фонологии до словообразования''» (2018), шматлікіх навуковых артыкулаў і вучэбна-метадычных прац<ref name="narbel">{{Cite web |url=http://lib.narbel.bsu.by/v-l-varanovich-u-neskladovae-jak-adzinka-fanalagichnaj-sistjemy-belaruskaj-movy.html |title=В. Л. Варановіч — «У нескладовае як адзінка фаналагічнай сістэмы беларускай мовы» |access-date=22 сакавіка 2025 |archive-date=6 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106044751/http://lib.narbel.bsu.by/v-l-varanovich-u-neskladovae-jak-adzinka-fanalagichnaj-sistjemy-belaruskaj-movy.html |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Вучоныя Беларусі|NLB-ar146844}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Варановіч Валерый Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] cfuqjgrungph3rp0zvh7jm3i69hqv6b 0 791764 5198001 5041791 2026-09-12T20:08:26Z Rotondus 11765 абнаўленне звестак 5198001 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Анюхоўскі}} '''Сяргей Анатолевіч Анюхоўскі''' (нар. {{ДН|28|3|1980}}, в. [[Ляхаўка (Дубровенскі раён)|Ляхаўка]], [[Дубровенскі раён]]) — беларускі гаспадарчы дзеяч і дэпутат. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 сакавіка 1980 года ў вёсцы [[Ляхаўка (Дубровенскі раён)|Ляхаўка]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/anjuxovskij-sergej-634/|title=Сергей Анюховский — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Республики|access-date=2025-09-03}}</ref>. Скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]], [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. Працаваў намеснікам генеральнага дырэктара па эканоміцы «[[Віцебскхарчпрам|Віцебскхарчпрама]]»; намеснікам генеральнага дырэктара па эканоміцы, затым па камерцыйных пытаннях і эканоміцы Віцебскага лікёра-гарэлачнага завода «[[Прыдзвінне (кампанія)|Прыдзвінне]]»»; дырэктарам ААТ «[[Чырвоны харчавік]]»<ref name=":0" />. Генеральны дырэктар СААТ «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]» (г. Мінск)<ref name=":0" />. Дэпутат [[Магілёўскі абласны Савет дэпутатаў|Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў]] [[Спіс дэпутатаў Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання|28-га склікання]]<ref name=":0" />. Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га склікання]]<ref name=":0" />. У 2024 годзе Анюхоўскага затрымалі па крымінальнай справе, але вызвалілі напярэдадні Усебеларускага народнага сходу, дэлегатам якога ён быў прызначаны. Пазней Анюхоўскаму прысудзілі 7 гадоў калоніі і 45 тысяч рублёў штрафу па артыкулах аб атрыманні хабару ў буйным памеры і перавышэнні ўлады і службовых паўнамоцтваў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/404336|title=Дырэктара «Камунаркі» асудзілі на сем гадоў за карупцыю|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=10.09.2026}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны ганаровымі граматамі [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Беларусі]], [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]], [[Парламенцкая асамблея АДКБ|Парламенцкай Асамблеі АДКБ]], [[Міжпарламенцкая асамблея СНД|Міжпарламенцкай Асамблеі СНД]]; юбілейнай медалём «[[75 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гадоў|75 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.]]», памятным медалём «[[100 гадоў Камсамолу Беларусі]]»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анюхоўскі Сяргей Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] k7dbbhbf4b2l6hgl62fl41peg9dgryj 0 794081 5198055 5056969 2026-09-12T23:23:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198055 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Вацлаў Студніцкі (Гізберт-Студніцкі,''' пол. ''Wacław Studnicki, Gizbert-Studnicki'', [[7 жніўня]] [[1874|1874 г.]], [[Дзвінск]], [[Віцебская губерня]] — [[13 мая]] [[1962|1962 г.]], [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]])<ref name=":0">{{Cite web |url=https://vkl.by/articles/2328 |title=Архіўная копія |access-date=26 кастрычніка 2025 |archive-date=10 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210060816/https://vkl.by/articles/2328 |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">[[Ryńca M., Suleja W. Studnicki Wacław // Polski Słownik Biograficzny. - T. XLV. - 2007-2008. - S. 121-125.]]</ref> — польскі [[Гісторыя|гісторык]], журналіст, архівіст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і. Бацька — Адольф Студніцкі (1818—1900) — юрыст, суддзя ў [[Дзвінскі павет|Дзвінскім павеце]]; падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] пакінуў сваю пасаду і быў паўстанцкім эмісарам у [[Інфлянты|Інфлянтах]]; пасля падаўлення паўстання здолеў пазбегчы рэпрэсій і стаў намеснікам гарадскога галавы Дзвінска. Маці — Ізабэла (у дзявоцтве Фастыкоўская) (1836—1906), у канцы ХІХ ст. далучылася да [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]], захоўвала ў сваёй кватэры ў [[Варшава|Варшаве]] таемны склад партыйнай літаратуры і карэспандэнцыі<ref name=":2">[[Ryńca M., Suleja W. Studnicki Wacław // Polski Słownik Biograficzny. - T. XLV. - 2007-2008. - S. 121-125.|Ryńca M., Suleja W. Studnicki Władysław // Polski Słownik Biograficzny. — T. XLV. — 2007—2008. — S. 125—134.]]</ref>. Дзяцінства правёў у Дзвінску. З дзяцінства выхоўваўся ў духу польскага патрыятызму. У сваіх успамінах ён узгадваў дзіцячыя прагулкі каля Дынабургскай крэпасці, дзе быў пакараны смерцю адзін з деячоў паўстання 1863—1864 гг. [[Лявон Плятэр]]:<blockquote>«Неаднойчы калі праходзіў каля крэпасці, абдумваючы планы яе захопу, а заходзячае сонца зіхацела ў вільготным тумане, які ўздымаўся з палёў, здавалася мне, што бачу душу Плятэра, і я маліўся яму як мучаніку нацыянальнай справы і прасіў, каб паслаў на мяне моц вызваліцеля Польшчы»<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 102.</ref>.</blockquote>Спачатку вучыўся ў гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], адкуль быў выключаны за ўдзел у польскай незалежніцкай арганізацыі «Spójnia». Затым працягнуў адукацыю ў гімназіях [[Елгава|Мітавы]] і [[Парнава|Парнавы]]. У 1895 г. пачаў навучанне ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]]. З 1896 г. стаў членам Польскай сацыялістычнай партыі, і ў тым жа годзе быў зняволены ў [[Варшаўская цытадэль|Варшаўскай цытадэлі]]. Пасля вызвалення пад заклад пасяліўся ў [[Львоў|Львове]], а з 1897 г. — у [[Вена|Вене]], дзе паступіў на вучобу ва [[Венскі ўніверсітэт|ўніверсітэт]] і актыўна ўдзельнічаў у [[Замежны саюз польскіх сацыялістаў|Замежным саюзе польскіх сацыялістаў]] і публікаваўся ў сацыялістычным друку («Przedświt» і «Głos»), супрацоўнічаў з нямецкамоўнай сацыялістычнай прэсай у Вене. У 1900 г. скончыў гуманітарнае навучанне ў [[Базельскі ўніверсітэт|Базэльскім універсітэце]], але не атрымаў дыплом. З 1900 года жыў у [[Парыж]]ы, дзе рэдагаваў часопіс «Głos Wolny», пазней пад назвай «Wolny Głos Polski». Працягваў супрацоўнічаць з Замежным саюзам польскіх сацыялістаў. У верасні 1900 г. у складзе яго дэлегацыі прымаў удзел у Парыжскім кангрэсе [[Другі Інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыянала]]<ref name=":1" />. Пасля пачатку [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]], у лютым 1904 г. устанавіў кантакты з прадстаўнікамі [[Японія|японскіх]] уладаў, выступаў за арганізацыю дыверсій і сабатажу на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З-за рознагалоссяў адносна тактыкі барацьбы супраць царскага рэжыму ў жніўні 1904 г. пакінуў ППС. На працягу некалькіх месяцаў займаўся зборам інфармацыі для японскай выведкі ў розных рэгіёнах Расійскай імперыі. У студзені 1905 г., пасля пачатку [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі]], пасяліўся на нелегальным становішчы ў [[Варшава|Варшаве]], дзе ў сакавіку 1905 г. быў арыштаваны. У кастрычніку 1905 г. быў вызвалены па амністыі, але ў снежні таго ж года ізноў арыштаваны за расклейванне ўлётак ад імя Партыі польскай дзяржаўнасці, арганізаванай яго братам [[Уладыслаў Стадніцкі|Уладыславам]]. Вызвалены ў сакавіку 1906 г., пасля чаго пэўны час хаваўся ад паліцыі ў Інфлянтах<ref name=":1" />. У канцы 1906 г. пасяліўся ў [[Вільня|Вільні]]. У 1906—1909 гг. працаваў у перыядычным выданні «[[Dziennik Wileński]]». Таксама супрацоўнічаў з выданнямі «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]» (Вільня), «Naród a Państwo» (Варшава), «Votum separatum» ([[Санкт-Пецярбург]]). У кастрычніку 1906 г. удзельнічаў у заснаванні [[Таварыства сяброў навук (Вільня)|Таварыства сяброў навук]] у Вільні, выступаў у ім з дакладамі на гістарычную тэматыку. У 1908 г. па ініцыятыве гарадскога галавы [[Міхал Вэнслаўскі|Міхала Вэнслаўскага]] стаў працаваць у [[Віленскі гарадскі архіў|Віленскім гарадскім архіве]], які ўзначаліў у 1909 г. З восені 1909 г. удзельнічаў у дзейнасці літаратурна-мастацкага гуртка на чале з [[Фердынанд Рушчыц|Фердынандам Рушчыцам]], рэдагаваў разам з ім у 1910—1911 гг. грамадска-культурны часопіс «[[Tygodnik Wileński]]». У 1910—1916 гг. быў сакратаром [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заняў антырасійскую незалежніцкую пазіцыю. У 1914—1945 гг. прымаў удзел у таемных сходах прыхільнікаў дадзенай лініі сярод польскіх дзеячоў у Вільні на кватэры [[Міхал Ромер|Міхаіла Ромера]], якія рабілі таксама спробы паразумення з прадстаўнікамі літоўскага і беларускага нацыянальнага руху<ref name=":1" /><ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 227—230.</ref>. Кароткачасова супрацоўнічаў з віленскімі выданнямі «[[Nasz Kraj]]» i «[[Przegląd Wileński]]»<ref name=":1" />. Пасля акупацыі Вільні германскімі войскамі ўвосень 1915 г. узначальваў у межах палітычную групоўку, у якой спалучаліся польскі [[нацыяналізм]] (у духу [[Нацыянал-дэмакратычная патрыя Польшча|нацыянал-дэмакратаў]]) з антырасійскай і пранямецкай пазіцыяй. Погляды прадстаўнікоў гэтай групоўкі базаваліся на адпаведных ідэях старэйшага брата Вацлава, [[Уладыслаў Студніцкі|Уладыслава Студніцкага]]<ref>Pukszto A. Między stołecznością a partykularyzmem. Wielonarodowościowe społeczeństwo Wilna w latach 1915—1920. — Toruń: Adam Marszałek, 2006. — S. 35.</ref>. У адпаведнасці з імі ў сваім артыкуле ад 1 мая 1916 г. у выданні «Wiadomości Polskie» (выходзіла ў [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве Трыбунальскім]]) востра крытыкаваў Універсал [[Канфедэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] як «палітычную інтрыгу», якая нібыта выклікала непаразуменне сярод палякаў. Сапраўдная мэта палякаў Літвы і Беларусі, на яго думку, заключалася ў далучэнні да Польшчы<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 236, 242.</ref><ref>Pukszto A. Między stołecznością a partykularyzmem. Wielonarodowościowe społeczeństwo Wilna w latach 1915—1920. — Toruń: Adam Marszałek, 2006. — S. 23.</ref>. У 1915—1916 гг. выкладаў у Народным універсітэце ў Вільні<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 240.</ref>. Адносіны Вацлава Студніцкага з германскімі акупацыйнымі ўладамі мелі супярэчлівы характар. З аднаго боку, выступаў за актыўнае супрацоўніцтва з імі. З другога, падтрымліваў тайныя кантакты з падпольнай незалежніцкай [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыяй]], за што ў ліпені 1916 г. быў арыштаваны на 10 дзён<ref>Pukszto A. Między stołecznością a partykularyzmem. Wielonarodowościowe społeczeństwo Wilna w latach 1915—1920. — Toruń: Adam Marszałek, 2006. — S. 41.</ref> і звольнены з пасад кіраўніка Віленскага гарадскога архіва і Віленскай археалагічнай камісіі<ref name=":1" />. Пасля абвяшчэння Акту аб незалежнасці Польшчы 5 лістапада 1916 г. быў адным з арганізатараў польскай патрыятычнай маніфестацыі ў Вільні. Напрыканцы 1916 г. займаўся падрыхтоўкай нелегальнага сходу дзеячоў польскага нацыянальнага руху, які павінен быў выказацца за далучэнне гістарычнай [[Літва (зямля)|Літвы]] да [[Польшча|Польшчы]]; напісаў праект рэзалюцыі сходу, у якім адзначалася:<blockquote>«Польшча, створаная Цэнтральнымі дзяржавамі (…) здолее супрацьстаяць расійскай небяспецы, калі будзе ўключаць магчыма большыя тэрыторыі Літвы і Русі (…) Лічым неабходным распачаць палітычную акцыю за аб’яднанне Літвы і Кароны. Для нас, палякаў мінімальным патрабаваннем з’яўляецца далучэнне часткі гістарычнай Літвы (Віленская, Гарадзенская і каталіцкая частка Менскай губ.). А для нашых суайчыннікаў з Ковенскай губ. і ўсходніх Менскіх земляў аб’яднанне з Каронай з’яўляецца адзіным паратункам як ад германізацыі, так і ад русіфікацыі»<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 243.</ref>.</blockquote>У 1917 г. быў паўторна арыштаваны германскімі ўладамі і правёў тры месяцы ў турме, пасля чаго перасяліўся ў Варшаву, дзе працаваў архівістам ў Дэпартаменце сельскай гаспадаркі і каронных маёнткаў [[Рэгенцкая рада Польшча|Рэгенцкай рады]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Пасля стварэння незалежнай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ён быў адным з арганізатараў польскай архіўнай службы ў 1919 г., паслядоўна кіраваў архівамі ў [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве Трыбунальскім]], [[Люблін]]е, архіўным дэпартаментам [[Грамадзянскае ўпраўленне ўсходніх тэрыторый|Грамадзянскага ўпраўлення ўсходніх тэрыторый]], гарадскім архівам у Вільні. У 1919 г. стаў адным з арганізатараў Таварыства сяброў Вільні і дэпутатам [[Віленская гарадская рада|Віленскай гарадской рады]] (гэтую пасаду займаў да 1927 г.). У 1920 г. удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]] ў якасці добраахвотніка<ref name=":0" /><ref name=":1" />. У міжваенны час займаўся арганізацыяй [[Віленскі дзяржаўны архіў|Віленскага дзяржаўнага архіва]], якім кіраваў з 1921 г. (фармальна з 1927 г.) да 1939 г., калі выйшаў на пенсію. У гэты час актыўна займаўся гісторыка-архіўнымі даследаванннямі<ref name=":1" />. З 1931 г. узначальваў Таварыства аматараў польскай Рэфармацыі ім. Яна Ласкага. З 1938 г. старшыня [[Краязнаўчае таварыства ў Вільні|Краязнаўчага таварыства ў Вільні]]<ref name=":0" />. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] заставаўся ў Вільні, працягваў займацца навуковай дзейнасцю. У 1942—1943 гг. арганізаваў вываз з [[Мінск]]а да Вільні архіўных матэрыялаў, якія ў 1939 савецкія ўлады вывезлі з Вільні<ref name=":0" />. З чэрвеня 1944 г. на эміграцыі спачатку ў [[Германія|Германіі]], а з 1951 г. — у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Заснаваў у Чыкага Таварыства сяброў Вільні і Польскае выдавецкае таварыства імя Адама Міцкевіча «Pielgrzym». Ён быў членам Польскага інстытута навукі ў Амерыцы<ref name=":1" />. У 1960 г. пераехаў да сына ў [[Лос-Анджэлес]], дзе і памёр 13 мая 1962 г.<ref name=":1" /> == Навуковая дзейнасць == Пасля перасялення ў Вільню пачаў актыўна займацца даследаваннямі ў галіне [[архівазнаўства]], а таксама гісторыі Вільні. Найбольшую вядомасць атрымаў «Ілюстраваны даведнік па горадзе і ваколіцах з планам горада і дадаткамі» (Вільня, 1910), які двойчы перавыдаваўся (Вільня, 1919, 1921) у скарочаным выглядзе<ref name=":1" />. У міжваенны перыяд праводзіў актыўную выдавецкую дзейнасць. Быў рэдактарам выдавецкай серыі «Віленскія архіўныя крыніцы», у межах якой былі выдадзены зборнік дакументаў «1863 год. Смяротныя прысуды» (Вільня, 1923), успаміны Мацея Лавіцкага «Дух Віленскай акадэміі» (Вільня, 1925). Працягваў займацца даследаваннямі па гісторыі Вільні. Аднак, галоўным накірункам яго навуковай спецыялізацыі становіцца гісторыя [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і [[Евангелічна-рэфармацкая царква|евангеліцка-рэфармацкай царквы]] ў Вільні і на землях гістарычнай [[Літва (зямля)|Літвы]] (што звязана з яго пераходам у 1919 г. з каталіцызму ў евангеліцкае рэфармацтва<ref name=":1" />). Падрыхтаваў працы «Гістарычны нарыс бібліятэкі і архіву евангеліцка-рэфармацкага сіноду ў Вільні» (Вільня, 1926), «Калекцыя Кейданскага збору» (Вільня, 1934), «Евангеліцка-рэфармацкая царква ў Вільні» (Вільня, 1935). Уваходзіў у рэдакцыйны камітэт выдавецкай серыі «Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae»<ref name=":1" />. Падрыхтаваў 15 біяграфічных артыкулаў, прысвечаных пратэстанцкім дзеячам, у «[[Польскі біяграфічны слоўнік]]»<ref name=":1" />. == Сям’я і дзеці == Браты і сёстры: * Станіслава (1865—1944) — перакладчыца, германістка, аўтар кніг для дзяцей; яе публікацыі сярод іншага змешчаны ў зборніку «Z okolic Dźwiny» (Вільня, 1912); * Уладыслаў (1867—1953) — польскі палітык і публіцыст, член Часовага ўрада Польскай дзяржавы ў 1916—1917 гг., Дзяржаўнай рады ў 1918 г.; актыўнік прыхільнік супрацоўніцтва Польшчы з Германіяй падчас Першай сусветнай вайны, а таксама няпаярэдадні і падчас Другой сусветнай вайны; * Адольф (1871—1894); * Ванда (1876—1924) — перакладчыца, аўтар кніг для дзяцей<ref name=":2" />. Быў двойчы жанаты. Першая жонка — [[Яніна Казлоўская]] (1890—1972) — архівістка, супрацоўніца выдання «[[Przegląd Wileński]]», кіраўніца Жаночай лігі ў Вільні падчас Першай сусветнай вайны, кіраўніца [[Гродзенскі дзяржаўны архіў|Гродзенскага дзяржаўнага архіва]] ў 1919—1939 гг., у 1940 г. была выслана ў [[Сібір]], пасля 1946 г. працавала ў [[Курніцкая бібліятэка|бібліятэцы ў Курніку]]. Шлюб скончыўся разводам<ref name=":1" />. Другая жонка (з 1923 г.) — Анэля Ратаевіч, настаўніца. У гэтым шлюбе меў дваіх дзяцей: * Ванда Вілія (памерла ў 1944 г.) * Уладыслаў (Гізберт) — інжынер, пасля Другой сусветнай вайны жыў у ЗША<ref name=":1" />. == Творы == * ''Studnicki Wacław.'' Rękopis o stosowaniu prawa magdeburskiego w Wilnie na początku XIX w. // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Tom III. 1909. W Wilnie: Druk Józefa Zawadzkiego, 1910. S. 126—128. * ''Gizbert W''. Wilno: przewodnik ilustrowany po mieście i okolicach z planem miasta i dodatkami. Wilno: nakł. i dr. A. Żukowski i W. Borkowski, 1910. 268, 34, [2] s., 1 pl.: plany. * ''Studnicki Wacław''. Nowe wiadomości o Starem Wilnie // Ziemia. 1913. Rok IV. Nr. 43. S. 704—706, il. * ''Studnicki Wacław''. Offener Brief an Herrn Dr. Gaigalat Mitglied des preussischen Abgeordnetenhauses. [Warschau, 1918]. IV s. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Wilno: przewodnik po mieście i okolicach. Wilno: Tow. Miłośników Wilna, [1919]. 59, [1], IV s., il. * ''Studnicki Wacław''. Wilno: przewodnik. Wyd. 2. Wilno: nakł. i dr. L. Chomiński, 1921. 68, III, [1] s.: il. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Co każdy Polak i cudzoziemiec powinien wiedzieć o Wilnie. [Wilno]: Związek Obrony Woli Ludności Należenia do Polski, [1921]. 3 s. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Archiwa Państwowe w Wilnie w okresie wojennym 1914—1920 i stan ich dzisiejszy // Spraw. PAU. T. 27. 1922. Nr 5. * ''Studnicki Wacław''. Źródła do lat szkolnych Słowackiego // Roczn. Tow. Przyjaciół Nauk w Wil. T. 7. 1922. * ''Studnicki Wacław G.'' Vilniana w Suchej // Ateneum Wileńskie. 1923. Rok I. Nr. 3—4. S. 531—532. * Rok 1863. Wyroki śmierci / Wydane pod redakcja Wacława Studnickiego. Wilno: Nakładem i drukiem Ludwika Chomińskiego, [1925]. LXXXIV, 122b s. * ''Łowicki M.'' Duch Akademii Wileńskiej / Wydawca W.Gizbert Studnicki. Wilno, 1925. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Jak transkrybować tekst rosyjski w polskich wydawnictwach naukowych. [Lwów, 1926]. 4 s. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Rys historyczny archiwum i biblioteki Synodu Ewang.-Reformowanego w Wilnie. Wilno: Tow. im. Jana Łaskiego. Badania Historji Reformacji Polskiej, 1926. 16 s. * Krytyka wileńskiej gospodarki miejskiej: streszczenie wygłoszonego dn. 9 II 1926 r. podczas dyskusji budżetowej w radzie miejskiej przemówienia Wacława Gizberta Studnickiego. Wilno, 1926. 11 s. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Stosunek Wilna do Legjonów: kartki bez retuszu z pamiętnika 1916—1917 r. Wilno: «Pogoń», 1928. 30, [1] s. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Sprawozdanie z wycieczki naukowej do Królewca // Ateneum Wileńskie.1929. Z. 3—4. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Sprawozdanie z wycieczki naukowej do Królewca. Wilno, 1930. 15 s. * ''Gizbert Studnicki Wacław''. Wilno w rzędzie stolic Rzeczypospolitej Polskiej // Wilno i ziemia wileńska. Zarys monograficzny. Tom I. Wilno: Wydawnictwo Wojewódzkiego Komitetu Regjonalnego, 1930. S. 144—154, il. * ''Gizbert Studnicki Wacław''.Z przeszłości Ziemi Wileńskiej // Wilno i ziemia wileńska. Zarys monograficzny. Tom I. Wilno: Wydawnictwo Wojewódzkiego Komitetu Regjonalnego, 1930. S. 155—172, il. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.'' Zarys historyczny wileńskiego kośc. ew.-ref. i jego biblioteki. Wilno:Towarzystwo Miłośników Historji ReformacjiPolskiej im. Jana Łaskiego, 1932. 31 s. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Biblioteka wileńskiego synodu ewangelicko-reformowanego // Ateneum Wileńskie. 1933. Rocznik VIII (za r. 1931—1932). S. 205—214. * ''Gizbert-Studnicki Wacław''. Collecta Zboru Kiejdańskiego. Wil., 1934. * ''Gizbert-Studnicki W.'' Tajne nauczanie na Litwie po roku 1863 // Sprawozdanie Polskiej Akademji Umiej[ętności]. T. 39. 1934. Nr 9. S. 30—32. * ''Gizbert-Studnicki W.'' Tajne nauczanie na Litwie po roku 1863 // Bulletin [International] de l’Academie Polonaise des Sciences et des Lettres. [Classe de Philologie. Classe d’Histoire et Philosophie]. Cracovie. 1934. Nr 7—10. S. 163—167. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.'' Kościół ewangelicko-reformowany w Wilnie: Historja—organizacja—świątynia. Wilno, 1935. 68 s., il. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.'' Quellen zur Geschichte der deutsch-polnischen Beziehungen im Archiv und der Bibliothek der evgl.-reform. Synode in Wilna // Deutsche Wissenschaftl[iche] Zeitschrift für Polen. [1935] H. 29. S. 125—150. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.'' Wilno. Wilno: skł. gł. Księg. J. Zawadzki, 1936. 36, [4] s. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.'' Rodowód Ferdynanda Ruszczyca // Ferdynand Ruszczyc. Życie i dzieło. Wilno, 1939. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.'' Samouczek języka rosyjskiego. Wilno, 1940. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.''Gibt es eine slawische Einheit? [b.r.w.] * ''Gizbert-Studnicki Wacław.''The Power development of which may prevent the World from war. Poland, Russia and Germany [b.r.w.]. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.'' Mickiewicz and His Country. [Chicago], 1954. * ''Gizbert-Studnicki Wacław.'' Walka z kłamstwem. Chicago, 1957. == Зноскі == {{Reflist}} == Бібліяграфія == * [[Антон Луцкевіч|Луцкевіч Антон.]] Вязьніца Адама Міцкевіча // Заходняя Беларусь. Зборнік грамадзкае мысьлі, навукі, літэратуры, мастацтва Зах. Беларусі. Кніжка 1. Вільня: Друкарня Віленскага Вытворчага Коопэратыву, 1923 (на вокладцы 1924) — С. 123—130, іл. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. * Czy wiesz kto to jest? / red. S. Łoza. — Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 703−704. * Gierowska-Kałłaur J. Zarząd cywilny ziem wschodnich (19 lutego 1919—9 września 1920). — Warszawa: Neriton, 2003. * Ilgiewicz H. Wileńskie towarzystwa i instytucje naukowe w XIX wieku. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2005. 480 s., il. * Pukszto A. Między stołecznością a partykularyzmem. Wielonarodowościowe społeczeństwo Wilna w latach 1915—1920. — Toruń: Adam Marszałek, 2006. * Ryńca M., Suleja W. Studnicki Wacław // Polski Słownik Biograficzny. — T. XLV. — 2007—2008. — S. 121—125. {{DEFAULTSORT:Студніцкі Вацлаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1874 годзе]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Незалежнасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Даўгаўпілсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Варшаўскага ўніверсітэта]] 2sli78mtgs1fof3tqxnzpxuymw6zb8w 0 794602 5198173 5056406 2026-09-13T09:58:05Z Mewulwe 23192 5198173 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Уладзіслаў Сяргеевіч Пілюта | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Намеснік [[Савет Міністраў БССР|Старшыні Савета Міністраў БССР]] | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg | перыядпачатак = [[16 ліпеня]] [[1990]] | перыядканец = [[12 сакавіка]] [[1992]] | прэзідэнт = | прэм'ер = [[Вячаслаў Францавіч Кебіч|Вячаслаў Кебіч]] | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | тытул_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэм'ер-міністр_3 = | прэзідэнт_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> | партыя = | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} '''Уладзісла́ў Сярге́евіч Пілю́та''' ({{ДН|1|1|1934}}{{fact}} — {{ДС|29|4|2015}}{{fact}}) — савецкі і беларускі дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч, намеснік Старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] (1989—1992). == Біяграфія == Нарадзіўся [[1 студзеня]]{{fact}} [[1934]] года. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. Да [[1969]] — інжынерны і партыйны работнік у [[Магілёў|Магілёве]]. * [[1969]]—[[1973]] — першы сакратар Магілёўскага гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. * [[1973]]—[[1982]] — сакратар [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абкама КПБ]]. * [[1982]]—[[1985]] — загадчык сектара Аддзела машынабудавання [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК КПСС]]. * [[1985]]—[[1989]] — намеснік загадчыка Аддзела машынабудавання ЦК КПСС. * [[1989]]—[[1991]] — намеснік Старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў Беларускай ССР]]. * [[1991]]—[[1992]] — намеснік [[Урад Вячаслава Кебіча|прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]]. Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларускай ССР 8-га склікання, народны дэпутат Беларускай ССР/ Рэспублікі Беларусь (1990—1994). Дэлегат XXIV з’езда КПСС. == Узнагароды і прэміі == * Два [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пілюта Уладзіслаў Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Савета Міністраў БССР]] [[Катэгорыя:Сакратары Магілёўскага абкама КПБ]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]] suxf8wb628bfraakvi3er1tuvy9jqa2 0 798502 5198022 5189933 2026-09-12T20:54:29Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198022 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наперад (значэнні)}} {{Не блытаць|Наперад (газета)|«Наперад» (газета)}} {{Часопіс |назва = Наперад! |арыгінал назвы = «Наперад!» |спецыялізацыя = моладзевы эміграцыйны часопіс; грамадска-культурная і нацыянальна-вызвольная тэматыка |перыядычнасць = нерэгулярная |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = (у брытанскі перыяд) Tamworth Miners Hostel, Tamworth, Staffs, England |галоўны рэдактар = «дванаццатка» (калегіяльна); у 1953 — [[Аляксандр Марговіч]] |заснавальнікі = «адзінаццатка» беларускай моладзі (у т. л. [[Янка Запруднік]], [[Уладзімір Цвірка]], [[Васіль Шчэцька]] і інш.) |выдавец = група «дванаццатка»; [[скаўтынг|скаўцкае]] выдавецтва «Крыніца» |краіна = [[Вялікабрытанія]]; [[Бельгія]] |заснаванне = 10 студзеня 1948 |апошні выпуск = снежань 1953 (№ 26) |аб’ём = 2–80 старонак |тыраж = 300 экз. (Вялікабрытанія); 600 экз. (Лёвен) |доступ = лічбавыя копіі (гл. раздзел «Спасылкі») }} '''«Наперад!»''' — беларускамоўны эміграцыйны моладзевы часопіс, які выходзіў у 1948—1953 гадах. Усяго выйшла 26 нумароў: № 1—3 былі падрыхтаваныя «ў дарозе» з [[Германія|Германіі]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], № 4—23 — у Вялікабрытаніі, а апошнія № 24—26 — у [[Лёвен]]е ([[Бельгія]]).{{sfn|Moskwin|2018|с=111}} Часопіс быў ініцыяваны групай беларускай моладзі (спачатку «адзінаццаткай», пазней — «дванаццаткай»), якая пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] апынулася ў [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагерах для перамешчаных асоб]] у [[Баварыя|Баварыі]] і затым пераехала ў Вялікабрытанію.{{sfn|Moskwin|2018|с=111}} == Гісторыя == === Заснаванне і «падарожныя» нумары === Ідэя выдання ўзнікла падчас пераезду групы беларускіх юнакоў з [[Остэрхофен]]а да Вялікабрытаніі; першыя нумары (№ 1—3) былі падрыхтаваныя па дарозе — у маршруце згадваюцца, у прыватнасці, [[Мюнстэр]], [[Амстэрдам]] і [[Харвіч]].{{sfn|Moskwin|2018|с=111}} Заснавальнікамі «адзінаццаткі» называюцца: [[Аляксандр Бут]]а, [[Уладзімір Цвірка]] (таксама вядомы як Вадзім Сурка), Піліп Дзехцяроў (пазней у «дванаццатку» далучыўся [[Павал Дзімітрук]]), [[Леанід Карась]], [[Аляксандр Марговіч]], [[Васіль Шчэцька]], Леанід Швайчук, [[Міхась Вастрыкаў]] (Цімох), [[Янка Запруднік]] (Сяргей Вільчыцкі), Янка Жучка і Павел Урбан.{{sfn|Moskwin|2018|с=111–112}} === Брытанскі перыяд (№ 4—23) === Пасля прыезду ў Вялікабрытанію ўдзельнікі «дванаццаткі» былі раскіданыя па розных месцах працы (у тым ліку пры шахтах), аднак працягнулі супольную выдавецкую дзейнасць.{{sfn|Moskwin|2018|с=112}} Наклад у брытанскі перыяд склаў каля 300 экзэмпляраў; кошт нумара ў Англіі пазначаўся ў шылінгах.{{sfn|Moskwin|2018|с=112}} У выданні выкарыстоўваліся псеўданімы; некаторыя аўтары мелі па некалькі псеўданімаў, каб «павялічыць» колькасць аўтараў у нумары.{{sfn|Moskwin|2018|с=112}} === Тэхніка выдання і афармленне === Першыя тры нумары былі размножаныя на множыльнай тэхніцы, далейшыя — друкаваліся. Матрыцы для друку рыхтаваліся, у прыватнасці, [[Аляксандр Марговіч|Аляксандрам Марговічам]]; друк ажыццяўляўся ў [[Лестэр]]ы, а камплектаванне (зборка) — у [[Тамуорт|Тамуорце]].{{sfn|Moskwin|2018|с=113–114}} Адметнай рысай стаў і візуальны стыль: з № 7 выкарыстоўвалася вокладка з нацыянальнай сімволікай (у тым ліку «[[Пагоня (герб)|Пагоняй]]» і [[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]]). У падрыхтоўцы вокладкі згадваецца ўдзел славенца Іва Паўліча; дапамогу ў друкаванні вокладак аказваў [[Вацлаў Пануцэвіч]]. На адвароце вокладкі размяшчалася пазнака «Skauckaje vydaviectva „Krynica“».{{sfn|Moskwin|2018|с=113–114}} === Бельгійскі перыяд (№ 24—26) === Апошнія тры нумары выйшлі ў [[Лёвен]]е (Бельгія). Наклад быў удвая большы, каля 600 экзэмпляраў; з-за тэхнічных абмежаванняў друк рабіўся ў друкарні «Logos» у [[Мюнхен]]е.{{sfn|Moskwin|2018|с=114}} У позніх нумарах указвалася рэдакцыйная фармулёўка «Рэдагуе дванаццатка», а таксама «Галоўны рэдактар: А. Марговіч»; за фінансавыя пытанні адказваў [[Васіль Шчэцька]].{{sfn|Moskwin|2018|с=114}} == Змест і тэматыка == Часопіс пазіцыянаваўся як «часопіс беларускай моладзі» і спалучаў публіцыстыку, матэрыялы пра жыццё эміграцыі і моладзевых асяродкаў, нацыянальна-вызвольную рыторыку, а таксама мастацкія і культурніцкія тэксты.{{sfn|Moskwin|2018|с=111}} Па кантэксце і храналогіі «Наперад!» успрымаецца як працяг эміграцыйнай перыёдыкі пасляваенных гадоў разам з выданнямі «[[Пагоня (часопіс)|Пагоня]]» (1945—1946) і «[[Сакавік (часопіс)|Сакавік]]» (1947—1948).{{sfn|Moskwin|2018|с=111}} == Нумары == Паводле звестак даследавання [[Андрэй Масквін|А. Масквіна]], храналогія і аб’ём нумароў выглядаюць наступным чынам:{{sfn|Moskwin|2018|с=111}} {| class="wikitable sortable" ! № !! Дата (паводле выдання) !! Аб’ём |- | 1 || 10.01.1948 || 2 стар. |- | 2 || 15.01.1948 || 2 стар. |- | 3 || 20.01.1948 || 8 стар. |- | 4 || 01.02.1948 || 10 стар. |- | 5 || 15.02.1948 || 14 стар. |- | 6 || 01.03.1948 || 14 стар. |- | 7 || 25.03.1948 || 38 стар. |- | 8 || 04.1948 || 41 стар. |- | 9 || 05.1948 || 33 стар. |- | 10 || 06.1948 || 40 стар. |- | 11 || 07.1948 || 40 стар. |- | 12 || 08.1948 || 40 стар. |- | 13 || 09.1948 || 40 стар. |- | 14 || 10.1948 || 40 стар. |- | 15 || 11-12.1948 || 52 стар. |- | 16 || 01.1949 || 40 стар. |- | 17 || 02.1949 || 44 стар. |- | 18 || 03.1949 || 40 стар. |- | 19 || 04-05.1949 || 40 стар. |- | 20 || 06-07.1949 || 40 стар. |- | 21 || 08.1949 || 40 стар. |- | 22 || 09-10.1949 || 40 стар. |- | 23 || 11-12.1949 || 34 стар. |- | 24 || 01.1953 || 80 стар. |- | 25 || 08.1953 || 80 стар. |- | 26 || 12.1953 || 72 стар. |} == Гл. таксама == * [[Гісторыя беларускага скаўтынгу]] * [[Сакавік (часопіс)]] * [[Пагоня (часопіс)]] * [[Беларуская дыяспара]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book|last=Moskwin|first=Andrzej|title=Białoruskie czasopiśmiennictwo emigracyjne. „Пагоня” (1945–1946), „Сакавік” (1947–1948), „Наперад!” („Naprzód!”): 1948–1953|location=Warszawa|year=2018|isbn=978-83-945630-0-4}} == Спасылкі == * Лічбавая копія асобных нумароў на «Камунікат» (Kamunikat.org) — (пошук па назве «Наперад!», у т. л. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=67912-1.pdf № 8 за 1948] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250903014513/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=67912-1.pdf |date=3 верасня 2025 }}). * Агляд і матэрыялы пра выданне ў інтэрнэт-крыніцах (гл. напр. Hardzin, LiveJournal; Kamunikat.org). {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Часопісы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Часопісы Вялікабрытаніі]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] 3tfq4knut3mblkx4dqy9tmd2cpx9o1o 0 799130 5198065 5119552 2026-09-12T23:55:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198065 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус=Вёска |скасаваны=так |беларуская назва=Вежын |статус=Вёска |раён=Акцябрскі |вобласць=Гомельская }} '''Ве́жын'''<ref>''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]]. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с. (ст. 40).</ref> ({{Lang-ru|Ве́жин}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1359/|title=Белорусская энциклопедия. Деревня Вежин|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119164309/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1359/|archive-date=19 лістапада 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref> [[вёска]] на тэрыторыі [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]], знішчаная разам з жыхарамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Геаграфія == Размяшчалася за 4 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Гаць (Акцябрскі раён)|Гаць]] [[Ламавіцкі сельсавет|Ламавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1909 годзе ''ўрочышча Вежын'' у Рудабельскай воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://familio.org/settlements/2e265a5a-b528-4e96-b46a-dd39b952bd7b|title=Справочник. Вежин|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 110 чалавек. Вёска знішчана нямецка-фашысцкімі акупантамі разам з жыхарамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name=":0" />. Падчас карнай аперацыі «[[Бамберг (карная аперацыя)|Бамберг]]» у лютым 1942 года гітлераўцы знішчылі 70 жыхароў і спалілі вёску (30 двароў). Пасля вайны не адрадзілася. На магіле ахвяр фашызму на месцы вёскі ў 1965 годзе ўстаноўлена стэла. Вёска ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]». == Насельніцтва == * 1909 год — 3 жыхары, 3 двары<ref name=":1" />. == Памятныя мясціны == * [[Абеліск]] на месцы вёскі Вежын, спаленай нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў сакавіку 1942 года (нумар воінскага пахавання 8414)<ref>{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.gov.by/ru/voinzahr/|title=Воинские захоронения на территории Октябрьского района|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420065855/https://oktiabrskiy.gov.by/ru/voinzahr/|archive-date=20 красавіка 2025|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{belarusenc|slovnik/1486/|ВЕЖЫН}} [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 4dzp3bfae4pqhojscg744h2cebbqhvh 0 799695 5197900 5088185 2026-09-12T14:30:53Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5197900 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі |арыгінальная назва = LSM+ па-беларуску |тып = Медыяпраект |заснавана = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Латвія}}: [[Рыга]] |галіна = [[Сродкі масавай інфармацыі]] |прадукцыя = Інтэрнэт-партал, аўдыёпадкасты |матчына кампанія = [[Грамадскія СМІ Латвіі]] (LSM) |сайт = [https://bel.lsm.lv/ bel.lsm.lv] }} '''Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі''' (таксама вядомая як '''LSM+ па-беларуску''') — структурнае падраздзяленне аб’яднанай дзяржаўнай медыякампаніі [[Грамадскія СМІ Латвіі|Грамадскія СМІ Латвіі]] (LSM), якое стварае кантэнт на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Рэдакцыя арыентавана на беларускую нацыянальную меншасць у [[Латвія|Латвіі]], а таксама на шырокую беларускамоўную аўдыторыю. Праца падраздзялення ажыццяўляецца ў рамках мультымедыйнай платформы LSM+ і ўключае публікацыю навін, аналітычных матэрыялаў і аўдыяпраграм<ref name="LSM_Bel_About">{{cite web|url=https://bel.lsm.lv/|title=Пра нас: LSM+ па-беларуску|publisher=LSM.lv|accessdate=2026-01-26}}</ref>. == Гісторыя і радыёвяшчанне == Гісторыя беларускага вяшчання ў сістэме грамадскіх медыя Латвіі цесна звязана з дзейнасцю [[Latvijas Radio|Латвійскага радыё]] (Latvijas Radio). На працягу многіх гадоў на канале '''Latvijas Radio 4''' (LR4, «Домская плошча») існаваў спецыяльны слот для перадач нацыянальна-культурных таварыстваў Латвіі. У рамках грамадскага заказу кожнай суполцы выдзялялася квота эфірнага часу (каля 30 хвілін на месяц) для трансляцыі праграм на роднай мове<ref name="LR4_Nac">{{cite web|url=https://lr4.lsm.lv/lv/lr4/peredachi/peredachi-nacionalnih-kulturnih-obschestv/|title=Передачи национальных культурных обществ|publisher=Latvijas Radio 4|lang=ru}}</ref>. === Перадача «Світанак» === Галоўным прадуктам беларускай рэдакцыі ў радыёэфіры была праграма '''«Світанак»'''. Перадача асвятляла актуальныя падзеі ў жыцці [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]], пытанні захавання культуры і традыцый, а таксама знаёміла слухачоў з цікавымі асобамі і беларускай музыкай. У эфіры гучалі інтэрв’ю з суайчыннікамі і навіны суполкі. У сувязі з рэформай грамадскіх СМІ Латвіі і зацвярджэннем новай стратэгіі развіцця LSM, якая прадугледжвала перанос іншамоўнага вяшчання ў лічбавае асяроддзе, традыцыйнае вяшчанне LR4 было спынена [[1 студзеня]] [[2026]] года. Перадача «Світанак» развіталася са слухачамі ў FM-дыяпазоне ў канцы 2025 года і трансфармавалася ў фармат падкастаў і інтэрнэт-кантэнту<ref>{{cite web|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/peredachi-nacionalnih-kulturnih-obschestv/belaruskaja-peradacha-svtanak-razvtvaecca-sa-sluhacham.a215947/|title=Беларуская перадача «Світанак» развітваецца са слухачамі|publisher=LSM.lv}}</ref>. == Сучасная дзейнасць == Пасля рэарганізацыі асноўнай пляцоўкай для дзейнасці рэдакцыі стаў інтэрнэт-партал LSM+ (частка партала LSM.lv, створанага ў 2013 годзе). Раздзел '''LSM+ па-беларуску''' прапануе карыстальнікам: * Пераклады галоўных навін Латвіі і свету на беларускую мову. * Арыгінальныя матэрыялы пра жыццё беларусаў у Латвіі. * Аўдыё- і відэасюжэты. Рэдакцыйная палітыка грунтуецца на прынцыпах грамадскіх медыя: прадастаўленне праверанай, заснаванай на фактах і этычных нормах інфармацыі<ref name="LSM_Bel_About" />. Беларускі раздзел партала знаходзіцца ў стадыі развіцця і ўдасканалення кантэнту. == Гл. таксама == * [[Грамадскія СМІ Латвіі]] * [[Беларусы Латвіі]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bel.lsm.lv/ LSM+ па-беларуску] — Афіцыйная старонка * [https://lr4.lsm.lv/lv/lr4/peredachi/peredachi-nacionalnih-kulturnih-obschestv/ Архіў перадач нацыянальна-культурных таварыстваў на LR4] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы Латвіі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] dkr1t7vxb6kpf8sb4006m192iu85wis 5198080 5197900 2026-09-13T00:39:04Z АлесьНавіцкі90 162483 5198080 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі |арыгінальная назва = LSM+ па-беларуску |тып = Медыяпраект |заснавана = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Латвія}}: [[Рыга]] |галіна = [[Сродкі масавай інфармацыі]] |прадукцыя = Інтэрнэт-партал, аўдыёпадкасты |матчына кампанія = [[Грамадскія СМІ Латвіі]] (LSM) |сайт = [https://bel.lsm.lv/ bel.lsm.lv] }} '''Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі''' (таксама вядомая як '''LSM+ па-беларуску''') — структурнае падраздзяленне аб’яднанай дзяржаўнай медыякампаніі [[Грамадскія СМІ Латвіі|Грамадскія СМІ Латвіі]] (LSM), якое стварае кантэнт на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Рэдакцыя арыентавана на беларускую нацыянальную меншасць у [[Латвія|Латвіі]], а таксама на шырокую беларускамоўную аўдыторыю. Праца падраздзялення ажыццяўляецца ў рамках мультымедыйнай платформы LSM+ і ўключае публікацыю навін, аналітычных матэрыялаў і аўдыяпраграм<ref name="LSM_Bel_About">{{cite web|url=https://bel.lsm.lv/|title=Пра нас: LSM+ па-беларуску|publisher=LSM.lv|accessdate=2026-01-26}}</ref>. == Гісторыя і радыёвяшчанне == Гісторыя беларускага вяшчання ў сістэме грамадскіх медыя Латвіі цесна звязана з дзейнасцю [[Latvijas Radio|Латвійскага радыё]] (Latvijas Radio). На працягу многіх гадоў на канале '''Latvijas Radio 4''' (LR4, «Домская плошча») існаваў спецыяльны слот для перадач нацыянальна-культурных таварыстваў Латвіі. У рамках грамадскага заказу кожнай суполцы выдзялялася квота эфірнага часу (каля 30 хвілін на месяц) для трансляцыі праграм на роднай мове<ref name="LR4_Nac">{{cite web|url=https://lr4.lsm.lv/lv/lr4/peredachi/peredachi-nacionalnih-kulturnih-obschestv/|title=Передачи национальных культурных обществ|publisher=Latvijas Radio 4|lang=ru}}</ref>. === Перадача «Світанак» === Галоўным прадуктам беларускай рэдакцыі ў радыёэфіры была праграма '''«Світанак»'''. Перадача асвятляла актуальныя падзеі ў жыцці [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]], пытанні захавання культуры і традыцый, а таксама знаёміла слухачоў з цікавымі асобамі і беларускай музыкай. У эфіры гучалі інтэрв’ю з суайчыннікамі і навіны суполкі. У сувязі з рэформай грамадскіх СМІ Латвіі і зацвярджэннем новай стратэгіі развіцця LSM, якая прадугледжвала перанос іншамоўнага вяшчання ў лічбавае асяроддзе, традыцыйнае вяшчанне LR4 было спынена [[1 студзеня]] [[2026]] года. Перадача «Світанак» развіталася са слухачамі ў FM-дыяпазоне ў канцы 2025 года і трансфармавалася ў фармат падкастаў і інтэрнэт-кантэнту<ref>{{cite web|url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/peredachi-nacionalnih-kulturnih-obschestv/belaruskaja-peradacha-svtanak-razvtvaecca-sa-sluhacham.a215947/|title=Беларуская перадача «Світанак» развітваецца са слухачамі|publisher=LSM.lv}}</ref>. == Сучасная дзейнасць == Пасля рэарганізацыі асноўнай пляцоўкай для дзейнасці рэдакцыі стаў інтэрнэт-партал LSM+ (частка партала LSM.lv, створанага ў 2013 годзе). Раздзел '''LSM+ па-беларуску''' прапануе карыстальнікам: * Пераклады галоўных навін Латвіі і свету на беларускую мову. * Арыгінальныя матэрыялы пра жыццё беларусаў у Латвіі. * Аўдыё- і відэасюжэты. Рэдакцыйная палітыка грунтуецца на прынцыпах грамадскіх медыя: прадастаўленне праверанай, заснаванай на фактах і этычных нормах інфармацыі<ref name="LSM_Bel_About" />. Беларускі раздзел партала знаходзіцца ў стадыі развіцця і ўдасканалення кантэнту. == Гл. таксама == * [[Грамадскія СМІ Латвіі]] * [[Беларусы Латвіі]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bel.lsm.lv/ LSM+ па-беларуску] — Афіцыйная старонка * [https://lr4.lsm.lv/lv/lr4/peredachi/peredachi-nacionalnih-kulturnih-obschestv/ Архіў перадач нацыянальна-культурных таварыстваў на LR4] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы Латвіі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] ejb2uulb0b2eks3ql1bv6s8au29ukrr 0 809133 5197890 5194276 2026-09-12T13:06:50Z ZolaSukhar 169411 абнаўленне звестак 5197890 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч | Дэбют = «Пальба па галубах» }} '''Яўгенія Лязо''', сапраўднае імя '''Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч''' ({{ВДП}}) — беларуская літаратарка. Аўтарка прозы і паэзіі, крытычных артыкулаў, а таксама навуковых прац па старажытнабеларускай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 4 ліпеня 2004 года ў Мінску<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пані Канрадайн|год=2023|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=5}}</ref>. Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры СШ № 2 у [[Сеніца|Сеніцы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Бельскі І., Касіловіч Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка|год=2025|мова=be|выданне=Роднае слова|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=7}}</ref>, спецыялістам кафедры прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і матывы ў "Слове на Антыпасху" свяціцеля Кірылы Тураўскага|год=2026|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=2}}</ref>, выкладчыцай [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскага дзяржаўнага машынабудаўнічага каледжа]]<ref name=":1">{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Літаратура эпохі Сярэдневякоўя. Асоба і творчасць Кірыла Тураўскага|год=2026|выданне=Беларуская мова і літаратура|нумар=8|старонкі=16}}</ref>. У 2025 скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». Тэма дыпломнай працы: «„[[Слова на Антыпасху]]“ [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]]: біблейска-хрысціянская аснова» пад кіраўніцтвам пісьменніка, прафесара [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы}}</ref>, які таксама суаўтар некалькіх яе літаратуразнаўчых артыкулаў па сучаснай і старажытнай літаратуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|title=Анонс ліпеньскага нумара "Роднага слова" за 2025 г.|access-date=7 чэрвеня 2026|archive-date=5 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905205345/https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|url-status=dead}}</ref>. З 2026 года — магістр філалагічных навук<ref name=":1" /> == Творчасць == Дэбютавала ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2023 годзе публікацыяй першага раздзела [[Рытміка (літаратура)|рытмізаванай]] [[Аповесць|аповесці]] «Час зламанага крыжа» — «Пані Канрадайн»<ref name=":0" />. Цалкам твор выйшаў у першым зборніку «Пальба па галубах»<ref>{{Кніга|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пальба па галубах|год=2023}}</ref>. У гэтым жа годзе адбылася прэзентацыя выдання ў літаратурным клубе «Вежа» на філалагічным факультэце БДУ. У сваёй рэцэнзіі, апублікаванай у «Маладосці», Дзмітрый Цалко піша пра жанравую спецыфіку твораў, якія напісаны [[верлібр]]ам<ref>{{Артыкул|аўтар=Цалко, Дз.|загаловак=Ваўкі і галубы|год=2024|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|нумар=4}}</ref>. У інтэрв’ю газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» галоўны рэдактар «Маладосці» [[Вольга Станіславаўна Рацэвіч|Вольга Рацэвіч]] таксама адзначае незвычайны вершаваны памер аўтара: «Не так даўно ў рэдакцыю „Маладосці“ даслала вершы студэнтка другога курса БДУ Яўгенія Касіловіч. Што здзівіла: яны напісаныя [[гекзаметр]]ам — амаль забытым антычным метрам. Цікавы і даволі складаны выбар 20-гадовай дзяўчыны»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=4236|title=Вольга Рацэвіч аб літаб’яднаннях і конкурсе «БрамаМар»|website=www.oo-spb.by|access-date=2026-06-08}}</ref>. == Бібліяграфія == * «Пальба па галубах» (2023, зборнік паэзіі)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://archive.org/details/jauhienija-liazo-palba-pa-halubach|title=Яўгенія Лязо - Пальба па галубах (Jauhienija Liazo - Palba pa halubach) : Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|access-date=2026-06-08}}</ref> * «Гульня з агнём» (2024)<ref>{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/jauhienija-liazo-hulnia-z-ahniom|аўтар=Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo|загаловак=Яўгенія Лязо - Гульня з агнём (Jauhienija Liazo - Hulnia z ahniom)|год=2024}}</ref> === Публікацыі === * Маладосць 2022 № 10. Анкета * Маладосць 2023 № 5. Пані Канрадайн (урывак з паэмы) * Маладосць 2024 № 1. Максім Ісаеў: У пошуках страчанага золата Чынгісхана (рэцэнзія) * Роднае слова 2025 № 7. Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка (суаўтар праф. Алесь Бельскі) (навуковы артыкул) * Маладосць 2025 № 7. Шкло, святло і робаты (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 8. Фантастычныя беражніцы і дзе яны жывуць (рэцэнзія) * Полымя 2025 № 9. Самы галоўны скарб (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 12. Гульня з агнём (вершы) * Маладосць 2026 № 1. Паразумецца з Цмокам (рэцэнзія) * Полымя 2026 № 2. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага (навуковы артыкул) * Полымя 2026 № 5. Слова цэліць, як куля (рэцэнзія) * Маладосць 2026 № 5. На памежжы ўсіх узростаў (рэцэнзія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лязо Яўгенія}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] 91dt2ywissfnck9h7l5ibrbmbtephx3 5197938 5197890 2026-09-12T17:14:45Z ZolaSukhar 169411 абнаўленне звестак 5197938 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч | Дэбют = «Пальба па галубах» }} '''Яўгенія Лязо''', сапраўднае імя '''Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч''' ({{ВДП}}) — беларуская літаратарка. Аўтарка прозы і паэзіі, крытычных артыкулаў, а таксама навуковых прац па старажытнабеларускай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 4 ліпеня 2004 года ў Мінску<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пані Канрадайн|год=2023|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=5}}</ref>. Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры СШ № 2 у [[Сеніца|Сеніцы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Бельскі І., Касіловіч Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка|год=2025|мова=be|выданне=Роднае слова|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=7}}</ref>, спецыялістам кафедры прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і матывы ў "Слове на Антыпасху" свяціцеля Кірылы Тураўскага|год=2026|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=2}}</ref>, выкладчыцай [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскага дзяржаўнага машынабудаўнічага каледжа]]<ref name=":1">{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Літаратура эпохі Сярэдневякоўя. Асоба і творчасць Кірыла Тураўскага|год=2026|выданне=Беларуская мова і літаратура|нумар=8|старонкі=16}}</ref>. У 2025 скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». Тэма дыпломнай працы: «„[[Слова на Антыпасху]]“ [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]]: біблейска-хрысціянская аснова» пад кіраўніцтвам пісьменніка, прафесара [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы}}</ref>, які таксама суаўтар некалькіх яе літаратуразнаўчых артыкулаў па сучаснай і старажытнай літаратуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|title=Анонс ліпеньскага нумара "Роднага слова" за 2025 г.|access-date=7 чэрвеня 2026|archive-date=5 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905205345/https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|url-status=dead}}</ref>. З 2026 года — магістр філалагічных навук<ref name=":1" /> == Творчасць == Дэбютавала ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2023 годзе публікацыяй першага раздзела [[Рытміка (літаратура)|рытмізаванай]] [[Аповесць|аповесці]] «Час зламанага крыжа» — «Пані Канрадайн»<ref name=":0" />. Цалкам твор выйшаў у першым зборніку «Пальба па галубах»<ref>{{Кніга|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пальба па галубах|год=2023}}</ref>. У гэтым жа годзе адбылася прэзентацыя выдання ў літаратурным клубе «Вежа» на філалагічным факультэце БДУ. У сваёй рэцэнзіі, апублікаванай у «Маладосці», Дзмітрый Цалко піша пра жанравую спецыфіку твораў, якія напісаны [[верлібр]]ам<ref>{{Артыкул|аўтар=Цалко, Дз.|загаловак=Ваўкі і галубы|год=2024|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|нумар=4}}</ref>. У інтэрв’ю газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» галоўны рэдактар «Маладосці» [[Вольга Станіславаўна Рацэвіч|Вольга Рацэвіч]] таксама адзначае незвычайны вершаваны памер аўтара: «Не так даўно ў рэдакцыю „Маладосці“ даслала вершы студэнтка другога курса БДУ Яўгенія Касіловіч. Што здзівіла: яны напісаныя [[гекзаметр]]ам — амаль забытым антычным метрам. Цікавы і даволі складаны выбар 20-гадовай дзяўчыны»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=4236|title=Вольга Рацэвіч аб літаб’яднаннях і конкурсе «БрамаМар»|website=www.oo-spb.by|access-date=2026-06-08}}</ref>. == Бібліяграфія == === «Пальба па галубах» (2023)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://archive.org/details/jauhienija-liazo-palba-pa-halubach|title=Яўгенія Лязо - Пальба па галубах (Jauhienija Liazo - Palba pa halubach) : Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|access-date=2026-06-08}}</ref> === Зборнік [[Паэма|паэм]], напісаных верлібрам. Тры з пяці твораў аб'яднаны агульнымі [[Персанаж|персанажамі]] і скразным [[Сюжэт|сюжэтам]]. Дзеянне адбываецца ў [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйху]] напярэдадні і падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. * '''«Фагеліяна»''' — найбуйнейшая паэма зборніка. Галоўны герой — [[Лютэранства|лютаранскі]] [[пастар]] Рудольф фон Фогель, які адмаўляецца ад супрацоўніцтва з [[гестапа]], нягледзячы на ціск з боку свайго старэйшага брата-кар'ерыста. * '''«Пастараль»''' — паэма, якая распавядае пра сяброўства [[Ксёндз|ксяндза]] Ёгана і смяротна хворага лютаранскага пастара Кольмана. * '''«Час зламанага крыжа»''' — ідэйны працяг «Фагеліяны». [[Адвакат|Адвакатка]] Канрадайн імкнецца абараніць зняволенага пастара ад [[Нацызм|нацысцкіх]] [[Рэпрэсіі|рэпрэсій]]. === «Гульня з агнём» (2024)<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/jauhienija-liazo-hulnia-z-ahniom|аўтар=Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo|загаловак=Яўгенія Лязо - Гульня з агнём (Jauhienija Liazo - Hulnia z ahniom)|год=2024}}</ref> === Зборнік [[Рэлігія|рэлігійных]] аповесцей, [[Апавяданне|апавяданняў]] і [[Верш|вершаў]].<ref name=":2" /> * '''«Цень чорнага бусла»''' — аповесць пра супольнасць старых, знявечаных лёсам ксяндзоў. Сярод галоўных герояў Алеся ці Алесь — настаяцель архікафедральнага сабора, жанчына, якая з дзяцінства вымушана выдаваць сябе за мужчыну ў жорсткім канкурэнтным асяроддзі; Кандрусь — брат Алесі, строгі і падазроны да людзей, але самаадданы ў служэнні [[Біскуп|біскупу]] Петрусю; Пятрусь — добразычлівы біскуп, які дбае пра лёс і жыццё маладога царкоўнаслужыцеля Змітра, што прывык трапляць у непрыемнасці і ад чыйго імені вядзецца аповед. * '''«Эва Фаўст»''' — [[Фантастыка|фантастычнае]] апавяданне пра дачку пастара Эву, з якім у дзяўчыны нацягнутыя адносіны праз розныя прыярытэты і светаўспрыманне. * '''«Фаў»''' — апавяданне пра нямецкі [[Канцэнтрацыйны лагер|канцлагер]] [[:ru:Миттельверк|Мітэльверк]], дзе вязні прымусова збіралі балістычныя ракеты [[Фау-2|«Фаў-2»]]. [[Канструктарскае бюро|Канструктар]] Дытрых настолькі захоплены распрацоўкай, што ігнаруе пакуты рабочых, у тым ліку пастара Кліма, які падтрымлівае духоўныя сілы сваіх паплечнікаў. У зборнік таксама ўвайшла нізка рэлігійных вершаў, якія чыталіся падчас [[Богаслужэнне|набажэнстваў]].<ref name=":2" /> === Публікацыі === * Маладосць 2022 № 10. Анкета * Маладосць 2023 № 5. Пані Канрадайн (урывак з паэмы) * Маладосць 2024 № 1. Максім Ісаеў: У пошуках страчанага золата Чынгісхана (рэцэнзія) * Роднае слова 2025 № 7. Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка (суаўтар праф. Алесь Бельскі) (навуковы артыкул) * Маладосць 2025 № 7. Шкло, святло і робаты (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 8. Фантастычныя беражніцы і дзе яны жывуць (рэцэнзія) * Полымя 2025 № 9. Самы галоўны скарб (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 12. Гульня з агнём (вершы) * Маладосць 2026 № 1. Паразумецца з Цмокам (рэцэнзія) * Полымя 2026 № 2. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага (навуковы артыкул) * Полымя 2026 № 5. Слова цэліць, як куля (рэцэнзія) * Маладосць 2026 № 5. На памежжы ўсіх узростаў (рэцэнзія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лязо Яўгенія}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] ep9zryqi4nlh595dz02f6dmafaqs6qy 5197940 5197938 2026-09-12T17:26:29Z M.L.Bot 261 ад перагружанасці вікіфікацыяй і афармленнем чытальнасць зніжаецца 5197940 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч | Дэбют = «Пальба па галубах» }} '''Яўгенія Лязо''', сапраўднае імя '''Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч''' ({{ВДП}}) — беларуская літаратарка. Аўтарка прозы і паэзіі, крытычных артыкулаў, а таксама навуковых прац па старажытнабеларускай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 4 ліпеня 2004 года ў Мінску<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пані Канрадайн|год=2023|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=5}}</ref>. Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры СШ № 2 у [[Сеніца|Сеніцы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Бельскі І., Касіловіч Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка|год=2025|мова=be|выданне=Роднае слова|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=7}}</ref>, спецыялістам кафедры прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і матывы ў "Слове на Антыпасху" свяціцеля Кірылы Тураўскага|год=2026|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=2}}</ref>, выкладчыцай [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскага дзяржаўнага машынабудаўнічага каледжа]]<ref name=":1">{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Літаратура эпохі Сярэдневякоўя. Асоба і творчасць Кірыла Тураўскага|год=2026|выданне=Беларуская мова і літаратура|нумар=8|старонкі=16}}</ref>. У 2025 скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». Тэма дыпломнай працы: «„[[Слова на Антыпасху]]“ [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]]: біблейска-хрысціянская аснова» пад кіраўніцтвам пісьменніка, прафесара [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы}}</ref>, які таксама суаўтар некалькіх яе літаратуразнаўчых артыкулаў па сучаснай і старажытнай літаратуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|title=Анонс ліпеньскага нумара "Роднага слова" за 2025 г.|access-date=7 чэрвеня 2026|archive-date=5 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905205345/https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|url-status=dead}}</ref>. З 2026 года — магістр філалагічных навук<ref name=":1" /> == Творчасць == Дэбютавала ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2023 годзе публікацыяй першага раздзела [[Рытміка (літаратура)|рытмізаванай]] [[Аповесць|аповесці]] «Час зламанага крыжа» — «Пані Канрадайн»<ref name=":0" />. Цалкам твор выйшаў у першым зборніку «Пальба па галубах»<ref>{{Кніга|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пальба па галубах|год=2023}}</ref>. У гэтым жа годзе адбылася прэзентацыя выдання ў літаратурным клубе «Вежа» на філалагічным факультэце БДУ. У сваёй рэцэнзіі, апублікаванай у «Маладосці», Дзмітрый Цалко піша пра жанравую спецыфіку твораў, якія напісаны [[верлібр]]ам<ref>{{Артыкул|аўтар=Цалко, Дз.|загаловак=Ваўкі і галубы|год=2024|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|нумар=4}}</ref>. У інтэрв’ю газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» галоўны рэдактар «Маладосці» [[Вольга Станіславаўна Рацэвіч|Вольга Рацэвіч]] таксама адзначае незвычайны вершаваны памер аўтара: «Не так даўно ў рэдакцыю „Маладосці“ даслала вершы студэнтка другога курса БДУ Яўгенія Касіловіч. Што здзівіла: яны напісаныя [[гекзаметр]]ам — амаль забытым антычным метрам. Цікавы і даволі складаны выбар 20-гадовай дзяўчыны»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=4236|title=Вольга Рацэвіч аб літаб’яднаннях і конкурсе «БрамаМар»|website=www.oo-spb.by|access-date=2026-06-08}}</ref>. == Бібліяграфія == === «Пальба па галубах» (2023) === Зборнік [[Паэма|паэм]], напісаных верлібрам. Тры з пяці твораў аб’яднаны агульнымі [[Персанаж|персанажамі]] і скразным [[сюжэт]]ам. Дзеянне адбываецца ў [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйху]] напярэдадні і падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://archive.org/details/jauhienija-liazo-palba-pa-halubach|title=Яўгенія Лязо - Пальба па галубах (Jauhienija Liazo - Palba pa halubach) : Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|access-date=2026-06-08}}</ref> * «Фагеліяна» — найбуйнейшая паэма зборніка. Галоўны герой — [[Лютэранства|лютаранскі]] [[пастар]] Рудольф фон Фогель, які адмаўляецца ад супрацоўніцтва з [[гестапа]], нягледзячы на ціск з боку свайго старэйшага брата-кар’ерыста. * «Пастараль» — паэма, якая распавядае пра сяброўства [[Ксёндз|ксяндза]] Ёгана і смяротна хворага лютаранскага пастара Кольмана. * «Час зламанага крыжа» — ідэйны працяг «Фагеліяны». [[Адвакат]]ка Канрадайн імкнецца абараніць зняволенага пастара ад [[Нацызм|нацысцкіх]] [[Рэпрэсіі|рэпрэсій]]. === «Гульня з агнём» (2024) === Зборнік [[Рэлігія|рэлігійных]] аповесцей, [[Апавяданне|апавяданняў]] і [[Верш|вершаў]].<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/jauhienija-liazo-hulnia-z-ahniom|аўтар=Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo|загаловак=Яўгенія Лязо - Гульня з агнём (Jauhienija Liazo - Hulnia z ahniom)|год=2024}}</ref> * «Цень чорнага бусла» — аповесць пра супольнасць старых, знявечаных лёсам ксяндзоў. Сярод галоўных герояў Алеся ці Алесь — настаяцель архікафедральнага сабора, жанчына, якая з дзяцінства вымушана выдаваць сябе за мужчыну ў жорсткім канкурэнтным асяроддзі; Кандрусь — брат Алесі, строгі і падазроны да людзей, але самаадданы ў служэнні [[біскуп]]у Петрусю; Пятрусь — добразычлівы біскуп, які дбае пра лёс і жыццё маладога царкоўнаслужыцеля Змітра, што прывык трапляць у непрыемнасці і ад чыйго імені вядзецца аповед. * «Эва Фаўст» — [[Фантастыка|фантастычнае]] апавяданне пра дачку пастара Эву, з якім у дзяўчыны нацягнутыя адносіны праз розныя прыярытэты і светаўспрыманне. * «Фаў» — апавяданне пра нямецкі канцлагер [[:ru:Миттельверк|Мітэльверк]], дзе вязні прымусова збіралі балістычныя ракеты «[[Фау-2|Фаў-2]]». [[Канструктарскае бюро|Канструктар]] Дытрых настолькі захоплены распрацоўкай, што ігнаруе пакуты рабочых, у тым ліку пастара Кліма, які падтрымлівае духоўныя сілы сваіх паплечнікаў. У зборнік таксама ўвайшла нізка рэлігійных вершаў, якія чыталіся падчас [[Богаслужэнне|набажэнстваў]].<ref name=":2" /> === Публікацыі === * Маладосць 2022 № 10. Анкета * Маладосць 2023 № 5. Пані Канрадайн (урывак з паэмы) * Маладосць 2024 № 1. Максім Ісаеў: У пошуках страчанага золата Чынгісхана (рэцэнзія) * Роднае слова 2025 № 7. Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка (суаўтар праф. Алесь Бельскі) (навуковы артыкул) * Маладосць 2025 № 7. Шкло, святло і робаты (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 8. Фантастычныя беражніцы і дзе яны жывуць (рэцэнзія) * Полымя 2025 № 9. Самы галоўны скарб (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 12. Гульня з агнём (вершы) * Маладосць 2026 № 1. Паразумецца з Цмокам (рэцэнзія) * Полымя 2026 № 2. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага (навуковы артыкул) * Полымя 2026 № 5. Слова цэліць, як куля (рэцэнзія) * Маладосць 2026 № 5. На памежжы ўсіх узростаў (рэцэнзія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лязо Яўгенія}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] asbtjflxg89yc3ya40l0jfvqoz5kdjk 0 810712 5198077 5164467 2026-09-13T00:29:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198077 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар|імя=Венсан Кальбо|арыгінальнае імя={{lang-fr|Vincent Callebaut}}|фота=|памер=|апісанне=|грамадзянства={{сцягафікацыя|Бельгія}}, жыве ў [[Францыя|Францыі]]|дата нараджэння=9.4.1977|месца нараджэння=Ла-Луўер, Эно, [[Бельгія]]|архітэктурны стыль=экалагічная архітэктура, біяніка, аркалогія|кірунак=устойлівае развіццё, кліматычныя будынкі|найважнейшыя пабудовы=Эка-хмарачос «Agora Garden» у Тайбэі|альма-матар=Інстытут Віктора Арта ([[Свабодны ўніверсітэт Бруселя]])|ўзнагароды і прэміі=Прэмія Рэнэ Серура, Нацыянальная прэмія прыгожых мастацтваў|сайт=[https://vincent.callebaut.org/ vincent.callebaut.org]}}'''Венсан Кальбо''' ({{lang-fr|Vincent Callebaut}}; нар. [[9 красавіка]] [[1977]] года, Ла-Луўер, правінцыя Эно, [[Бельгія]]) — вядомы бельгійскі і французскі архітэктар-эколаг. Лічыцца адным з вядучых у свеце спецыялістаў у галіне футурыстычнай экалагічнай архітэктуры, які стварыў уласны кірунак «аркабіётыкі» — сінтэзу перадавой архітэктуры, біятэхналогій і сельскай гаспадаркі. == Біяграфія і філасофія == Венсан Кальбо пачаў сваю адукацыю ў бельгійскай Вышэйшай агранамічнай школе горада Жамблу (FUSAGx), што ў далейшым сур'ёзна паўплывала на яго светапогляд у галіне інтэграцыі прыроды ва ўрбаністычнае асяроддзе. Неўзабаве ён паступіў у Інстытут Віктора Арта на архітэктурны факультэт [[Брусельскі вольны ўніверсітэт (1834)|ўніверсітэта Бруселя]]. У 2000 годзе малады архітэктар скончыў яго з адзнакай, атрымаўшы ў якасці прызнання Гран-пры Рэнэ Серура за найлепшы дыпломны праект года. Атрымаўшы пачатковае еўрапейскае прызнанне дзякуючы перамогам у студэнцкіх грантах, Кальбо пераехаў у [[Парыж]], дзе неўзабаве заснаваў уласнае канцэптуальнае бюро ''«Vincent Callebaut Architectures»''. Асноўнай прафесійнай місіяй Кальбо стала вырашэнне глабальных кліматычных праблем праз сродкі архітэктуры. Майстар цалкам адмаўляе традыцыйныя падыходы, пры якіх горад проста спажывае прыроду. Ён кіруецца ідэямі біяміметыкі (капіравання структур з жывой прыроды) для распрацоўкі будынкаў, якія функцыянуюць як незалежныя экасістэмы: яны здольныя выпрацоўваць электрычнасць са зменных крыніц (сонца, паветра) і перапрацоўваць 100% сваіх адходаў <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/vincent-callebaut/index.html|title=The visionary architect who wants to rebuild our world|publisher=CNN Style|access-date=2026-07-11}}</ref>. == Значныя канцэпцыі == Першая хваля сусветнай папулярнасці прыйшла да майстра ў канцы 2000-х гадоў, калі яго смелыя 3D-прэзентацыі актыўна асвятлялі глабальныя выданні, што зрабіла Кальбо адным з галоўных наватараў экалагічнага ўтапізму <ref>{{Cite web|url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1838753,00.html|title=Ecotopia: A view of our environment in 2050|publisher=Time|access-date=2026-07-11|archive-date=22 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922091245/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1838753,00.html|url-status=dead}}</ref>. Сярод яго ранніх праектаў найбольшы ўплыў меў канцэпт плавучага горада «Lilypad» (2008), разлічанага на пяцьдзясят тысяч кліматычных бежанцаў, чые землі могуць быць затоплены пасля раставання ледавікоў. Па форме плавучая станцыя дакладна паўтарае ліст гіганцкай амазонскай гарлачыка. Яшчэ адным вядомым віртуальным аб'ектам стала гіганцкая шматслаёвая вертыкальная ферма «Dragonfly», прызначаная для забеспячэння прадуктамі харчавання [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрка]] праз унутранае вырошчванне жывёл і агародніны ў велізарных бія-кубачных ячэйках-сотках. Акрамя ўтапічных нарысаў, каманда Венсана атрымлівае прамыя дзяржаўныя і гарадскія заказы на экалагічную аптымізацыю інфраструктуры. Паводле ініцыятывы мэрыі Парыжа ў 2014 годзе бюрօ Кальбо распрацавала дэталёвы генплан «Paris Smart City 2050», які складаецца са стварэння васьмі прататыпаў рознай «кліматычнай» высотнай забудовы з мэтай радыкальнага зніжэння выкідаў парніковых газаў і забеспячэння Парыжа статусам вугляродна-нейтральнай сталіцы Еўропы да 2050 года <ref>{{Cite web|url=https://www.archdaily.com/585257/paris-smart-city-2050-vincent-callebaut-architectures|title=Paris Smart City 2050 / Vincent Callebaut Architectures|publisher=ArchDaily|access-date=2026-07-11|url-status=dead}}</ref>. == Рэалізаваныя праекты == Венсана Кальбо доўгі час успрымалі выключна як «папяровага архітэктара» ці рэндэрынг-мастака. Аднак працэс яго прызнання змяніўся разам з пераможжам у шэрагу міжнародных архітэктурных конкурсаў і з пачаткам практычнага будаўніцтва ў Азіі <ref>{{Cite web|url=https://worldarchitecture.org/architecture-news/chpcg/vincent-callebaut-architectures-wins-honorary-award-at-faui-for-agora-garden.html|title=Vincent Callebaut Architectures wins Honorary Award at FAUI|publisher=World Architecture|access-date=2026-07-11}}</ref>. Самай вядомай рэалізаванай працай архітэктара з'яўляецца рэвалюцыйны жылы хмарачос ''«Agora Garden»'' (гэтаксама вядомы як «Tao Zhu Yin Yuan») у цэнтры сталіцы [[Тайвань|Тайваня]], горадзе [[Тайбэй]]. Дваццаціпавярховая вітая канструкцыя, здадзеная ў эксплуатацыю ў канцы 2010-х гадоў, геаметрычна сімвалізуе падвойную спіраль [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|ДНК]], падкрэсліваючы баланс паміж людзямі і прыродай. На тысячах адкрытых балконаў, тэрас і ланцугах корпуса інжынеры ўкаранілі звыш дваццаці трох тысяч жывых дрэў і кустоў. Згодна з інжынерным разлікам Кальбо, гэты гіганцкі вертыкальны лес дазваляе комплексу самастойна паглынаць амаль сто трыццаць тон CO2 у год, абсалютна дакладна рэалізуючы першапачатковыя патрабаванні экалагічнай актыўнасці будынка. == Гл. таксама == * [[Жак Ружэры]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vincent.callebaut.org/ Афіцыйны архітэктурны сайт Венсана Кальбо] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя]] kh062v5ycvbvjmczu4u6dcrqmvrfwdw 0 810732 5198200 5167570 2026-09-13T11:51:11Z DBatura 73587 /* Храналогія */ 5198200 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Кампанія ў Блакітным Ніле |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Logo of the Sudan Shield Forces.jpg|22пкс]] [[Сілы шчыта Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кампанія ў Блакітным Ніле''' — ваенная кампанія [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]], звязаная з барацьбой за {{нп3|Блакітны Ніл (правінцыя)|штат Блакітны Ніл|ar|ولاية النيل الأزرق}}<ref>{{cite web |title=Sudan war: New RSF offensive in Blue Nile 'diversion from Kordofan front' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-offensive-in-blue-nile-diversion-from-kordofan-front |website=Dabanga Radio TV Online |date=25 January 2026}}</ref>. Баявыя дзеянні ў правінцыі актывізаваліся ў 2026 годзе. Дагэтуль Блакітны Ніл заставаўся адносна супакойным краем. == Храналогія == * 25 студзеня ўрад Судана паведаміў, што баевікі Дагала і Аль-Хілу з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] ўварваліся ў Блакітны Ніл. Былі атакаваныя раёны Аль-Сілік і Мілкан<ref>{{cite web |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |website=Sudan Tribune |date=25 January 2026}}</ref>. * Да 3 лютага паўстанцы захапілі Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі. Паводле ўрадавых крыніц, атакі праводзіліся з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name="reuters">{{cite web |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=13 May 2026}}</ref>. * 27 лютага баевікі нанеслі скаардынаваныя ўдары беспілотнікамі па Гейсане, разбурыўшы пачатковую школу для дзяўчынак і, як паведамляецца, яшчэ адну неназваную школу ў вёсцы Хор-эль-Дхаб<ref>{{cite web |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune |date=27 February 2026}}</ref>. * Да 24 сакавіка паўстанцы захапілі Курмук, трэці па велічыні горад у штаце, а таксама раёны Аль-Каілі і Аль-Барака<ref>{{cite web |title=RSF-SPLM-N JOINT FORCES SEIZE STRATEGIC SUDANESE TOWN NEAR ETHIOPIAN BORDERRSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/312054 |website=Sudan Tribune |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='RSF and SPLM-N seize parts of Sudan's Blue Nile region' as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee |website=Dabanga Radio TV Online |date=24 March 2026}}</ref>. * 26 сакавіка мяцежнікі працягнулі наступленне ў паўднёвых раёнах штата, набліжаючыся да Гейсана<ref>{{cite web |title=SPLM-N rebels, RSF extand operations after seizing Sudan's Kurmuk udan Rebels, RSF Advance in Blue Nile Near Ethiopia Border |url=https://sudantribune.com/article/312109 |website=Sudan Tribune |date=26 March 2026}}</ref>. * Да 20 красавіка [[Узброеныя сілы Судана]] разгарнулі наступленне на поўнач ад раёна Курмук, адваяваўшы Магаджу<ref>{{cite web |title=Sudan Nashra: Sudanese bid to rejoin global financial system unlikely to succeed amid wartime realities, sources say {{!}} Burhan seeks political backing for state control of aid in brief Jeddah visit {{!}} Idris's intra-Sudanese dialogue proposal lacks seriousness, party sources say {{!}} Sudan Shield Forces arrive in Blue Nile {{!}} Military launches ground attacks in North Kordofan |url=https://www.madamasr.com/en/2026/04/23/news/u/sudan-nashra-sudanese-bid-to-rejoin-global-financial-system-unlikely-to-succeed-amid-war-time-realities-sources-say-burhan-seeks-political-backing-for-state-control-of-aid-in-brief-jeddah-visit/ |website=Mada Masr}}</ref>. * 25 красавіка 4-я пяхотная дывізія арміі заявіла, што яе сілы і саюзныя групы адбілі атаку САП на Сале. Суданскія вайскоўцы заявілі аб захопе 2 машын праціўніка, знішчэнні 36 машын і нейтралізацыі некалькіх байцоў. Тым часам прадстаўнік САП заявіў, што паўстанцы цалкам кантралююць Аль-Кайлі<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan's Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref>. * Да 8 мая армія Аль-Хілу захапіла Керэн-Керэн і Дукан размешчаныя на поўдзень ад акругі Курмук<ref name="SPLM">{{cite web |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |website=Sudan Tribune |date=8 May 2026}}</ref>. * 9 мая 4-я пяхотная дывізія суданскай арміі адваявала Аль-Каілі<ref name="SPLM"/>. * 16 мая войска Бурхана адваявала Хор-Хасан<ref>{{Cite web|url=https://al24news.dz/en/sudan-army-recaptures-khor-hassan-station-in-blue-nile/|title=Sudan: Army Recaptures 'Khor Hassan' Station in Blue Nile – AL24 News|accessdate=Jun 1, 2026}}</ref>. * 18 мая 4-я стралковая дывізія абвясціла аб адваяванні Керэн-Керэна і Дукана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile - Sudan Tribune Sudan army recaptures Blue Nile areas after clashes |url=https://sudantribune.com/article/314078 |website=Sudan Tribune |date=18 May 2026}}</ref>. * 23 мая армія ўрада перахапіла беспілотнік Bayraktar Akinci, які вылецеў з Эфіопіі<ref name="Militarnyi">{{cite web |title=Sudanese Army Shot Down Bayraktar Akinci That Flew in From Ethiopia Using Its Own Akinci |url=https://militarnyi.com/en/news/sudanese-army-bayraktar-akinci-ethiopia/ |website=Militarnyi}}</ref>. * 24 мая войска Бурхана адваявала Аль-Барку, наблізіўшыся да Курмука, нанёсшы цяжкія страты праціўніку<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk - Sudan Tribune Sudan Blue Nile advance puts army close to Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |website=Sudan Tribune |date=24 May 2026}}</ref>. * 26 мая Узброеныя сілы абвясцілі аб адваяванні 13-й пяхотнай брыгадай раёнаў Ады, Вашымбу, Ум Шанкар, Абдакала і Кіншынкару ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border - Sudan Tribune Sudan army Blue Nile push reaches Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |website=Sudan Tribune |date=26 May 2026}}</ref>. * 28 мая УСС завілі аб адбіцці атакі праціўніка на раён Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army closes in on Kurmuk after destroying last rebel strongholds - Sudan Tribune Sudan army Kurmuk assault intensifies as city encircled |url=https://sudantribune.com/article/314419 |website=Sudan Tribune |date=28 May 2026}}</ref>. * 29 мая армія ўрада адбіла сумесную атаку праціўніка на станцыю Амара<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan - Sudan Tribune Qaisan Blue Nile attack repelled as army holds supply lines |url=https://sudantribune.com/article/314444 |website=Sudan Tribune |date=29 May 2026}}</ref>. * 3 чэрвеня сілы арміі ўрада адбілі буйное наступленне праціўніка сіл на Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels major RSF-SPLM-N assault on Al-Barka in Blue Nile - Sudan Tribune Al-Barka Blue Nile battle rages as RSF storms army position |url=https://sudantribune.com/article/314685 |website=Sudan Tribune |date=3 June 2026}}</ref>. * 5 чэрвеня дроны САП нанеслі ўдары па Ад-Дамазіну<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha - Sudan Tribune RSF drone attacks strike targets across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/314739 |website=Sudan Tribune |date=5 June 2026}}</ref>. * 23 чэрвеня Узброеныя сілы Судана пачалі маштабную аперацыю ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |website=Sudan Tribune |date=23 June 2026}}</ref>. * 30 чэрвеня радыё Dabanga паведаміла, што ўрадавыя войскі і праўрадавыя апалчэнні заявілі правялі паспяховае наступленне ў краі<ref>{{Cite web |last=Amgad |date=2026-06-30 |title=Sudan army and allied forces claim gains in Blue Nile and Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-and-allied-forces-claim-gains-in-blue-nile-and-darfur |access-date=2026-06-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. * 3 ліпеня ўрадавыя сілы дасягнулі Курмука, пачаўшы штурм горада. * 8 ліпен Курмук цалкам перайшоў пад кантроль урада<ref>{{cite web |title=Sudanese army battles to retake strategic city near Ethiopian border, military sources say |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-battles-to-retake-strategic-city-near-ethiopian-border-military-sources-say/3985654 |website=Anadolu |language=tr |date=3 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sudanese army recaptures strategic border town of Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/315994 |website=Sudan Tribune |date=8 July 2026}}</ref>. * 14 ліпеня УСС паведаміла аб адваяванні раёна Фашфун<ref>{{cite web |title=Sudan: Army says it captures Fashfoun area in Blue Nile state after fighting with RSF |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudan-army-says-it-captures-fashfoun-area-in-blue-nile-state-after-fighting-with-rsf/3997502 |website=Anadolu |language=tr |date=14 July 2026}}</ref>. * 28 жніўня Сілы аператыўнай падтрымкі паведамілі аб захопе вайсковых баз Бакары і Суркум<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article/318007|title=RSF says it seized two Sudanese army bases in Blue Nile state|work=Sudan Tribune|date=28 August 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Блакітны Ніл]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] odqtgr2jxx6b80ng41vsu55dzzf6gbb 0 811466 5198095 5169914 2026-09-13T04:56:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198095 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Воля}} {{Партыя |назва партыі = Рух «Воля» |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = [[Мікіта Забуга]] |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2024 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = беларускі суверэнітэт;<br>[[дэмакратыя]];<br>[[правы чалавека]];<br>[[рынкавая эканоміка]];<br>падтрымка [[Украіна|Украіны]] |персаналіі = Члены фракцыі Воля |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/ruh-volya rada.vision/faction/ruh-volya] }} '''Воля''' (з 2026 года — '''Рух «Воля»''') — беларуская палітычная фракцыя ў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай радзе Беларусі]]. Узнікла ў 2024 годзе як выбарчы спіс для ўдзелу ў [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]]. На выбарах 2024 года спіс атрымаў 6 мандатаў. У 2026 годзе пераемны спіс пад назвай «Рух „Воля“» атрымаў 8 мандатаў у Каардынацыйнай радзе IV склікання. Фракцыя выступае за аднаўленне дзяржаўнага і народнага суверэнітэту Беларусі, спыненне расійскай вайсковай прысутнасці, аднаўленне канстытуцыйнага ладу, стварэнне нацыянальных узброеных сіл, правядзенне палітычных і эканамічных рэформаў і падтрымку Украіны<ref name="program">{{cite web|url=https://rada.vision/faction/ruh-volya|title=Рух «Воля»|website=Каардынацыйная рада Беларусі|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. == Гісторыя == === [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Выбары 2024 года]] і Каардынацыйная рада III склікання === У 2024 годзе «Воля» была зарэгістраваная пад № 2 як адзін з выбарчых спісаў на выбарах у Каардынацыйную раду III склікання<ref name="belsat-2024">{{cite web|url=https://belsat.eu/81217137/vybarchy-spis-2-volya|title=Знаёмімся з кандыдатамі ў Каардынацыйную раду: выбарчы спіс № 2 «Воля»|website=Белсат|date=2024-05-15|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. Першапачаткова спіс узначальваў намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка імя Кастуся Каліноўскага]] [[Вадзім Кабанчук]], аднак 30 красавіка ён паведаміў выбарчай камісіі пра выхад са спіса<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/namesnik-kamandzira-palka-kalinouskaga-ne-budze-udzelnichac-u-vybarakh-u-kr|title=Намеснік камандзіра палка Каліноўскага не будзе ўдзельнічаць у выбарах у КР|website=Еўрапейскае радыё для Беларусі|date=2024-04-30|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. Наступным лідарам спіса стаў блогер [[Аляксандр Кабанаў]]<ref name="svaboda-results-2024">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32966013.html|title=Агучылі ўдакладненыя вынікі выбараў у Каардынацыйную раду|website=Радыё Свабода|date=2024-05-28|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. Галасаванне праходзіла 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У ім узялі ўдзел 6723 выбаршчыкі. «Воля» атрымала 432 галасы (6,4 %) і 6 мандатаў<ref name="svaboda-results-2024" /><ref>{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/87685/|title=Ціханоўская: Каардынацыйная рада павінна стаць рэальным прадстаўнічым органам|website=Позірк|date=2024-05-29|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. Дэлегатамі Каардынацыйнай рады III склікання ад спіса сталі Аляксандр Кабанаў, [[Генадзь Манько]], [[Сяргей Пятрухін]], [[Карына Маліноўская]], [[Максім Дзенісевіч]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Клачко|Аляксандр Клачко]]<ref name="pozirk-members-2024">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/87571/|title=Абнародаваны папярэдні спіс сяброў КР|website=Позірк|date=2024-05-28|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. У кастрычніку 2025 года пяць прадстаўнікоў блока «Воля» заявілі пра выхад з Каардынацыйнай рады. Яны ўваходзілі ў групу з сямі дэлегатаў, якія пакінулі раду на працягу аднаго тыдня<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/89689449/kaardynacyjnaja-rada-nie-razychodzicca|title=Каардынацыйная рада не разыходзіцца. Хто застаўся і што з наступнымі выбарамі?|website=Белсат|date=2025-10-27|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. === [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|Выбары 2026 года]] і Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны для ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду IV склікання пад назвай «Рух „Воля“». Лідарам спіса стаў [[Мікіта Забуга]]. У яго ўвайшлі 28 кандыдатаў, сярод якіх былі [[Вадзім Міхайлавіч Кабанчук|Вадзім Кабанчук]], Генадзь Манько, [[Анатоль Васільевіч Міхнавец|Анатоль Міхнавец]], блогер [[Севярын Квяткоўскі]] і іншыя грамадскія дзеячы<ref name="svaboda-registration-2026">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33724783.html|title=Зарэгістравалі дзевяць выбарчых блокаў у Каардынацыйную раду|website=Радыё Свабода|date=2026-04-04|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. На выбарах 2026 года за «Рух „Воля“» прагаласавалі 220 выбаршчыкаў. Спіс атрымаў 10,41 % галасоў і 8 мандатаў<ref name="pozirk-results-2026">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/188085/|title=На выбарах у Каардынацыйную раду 4-га склікання прагаласавала 2.113 чалавек|website=Позірк|date=2026-05-19|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. Дэлегатамі Каардынацыйнай рады IV склікання сталі Мікіта Забуга, Вадзім Кабанчук, Ігар Яўгеньявіч, Анатоль Міхнавец, [[Вольга Галамеева]], Генадзь Манько, [[Аляксандр Юркойць]] і [[Дзяніс Герасімчык]]<ref name="members-2026">{{cite web|url=https://rada.vision/members-4|title=Сябры Каардынацыйнай Рады IV склікання|website=Каардынацыйная рада Беларусі|access-date=2026-07-23|lang=be|archive-date=22 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722010453/https://rada.vision/members-4|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. 1 ліпеня 2026 года Анатоль Міхнавец быў абраны першым віцэ-спікерам КР. За яго кандыдатуру прагаласавалі 55 з 75 дэлегатаў<ref>{{cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3704275/|title=Першым віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады IV склікання абраны Анатоль Міхнавец|website=Польскае радыё|date=2026-07-02|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. == Пераслед з боку беларускіх уладаў == У маі 2024 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] прызнаў выбарчую кааліцыю «Воля», яе Telegram-канал, чат і бот «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="extremist-2024">{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/84688/|title=«Экстремистскими формированиями» признаны еще четыре коалиции кандидатов на выборы в КС|website=Позірк|date=2024-05-10|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref>. 21 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт Беларусі]] паведаміў пра распачынанне крымінальных спраў супраць усіх удзельнікаў выбараў у Каардынацыйную раду. Кандыдатаў абвінавацілі паводле артыкулаў аб стварэнні «экстрэмісцкага фарміравання», удзеле ў ім, закліках да санкцый і змове з мэтай захопу дзяржаўнай улады<ref>{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/86281/|title=СК возбудил уголовные дела против всех участников выборов в Координационный совет|website=Позірк|date=2024-05-21|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref>. 16 красавіка 2026 года КДБ асобна прызнаў «экстрэмісцкім фарміраваннем» выбарчы спіс «Рух „Воля“» на чале з Мікітам Забугам. У склад названага ў рашэнні «фарміравання» беларускія ўлады ўключылі ўсіх 28 кандыдатаў спіса<ref>{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/184613/|title=«Экстремистскими формированиями» признаны шесть коалиций, баллотирующихся в Координационный совет|website=Позірк|date=2026-04-23|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class="wikitable" ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар спісу ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | [[Аляксандр Кабанаў]] | 432 | 6,4 | {{Партыя/Месцы|6|80|#ff0000}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | [[Мікіта Забуга]] | 220 | 10,41 | {{Партыя/Месцы|8|80|#ff0000}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] 24l9zqs1eeag6ddneyno4twtrc37o1c 0 811861 5198047 5175292 2026-09-12T23:08:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198047 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Васіль фон Роткірх''' ({{Lang-ru|Васи́лий Алексе́евич фон-Ро́ткирх}}, псеўданім '''''Теобальд'''''; [[1 снежня]] [[1819]] — [[22 лістапада]] [[1891]][[Вільня|, Вільня]]) — афіцэр жандармерыі, генерал-лейтэнант, пісьменнік, публіцыст і даследчык літоўскай міфалогіі.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://libmogilev.by/gymnasium/rothkirch-von-vasily-alekseevich/|title=РОТКИРХ ФОН- ВАСИЛИЙ АЛЕКСЕЕВИЧ — Славная история Могилёвской мужской гимназии|access-date=2026-07-30|archive-date=30 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260730161934/https://libmogilev.by/gymnasium/rothkirch-von-vasily-alekseevich/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://azbyka.ru/otechnik/Spravochniki/russkij-biograficheskij-slovar-tom-17/136|title=Роткирх, фон-, Василий Алексеевич, Русский биографический словарь. Том 17 - А.А. Половцов - читать, скачать|website=Православный портал «Азбука веры»|access-date=2026-07-30}}</ref> Васіль фон Роткірх нарадзіўся 1 снежня 1819 года ў баронскай сям’і [[Расійская імперыя|ў Расійскай імперыі]] . Яго род паходзіць з [[Сілезія|Сілезіі]] і бярэ свой пачатак у XII стагоддзі. У 1624 годзе адзін з прадстаўнікоў гэтага роду з Сілезіі пераехаў у [[Швецыя|Швецыю]]. З часам сям’я абжылася і ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], а ў сярэдзіне XVIII стагоддзя — ужо ў тагачаснай расійскай [[Ліфляндская губерня|Ліфляндыі]]. Родны брат дзеда Васіля фон Роткірха — Адам Карловіч (Адольф Рэйнгольд) фон Роткірх — быў жанаты на Сафіі Абрамаўне Ганібал, роднай цётцы маці [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]]. Дзед Аксель Адольф Рэйнгольд, ці Аляксей Карлавіч фон Роткірх, быў аўтарам нямецкамоўнай біяграфіі Пушкіна. Вучыўся ў [[Кіеў|Кіеве]], скончыў [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскую гімназію]]. У 1837 годзе паступіў юнкерам у Галіцкі егерскі полк і служыў у заходніх губернях Расійскай імперыі. Дванаццаць гадоў Роткірх служыў плац-ад’ютантам у [[Дынабургская крэпасць|Дынабургскай крэпасці]] ([[Даўгаўпілс]]; 1847—1859).<ref>{{Cite web|lang=|url=http://lavrinec.jimdofree.com/%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%BD/rothkirchandlatgalia/|title=Барон В. А. фон Роткирх и Латгалия|author=Лавринец Павел|website=Quae Vilnam sinuosis|access-date=2026-07-30}}</ref> З 1861 года быў віцэ-дырэктарам Асобай канцылярыі па справах ваеннага становішча ў [[Варшава|Варшаве]] і адыгрываў важную ролю ў падаўленні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]]. Васіль фон Роткірх стаў чалавекам, які найлепш ведаў ход паўстання; паўстання, якое ён сам называў «бунтам», «інтрыгай» ці нават — рэзка — «апаганьваннем трупа ўжо памерлага народа». І сапраўды, уся інфармацыя пра паўстанне, а таксама дакументы, канфіскаваныя падчас баёў ці ператрусаў, праходзілі праз рукі фон Роткірха, які перакладаў іх на рускую мову і накіроўваў у афіцыйны імперскі друк, найперш — ва ўплывовую газету «''Московские ведомости''», якую рэдагаваў [[Міхаіл Нікіфаравіч Каткоў|Міхаіл Каткоў]].<ref>[http://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2019~1593755473626/J.04~2019~1593755473626.pdf ''Griškaitė Reda''. Vasilijus von Rothkirchas ir teatras. Krantai. 2019, Nr. 1, p. 12-16.] </ref> 8 кастрычніка 1863 года за выдатна-старанную і руплівую службу маёр Васіль фон Роткірх, які знаходзіўся ў асобай Канцылярыі Намесніка ў Царстве Польскім па справах ваеннага становішча і лічыўся пры ваеннай пяхоце, быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] 2-й ступені. 10 снежня 1863 года ў Варшаве, на рагу [[Кракаўскае прадмесце|Кракаўскага прадмесця]] і Каралеўскай вуліцы, на яго было здзейснены замах атручаным кінжалам, ён быў паранены ў галаву і левае плячо. Выканаўца замаху сапожнік Ф. Шындлер быў павешаны 31 студзеня 1864 года. У 1864 годзе быў прызначаны дзяжурным штаб-афіцэрам управы III акругі корпуса жандараў у Варшаве, потым займаў высокія жандарскія пасады ў Адэсе (1865-66), Магілёве (1867-68). Начальнік жандарска-паліцэйскіх упраўленняў Мітава-Рыга-Арлоўскай (1868—1873), затым Мінскай (1873—1882) чыгунак, Віленскага губернскага жандарскага ўпраўлення (з 1882 г.). Прымаў актыўны ўдзел: у Мінскім і Віленскім Таварыствах дапамогі навучэнцам (у якіх быў старшынёй), у заснаваным ім у Вільні «Доме для бедных», у Віленскім Свята-Духаўскім брацтве, а таксама працаваў у арганізацыі ў Вільні Археалагічнага з’езда.[[Файл:Rothkirkh1891.jpg|злева|міні|338x338пкс| Надмагільны помнік Роткірха на віленскіх Ефрасіннеўскіх могілках]]Быў арганізатарам першай мастацкай выстаўкі ў Мінску ў 1880 годзе («''Выставка достопримечательностей разного рода''»), якая адбывалася ў сценах Духоўнага вучылішча.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.sb.by/articles/pervaya-vystavka-v-minske-kakoy-ona-byla.html|title=История о том, как начальник жандармерии и епископ организовали первую выставку в Минске|author=Завадская Ирина|website=Беларусь сегодня|date=2018-11-20|access-date=2026-07-30}}</ref> Выстаўка мела некалькі раздзелаў: мастацкі, антрапалагічны, этнаграфічны, збройны, бібліяграфічны. Экспанаты паходзілі пераважны з мінскіх прыватных калекцый, у тым ліку археалагічныя знаходкі прадставілі [[Эмерык Каралевіч Чапскі|Эмерык Гутэн-Чапскі]] і [[Генрык Татур]].<ref>[https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/1999/1/9.pdf ''Грабянчук, І. В.'' Музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах у Беларусі (другая палова ХІХ- пачатак ХХ ст.) // Веснік Палескага дзяржаўнага універсітэта. Серыя грамадскіх і гуманітарных навук: научно-практический журнал. — 2009. — № 1. — С. 54-61]</ref> У 1882 зладзіў розыгрыш карціны [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Івана Айвазоўскага]] на карысць бедных мінскіх гімназістаў.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/vidy-na-more.html|title=Неожиданная находка: почти 150 лет назад Иван Айвазовский написал картину для минских гимназистов|author=Завадская Ирина|website=Беларусь сегодня|date=2018-04-12|access-date=2026-07-30}}</ref> У Вільні пачаў пісаць для сталічных і мясцовых часопісаў і газет успаміны і апавяданні, гістарычныя і краязнаўчыя нарысы. Адначасова паглыбіўся ў вывучэнне літоўскай міфалогіі. Генерал-маёр (1885). У 1890-м годзе выйшаў у адстаўку у званні генерал-лейтэнанта. Пахаваны на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках у Вільні]]. Быў жанаты з Караліне Хрысціянаўне Закрэўскай, дзяцей не было. == Літаратурная дзейнасць == Дэбютаваў у друку, ананімна выдаўшы ў Варшаве зборнік «Страшны госць. Літоўская паэма, узятая з народных павер’яў» (1844). Яго склалі пераклад IV часткі драматычнай паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» (першы пераклад з драматычнай паэмы забароненага ў Расійскай імперыі аўтара і таму ў кнізе не пазначанага), уласныя вершы, пераклады і пераспевы польскіх паэтаў [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] і [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]]. Для створанага ў Дынабургу рускімі афіцэрамі тэатра пісаў п’есы, перапрацоўкі рамана [[Аляксандр Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]] «[[Граф Монтэ-Крыста|Граф Манта-Крыста]]», аповесцяў [[Аляксандр Аляксандравіч Бястужаў|А. А. Бястужава-Марлінскага]]. Яго першы досвед у прозе «''Запіскі пра Друскенікі''» (1854) не дазволіла цэнзура. У віленскі перыяд пад псеўданімам Тэабальд публікаваў у часопісах «''Русский архив''» і «''Русская старина''», у газеце «''Виленский вестник''», штогадовым «''Виленском календаре''», а таксама асобнымі брашурамі мемуарныя нарысы і апавяданні. Літаграфія Маскоўскай тэатральнай бібліятэкі выпусціла яго драматычныя творы. Аўтар артыкулаў і нататак на грамадска-палітычныя тэмы, белетрызаваных успамінаў і нарысаў па літоўскай міфалогіі, перакладаў фрагментаў паэмы Ю. І. Крашэўскага «Віталёдавы бітвы» (1885—1886) і балады «Начны вершнік. Літоўская балада» [[Аляксандр Ходзька|Аляксандра Ходзька]]. Сваім патрыятычным абавязкам лічыў стварэнне працы па літоўскай міфалогіі, якая была б адказам рускай навукі на шматлікія польскія працы ў гэтай галіне. Аднак рукапіс «''Поўная літоўская міфалогія і збор меркаванняў розных пісьменнікаў пра яе''» аб’ёмам больш за семсот старонак не быў выдадзены. Артыкулы па літоўскай міфалогіі публікаваў у «''Виленском вестнике''». Яны напісаны з апорай на творы галоўным чынам [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], а таксама іншых гісторыкаў, этнографаў, фалькларыстаў ([[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвік Юцэвіч]], [[Эдуард Аляксандравіч Вольтэр|Эдуард Вольтэр]], [[Антоні Мяжынскі]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]], [[Юзаф Ярашэвіч]], Ю. І. Крашэўскі, [[Сіманас Даўкантас|С. Даўкантас]] і многія іншыя). Апублікаваныя ў «''Виленском вестнике''» кампілятыўныя нарысы літоўскай міфалогіі ўвайшлі ў кнігу «''Літоўска-язычніцкія нарысы''» (Вільня, 1890). У пяці кнігах пад агульнай назвай «''Успаміны Тэабальда''» выдаў у Вільні (1890) свае апавяданні, успаміны, пераклады. == Творы == * Теобальд. Друскеники и их окрестности // Виленский календарь на 1888 (високосный) год, Вильна: типография А. Г. Сыркина, 1887, с. 207—221. * Теобальд. Драматические сочинения, Москва: Литография Московской театральной библиотеки Е. Н. Рассохиной, 1887 * Воспоминания Теобальда, ч. 1: Воспоминания из путешествий. Вильна: типография М. Р. Ромма, 1890 * Воспоминания Теобальда, ч. 2: Виленские воспоминания. Вильна: типография М. Р. Ромма, 1890 * Воспоминания Теобальда, ч. 3: Динабургские воспоминания. Вильна: типография А. Г. Сыркина, 1890 * Воспоминания Теобальда, ч. 4: Варшавские воспоминания. Типография п. ф. О. Завадзкого, 1890 * Воспоминания Теобальда, ч. 5: Воспоминания общие. Беллетристика. Вильна: типография М. Р. Ромма, 1890 * [https://www.prlib.ru/item/706869 Литовско-языческие очерки. Вильна, 1890.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гришкайте Реда. Барон фон Роткирх — автор «Литовской мифологии» // Вильнюс. 1994. № 4. С. 106—128. * Лавринец Павел. Беллетрист Василий фон Роткирх // Вильнюс. 1996. № 4. С. 144—148. * Лавринец Павел. Польская литература в творчестве В. А. Роткирха // Literatūra. 1996. Nr. 34 (1): Vilnius ir romantizmo kontekstai. P. 132—141. * Griškaitė Reda. Baronas Vasilijus von Rotkirchas — «Lietuvių mitologijos autorius» // Lietuvių atgimimo istorijos studijos, t. 8: Asmuo: tarp tautos ir valstybės. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996. P. 194—223. * Świerczyńska Dobrosława. Zapomniane polonica rosyjskie: o życiu i pracach W. A. Rotkircha — tłumacza «Dziadów» // Pamiętnik Literacki. 1981. R. LXXVII, z. 2. S. 183—195. * ''Лавринец П. М., Штакельберг Ю. М.,.''&#x20;Роткирх Василий Алексеевич&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Гл. ред. П. А. Николаев.&#x20;— Москва: Большая Российская Энциклопедия, 2008.&#x20;— Т.&#x20;5: П—С.&#x20;— С.&#x20;374—375.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-85270-340-8</nowiki>. * ''Griškaitė R.'' «Mineralinis miestelis», arba kurortinės kultūros pradžia Lietuvoje (pagal Vasilijaus von Rothkircho rankraštį «Užrašai apie Druskininkus») = «Минеральное местечко», или начало курортной культуры в Литве (по рукописи Василия фон Роткирха «Записки о Друскениках») = Mineralne miasteczko, albo początek kultury uzdrowiskowej na Litwie (według rękopisu Wailija von Rothkircha «Zapiski o Druskienikach». Vilnius: Vilniaus Dailės akademijos leidykla, 2003 * ''Ławriniec P.'' Святочная демонология Теобальда (В. А. фон Роткирха) // Motywy demonologiczne w literaturze i kulturze rosyjskiej XI—XX wieku. Pod red. W. Kowalczyka, A. Orłowskiej. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2004. С. 85—90. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{DEFAULTSORT:Роткірх Васіль Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Літоўская міфалогія]] c4gul34w67h5rcjbabj3q1x7edjplci 0 813300 5198025 5187316 2026-09-12T21:02:35Z Sagil Vernov 173971 5198025 wikitext text/x-wiki {{Картка:Асоба | імя = Максім Сяргеевіч Мінкін | арыгінал імя = {{lang-ru|Максим Сергеевич Минкин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = 4.7.2008 | месца нараджэння = [[Магнітагорск]], [[Чэлябінская вобласць]], [[Расія]] | грамадзянства = {{flag|Расія}} | род дзейнасці = [[прадпрымальнік]], стваральнік лічбавых медыяпраектаў | перыяд актыўнасці = 2022—цяперашні час | сайт = }} '''Максім Сяргеевіч Мінкін''' (нар. [[4 ліпеня]] [[2008]], [[Магнітагорск]], [[Чэлябінская вобласць]], [[Расія]]) — расійскі прадпрымальнік, стваральнік лічбавых медыяпраектаў і кантэнт-мэйкер. Заснавальнік праекта ''KISLOROD'', які спалучае функцыі даследчага медыя і акселератара стартапаў у галіне лічбавых платформ і сацыяльных сетак<ref name="village"/>[3.3]. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 ліпеня 2008 года ў Магнітагорску (Чэлябінская вобласць, Расія). У падлеткавым узросце пачаў дзейнасць у сферы стварэння лічбавага кантэнту, у прыватнасці на платформе Likee, дзе вывучаў прынцыпы працы сацыяльных алгарытмаў і метады прыцягнення аўдыторыі<ref name="village">[https://villagevoice.com ''Jones, Will.'' The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] // The Village Voice. — 2026. — 1 April. {{ref-en}}</ref>[1]. У 2026 годзе заснаваў праект ''KISLOROD'', які пазіцыянуецца як незалежная даследчая пляцоўка і акселератар праектаў на стыку медыя-аналітыкі і тэхналогій<ref name="forbes"/>[3.3]. Сярод асноўных кірункаў дзейнасці праекта заяўлены даследаванні ўплыву лічбавых медыя на культуру (пляцоўка ''Digital Society Lab'') і распрацоўка рашэнняў для генерацыі кантэнту з выкарыстаннем штучнага інтэлекту (ініцыятыва ''Project Aether'')<ref>[https://kislorod.io KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции] // Афіцыйны сайт праекта. — 2026. — 12 верасня. {{ref-ru}}</ref>[3.3]. Дзейнасць М. Мінкіна ў галіне аналізу сацыяльных платформаў і развіцця кантэнт-эканомікі пакалення Z атрымала асвятленне ў шэрагу замежных публікацый, у тым ліку ў часопісе ''Forbes Liberia''<ref name="forbes">[https://forbesliberia.com Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] // Forbes Liberia. — 2026. — 3 April. {{ref-en}}</ref>[2]. == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://villagevoice.com Артыкул у выданні The Village Voice] {{ref-en}} * [https://forbesliberia.com Артыкул у выданні Forbes Liberia] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магнітагорску]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расіі]] q096arqx9uz7rd39fglzgi1r248gnh5 0 813610 5198132 5192098 2026-09-13T08:20:28Z M.L.Bot 261 афармленне 5198132 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Юліян (Юльян) Юзафавіч Карчэўскі''' ({{lang-pl|Julian Karczewski}}; {{ВДП}}) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]].<ref>Карчэўскі Юльян Юзафавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С. 111.</ref><ref>''Швед Вячаслаў.'' Карчэўскі Юліян Юзафавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 1997. — Т. 4. — С. 131.</ref><ref>Ryszkiewicz Andrzej. Karczewski Julian // Polski Słownik Biograficzny. T. XII. S. 33-34.</ref> == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург]]у пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў «''Коні п’юць ваду ля вежы''». Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны (''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», «Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме»''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[туберкулёз]]у. Карціны Карчэўскага «''Ян Сабескі пад Венай''» і «''Турак на кані''» зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. <gallery> Файл:Pogrzeb żydowski w Wilnie w 1824 roku.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні. 1824. Нацыянальны музей у Варшаве Файл:Jacques Briotet.jpg|Партрэт прафесара Віленскага ўніверсітэта [[Якуб Брэтэ|Жака Брыётэ]]. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей Файл:Julian Karczewski Szlachic litewski.jpg|Літоўскі шляхціч (малюнак паводле фрэскі ў капліцы святога Казіміра Віленскага кафедральнага сабора). Нацыянальны музей Літвы Файл:Julian Karczewski Pogrzeb żydowski.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні (дрэварытная копія, апублікаваная ў "Tygodnik Illustrowany", 1868) </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі]] [[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]] agg0ih0wfyynf9u8t9verp99ptwn7gc 0 813635 5198129 5193103 2026-09-13T08:12:01Z M.L.Bot 261 афармленне 5198129 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Людвіг Генрык Баянус''' ({{ВДП}}) — [[заолаг]], [[ветэрынар]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>[https://www.mdpi.com/2813-0545/2/3/24 Sobolewski, Jarosław, and Maciej Zdun. 2023. «Anatomist and Co-Founder of Polish Veterinary Education—Ludwik Henryk Bojanus (1776—1827)» ''Anatomia'' 2, no. 3: 261—270.]</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/sp/article/view/1297|аўтар=Dariusz Adam Szkutnik|загаловак=Ludwik Henryk Bojanus (1776-1827) – naukowiec światowego formatu w strukturach Uniwersytetu Wileńskiego|год=2025|мова=pl|выданне=Studia Polonijne|том=46|старонкі=5–16|issn=2544-526X|doi=10.18290/sp2546.1}}</ref><ref>[https://dilwet.pl/wp-content/uploads/2026/04/ZW_nr_04_2026.pdf ŻWANKO, Lubow, KIBKAŁO, Dmytro and SOBOLEWSKI, Jarosław, 2026. Ludwik Henryk Bojanus (1776—1827) «mąż pełen talentu…» i prekursor polskiej weterynarii. ''Życie Weterynaryjne''. Online. 2026. Vol. 101, p. 166—170.] </ref><ref name=":0">[http://rcin.org.pl/Content/16265/PDF/WA058_24185_P4753_Mem-Zool-1.pdf Fedorowicz Zygmunt. Ludwik Henryk Bojanus. Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1958.]</ref> == Біяграфія == Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. [[Пратэстанцтва|Пратэстант]], лічыў сябе немцам. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[пастар]]а. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. Рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні выкладаў [[Ветэрынарыя|ветэрынарыю]], а пазней — [[Параўнальная анатомія|параўнальную анатомію]], якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны [[анатамічны тэатр]]. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай. На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з’яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца ''zoophyta''. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д. [[Файл:Bojanus Pond Turtle.jpg|міні|Анатамічны малюнак балотнай чарапахі з трактата Баянуса, з выставы ў Віленскай карціннай галерэі (2023)]] Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай балотнай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію балотных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з [[Гесэн]]а. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.).<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bookhistory.uw.edu.pl/index.php/zbadannadksiazka/article/view/115|аўтар=Piotr Daszkiewicz, Philippe Edel|загаловак=Poszukiwanie egzemplarzy Anatome testudinis europaeae w europejskich i amerykańskich bibliotekach|год=2016|мова=pl|выданне=Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi|том=10|старонкі=119–130|issn=2544-8730|doi=10.33077/uw.25448730.zbkh.2016.115}}</ref> Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што [[Тур (жывёла)|тур]] і [[Зубр еўрапейскі|зубр]] — гэта два розныя віды. Стварыў Заалагічны кабінет пры Віленскім універсітэце (дзе таксама быў шкілет маманта з ваколіц [[Мазыр]]а), калекцыю птушак дапамагаў стварыць [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]].<ref name=":0" /> Калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у [[Санкт-Пецярбург]]. Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]]. У 1818 годзе атрымаў запрашэнне ўзначаліць Вышэйшую ветэрынарную школу ў Берліне, але застаўся ў Вільні. У 1822 годзе Чартарыскі прапанаваў яму заняць пасаду рэктара Віленскага ўніверсітэта, але Баянсус адмовіўся. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін. Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года. Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Адам Бялькевіч]], [[Фартунат Юрэвіч]]. У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''. == Публікацыі == * [https://polona.pl/item-view/cb05fe5e-124b-4290-8681-5e3dd033dbf9/0/18b723b2-6cb7-4e62-b456-d6276d9f2167 O ważniejszych zarazach bydła rogatego i koni. Wilno : J. Zawadzki, 1810.] * [https://polona.pl/preview/cb5f9b3f-ded0-4d02-b549-0abb914ca4e2 Introductio in anatomen comparatam : oratio academica quam, ad inaugurands in Caes. Univers. Vilnensi comparate Anatomes Scholas, nono ante kal. novembr. 1814. Vilnae : J. Zawadzki, 1815.] == Літаратура == * ''Edel Philippe, Daszkiewicz Piotr.'' Louis Henri Bojanus. Le savant de Vilnius. Seria: Portraits Célèbres d’Alsace, Vent d’Est 2015 * ''Edelis, Filipas.'' Liudvigas Heinrichas Bojanus — Elzasietis ir žymus Lietuvos mokslininkas. Mokslas ir gyvenimas, 2002 m. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баянус Людвік Генрых}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 0to36ar4g4z4j6i04rqbyalnlnnwrbt 0 813707 5197930 5193381 2026-09-12T16:44:46Z M.L.Bot 261 /* Імавернасць шлюбу */ 5197930 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref> («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. Болей імаверны муж Рыксы -- менскі князь [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]]. Таксама прапаноўвалі лічыць такім галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не разглядаюць. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 7tiu9nucnux3anurzygps439al7e0t5 0 813981 5197969 5195504 2026-09-12T19:03:26Z Rotondus 11765 /* Біяграфія */ вычытка 5197969 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаўратовіч}} {{Навуковец}} '''Іо́сіф Пятро́віч Хаўрато́віч''' ({{ДН|24|12|1929}}, в. [[Варгуцёва]], [[Круглянскі раён]], цяпер [[Магілёўская вобласць]] — [[1 верасня]] [[2026]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]] і [[кнігавыдавец]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 снежня 1929 года ў вёсцы [[Варгуцёва]] [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}<ref name="Kruhl">{{cite web|url=https://lib-krugloe.mogilev.by/assets-databases/belnames/Hovratovich.html|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Круглянская цэнтральная раённая бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. У 1948 годзе скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]]. З 1949 года пачаў працоўную дзейнасць у якасці бібліятэкара. Пазней працаваў дырэктарам [[Талачынскі раён|Талачынскага]] раённага [[Дом культуры|Дома культуры]], а таксама інспектарам аддзела культасветустаноў Талачынскага райвыканкама. У 1955 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="Kruhl"/>. Пасля атрымання вышэйшай адукацыі з 1955 года працаваў у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]], дзе паслядоўна займаў пасады навуковага супрацоўніка, загадчыка сектара і вучонага сакратара. У 1966 годзе абараніў дысертацыю на здабыццё навуковай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З 1967 года перайшоў на працу ў выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]», дзе спачатку ўзначальваў рэдакцыі гісторыі [[СССР]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1973 года стаў адказным сакратаром, а ў перыяд з 1975 па 1996 год займаў пасаду намесніка галоўнага рэдактара выдавецтва. У 1995 годзе быў абраны акадэмікам [[Беларуская акадэмія сацыяльных навук|Беларускай акадэміі сацыяльных навук]] і стаў членам яе прэзідыума<ref name="Mogilev">{{cite web|url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krugloe/r13p34_4.htm|title=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|publisher=Магілёўская абласная бібліятэка|date=|lang=be|accessdate=4 верасня 2026|archive-date=27 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427055958/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krugloe/r13p34_4.htm|url-status=bot: unknown}}</ref>. Памёр 1 верасня 2026 года<ref name="NN_2026">{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/403748|title=Памёр Іосіф Хаўратовіч|date=2 верасня 2026|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=4 верасня 2026}}</ref>. == Навуковая і выдавецкая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Іосіфа Хаўратовіча ахопліваюць гісторыю [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а таксама падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. З’яўляецца адным з аўтараў манаграфіі «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.)», якая выйшла ў 1966 годзе. Напісаў шматлікія нарысы пра выдатных дзеячаў рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызваленчага руху, сярод якіх [[В. З. Харужая|В.&nbsp;З.&nbsp;Харужая]], [[А. Р. Салавей|А.&nbsp;Р.&nbsp;Салавей]], [[Л. І. Родзевіч|Л.&nbsp;І.&nbsp;Родзевіч]], [[С. С. Панкова|С.&nbsp;С.&nbsp;Панкова]], [[І. Пуліхаў|І.&nbsp;Пуліхаў]], [[П. М. Лепяшынскі|П.&nbsp;М.&nbsp;Лепяшынскі]], [[У. М. Азін|У.&nbsp;М.&nbsp;Азін]], [[М. В. Фрунзэ|М.&nbsp;В.&nbsp;Фрунзэ]] і іншыя. Таксама выступаў аўтарам гістарыяграфічных даследаванняў па гісторыі [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]] і [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]], рыхтаваў артыкулы для энцыклапедычных выданняў<ref name="Kruhl"/>. Прымаў актыўны ўдзел у складанні дакументальных зборнікаў, напісанні да іх прадмоў і навуковых каментарыяў. Да ліку такіх прац належаць двухтомнае выданне «Барацьба працоўных Заходняй Беларусі за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз’яднанне з БССР» (1962—1972), зборнік «Усенародны партызанскі рух на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны» (том 1, 1967), «Злачынствы нямецка-фашысцкіх акупантаў у Беларусі» (1963, другое выданне&nbsp;— 1965), кніга «Слаўная дачка беларускага народа: Лісты, артыкулы В. Харужай і ўспаміны аб ёй» (другое выданне&nbsp;— 1962), а таксама матэрыялы, прысвечаныя гісторыі [[Савецка-польскія адносіны|савецка-польскіх адносін]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі]]{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. Стварыў кнігу «Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі» (1995). Прыклаў значныя намаганні да распрацоўкі і практычнага ажыццяўлення навукова-метадычных прынцыпаў стварэння ўніверсальных, рэгіянальных, галіновых і тэматычных энцыклапедый<ref name="Mogilev"/>. За ўдзел у стварэнні фундаментальнай 12-томнай «[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларускай Савецкай Энцыклапедыі]]» ў 1976 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларусі{{sfn|БелЭн|2003|с=562}}. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976)<ref name="Kruhl"/> * [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1983){{sfn|БелЭн|2003|с=562}} == Бібліяграфія == * Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) / [А. Н. Мацко, І. П. Хаўратовіч і інш.]. — Мінск: Беларусь, 1966. — 355 с. * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі. Т. 1—2. — Мн.: БелЭн, 1995—1997 (перавыданні на рускай мове: 1998, 3-е выд. 2002). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=16|старонкі=562|артыкул=Хаўратовіч Іосіф Пятровіч|ref=БелЭн}} * Хаўратовіч Іосіф Пятровіч // Памяць: Гіст.-дак. хроніка Круглянскага р-на. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 512. * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск: БелЭн, 2021. — Т. 6, кн. 2 : Могилёвская область. — С. 386. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск: БелЭн, 2008. — Т. 7. — С. 424. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|139218|Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хаўратовіч Іосіф Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Круглянскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] ipzp0ujawz5nmwppkp25isbn5tt9u5r 0 814479 5197894 5197864 2026-09-12T13:24:25Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5197894 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Станіслаў Шумскі''' ({{lang-pl|Stanisław Szumski}}; {{ВДП}}) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Stanisław Szumski // Polski Słownik Biograficzny. T. XLIX, s. 382—383.</ref> == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шэмет і Ганна Шэмет (у шлюбе з Міхалам Гадонам). У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]]. == Дзяцінства і адукацыя == Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы. У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе царом [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807—1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі. == Ваенная служба і палітычная дзейнасць == Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]], выконваў вельмі рызыкоўныя даручэнні — дастаўку дэпеш і загадаў у гарачых кропках фронту. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) некалькі разоў прарываўся праз лінію агню, каб перадаць загады Мюрата, і быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].<ref>{{артыкул | аўтар = Сцебурака Анатоль | загаловак = Usque ad finem. Ордэн Ганаровага легіёна Станіслава Шумскага | выданне = «Доўгі XIX век» у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы: даследаванні па новай і найноўшай гісторыі | тып = зб. навук. прац | месца = Мінск | выдавецтва = РІВШ | год = 2022 | выпуск = 6 | url = https://elib.bsu.by/handle/123456789/349766 | мова = be | accessdate = 2026-09-12 |спасылка=https://www.elib.bsu.by/handle/123456789/349766}}</ref> Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню. У 1819 годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|цар Аляксандр I]] прызначыў яго [[камер-юнкер]]ам; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага. == Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі == Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі]]м, [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск]]у, пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск]]у. 12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]). У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]]. 17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года. Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір]]ы. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|царом Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні. У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам. == Апошнія гады == [[Файл:Dmochowski Szumski.png|міні|Генрык Дмахоўскі. Партрэт Станіслава Шумскага. 1862]] Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]]. 4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам. Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830—1831 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням. Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]]. == Успаміны == * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812—1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.] * [https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812—1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шумскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] qxajvqzlyru0436ggo9wumu98yabbag 5197933 5197894 2026-09-12T16:53:51Z M.L.Bot 261 5197933 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Станіслаў Шумскі''' ({{lang-pl|Stanisław Szumski}}; {{ВДП}}) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Stanisław Szumski // Polski Słownik Biograficzny. T. XLIX, s. 382—383.</ref> == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шэмет і Ганна Шэмет (у шлюбе з Міхалам Гадонам). У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]]. == Дзяцінства і адукацыя == Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы. У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807—1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі. == Ваенная служба і палітычная дзейнасць == Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]], выконваў вельмі рызыкоўныя даручэнні — дастаўку дэпеш і загадаў у гарачых кропках фронту. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) некалькі разоў прарываўся праз лінію агню, каб перадаць загады Мюрата, і быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].<ref>{{артыкул | аўтар = Сцебурака Анатоль | загаловак = Usque ad finem. Ордэн Ганаровага легіёна Станіслава Шумскага | выданне = «Доўгі XIX век» у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы: даследаванні па новай і найноўшай гісторыі | тып = зб. навук. прац | месца = Мінск | выдавецтва = РІВШ | год = 2022 | выпуск = 6 | url = https://elib.bsu.by/handle/123456789/349766 | мова = be | accessdate = 2026-09-12 |спасылка=https://www.elib.bsu.by/handle/123456789/349766}}</ref> Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню. У 1819 годзе імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] прызначыў яго [[камер-юнкер]]ам; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага. == Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі == Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі]]м, [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск]]у, пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск]]у. 12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]). У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]]. 17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года. Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір]]ы. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні. У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам. == Апошнія гады == [[Файл:Dmochowski Szumski.png|міні|Генрык Дмахоўскі. Партрэт Станіслава Шумскага. 1862]] Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]]. 4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам. Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830—1831 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням. Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]]. == Успаміны == * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812—1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.] * [https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812—1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шумскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] mamdji9deddl3852ifoqc9531klpjxp 0 814483 5197877 5197853 2026-09-12T12:42:26Z Ілля Касакоў 21245 5197877 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Блукаючыя зоркі»''' ([[ідыш]] בלאָנדזשענדע שטערן‎ — блонджэндэ штэрн) — [[раман]] класіка яўрэйскай літаратуры [[Шолам-Алейхем]]а. «Блукаючымі зоркамі» пісьменнік завяршыў сваю трылогію пра народныя таленты, у першых раманах якой «Стэмпэню» (1888) і «Ёселе-салавей» (1889) героямі былі вясельны музыка і спявак-кантар. У трэцім рамане аўтар апісаў драматычны лёс [[акцёр]]а і [[Спявак|спявачкі]] з [[Бесарабія|бесарабскага]] [[мястэчка]]. Упершыню раман быў апублікаваны ў варшаўскай прэсе ў [[1909 год у гісторыі літаратуры|1909]]—[[1911 год у гісторыі літаратуры|1911]] гадах<ref>Краткая еврейская энциклопедия. Т. 10 — Иерусалим: Изд. Еврейского университета, 2001, кол. 29-37 ISBN 965-320-713-X</ref>. == Гісторыя стварэння == У 1888 годзе Шолам-Алейхем пісаў гісторыку [[Сямён Маркавіч Дубноў|С. М. Дубнову]] пра сваю працу над раманам «Стэмпэню», у тым жа годзе раман быў апублікаваны ў першай кнізе альманаха «[[Яўрэйская народная бібліятэка]]», які выдаваў саам пісьменнік. Другі раман трылогіі «Ёселе-салавей» пра маладога кантара быў надрукаваны праз год у наступнай кнізе альманаха<ref>Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. Т. 1 — М.: ГИХЛ, 1959, с. 621</ref>. 10 верасня 1909 года Шолам-Алейхем пісаў у рэдакцыю газеты «Дзі нае велт», што хоча напісаць яшчэ адзін раман, «і тым скончыць сваю [[трылогія|трылогію]]… Мой трэці герой будзе ўжо не вясельны музыка і не кантар, а нехта большы, з далікатнейшай душой — артыст ці мастак». Ён пабываў незадоўга да таго ў [[ЗША]], вырашыў выкарыстаць у рамане свае амерыканскія ўражанні і адлюстраваць «жыццё пэўнага кола» на старой радзіме і ў Амерыцы. «Лесвіца, скажам так, гэтага будынка стаіць нагамі ў нашай краіне, а вяршыняй упіраецца ў Амерыку, — а там і адбываецца развязка»<ref>Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. Т. 6 — М.: ГИХЛ, 1961, сс. 740—741</ref>. Пачатак рамана — «Акцёры» — у 1909—1910 гады друкаваўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў штодзённай газеце «Дзі нае велт». Другая частка — «Бадзягі» — у 1910—1911 гады ў Варшаве ў штодзённай газеце «[[Дэр момэнт]]»<ref>[[Майсей Беленькі|Беленький М. С.]] Примечания // Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. — М.: Художественная литература, 1989. — Т. 3. — С. 437.</ref>. Па іншых звестках, друкаваўся ў Варшаўскім «[[Гайнт]]» і амерыканскім «Моргн-журнал». Варшаўская фірма Прагрэс у 1914 годзе выдала раман дзвюма кнігамі ў складзе збора твораў. Для гэтага выдання тэкст быў перапрацаваны, яно стала ўзорным. Асобна раман выдаваўся некалькі разоў - у Нью-Ёрку Jewish Press Company (1912, 1917), [[Hebrew Publishing Company]] (1920), у Варшаве (1922, трохтомнік) і Кіеве (1927, двухтомнік) [[Культур-ліга]]й, у Варшаве выдавецтвам Ідыш-бух (1955)<ref>[https://www.congressforjewishculture.org/people/183/Sholem-Aleichem_1859-1916]</ref>. Выданне на ідышы ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. == У перакладзе == * '''Блукаючыя зоркі'''. Раман / Пер.: [[Генадзь Серафімавіч Шупенька|Г. С. Шупенька]], [[Янка Саламевіч|І. У. Саламевіч]]. — Мн.: Бел. навука, 1998. (Школьная бібліятэка). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідышы]] [[Катэгорыя:Раманы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1909 года]] 8bnfhdg8ct1fvsyvkzfk17g8hzl7ibj 0 814489 5197899 2026-09-12T14:21:03Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5197899 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Іспанскае нацыянальнае радыё | поўнае_назва = Radio Nacional de España | горад = [[Пасуэла-дэ-Аларкон]] | краіна = [[Іспанія]] | фармат = [[Грамадскае вяшчанне|грамадскае радыёвяшчанне]] | час_вяшчання = кругласутачна | зона_вяшчання = Іспанія; міжнароднае вяшчанне праз ''Radio Exterior de España'' | створаны = 19 студзеня 1937 | заснавальнік = [[Хасэ Мільян-Астрай]] | уладальнік = [[RTVE]] | кіраўнікі = Раберта Сантамарыя | сайт = {{Афіцыйны сайт}} }} '''Іспанскае нацыянальнае радыё''' ({{lang-es|Radio Nacional de España}}, скарочана '''RNE''') — дзяржаўная грамадская радыёвяшчальная служба [[Іспанія|Іспаніі]], радыёпадраздзяленне карпарацыі [[RTVE]]. Заснавана 19 студзеня 1937 года ў [[Саламанка|Саламанцы]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] як радыёстанцыя лагера ваенных паўстанцаў; пасля іх перамогі стала дзяржаўным радыё франкісцкай Іспаніі. У перыяд дыктатуры [[Франсіска Франка]] RNE выконвала, сярод іншага, інфармацыйныя і прапагандысцкія функцыі, а да 1977 года мела манаполію на агульнанацыянальныя радыёнавінныя выпускі<ref name="RNE85">''85 años de RNE'' // ''Ondas de ayer'', RTVE. — 17 студзеня 2022.</ref><ref name="RNE87">''La radio sigue informando, acompañando y celebrando'' // RTVE. — 19 студзеня 2024.</ref>. З 2007 года непасрэднае аказанне дзяржаўнай грамадскай радыёслужбы ўскладзена на дзяржаўнае таварыства ''Sociedad Mercantil Estatal Radio Nacional de España'', якое ўваходзіць у карпарацыю RTVE. Капітал RTVE цалкам належыць дзяржаве, пры гэтым закон замацоўвае аўтаномію кіравання і функцыянальную незалежнасць карпарацыі ад урада і дзяржаўнай адміністрацыі<ref name="BOE2006">''Ley 17/2006, de 5 de junio, de la radio y la televisión de titularidad estatal'' // ''Boletín Oficial del Estado''. — 2006. — № 134. — 6 чэрвеня. — BOE-A-2006-9958.</ref>. У 2026 годзе RNE аб'ядноўвае шэсць асноўных радыёсетак: ''Radio Nacional'', ''Radio Clásica'', ''Radio 3'', каталонамоўную ''Ràdio 4'', інфармацыйную ''Radio 5'' і міжнародную ''Radio Exterior de España''<ref name="RTVEareas">''RNE'' // ''Áreas de actividad'', RTVE. — 17 ліпеня 2023.</ref>. Галоўны вытворчы цэнтр — «Дом радыё» ({{lang-es|Casa de la Radio}}) у Прада-дэль-Рэй, [[Пасуэла-дэ-Аларкон]], у аўтаномнай супольнасці [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]]<ref name="Casa50">''La Casa de la Radio de RNE cumple 50 años'' // RTVE. — 19 кастрычніка 2022.</ref>. == Гісторыя == === Заснаванне і Грамадзянская вайна === [[Файл:Salamanca Palacio de Anaya.jpg|міні|злева|Палац Аная ў [[Саламанка|Саламанцы]], дзе знаходзіліся першыя студыі RNE]] RNE была заснавана 19 студзеня 1937 года ў Саламанцы, дзе ў гэты час знаходзілася галоўная стаўка войскаў [[Франсіска Франка]]. Ініцыятарам стварэння станцыі быў ваенны і адзін з кіраўнікоў прапаганды паўстанцаў [[Хасэ Мільян-Астрай]]. Прыметнік ''Nacional'' у назве паходзіў ад саманазвы лагера паўстанцаў — {{lang-es|bando nacional}}. Першыя студыі размяшчаліся ў палацы Аная, дзе працавала Дзяржаўная дэлегацыя друку і прапаганды<ref name="RNE85" />. Першым дырэктарам стаў журналіст Хасінта Мікеларэна. Першапачатковы перадатчык ''Telefunken'' магутнасцю 20 кВт быў перададзены ўраду Франка [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіяй]]. Станцыя была створана найперш як сродак ваеннай інфармацыі і прапаганды; у эфіры перадаваліся ваенныя зводкі, звароты і іншыя матэрыялы паўстанцкага боку<ref name="RNE85" /><ref name="Gomez2020">Gómez García, Salvador; Martín Quevedo, Juan. ''Radio Nacional de España en el laberinto franquista. La construcción de la radio estatal tras la Guerra Civil (1939-1945)'' // ''Historia y Comunicación Social''. — 2020. — Vol. 25, № 1. — P. 101—112. — {{doi|10.5209/hics.69230}}.</ref>. 14 чэрвеня 1937 года RNE стала галоўнай радыёстанцыяй паўстанцкага лагера і цэнтрам падрыхтоўкі інфармацыйна-прапагандысцкіх матэрыялаў для падкантрольных яму станцый. Пасля пераносу палітычнага і ваеннага цэнтра Франка станцыя некаторы час працавала ў Бургасе, а пасля заканчэння грамадзянскай вайны пераехала ў [[Мадрыд]]<ref name="RNE85" />. === Франкісцкая дыктатура === ==== Цэнтралізацыя і інфармацыйная манаполія ==== Пасля заканчэння грамадзянскай вайны дзяржаўнае радыё было перабудавана з ваеннага прапагандысцкага інструмента ў пастаянную агульнанацыянальную радыёвяшчальную сістэму. Даследчыкі Сальвадор Гомес Гарсія і Хуан Марцін Кеведа адзначаюць два асноўныя кірункі гэтай перабудовы: стварэнне цэнтралізаванай адміністрацыі дзяржаўнага радыё і развіццё перадавальнай інфраструктуры, якая павінна была забяспечыць ахоп тэрыторыі Іспаніі і вяшчанне за мяжу<ref name="Gomez2020" />. У першыя гады [[Франкісцкая Іспанія|дыктатуры]] падпарадкаванасць радыёвяшчання некалькі разоў змянялася. У 1940—1941 гадах RNE адносілася да Падсакратарыята друку і прапаганды Міністэрства ўнутраных спраў, у 1941—1945 гадах — да Віцэ-сакратарыята народнай адукацыі пры [[Іспанская фаланга|Фаланзе]], з 1945 года — да Міністэрства нацыянальнай адукацыі. У 1951 годзе радыёвяшчанне перайшло ў кампетэнцыю новага Міністэрства інфармацыі і турызму, якое кіравала дзяржаўнымі радыё і тэлебачаннем да апошніх гадоў франкісцкага рэжыму<ref name="Gomez2020" /><ref name="Cervera2005">Cervera Gil, Javier. ''Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945-1953)'' // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — {{doi|10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197}}.</ref>. Пасля вайны была ўведзена сістэма дзяржаўнага кантролю над інфармацыйным радыёвяшчаннем. RNE атрымала выключнае права на падрыхтоўку агульнанацыянальных інфармацыйных выпускаў, а прыватныя радыёстанцыі абавязваліся ў вызначаны час падключацца да сігналу RNE і рэтрансляваць яе ''Diario Hablado''. Гэтыя выпускі ў размоўнай мове называлі ''el parte'' — назва паходзіла ад ваенных зводак часоў грамадзянскай вайны. Інфармацыйная манаполія RNE захоўвалася да 1977 года<ref name="RNE87" /><ref>Nieto González, Miguel Ángel. ''La censura radiofónica (1936—1977)''. — Madrid: CEU Ediciones, 2008.</ref>. У 1940-я гады франкісцкія ўлады адначасова стваралі адзіную сетку дзяржаўных перадатчыкаў. Істотную ролю ў гэтым працэсе адыграла сетка REDERA ({{lang-es|Red Española de Radiodifusión}}). Адным з ключавых праектаў стаў перадавальны комплекс у Арганда-дэль-Рэй каля Мадрыда, прызначаны як для ўнутранага, так і для міжнароднага вяшчання<ref name="Gomez2020" />. [[Файл:Centro Emisor de Onda Media de Radio Nacional de Espana - M-832 - Arganda del Rey 12.jpg|міні|Перадавальны цэнтр RNE ў Арганда-дэль-Рэй]] Сярэднехвалевы цэнтр у Арганда-дэль-Рэй быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1944 годзе, а ў красавіку 1945 года там была завершана кароткахвалевая частка комплексу. Яна істотна павялічыла магчымасці RNE весці прапагандысцкае і інфармацыйнае вяшчанне на Еўропу, Амерыку і іншыя рэгіёны<ref name="Gomez2020" />. ==== Пашырэнне сеткі ==== Пасля міжнароднай ізаляцыі першых пасляваенных гадоў становішча Іспаніі паступова змянялася. У 1955 годзе RNE ўступіла ў [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]<ref name="RTVEareas" />. У канцы 1950-х — пачатку 1960-х гадоў пашыралася выкарыстанне [[Частотная мадуляцыя|FM]], стэрэафанічнага гуку і тэрытарыяльных перадавальных цэнтраў. У 1960 годзе пачала працу асобная сетка ''Radio Peninsular'', якая, у адрозненне ад асноўнай дзяржаўнай праграмы, мела камерцыйную рэкламу і значную долю музычна-забаўляльнага вяшчання. У 1960-я гады была таксама сфарміравана сетка магутных рэгіянальных перадатчыкаў, звязаных з цэнтральнымі студыямі ў Мадрыдзе, але здольных выпускаць уласныя рэгіянальныя праграмы<ref name="RTVEareas" />. 22 лістапада 1965 года пачаў вяшчанне ''Segundo Programa de RNE'' — спецыялізаваны канал класічнай і сучаснай акадэмічнай музыкі, пазней вядомы як ''Radio 2'', а з 1994 года як ''Radio Clásica''<ref name="RadioClasica">''Radio Clásica (RNE): seis décadas de compromiso cultural y artístico'' // RTVE. — 7 студзеня 2026.</ref>. У 1971 годзе ў Наблехасе ў правінцыі Таледа быў адкрыты новы магутны кароткахвалевы перадавальны цэнтр для міжнароднага вяшчання. 20 кастрычніка 1972 года ў Прада-дэль-Рэй быў адкрыты «Дом радыё» — новы цэнтральны комплекс RNE плошчай каля 30 тысяч м², у якім упершыню былі сканцэнтраваны асноўныя тэхнічныя і вытворчыя службы радыё<ref name="Casa50" />. [[Файл:Casa de la Radio en Prado del Rey, Pozuelo de Alarcón (Madrid).jpg|міні|«Дом радыё» ў Прада-дэль-Рэй — галоўны вытворчы цэнтр RNE]] === Пераход да дэмакратыі і сучасны перыяд === Пасля смерці Франка і пачатку дэмакратычных рэформаў змяніліся як прававы статус, так і рэдакцыйная мадэль дзяржаўнага радыё. 25 кастрычніка 1977 года была адменена абавязковая рэтрансляцыя прыватнымі радыёстанцыямі інфармацыйных выпускаў RNE; ад гэтага часу прыватныя станцыі атрымалі права ствараць уласныя інфармацыйныя рэдакцыі<ref name="RNE87" />. 13 снежня 1976 года ў Каталоніі пачала вяшчанне ''Ràdio 4'' — першая пасля грамадзянскай вайны дзяржаўная радыёстанцыя, праграмы якой цалкам ішлі на [[Каталанская мова|каталанскай мове]]<ref name="Radio4">''Radio 4 cumple 50 años'' // RTVE. — 6 мая 2026.</ref>. У 1979 годзе на ўсю Іспанію была пашырана трэцяя праграма RNE, якая атрымала назву ''Radio 3'' і паступова спецыялізавалася на сучаснай музыцы, моладзевай і альтэрнатыўнай культуры<ref name="RTVEareas" />. У 1979 годзе спыніла працу большая частка сеткі ''Radio Peninsular''. У 1980-я гады дзяржаўная радыёсістэма была рэарганізавана ў складзе дзяржаўнага RTVE, а ў 1989 годзе рэшткі асобнай сеткі ''Radiocadena Española'' былі далучаны да RNE і сталі асновай ''Radio 5''. 18 красавіка 1994 года ''Radio 5'' была пераўтворана ў першую агульнаіспанскую сетку бесперапыннага інфармацыйнага вяшчання — ''Radio 5 Todo Noticias''<ref name="Radio5">''Radio 5: 30 años de servicio público Todo Noticias'' // RTVE. — 12 красавіка 2024.</ref>. Закон 17/2006 рэарганізаваў дзяржаўнае радыё і тэлебачанне ў сучасную карпарацыю RTVE і замацаваў грамадскія функцыі яе радыё- і тэлевяшчання: аб'ектыўнае, дакладнае і плюралістычнае інфармаванне, садзейнічанне грамадскай дыскусіі, тэрытарыяльнай згуртаванасці і моўна-культурнай разнастайнасці Іспаніі<ref name="BOE2006" />. З 2007 года RNE дзейнічае як радыёвяшчальная частка гэтай сістэмы. У 2020-я гады RNE пашырае лічбавае вяшчанне ў стандарце [[DAB+]] і распаўсюджанне праграм праз інтэрнэт-платформу ''RNE Audio''. У ноч з 29 на 30 снежня 2025 года RNE пасля 88 гадоў выкарыстання спыніла ўнутранае вяшчанне на [[Сярэднія хвалі|сярэдніх хвалях]]; нацыянальныя сеткі працягнулі працу на FM, DAB+ і праз інтэрнэт<ref name="OM2025">''Cómo escuchar RNE tras el fin de sus emisiones en Onda Media'' // RTVE. — 9 снежня 2025.</ref>. == Замежнае вяшчанне == === Станаўленне === Вяшчанне RNE для замежнай аўдыторыі ўзнікла яшчэ падчас [[Франкісцкая Іспанія|франкісцкай дыктатуры]] і спачатку было непасрэдна звязана з дзяржаўнай інфармацыйнай і прапагандысцкай палітыкай. Рэгулярныя кароткахвалевыя перадачы RNE пачаліся 15 сакавіка 1942 года. Сучасная назва міжнароднай службы — ''Radio Exterior de España'' — у той час яшчэ не выкарыстоўвалася і была прынята толькі ў 1978 годзе<ref name="REE80">''80 años de Radio Exterior'' // ''Documentos RNE'', RTVE. — 17 сакавіка 2022.</ref>. Даследаванне Хаўера Сэрвэры Хіля, заснаванае на сцэнарыях і адміністрацыйных матэрыялах з [[Галоўны адміністрацыйны архіў Іспаніі|Галоўнага адміністрацыйнага архіва]] ў Алькала-дэ-Энарэсе, паказвае, што 14 снежня 1944 года RNE пачала сістэматычную замежную праграму па-іспанску для Амерыкі і на шэрагу іншых моў. У канцы Другой сусветнай вайны адной з галоўных задач гэтых перадач было паляпшэнне міжнароднага вобраза франкісцкай Іспаніі і супрацьдзеянне замежнаму антыфранкісцкаму вяшчанню<ref name="Cervera2005" />. Англійская і французская праграмы працягваліся прыкладна па паўгадзіны і мелі найбольш разгорнуты прапагандысцкі кампанент. Акрамя іх, у вывучаным Сэрвэрам комплексе дакументаў сустракаюцца карацейшыя перадачы на італьянскай, нямецкай, славацкай, арабскай, румынскай, венгерскай, польскай, рускай, украінскай і беларускай мовах, а таксама спецыяльныя праграмы па-іспанску для Амерыкі і па-англійску для ЗША. Змест не быў простым перакладам адной праграмы: матэрыялы падбіраліся асобна для розных моўных аўдыторый<ref name="Cervera2005" />. У першыя пасляваенныя гады міжнародныя перадачы былі адным з інструментаў знешняй палітыкі франкісцкай дзяржавы. У французскай службе інфармацыйныя выпускі спалучаліся з каментарамі пра палітыку, культуру і міжнародныя справы, што павінны былі падкрэсліваць дасягненні франкісцкай Іспаніі і аспрэчваць крытыку дыктатуры з-за мяжы. З канца 1940-х гадоў у сувязі з [[Халодная вайна|Халоднай вайной]] усё большае месца ў замежным вяшчанні заняла антыкамуністычная тэматыка<ref name="Cervera2005" />. === Вяшчанне на Цэнтральную і Усходнюю Еўропу === Пасля ўсталявання камуністычных рэжымаў у краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы RNE пачала супрацоўнічаць з палітычнымі эмігрантамі з гэтых краін. Даследчыца Матыльдэ Эйроа адзначае, што ў Іспаніі пасля 1949 года ўзнікла цэлая сетка друкаваных і радыёвяшчальных праектаў усходнееўрапейскай антыкамуністычнай эміграцыі, якія падтрымліваліся іспанскімі дзяржаўнымі і каталіцкімі ўстановамі<ref name="Eiroa2011">Eiroa San Francisco, Matilde. ''Una mirada desde España: mensajes y medios de comunicación de los refugiados de Europa del Este'' // ''Estudios sobre el Mensaje Periodístico''. — 2011. — Vol. 17, № 2. — P. 479—497. — {{doi|10.5209/rev_ESMP.2011.v17.n2.38126}}.</ref>. У 1948 годзе RNE даручыла езуіту Санцьяга Марыльё Трывіньё арганізацыйнае і кансультацыйнае забеспячэнне антыкамуністычных перадач на мовах Славакіі, Латвіі, Літвы, Польшчы, Румыніі, Расіі і Украіны. У гэтым першапачатковым пераліку беларуская мова не называецца<ref name="OrellaLegorburu2025">Orella Martínez, José Luis; Legorburu Hortelano, José María. ''«Tutaj, Radio Madryt». Las emisiones radiofónicas de la propaganda polaca desde España durante la Guerra Fría (1949-1975)'' // ''Aportes. Revista de Historia Contemporánea''. — 2025. — Vol. 40, № 117. — P. 73—101.</ref>. 12 студзеня 1949 года, напрыклад, пачалася рэгулярная польская праграма ''Radio Madryt'', якую рыхтавалі польскія эмігранты ў межах Замежнай службы RNE<ref name="OrellaLegorburu2025" />. Пры наступнай рэарганізацыі замежнае вяшчанне было падзелена на буйныя геаграфічна-палітычныя блокі. Да блока перадач за «жалезную» і «бамбукавую» заслоны адносіліся праграмы для Албаніі, Беларусі, Балгарыі, Харватыі, Славакіі, Эстоніі, Венгрыі, Латвіі, Літвы, Польшчы, Румыніі, Расіі, Украіны і Кітая; асобна існавалі праграмы для заходняга і арабскага свету<ref name="OrellaLegorburu2025" />. Значную частку праграм на краіны Усходняй Еўропы стваралі самі палітычныя эмігранты, што дазваляла вяшчаць на нацыянальных мовах і арыентавацца на канкрэтныя аўдыторыі. Праграмы змяшчалі навіны, палітычны аналіз, культурныя і гістарычныя матэрыялы, літаратуру, рэлігійныя перадачы і паведамленні пра жыццё нацыянальных эміграцый. Іспанскія ўлады разглядалі гэтыя перадачы адначасова як інструмент антыкамуністычнай палітыкі і спосаб міжнароднага пазіцыянавання [[Франкісцкая Іспанія|Франкісцкай Іспаніі]]<ref name="Eiroa2011" /><ref name="Orella2024">Orella Martínez, José Luis. ''El exilio anticomunista centroeuropeo en la España de Franco''. — Madrid: Universidad Carlos III de Madrid; Dykinson, 2024. — 168 p. — (Extravagantes; 27). — hdl:10016/43753.</ref>. Найбольшага развіцця вяшчанне RNE на краіны савецкага блока дасягнула ў сезоне 1959—1960 гадоў. У гэты перыяд кіраўнік Генеральнай дырэкцыі радыёвяшчання і тэлебачання Луіс Гомес Тэльё ўвёў праверку сцэнарыяў і абавязковае папярэдняе запісванне праграм на магнітную стужку, хаця рэдакцыі асобных нацыянальных праграм захоўвалі значную свабоду ў падборы матэрыялаў<ref name="OrellaLegorburu2025" />. З сярэдзіны 1960-х гадоў франкісцкі ўрад пачаў паступова скарачаць частку палітычнага іншамоўнага вяшчання. З 1 чэрвеня 1965 года абмежаванні закранулі праграмы для Албаніі, Беларусі, Бразіліі, Балгарыі, Кітая, Эстоніі, Латвіі, Літвы, Румыніі і Расіі, а неўзабаве таксама нямецкую, чэшскую, французскую, англійскую і італьянскую службы і некаторыя іншыя кірункі<ref name="OrellaLegorburu2025" />. У 1969 годзе скарачэнні закранулі чэхаславацкую, харвацкую, венгерскую, польскую і ўкраінскую праграмы. Змена была звязана з паступовым развіццём гандлёвых і дыпламатычных сувязей Іспаніі з сацыялістычнымі дзяржавамі і змяншэннем значэння ранейшай адкрыта антыкамуністычнай прапаганды. Польская праграма, адна з найбольш працяглых, праіснавала да снежня 1975 года. У 1978 годзе ранейшая Замежная служба RNE была рэарганізавана і атрымала назву ''Radio Exterior de España'', ужо з істотна іншай канцэпцыяй міжнароднага грамадскага вяшчання<ref name="OrellaLegorburu2025" /><ref name="REE80" />. === Беларуская рэдакцыя === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} Беларускамоўнае вяшчанне RNE мае складаную раннюю храналогію. Хаўер Сэрвэра Хіль непасрэдна называе беларускую сярод моў кароткахвалевых перадач RNE, выяўленых ім у архіўным масіве, які ахоплівае замежнае вяшчанне 1944—1953 гадоў; аднак даследчык не называе канкрэтнай даты пачатку беларускай праграмы і не сцвярджае, што ўвесь гэты час існавала пастаянная асобная беларуская рэдакцыя<ref name="Cervera2005" />. Паводле пазнейшых успамінаў [[Янка Сурвіла|Янкі Сурвілы]], калі ён прыехаў у Мадрыд вясной 1951 года, RNE вяшчала на шэрагу цэнтральна- і ўсходнееўрапейскіх моў, але пастаяннай беларускай перадачы ён там не застаў<ref name="Survilla2016">Сурвіла І. ''Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)'' // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. — 9 снежня 2016. Матэрыял грунтуецца, між іншым, на справаздачы Янкі Сурвілы «Кароткая інфармацыя пра беларускія радыёперадачы ў Мадрыдзе» ад 19 студзеня 1964 года.</ref>. Першая асобная беларуская перадача, для якой у беларускіх крыніцах называецца дакладная дата, выйшла 25 сакавіка 1952 года і была прымеркавана да гадавіны абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У ёй выступіў старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Сямёнавіч Абрамчык|Мікола Абрамчык]]. Падобныя спецыяльныя перадачы выходзілі 25 сакавіка і ў наступныя гады<ref name="Survilla2016" />. З мая 1957 года Янка Сурвіла дамагаўся стварэння пастаяннай праграмы, і 8 снежня 1958 года пачалося рэгулярнае штодзённае беларускамоўнае вяшчанне з Мадрыда. Першапачаткова выпуск працягваўся 15 хвілін; з 21 ліпеня 1960 года — 20 хвілін і перадаваўся двойчы на дзень на кароткіх хвалях. Праграму рыхтавалі Янка Сурвіла і, пасля пераезду ў Мадрыд у жніўні 1959 года, [[Івонка Сурвіла]]; фінансавую падтрымку працы беларускай рэдакцыі забяспечвалі структуры Рады БНР і беларуская эміграцыя<ref name="Survilla2016" />. Звычайны выпуск складаўся з навін, міжнароднага каментара і матэрыялаў непасрэдна пра Беларусь; перадаваліся таксама гістарычныя і культурныя нарысы, літаратурныя творы, народная музыка і рэлігійныя праграмы. Паводле слоў Янкі Сурвілы, савецкія ўлады сістэматычна глушылі беларускі сігнал<ref name="Survilla2016" />. Беларуская праграма спынілася 31 мая 1965 года. Гэтая дата адпавядае звесткам іспанскіх даследчыкаў Хасэ Луіса Арэльі і Хасэ Марыі Легарбу: паводле іх, з 1 чэрвеня 1965 года скарачэнне замежнага вяшчання RNE непасрэдна закранула і перадачы для Беларусі<ref name="OrellaLegorburu2025" />. У інтэрв'ю Івонкі Сурвілы, апублікаваным самой RTVE ў 2025 годзе, гаворыцца прыкладна пра 2300 беларускамоўных праграм, падрыхтаваных сужэнцамі Сурвіламі ў Мадрыдзе<ref name="RTVE-Survilla">''Radio española en lengua bielorrusa: entrevista con Ivonka Survilla'' // ''Emisión en ruso'', Radio Exterior de España, RTVE. — 25 кастрычніка 2025.</ref>. === Radio Exterior de España === У 1978 годзе ранейшая замежная служба была пераўтворана ў ''Radio Exterior de España'' (REE). У часы Халоднай вайны міжнароднае вяшчанне RNE мела дзве істотныя функцыі: палітыка-інфармацыйнае вяшчанне за межы Іспаніі, у тым ліку антыкамуністычнае, і падтрымку сувязі са шматлікімі іспанскімі эмігрантамі. Пасля дэмакратызацыі Іспаніі і распаду савецкага блока палітычная прапагандысцкая функцыя была заменена грамадскай задачай прадстаўлення Іспаніі, яе культуры і актуальнага жыцця замежнай аўдыторыі<ref name="REE80" />. ''Radio Exterior de España'' працягвае выкарыстоўваць кароткія хвалі, а таксама інтэрнэт і іншыя лічбавыя платформы. У сезоне 2026—2027 гадоў, апрача іспанскай і іншых моў Іспаніі, захоўваюцца праграмы на [[Англійская мова|англійскай]], [[Кітайская мова|кітайскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Арабская мова|арабскай]], [[Руская мова|рускай]], [[Партугальская мова|партугальскай]] і [[Сефардская мова|сефардскай]] мовах<ref name="REE2026">''Radio Exterior de España, comienza la temporada 2026-2027 con novedades'' // RTVE. — 27 жніўня 2026.</ref>. == Структура і каналы == RNE мае агульнанацыянальную сетку вытворчых і тэрытарыяльных цэнтраў. Пяць унутраных каналаў распаўсюджваюцца на FM, DAB+, праз лічбавае тэлебачанне і інтэрнэт; ''Ràdio 4'' арыентавана перадусім на Каталонію, а ''Radio Exterior de España'' — на міжнародную аўдыторыю<ref name="RTVEareas" /><ref name="OM2025" />. {| class="wikitable" ! Канал ! Пачатак ! Профіль ! Тэрыторыя |- | '''''Radio Nacional''''' | 19 студзеня 1937 | галоўны ўніверсальны канал: навіны, грамадска-палітычныя, культурныя, спартыўныя і забаўляльныя праграмы | уся Іспанія |- | '''''Radio Clásica''''' | 22 лістапада 1965<ref name="RadioClasica" /> | класічная музыка, джаз, сучасная акадэмічная музыка, канцэрты і культурныя праграмы | уся Іспанія |- | '''''Radio 3''''' | агульнанацыянальная сетка з 1979 | сучасная і альтэрнатыўная музыка, культура, літаратура, кіно, мастацтва | уся Іспанія |- | '''''Ràdio 4''''' | 13 снежня 1976<ref name="Radio4" /> | універсальнае грамадскае вяшчанне на [[Каталанская мова|каталанскай мове]] | [[Каталонія]] |- | '''''Radio 5''''' | сетка з 1989; бесперапынны інфармацыйны фармат з 18 красавіка 1994<ref name="Radio5" /> | навіны і актуальная інфармацыя, рэгіянальныя выпускі | уся Іспанія |- | '''''Radio Exterior de España''''' | рэгулярнае кароткахвалевае замежнае вяшчанне з 15 сакавіка 1942; сучасная назва з 1978<ref name="REE80" /> | міжнароднае грамадскае вяшчанне на іспанскай і іншых мовах | замежжа |} З 12 снежня 2024 года дырэктарам RNE з'яўляецца журналіст Раберта Сантамарыя<ref>''Nuevos nombramientos de RTVE'' // RTVE. — 12 снежня 2024.</ref>. Інфармацыйную службу RNE з канца 2024 года ўзначальвае Оскар Торэс, які адначасова кіруе ''Radio 5''<ref>''Óscar Torres, nuevo director de Informativos de RNE'' // RTVE. — 18 снежня 2024.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Cervera Gil, Javier. ''Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945-1953)'' // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — {{doi|10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197}}. * Eiroa San Francisco, Matilde. ''Las relaciones de Franco con Europa Centro-Oriental (1939—1955)''. — Barcelona: Ariel, 2001. * Eiroa San Francisco, Matilde. ''Una mirada desde España: mensajes y medios de comunicación de los refugiados de Europa del Este'' // ''Estudios sobre el Mensaje Periodístico''. — 2011. — Vol. 17, № 2. — P. 479—497. — {{doi|10.5209/rev_ESMP.2011.v17.n2.38126}}. * Gómez García, Salvador; Martín Quevedo, Juan. ''Radio Nacional de España en el laberinto franquista. La construcción de la radio estatal tras la Guerra Civil (1939-1945)'' // ''Historia y Comunicación Social''. — 2020. — Vol. 25, № 1. — P. 101—112. — {{doi|10.5209/hics.69230}}. * Munsó Cabús, Joan. ''Escrito en el aire. 50 años de Radio Nacional de España''. — Madrid: RTVE, 1988. * Nieto González, Miguel Ángel. ''La censura radiofónica (1936—1977)''. — Madrid: CEU Ediciones, 2008. * Orella Martínez, José Luis. ''El exilio anticomunista centroeuropeo en la España de Franco''. — Madrid: Universidad Carlos III de Madrid; Dykinson, 2024. — 168 p. — (Extravagantes; 27). — hdl:10016/43753. * Orella Martínez, José Luis; Legorburu Hortelano, José María. ''«Tutaj, Radio Madryt». Las emisiones radiofónicas de la propaganda polaca desde España durante la Guerra Fría (1949-1975)'' // ''Aportes. Revista de Historia Contemporánea''. — 2025. — Vol. 40, № 117. — P. 73—101. == Гл. таксама == * [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] * [[RTVE]] * [[Польскае Радыё]] * [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] * [[Франсіска Франка]] * [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] * [[Міжнароднае радыёвяшчанне]] == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Commonscat|Radio Nacional de España}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Іспаніі]] [[Катэгорыя:Грамадскае тэлебачанне і радыё]] [[Катэгорыя:Члены Еўрапейскага вяшчальнага саюза]] sompdd2gyo6j835jv5v4ciapq5b60t8 0 814490 5197945 2026-09-12T18:17:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец |Імя = Леанід Леўшчанка |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|16|8|1882}} |Месца нараджэння = [[Гомель]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|24|8|1954}} |Месца смерці...» 5197945 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец |Імя = Леанід Леўшчанка |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|16|8|1882}} |Месца нараджэння = [[Гомель]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|24|8|1954}} |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[грамадскі дзеяч]], [[літаратуразнаўства|літаратуразнавец]], [[педагог]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]] (1910) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1910 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «Зорка». У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]], дзе быў прызначаны загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І.&nbsp;Р.&nbsp;Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання [[Фізіка|фізікі]] на беларускай мове ў школах і педагагічных установах. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» публікаваў артыкулы, прысвечаныя распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», выдадзенай у Кіеве ў 1919 годзе. Да гэтага выдання напісаў уступны артыкул пад псеўданімам Лявон Леуш. З’яўляецца аўтарам падручніка па [[Матэматыка|матэматыцы]] на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся), а таксама шэрагу падручнікаў па [[Фізіка|фізіцы]] на ўкраінскай мове{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=Ляхоўскі У.|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=Іванова В.|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія педагогі]] [[Катэгорыя:Дзеячы беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] kcuxgs7dnpyqgvgsdla4m5qvu7dj51l 5197946 5197945 2026-09-12T18:17:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 ± 3 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5197946 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец |Імя = Леанід Леўшчанка |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|16|8|1882}} |Месца нараджэння = [[Гомель]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|24|8|1954}} |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[грамадскі дзеяч]], [[літаратуразнаўства|літаратуразнавец]], [[педагог]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]] (1910) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1910 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «Зорка». У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]], дзе быў прызначаны загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І.&nbsp;Р.&nbsp;Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання [[Фізіка|фізікі]] на беларускай мове ў школах і педагагічных установах. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» публікаваў артыкулы, прысвечаныя распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», выдадзенай у Кіеве ў 1919 годзе. Да гэтага выдання напісаў уступны артыкул пад псеўданімам Лявон Леуш. З’яўляецца аўтарам падручніка па [[Матэматыка|матэматыцы]] на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся), а таксама шэрагу падручнікаў па [[Фізіка|фізіцы]] на ўкраінскай мове{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=Ляхоўскі У.|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=Іванова В.|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] qdsqwpzcecatdpog3cw57kvv2fblu7b 5197947 5197946 2026-09-12T18:19:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5197947 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1910 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «Зорка». У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]], дзе быў прызначаны загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І.&nbsp;Р.&nbsp;Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання [[Фізіка|фізікі]] на беларускай мове ў школах і педагагічных установах. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» публікаваў артыкулы, прысвечаныя распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», выдадзенай у Кіеве ў 1919 годзе. Да гэтага выдання напісаў уступны артыкул пад псеўданімам Лявон Леуш. З’яўляецца аўтарам падручніка па [[Матэматыка|матэматыцы]] на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся), а таксама шэрагу падручнікаў па [[Фізіка|фізіцы]] на ўкраінскай мове{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=Ляхоўскі У.|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=Іванова В.|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] 3qssnpnwxpg4cqprf4stv9zat9e4dhr 5197963 5197947 2026-09-12T18:35:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5197963 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1910 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]». У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]], дзе быў прызначаны загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І.&nbsp;Р.&nbsp;Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання [[Фізіка|фізікі]] на беларускай мове ў школах і педагагічных установах. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» публікаваў артыкулы, прысвечаныя распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», выдадзенай у Кіеве ў 1919 годзе. Да гэтага выдання напісаў уступны артыкул пад псеўданімам Лявон Леуш. З’яўляецца аўтарам падручніка па [[Матэматыка|матэматыцы]] на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся), а таксама шэрагу падручнікаў па [[Фізіка|фізіцы]] на ўкраінскай мове{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=Ляхоўскі У.|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=Іванова В.|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] 6uqunqd3fx4i2xehe1afhk3080bk9bh 5197965 5197963 2026-09-12T18:58:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5197965 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1910 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]». У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]], дзе быў прызначаны загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І.&nbsp;Р.&nbsp;Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання [[Фізіка|фізікі]] на беларускай мове ў школах і педагагічных установах. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» публікаваў артыкулы, прысвечаныя распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», выдадзенай у Кіеве ў 1919 годзе. Да гэтага выдання напісаў уступны артыкул пад псеўданімам Лявон Леуш. З’яўляецца аўтарам падручніка па [[Матэматыка|матэматыцы]] на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся), а таксама шэрагу падручнікаў па [[Фізіка|фізіцы]] на ўкраінскай мове{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=Ляхоўскі У.|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=Іванова В.|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга |аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]] |загаловак=Леўшчанка Леанід Іванавіч |выданне=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонкі=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] gwvd9c46mamiyebdzngucpt024n4do7 5197966 5197965 2026-09-12T18:59:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5197966 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1910 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]». У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]], дзе быў прызначаны загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І.&nbsp;Р.&nbsp;Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання [[Фізіка|фізікі]] на беларускай мове ў школах і педагагічных установах. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» публікаваў артыкулы, прысвечаныя распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», выдадзенай у Кіеве ў 1919 годзе. Да гэтага выдання напісаў уступны артыкул пад псеўданімам Лявон Леуш. З’яўляецца аўтарам падручніка па [[Матэматыка|матэматыцы]] на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся), а таксама шэрагу падручнікаў па [[Фізіка|фізіцы]] на ўкраінскай мове{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[В. Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга |аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]] |загаловак=Леўшчанка Леанід Іванавіч |выданне=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонкі=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] b7uw9yca3magssahfvug3796ygvj3ax 5197967 5197966 2026-09-12T19:01:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Навуковая і літаратурная дзейнасць */ 5197967 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1910 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]». У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]], дзе быў прызначаны загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І.&nbsp;Р.&nbsp;Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання фізікі на беларускай мове ў школах і педагагічных установах. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (№ 30, 34) апублікаваў артыкул «Пытанне аб беларускай тэрміналогіі», прысвечаны распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», якая выйшла ў кіеўскім беларускім выдавецтве «Зорка» ў 1919 годзе. У зборнік увайшлі творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. Палуяна]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]] і [[Алесь Гарун|А. Гаруна]], а таксама бібліяграфічныя даведкі пра гэтых пісьменнікаў. Да гэтага выдання ён напісаў уступны артыкул «Гісторыя беларускага прыгожага пісьменства» пад псеўданімам Лявон Леуш{{sfn|Скалабан|2000}}. З’яўляецца аўтарам шэрагу школьных падручнікаў і дапаможнікаў па фізіцы на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], якія выдаваліся ў Харкаве і Кіеве ў 1929—1935 гадах. Лёс яго рукапіснай спадчыны, у якую ўваходзілі падручнік па матэматыцы на беларускай мове і напісаны ў пасляваенныя гады раман, застаецца невядомым{{sfn|Скалабан|2000}}{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[В. Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга |аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]] |загаловак=Леўшчанка Леанід Іванавіч |выданне=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонкі=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] ba7pqt7trlzmuauuf6i0c8i8kpnymva 5197970 5197967 2026-09-12T19:03:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5197970 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1910 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]». У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]], дзе быў прызначаны загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І.&nbsp;Р.&nbsp;Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання фізікі на беларускай мове ў школах і педагагічных установах. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (№ 30, 34) апублікаваў артыкул «Пытанне аб беларускай тэрміналогіі», прысвечаны распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», якая выйшла ў кіеўскім беларускім выдавецтве «Зорка» ў 1919 годзе. У зборнік увайшлі творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. Палуяна]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]] і [[Алесь Гарун|А. Гаруна]], а таксама бібліяграфічныя даведкі пра гэтых пісьменнікаў. Да гэтага выдання ён напісаў уступны артыкул «Гісторыя беларускага прыгожага пісьменства» пад псеўданімам Лявон Леуш{{sfn|Скалабан|2000}}. З’яўляецца аўтарам шэрагу школьных падручнікаў і дапаможнікаў па фізіцы на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], якія выдаваліся ў Харкаве і Кіеве ў 1929—1935 гадах. Лёс яго рукапіснай спадчыны, у якую ўваходзілі падручнік па матэматыцы на беларускай мове і напісаны ў пасляваенныя гады раман, застаецца невядомым{{sfn|Скалабан|2000}}{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[В. Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга|аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]]|загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах|выданне=|адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Энцыклапедыкс|год=2000|частка=Леўшчанка Леанід Іванавіч|старонкі=334|isbn=985-6599-17-2|ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] 1d6iswbcj53bjkl07ne28mvmnpwzndv 5197971 5197970 2026-09-12T19:07:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5197971 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Скончыў гімназію ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Скалабан|2000}}, а ў 1910 годзе — [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1915 годзе працаваў у 7-й гімназіі ў Кіеве, а ў 1917 годзе выкладаў [[фізіка|фізіку]] і вышэйшую [[Матэматыка|матэматыку]] на Кіеўскіх вышэйшых курсах А. Жакулінай{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]»{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У снежні 1917 года выступіў з дакладам аб становішчы ў Беларусі на з’ездзе воінаў-беларусаў [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] ў Кіеве{{sfn|Скалабан|2000}}. У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}; у маі — жніўні гэтага ж года з’яўляўся загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года (паводле іншых звестак — з лістапада) зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам фізікі Кіеўскага педагагічнага (настаўніцкага) інстытута, а пазней перайшоў ва Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Таксама працаваў настаўнікам фізікі ў школах Кіева і Кіеўскай вобласці{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І. Р. Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання фізікі на беларускай мове ў школах і педагагічных установах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (№ 30, 34) апублікаваў артыкул «Пытанне аб беларускай тэрміналогіі», прысвечаны распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», якая выйшла ў кіеўскім беларускім выдавецтве «Зорка» ў 1919 годзе{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У зборнік увайшлі творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. Палуяна]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]] і [[Алесь Гарун|А. Гаруна]], а таксама бібліяграфічныя даведкі пра гэтых пісьменнікаў{{sfn|Скалабан|2000}}. Да гэтага выдання ён напісаў уступны артыкул «Гісторыя беларускага прыгожага пісьменства» пад псеўданімам Лявон Леуш{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. З’яўляецца аўтарам падручніка па матэматыцы на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}, а таксама шэрагу школьных падручнікаў і дапаможнікаў па фізіцы на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], якія выдаваліся ў Харкаве і Кіеве ў 1929—1935 гадах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Лёс іншай яго рукапіснай спадчыны, куды ўваходзіў напісаны ў пасляваенныя гады раман, застаецца невядомым{{sfn|Скалабан|2000}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[В. Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга|аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]]|загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах|выданне=|адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Энцыклапедыкс|год=2000|частка=Леўшчанка Леанід Іванавіч|старонкі=334|isbn=985-6599-17-2|ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] 70i0y7sutzjzhzgqpf7nee2q78ltrra 5197972 5197971 2026-09-12T19:12:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Навуковая і літаратурная дзейнасць */ 5197972 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Скончыў гімназію ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Скалабан|2000}}, а ў 1910 годзе — [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1915 годзе працаваў у 7-й гімназіі ў Кіеве, а ў 1917 годзе выкладаў [[фізіка|фізіку]] і вышэйшую [[Матэматыка|матэматыку]] на Кіеўскіх вышэйшых курсах А. Жакулінай{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]»{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У снежні 1917 года выступіў з дакладам аб становішчы ў Беларусі на з’ездзе воінаў-беларусаў [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] ў Кіеве{{sfn|Скалабан|2000}}. У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}; у маі — жніўні гэтага ж года з’яўляўся загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года (паводле іншых звестак — з лістапада) зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам фізікі [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага (настаўніцкага) інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Таксама працаваў настаўнікам фізікі ў школах [[Кіеў|Кіева]] і [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І. Р. Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання фізікі на беларускай мове ў школах і педагагічных установах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (№ 30, 34) апублікаваў артыкул «Пытанне аб беларускай тэрміналогіі», прысвечаны распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», якая выйшла ў кіеўскім беларускім выдавецтве «Зорка» ў 1919 годзе{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У зборнік увайшлі творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. Палуяна]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]] і [[Алесь Гарун|А. Гаруна]], а таксама бібліяграфічныя даведкі пра гэтых пісьменнікаў{{sfn|Скалабан|2000}}. Да гэтага выдання ён напісаў уступны артыкул «Гісторыя беларускага прыгожага пісьменства» пад псеўданімам Лявон Леуш{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. З’яўляецца аўтарам падручніка па матэматыцы на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}, а таксама шэрагу школьных падручнікаў і дапаможнікаў па фізіцы на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], якія выдаваліся ў Харкаве і Кіеве ў 1929—1935 гадах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Лёс іншай яго рукапіснай спадчыны, куды ўваходзіў напісаны ў пасляваенныя гады раман, застаецца невядомым{{sfn|Скалабан|2000}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[В. Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга|аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]]|загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах|выданне=|адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Энцыклапедыкс|год=2000|частка=Леўшчанка Леанід Іванавіч|старонкі=334|isbn=985-6599-17-2|ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] ibc7aakc96c45nm8kuk7d15acgevb0g 5197973 5197972 2026-09-12T19:12:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]]; дададзена [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага ўніверсітэта Святога Ўладзіміра]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5197973 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Скончыў гімназію ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Скалабан|2000}}, а ў 1910 годзе — [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1915 годзе працаваў у 7-й гімназіі ў Кіеве, а ў 1917 годзе выкладаў [[фізіка|фізіку]] і вышэйшую [[Матэматыка|матэматыку]] на Кіеўскіх вышэйшых курсах А. Жакулінай{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]»{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У снежні 1917 года выступіў з дакладам аб становішчы ў Беларусі на з’ездзе воінаў-беларусаў [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] ў Кіеве{{sfn|Скалабан|2000}}. У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}; у маі — жніўні гэтага ж года з’яўляўся загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года (паводле іншых звестак — з лістапада) зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам фізікі [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага (настаўніцкага) інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Таксама працаваў настаўнікам фізікі ў школах [[Кіеў|Кіева]] і [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І. Р. Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання фізікі на беларускай мове ў школах і педагагічных установах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (№ 30, 34) апублікаваў артыкул «Пытанне аб беларускай тэрміналогіі», прысвечаны распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», якая выйшла ў кіеўскім беларускім выдавецтве «Зорка» ў 1919 годзе{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У зборнік увайшлі творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. Палуяна]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]] і [[Алесь Гарун|А. Гаруна]], а таксама бібліяграфічныя даведкі пра гэтых пісьменнікаў{{sfn|Скалабан|2000}}. Да гэтага выдання ён напісаў уступны артыкул «Гісторыя беларускага прыгожага пісьменства» пад псеўданімам Лявон Леуш{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. З’яўляецца аўтарам падручніка па матэматыцы на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}, а таксама шэрагу школьных падручнікаў і дапаможнікаў па фізіцы на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], якія выдаваліся ў Харкаве і Кіеве ў 1929—1935 гадах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Лёс іншай яго рукапіснай спадчыны, куды ўваходзіў напісаны ў пасляваенныя гады раман, застаецца невядомым{{sfn|Скалабан|2000}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[В. Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга|аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]]|загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах|выданне=|адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Энцыклапедыкс|год=2000|частка=Леўшчанка Леанід Іванавіч|старонкі=334|isbn=985-6599-17-2|ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага ўніверсітэта Святога Ўладзіміра]] ivkfscpnmiiml7gpie4v5z3v9st30d8 5197974 5197973 2026-09-12T19:12:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага ўніверсітэта Святога Ўладзіміра]]; дададзена [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5197974 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Скончыў гімназію ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Скалабан|2000}}, а ў 1910 годзе — [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1915 годзе працаваў у 7-й гімназіі ў Кіеве, а ў 1917 годзе выкладаў [[фізіка|фізіку]] і вышэйшую [[Матэматыка|матэматыку]] на Кіеўскіх вышэйшых курсах А. Жакулінай{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]»{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У снежні 1917 года выступіў з дакладам аб становішчы ў Беларусі на з’ездзе воінаў-беларусаў [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] ў Кіеве{{sfn|Скалабан|2000}}. У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}; у маі — жніўні гэтага ж года з’яўляўся загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года (паводле іншых звестак — з лістапада) зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам фізікі [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага (настаўніцкага) інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Таксама працаваў настаўнікам фізікі ў школах [[Кіеў|Кіева]] і [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І. Р. Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання фізікі на беларускай мове ў школах і педагагічных установах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (№ 30, 34) апублікаваў артыкул «Пытанне аб беларускай тэрміналогіі», прысвечаны распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», якая выйшла ў кіеўскім беларускім выдавецтве «Зорка» ў 1919 годзе{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У зборнік увайшлі творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. Палуяна]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]] і [[Алесь Гарун|А. Гаруна]], а таксама бібліяграфічныя даведкі пра гэтых пісьменнікаў{{sfn|Скалабан|2000}}. Да гэтага выдання ён напісаў уступны артыкул «Гісторыя беларускага прыгожага пісьменства» пад псеўданімам Лявон Леуш{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. З’яўляецца аўтарам падручніка па матэматыцы на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}, а таксама шэрагу школьных падручнікаў і дапаможнікаў па фізіцы на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], якія выдаваліся ў Харкаве і Кіеве ў 1929—1935 гадах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Лёс іншай яго рукапіснай спадчыны, куды ўваходзіў напісаны ў пасляваенныя гады раман, застаецца невядомым{{sfn|Скалабан|2000}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[В. Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга|аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]]|загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах|выданне=|адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Энцыклапедыкс|год=2000|частка=Леўшчанка Леанід Іванавіч|старонкі=334|isbn=985-6599-17-2|ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] 7h458bwkeg2ir5tcq81n7rvg41qyn97 5197997 5197974 2026-09-12T19:51:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Навуковая і літаратурная дзейнасць */ 5197997 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Леўчанка}} {{Навуковец}} '''Леані́д Іва́навіч Ле́ўшчанка''' (сапраўднае прозвішча '''Ле́ўчанка'''<ref name="NLB">{{cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139894|title=Леўшчанка (сапраўднае Леўчанка) Леанід Іванавіч|publisher=Беларусь у асобах і падзеях|accessdate=12 верасня 2026|lang=be}}</ref>, псеўданім '''Ляво́н Ле́уш'''{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}} або '''Ле́ўш'''{{sfn|Іванова|2014|с=263}}; {{ДН|16|8|1882}}&nbsp;— {{ДС|24|8|1954}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], літаратуразнавец і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 жніўня 1882 года ў [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Скончыў гімназію ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Скалабан|2000}}, а ў 1910 годзе — [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскі ўніверсітэт]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля атрымання адукацыі працаваў выкладчыкам у рэальных вучылішчах і гімназіях у [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернях, а таксама ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1915 годзе працаваў у 7-й гімназіі ў Кіеве, а ў 1917 годзе выкладаў [[фізіка|фізіку]] і вышэйшую [[Матэматыка|матэматыку]] на Кіеўскіх вышэйшых курсах А. Жакулінай{{sfn|Скалабан|2000}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна далучыўся да беларускага нацыянальнага руху{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Выступіў адным з заснавальнікаў і ўвайшоў у склад праўлення кіеўскага беларускага культурна-асветніцкага гуртка «[[Зорка (клуб)|Зорка]]»{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У снежні 1917 года выступіў з дакладам аб становішчы ў Беларусі на з’ездзе воінаў-беларусаў [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] ў Кіеве{{sfn|Скалабан|2000}}. У сакавіку 1918 года быў абраны намеснікам старшыні ўправы Беларускай арганізацыі на Украіне. У красавіку 1918 года быў кааптаваны ў склад дэлегацыі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] для вядзення перагавораў з урадам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (УНР){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З сакавіка 1919 года з’яўляўся ўпаўнаважаным урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на Украіне ў справе беларускіх нацыянальна-культурных арганізацый. З прыходам у Кіеў савецкіх войск ён намагаўся стварыць мясцовы аддзел [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У чэрвені 1919 года пераехаў у [[Мінск]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}; у маі — жніўні гэтага ж года з’яўляўся загадчыкам літаратурна-выдавецкага аддзела Наркамасветы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Падчас наступлення польскіх войск эвакуіраваўся разам з аддзелам у [[Бабруйск]], дзе арганізаваў беларускія настаўніцкія курсы і асабіста на іх выкладаў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. З восені 1919 года (паводле іншых звестак — з лістапада) зноў жыў у Кіеве, працаваў выкладчыкам фізікі [[Кіеўскі педагагічны інстытут|Кіеўскага педагагічнага (настаўніцкага) інстытута]], а пазней перайшоў ва [[Украінскі навукова-даследчы інстытут педагогікі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Таксама працаваў настаўнікам фізікі ў школах [[Кіеў|Кіева]] і [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]{{sfn|Скалабан|2000}}. У 1934 годзе быў звольнены з працы па палітычных матывах, пасля чаго выкладаў у сярэдніх школах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Памёр 24 жніўня 1954 года<ref name="NLB"/>{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Яго асабістыя дакументы, успаміны, фатаграфіі і артыкулы захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]], куды былі перададзены яго прыёмнай дачкой І. Р. Кузняцовай у 1986 годзе{{sfn|Іванова|2014|с=263}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == [[Файл:Lieanid Lieŭščanka - Diamonds of Belarusian Belles-Lettres (1919).jpg|thumb|Вокладка першага выпуску хрэстаматыі «Дыямэнты беларускага прыгожага пісьменства», укладзенай Лявонам Леўшам (Леанідам Леўшчанкам)]] Леанід Леўшчанка распрацаваў уласную методыку выкладання фізікі на беларускай мове ў школах і педагагічных установах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. Ён стварыў план арганізацыі фізічных лабараторый для навучальных устаноў [[БССР]] і праект цэнтралізаванай майстэрні па вырабе аптычных прылад{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}. У 1918 годзе на старонках газеты «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (№ 30, 34) апублікаваў артыкул «Пытанне аб беларускай тэрміналогіі», прысвечаны распрацоўцы беларускай фізічнай і матэматычнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Выступіў складальнікам адной з першых анталогій беларускай літаратуры «Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства», якая выйшла ў кіеўскім беларускім выдавецтве «Зорка» ў 1919 годзе{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. У зборнік увайшлі творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. Палуяна]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]] і [[Алесь Гарун|А. Гаруна]], а таксама бібліяграфічныя даведкі пра гэтых пісьменнікаў{{sfn|Скалабан|2000}}. Да гэтага выдання ён напісаў уступны артыкул «Гісторыя беларускага прыгожага пісьменства» пад псеўданімам Лявон Леуш{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. З’яўляецца аўтарам падручніка па матэматыцы на беларускай мове (рукапіс якога не захаваўся){{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}, а таксама шэрагу школьных падручнікаў і дапаможнікаў па фізіцы на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], якія выдаваліся ў Харкаве і Кіеве ў 1929—1935 гадах{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=405}}{{sfn|Скалабан|2000}}. Лёс іншай яго рукапіснай спадчыны, куды ўваходзіў напісаны ў пасляваенныя гады раман, застаецца невядомым{{sfn|Скалабан|2000}}. == Бібліяграфія == * Адбіткі клясавага змагання ў беларускім пісьменстве // Школа и культура Советской Белоруссии. 1919. № 2—3. * Дыяменты беларускага прыгожага пісьменства : зборнік абраных твораў В. Дунін-Марцінкевіча, Мацея Бурачка, Ядвігіна Ш., Я. Коласа, Я. Купалы, С. Палуяна, М. Багдановіча, З. Бядулі і А. Гаруна / [прадмова Л. Леуша]. — Кіеў : Беларускае выдавецтва «Зорка», 1919 (Друкарня «Работник») == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=6-2|артыкул=Леўшчанка Леанід Іванавіч|аўтар=[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|старонкі=405|ref=Ляхоўскі}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[В. Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Зміцер Колас|год=2014|старонкі=402|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} * {{кніга|аўтар=[[В. Скалабан |Скалабан В.]]|загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах|выданне=|адказны=рэдкал.: А. Мальдзіс і інш.|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Энцыклапедыкс|год=2000|частка=Леўшчанка Леанід Іванавіч|старонкі=334|isbn=985-6599-17-2|ref=Скалабан}} * Мовазнаўцы : нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі / [[Дзмітрый Васілевіч Дзятко|Дзмітрый Дзятко]], [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|Павел Міхайлаў]]. — Мінск, 2017. — С. 186—195. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леўшчанка Леанід Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] qkjrer3aly65xu7cniggwg7hh0e0zed 0 814491 5197948 2026-09-12T18:22:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197948 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814492 5197949 2026-09-12T18:23:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197949 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814493 5197950 2026-09-12T18:23:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197950 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814494 5197951 2026-09-12T18:23:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197951 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814495 5197954 2026-09-12T18:23:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197954 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814496 5197955 2026-09-12T18:24:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197955 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814497 5197956 2026-09-12T18:24:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197956 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814498 5197957 2026-09-12T18:24:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197957 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814499 5197958 2026-09-12T18:24:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] 5197958 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Іванавіч Леўшчанка]] i5civqnwtqlilz5n05wry2qp96z3cli 0 814500 5197968 2026-09-12T19:01:36Z Pansosh 97167 Новая старонка: «{{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = Трофим Семёнович Радюк | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13 ліпеня 1906 | Месца нараджэнн...» 5197968 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = Трофим Семёнович Радюк | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13 ліпеня 1906 | Месца нараджэння = вёска Лошніца, Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12 чэрвеня 1961 | Месца смерці = Ліда, Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = СССР | Адукацыя = Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна ў Мінску (1936), Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б) (1946), Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = УКП(б) (з 1929), КП(б)Б, КПБ | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = Ордэн Чырвонага Сцяга (1943), медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (1944, 1945), медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946), медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года (паводле некаторых звестак, 13 чэрвеня) у сялянскай сям'і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref><ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="will" /><ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="will" /><ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="moypolk" /><ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="borlib" /><ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="will" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] oqmhx0s07yov5cagrpsh3ex9ssh97px 5197987 5197968 2026-09-12T19:24:55Z Pansosh 97167 5197987 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = Трофим Семёнович Радюк | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцяг|СССР}} | Адукацыя = Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна ў Мінску (1936), Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б) (1946), Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = УКП(б) (з 1929), КП(б)Б, КПБ | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = Ордэн Чырвонага Сцяга (1943), медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (1944, 1945), медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946), медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года (паводле некаторых звестак, 13 чэрвеня) у сялянскай сям'і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref><ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="will" /><ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="will" /><ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="moypolk" /><ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="borlib" /><ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="will" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] 3x6phzjutu57i20tk9c01gijrnpn3d6 5197992 5197987 2026-09-12T19:38:21Z Pansosh 97167 5197992 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = Трофим Семёнович Радюк | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцяг|СССР}} | Адукацыя = Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна ў Мінску (1936), Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б) (1946), Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = УКП(б) (з 1929), КП(б)Б, КПБ | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = Ордэн Чырвонага Сцяга (1943), медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (1944, 1945), медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946), медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года (паводле некаторых звестак, 13 чэрвеня) у сялянскай сям'і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref><ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="will" /><ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="will" /><ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="moypolk" /><ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="borlib" /><ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="will" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] i3ulfroiyhil3o5h4z1r6xwv4nqheb1 5198002 5197992 2026-09-12T20:09:45Z Pansosh 97167 5198002 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = Трофим Семёнович Радюк | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцяг|СССР}} | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна |Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = Ордэн Чырвонага Сцяга (1943), медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (1944, 1945), медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946), медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года (паводле некаторых звестак, 13 чэрвеня) у сялянскай сям'і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref><ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="will" /><ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="will" /><ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="moypolk" /><ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="borlib" /><ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="will" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] ryohoa03cwb0kvxqqfl1orp33simqf9 5198100 5198002 2026-09-13T06:09:29Z Pansosh 97167 5198100 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна |Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года (паводле некаторых звестак, 13 чэрвеня) у сялянскай сям'і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref><ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="will" /><ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="will" /><ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="moypolk" /><ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="borlib" /><ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="will" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] 0ul3ibqaolkbee77lwbqxcmehygkcte 5198101 5198100 2026-09-13T06:21:20Z Pansosh 97167 ілюстрацыя 5198101 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна |Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т.С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года (паводле некаторых звестак, 13 чэрвеня) у сялянскай сям'і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref><ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="will" /><ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="will" /><ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="moypolk" /><ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="borlib" /><ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /><ref name="borlib" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="will" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] 20slcdyazoswmblb9yqis1uhrkhncir 5198107 5198101 2026-09-13T06:49:39Z Pansosh 97167 /* Біяграфія */ афармленне 5198107 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна |Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т.С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года (паводле некаторых звестак, 13 чэрвеня) у сялянскай сям'і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] ddxhm1dh49lcauuam9iqnnefbrsq2ew 5198108 5198107 2026-09-13T06:50:40Z Pansosh 97167 афармленне 5198108 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна |Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т. С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года (паводле некаторых звестак, 13 чэрвеня) у сялянскай сям’і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] 0pbkhx27bi2at0u1g13do4frfjznjvu 5198109 5198108 2026-09-13T06:53:11Z Pansosh 97167 /* Біяграфія */ корректура 5198109 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна |Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т. С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года у сялянскай сям’і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=be|accessdate=2026-09-12}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] psdql0mztar0hcuouj5nd6970re6pr0 5198118 5198109 2026-09-13T07:48:13Z Pansosh 97167 удакладненне 5198118 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна |Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т. С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года у сялянскай сям’і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Календарь знаменательных и памятных дат Борисовщины 2021 год|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=ru|accessdate=2026-09-12|website=Государственное учреждение культуры «Борисовская центральная районная библиотека им. И.Х. Колодеева»}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе Паўночна-заходняй групы ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] awj1k6618eh0e7ndvnz9lc07ljbgkap 5198159 5198118 2026-09-13T09:06:33Z Pansosh 97167 /* Біяграфія */ 5198159 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 13.7.1906 | Месца нараджэння = вёска [[Лошніца]], Барысаўскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя (цяпер Барысаўскі раён, Мінская вобласць, Беларусь) | Дата смерці = 12.6.1961 | Месца смерці = [[Ліда]], Гродзенская вобласць, БССР, СССР | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна |Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т. С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года у сялянскай сям’і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Календарь знаменательных и памятных дат Борисовщины 2021 год|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=ru|accessdate=2026-09-12|website=Государственное учреждение культуры «Борисовская центральная районная библиотека им. И.Х. Колодеева»}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе [[Паўночна-заходняя аператыўная група|Паўночна-заходняй групы]] ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] 0xhlrazu633j1qgjd0zjw8vz5624vc4 5198164 5198159 2026-09-13T09:14:36Z M.L.Bot 261 5198164 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна|Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т. С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года у сялянскай сям’і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Календарь знаменательных и памятных дат Борисовщины 2021 год|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=ru|accessdate=2026-09-12|website=Государственное учреждение культуры «Борисовская центральная районная библиотека им. И.Х. Колодеева»}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе [[Паўночна-заходняя аператыўная група|Паўночна-заходняй групы]] ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] fhord2kxsekizsm3jpqadtb15h86kn2 5198181 5198164 2026-09-13T10:32:25Z Pansosh 97167 5198181 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна|Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т. С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года у сялянскай сям’і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Календарь знаменательных и памятных дат Борисовщины 2021 год|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=ru|accessdate=2026-09-12|website=Государственное учреждение культуры «Борисовская центральная районная библиотека им. И.Х. Колодеева»}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе [[Паўночна-заходняя аператыўная група|Паўночна-заходняй групы]] ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=|загаловак=Радзюк Трафім Сямёнавіч|выданне=Лідскі летапісец|год=2011|нумар=3 (55)|старонкі=22—27|спасылка=https://www.academia.edu/100995982/Лідскі_летапісец_2011_3_55_|ref=}} == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] 9edopu4s03kmdpo9c359walzcfmckhe 14 814501 5197976 2026-09-12T19:13:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{main|Імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра}} [[Катэгорыя:Постаці Імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Расійскай імперыі|Св]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Кіева|Св]]» 5197976 wikitext text/x-wiki {{main|Імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра}} [[Катэгорыя:Постаці Імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Расійскай імперыі|Св]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Кіева|Св]] qyrmx2d4k9sb9jeftns86xmhd86t8ed 5197977 5197976 2026-09-12T19:13:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Кіева]]; дададзена [[Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Кіева]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5197977 wikitext text/x-wiki {{main|Імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра}} [[Катэгорыя:Постаці Імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Расійскай імперыі|Св]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Кіева|Св]] 1e66mktpomkkpdsthfmx1qaxn3vg3i1 0 814502 5197998 2026-09-12T19:59:49Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5197998 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя |назва = Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё |арыгінальная назва = Radio Nacional de España |краіна = [[Іспанія]] |горад = [[Мадрыд]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |пачатак вяшчання = 8 снежня 1958 |канец вяшчання = 31 мая 1965 |зона вяшчання = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] |уладальнік = [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] }} '''Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё''' — беларускамоўная рэдакцыя замежнага кароткахвалевага вяшчання дзяржаўнай радыёстанцыі [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] (RNE) у [[Мадрыд]]зе, якая рэгулярна працавала з [[8 снежня]] [[1958]] года да [[31 мая]] [[1965]] года. Перадачы былі скіраваны перадусім на слухачоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]; іх рыхтавалі дзеячы беларускай эміграцыі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]] і [[Івонка Сурвіла]] пры арганізацыйнай і фінансавай падтрымцы [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] і беларускай дыяспары.<ref name="Survilla2002">Івонка Сурвілла. [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)] // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. 9 снежня 2016. Першапублікацыя: «Беларус», № 475, жнівень 2002.</ref><ref name="Hardziyenka">Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. Уклад. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6.</ref> Папярэднікамі штодзённай службы былі асобныя беларускамоўныя выпускі RNE, якія з 1952 года выходзілі да гадавіны абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка. Паводле ўспамінаў удзельнікаў, першай стала перадача 25 сакавіка 1952 года са зваротам старшыні Рады БНР [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref name="Survilla2002"/> Беларуская служба дзейнічала ў складзе дзяржаўнага радыё Іспаніі ў перыяд [[Франсіска Франка|дыктатуры Франсіска Франка]]. Само RNE пачало вяшчанне ў 1937 годзе падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] як прапагандысцкі сродак нацыяналісцкага боку, а яго рэгулярнае кароткахвалевае вяшчанне за мяжу пачалося ў 1942 годзе; у гады [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] адной з афіцыйна адзначаных функцый замежнага вяшчання была барацьба з камунізмам.<ref name="RNEhistory">[https://www.rtve.es/play/audios/documentos-rne/75-anos-radio-nacional-parte-guerra-radio-publica/1293896/ 75 años de Radio Nacional. Del parte de guerra a la radio pública] // RTVE. 25.08.2012.</ref><ref name="REEhistory">[https://www.rtve.es/radio/20170313/radio-exterior-espana-75-anos-historia/1504082.shtml Radio Exterior de España: 75 años de historia] // RTVE. 13.03.2017.</ref> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|міні|злева|upright|[[Івонка Сурвіла]], супрацоўніца беларускай рэдакцыі з 1959 года]] == Перадумовы і стварэнне == [[Янка Сурвіла]] прыехаў у Мадрыд у 1951 годзе і паступіў на факультэт палітычных і эканамічных навук [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]]. У Іспаніі ў той час ужо існавалі радыёперадачы RNE на мовах шэрагу народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, аднак беларускай службы не было.<ref name="Hardziyenka"/><ref name="Survilla2002"/> З 1952 года Янка Сурвіла пачаў клапаціцца пра стварэнне беларускага вяшчання. Пасля прыезду ў Мадрыд у 1953 годзе да яго далучыўся [[Віктар Сянкевіч]]. Да пачатку рэгулярных выпускаў спецыяльныя праграмы выходзілі штогод 25 сакавіка з 1952 г.<ref name="Survilla2002"/> Наталля Гардзіенка на падставе карэспандэнцыі Янкі Сурвілы з [[Леў Гарошка|Львом Гарошкам]], якая захоўваецца ў архіве [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкі імя Францыска Скарыны]] ў Лондане, паказвае, што перамовы аб стварэнні рэгулярнай беларускай службы працягваліся некалькі гадоў. У лісце ад 4 снежня 1958 года Сурвіла паведаміў Гарошку, што беларускія перадачы нарэшце пачнуцца ў панядзелак 8 снежня і будуць першапачаткова выходзіць па 15 хвілін.<ref name="Hardziyenka"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы ад 19 студзеня 1964 года, ужо непасрэдныя захады дзеля штодзённага вяшчання вяліся з мая 1957 года пры ўдзеле Рады БНР. Умоваю RNE было тое, што беларускі бок (дыяспара) сам забяспечыць утрыманне двух супрацоўнікаў рэдакцыі; тэхнічную інфраструктуру і эфір давала іспанская дзяржаўная радыёстанцыя.<ref name="Survilla2002"/> Барыс Рагуля паведамляў, што з 1957 года Рада БНР выдзяляла на двух супрацоўнікаў 200 долараў ЗША штомесяц і дапамагала матэрыяламі.<ref name="Rahula">Рагуля Б. [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Беларускае студэнцтва на чужыне].</ref> == Супрацоўнікі == Пастаяннае штодзённае вяшчанне пачалі [[Янка Сурвіла]] і [[Віктар Сянкевіч]] 8 снежня 1958 года. У жніўні 1959 года Янка Сурвіла ажаніўся з [[Івонка Сурвіла|Івонкай Шыманец]], якая пераехала з [[Парыж]]а ў Мадрыд і далучылася да падрыхтоўкі праграм; пасля ад'езду Сянкевіча ў 1961 годзе Янка і Івонка Сурвілы сталі асноўнымі супрацоўнікамі беларускай службы.<ref name="RTVE2025">[https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Iвонка Сурвiлла: испанское радио на беларуской мове] // RTVE. 25.10.2025. Праграму падрыхтавала і правяла Святлана Дзямідава.</ref><ref name="Rahula"/> [[Файл:Survila.jpeg|міні|справа|Янка Сурвіла дома падчас падрыхтоўкі матэрыялу для беларускай радыёперадачы. [[Мадрыд]], 1958 год]] Віктар Сянкевіч пазней перайшоў на [[Радыё Свабода]], дзе выступаў пад псеўданімам ''Язэп Барэйка''. У інтэрв'ю RTVE 2025 года Івонка Сурвіла апісвала падзел працы так: Янка рыхтаваў навіны і міжнародныя каментары на падставе інфармацыйных матэрыялаў, якімі карысталіся журналісты RNE, а яна — матэрыялы пра гісторыю, літаратуру, культуру і грамадска-палітычныя пытанні Беларусі.<ref name="RTVE2025"/> Паводле таго ж інтэрв'ю, асноўная частка падрыхтоўчай працы (стварэнне друкаванага матэрыялу) рабілася дома, пасля чаго Янка Сурвіла ехаў у студыю RNE для запісу. Падрыхтоўка аднаго выпуску займала большую частку дня, а рэдакцыя працавала штодзённа, хаця пазней нядзельныя выпускі сталі запісвацца загадзя.<ref name="RTVE2025"/> == Фармат і змест перадач == Спачатку беларуская праграма мела працягласць 15 хвілін і перадавалася двойчы на дзень — у 20:30 і 22:40 паводле мінскага часу. З 21 ліпеня 1960 года працягласць павялічылі да 20 хвілін; перадачы ішлі на кароткіх хвалях 32,04 і 25,39 м.<ref name="Survilla2002"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы, тыповы выпуск складаўся з трох асноўных частак: навін дня, каментарыя міжнародных падзей і матэрыялаў на беларускія тэмы. Апошнія ахоплівалі палітычную, сацыяльную, эканамічную і гістарычную тэматыку, гісторыю беларускага нацыянальнага руху, літаратуру і культуру, жыццё беларускай эміграцыі; у нядзелю выходзілі таксама рэлігійна-маральныя і літаратурныя матэрыялы і трансляваліся беларускія песні.<ref name="Survilla2002"/> Свае матэрыялы для праграм дасылаў, у прыватнасці, пісьменнік [[Юрка Віцьбіч]], выкарыстоўваліся таксама ўспаміны [[Язэп Германовіч|Язэпа Германовіча]]. Для першай беларускай перадачы 1952 года хор беларускіх студэнтаў у [[Лёвен]]е пад кіраўніцтвам [[Мікалай Якаўлевіч Равенскі|Міколы Равенскага]] перадаў запісы песень «[[Магутны Божа]]», «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]» і «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»; гэтыя запісы выкарыстоўваліся і ў пазнейшых выпусках.<ref name="Rahula"/> Штодзённая праграма пачыналася іспанскім кавалерыйскім маршам ''Cabalgata'', які служыў тагачаснай пазнавальнай мелодыяй RNE, і заканчвалася песняй «Пагоня» на верш [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]].<ref name="Survilla2002"/> == Рэдакцыя і дзяржаўнае радыё рэжыму Франка == Беларуская рэдакцыя не была самастойнай радыёстанцыяй: яе перадачы выходзілі праз дзяржаўную RNE, якая ў 1950—1960-я гады ўваходзіла ў інфармацыйную сістэму рэжыму [[Франсіска Франка]]. Даследаванні замежнамоўнага вяшчання RNE паказваюць, што яно стваралася і развівалася як сродак дзяржаўнай камунікацыі і прапаганды за мяжой, а антыкамунізм быў адным з істотных элементаў яго палітычнага кантэксту.<ref name="Cervera">Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197.</ref><ref name="RNEhistory"/> У пазнейшых успамінах Івонка Сурвіла сцвярджае, што беларуская рэдакцыя мела свабоду ў выбары беларускай тэматыкі і не зазнавала папярэдняй цэнзуры з боку RNE.<ref name="RTVE2025"/><ref name="Navumchyk">Навумчык С. [https://www.svaboda.org/a/1357482.html І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі] // Радыё Свабода. 8.12.2008.</ref> Аднак тагачасныя дакументы дазваляюць удакладніць гэтае пазнейшае сведчанне: у лісце да Льва Гарошкі ў снежні 1958 года Янка Сурвіла пісаў, што рэдакцыі часам даводзілася перадаваць матэрыялы, атрыманыя ад іспанскага боку; пры гэтым на той момант такі выпадак быў адзін.<ref name="Hardziyenka"/> У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла таксама адзначаў, што два-тры разы на год рэдакцыя мусіла перадаваць фрагменты прамоў дыктатара [[Франсіска Франка]], а таксама дабраахвотна рыхтавала каментарыі да іспанскага нацыянальнага свята. Акрамя таго, для кіраўніцтва RNE складаліся іспанамоўныя рэзюмэ перададзеных матэрыялаў.<ref name="Survilla2002"/> Палітычная пазіцыя самой рэдакцыі была выразна антысавецкай і незалежніцкай. У сваіх матэрыялах яна крытыкавала савецкую нацыянальную палітыку, асвятляла дзейнасць Рады БНР і беларускай эміграцыі і выступала за аднаўленне незалежнай беларускай дзяржавы.<ref name="Survilla2002"/> Такім чынам, антысавецкая накіраванасць беларускай рэдакцыі супадала з шырэйшай антыкамуністычнай функцыяй замежнага вяшчання франкісцкай Іспаніі.<ref name="REEhistory"/><ref name="Hardziyenka"/> == Фінансаванне == RNE забяспечвала эфір, студыйную і перадавальную інфраструктуру, аднак утрыманне беларускай рэдакцыі ўскладалася на беларускія арганізацыі. Сродкі збіралі Рада БНР і арганізацыі беларускай дыяспары ў розных краінах.<ref name="Survilla2002"/><ref name="RTVE2025"/> Матэрыяльнае становішча супрацоўнікаў заставалася сціплым. Івонка Сурвіла пазней успамінала, што сям'я мусіла шукаць дадатковыя заробкі; пасля закрыцця беларускай службы ў 1965 годзе Іспанскае нацыянальнае радыё прыняло Янку і Івонку Сурвілаў на працу рэдактарамі і перакладчыкамі ў іспанамоўных службах, дзе яны працавалі да пераезду ў Канаду ў 1969 годзе.<ref>Гімпелевіч З. Прамень святла: Марыя Паўліна (Паўлі) Сурвіла // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 7—12.</ref> == Глушэнне і аўдыторыя == Перадачы на Беларусь сістэматычна глушыліся савецкімі сродкамі радыёперашкод. У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла сцвярджае, што глушэнне пачалося адразу пасля пачатку штодзённага вяшчання; RNE часам змяняла час заканчэння выпуску ў межах некалькіх хвілін, каб частка праграмы магла прагучаць пасля выключэння перашкод.<ref name="Survilla2002"/> Разам з тым непасрэдных даных пра колькасць слухачоў у БССР рэдакцыя не мела. У той жа справаздачы Сурвіла пісаў, што атрымаць ліст непасрэдна з Беларусі ў Іспанію было фактычна немагчыма, таму пра ўмовы прыёму меркавалі ўскосна, у тым ліку паводле звестак іншых усходнееўрапейскіх рэдакцый.<ref name="Survilla2002"/> У 2008 годзе Івонка Сурвіла таксама казала, што не ведала, у якой ступені перадачы былі чутныя ў Беларусі з-за глушэння.<ref name="Navumchyk"/> Захавалася сведчанне пра прыём мадрыдскага вяшчання ў [[Польшча|Польшчы]]: у лісце, атрыманым святаром [[Пётр Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]], паведамлялася, што перадачы з Мадрыда прымаліся лепш за ватыканскія, хоць часам можна было разабраць толькі асобныя словы і сказы. Паведамлялася таксама пра добры прыём у асобныя дні ў [[Бельгія|Бельгіі]].<ref name="Survilla2002"/> Таму дакладна ацаніць рэальную аўдыторыю беларускай рэдакцыі на тэрыторыі БССР паводле вядомых крыніц немагчыма. == Закрыццё == 31 мая 1965 года была закрыта большасць замежнамоўных перадач RNE, скіраваных на Усходнюю Еўропу, у тым ліку беларуская.<ref name="Survilla2002"/> У мемуарнай літаратуры сустракаюцца тлумачэнні гэтага рашэння тагачасным збліжэннем Мадрыда з Масквой і эканамічнымі інтарэсамі Іспаніі, аднак Барыс Рагуля называў такую прычыну неафіцыйнай.<ref name="Rahula"/> Івонка Сурвіла ў мемуарах прыводзіла лічбу 2383 падрыхтаваных выпускаў за ўвесь час існавання штодзённых беларускіх перадач.<ref>Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/29103754.html Нарадзілася ў Стоўпцах, вучылася ў Парыжы, жыве ў Атаве. Жыццё старшыні Рады БНР у фотаздымках] // Радыё Свабода. 11.04.2018.</ref> У апісанні інтэрв'ю Івонкі Сурвілы на RTVE ў 2025 годзе колькасць была акруглена да 2300 праграм.<ref name="RTVE2025"/> == Літаратура == * Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры = Dr. Maria Paula Survilla (1964—2020): A Scholar and Advocate of Belarusian Culture'' / уклад., прадм. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6. * Рагуля Б. ''Беларускае студэнцтва на чужыне''. — [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Электронная версія]. * Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4. * Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] * [[Радыё Свабода]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Замежнае радыёвяшчанне]] == Спасылкі == * [https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Інтэрв'ю Івонкі Сурвілы пра беларускую службу Іспанскага нацыянальнага радыё] // RTVE, 25 кастрычніка 2025. * [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Івонка Сурвіла. «Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)»] // Рада БНР; першапублікацыя — газета «Беларус», № 475, жнівень 2002. * [https://www.svaboda.org/a/1357482.html «І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі»] // Радыё Свабода, 8 снежня 2008. [[Катэгорыя:Беларускамоўныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1965 годзе]] j9k2p22iiskigr6ce7snx3sj1xkd97r 5197999 5197998 2026-09-12T20:02:19Z АлесьНавіцкі90 162483 афармленне 5197999 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя |назва = Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё |арыгінальная назва = Radio Nacional de España |краіна = [[Іспанія]] |горад = [[Мадрыд]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |пачатак вяшчання = 8 снежня 1958 |канец вяшчання = 31 мая 1965 |зона вяшчання = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] |уладальнік = [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] }} '''Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё''' — беларускамоўная рэдакцыя замежнага кароткахвалевага вяшчання дзяржаўнай радыёстанцыі [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] (RNE) у [[Мадрыд]]зе, якая рэгулярна працавала з [[8 снежня]] [[1958]] года да [[31 мая]] [[1965]] года. Перадачы былі скіраваны перадусім на слухачоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]; іх рыхтавалі дзеячы беларускай эміграцыі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]] і [[Івонка Сурвіла]] пры арганізацыйнай і фінансавай падтрымцы [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] і беларускай дыяспары.<ref name="Survilla2002">Івонка Сурвілла. [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)] // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. 9 снежня 2016. Першапублікацыя: «Беларус», № 475, жнівень 2002.</ref><ref name="Hardziyenka">Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. Уклад. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6.</ref> Папярэднікамі штодзённай службы былі асобныя беларускамоўныя выпускі RNE, якія з 1952 года выходзілі да гадавіны абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка. Паводле ўспамінаў удзельнікаў, першай стала перадача 25 сакавіка 1952 года са зваротам старшыні Рады БНР [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref name="Survilla2002"/> Беларуская служба дзейнічала ў складзе дзяржаўнага радыё Іспаніі ў перыяд [[Франсіска Франка|дыктатуры Франсіска Франка]]. Само RNE пачало вяшчанне ў 1937 годзе падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] як прапагандысцкі сродак нацыяналісцкага боку, а яго рэгулярнае кароткахвалевае вяшчанне за мяжу пачалося ў 1942 годзе; у гады [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] адной з афіцыйна адзначаных функцый замежнага вяшчання была барацьба з камунізмам.<ref name="RNEhistory">[https://www.rtve.es/play/audios/documentos-rne/75-anos-radio-nacional-parte-guerra-radio-publica/1293896/ 75 años de Radio Nacional. Del parte de guerra a la radio pública] // RTVE. 25.08.2012.</ref><ref name="REEhistory">[https://www.rtve.es/radio/20170313/radio-exterior-espana-75-anos-historia/1504082.shtml Radio Exterior de España: 75 años de historia] // RTVE. 13.03.2017.</ref> == Перадумовы і стварэнне == [[Янка Сурвіла]] прыехаў у Мадрыд у 1951 годзе і паступіў на факультэт палітычных і эканамічных навук [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]]. У Іспаніі ў той час ужо існавалі радыёперадачы RNE на мовах шэрагу народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, аднак беларускай службы не было.<ref name="Hardziyenka"/><ref name="Survilla2002"/> З 1952 года Янка Сурвіла пачаў клапаціцца пра стварэнне беларускага вяшчання. Пасля прыезду ў Мадрыд у 1953 годзе да яго далучыўся [[Віктар Сянкевіч]]. Да пачатку рэгулярных выпускаў спецыяльныя праграмы выходзілі штогод 25 сакавіка з 1952 г.<ref name="Survilla2002"/> Наталля Гардзіенка на падставе карэспандэнцыі Янкі Сурвілы з [[Леў Гарошка|Львом Гарошкам]], якая захоўваецца ў архіве [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкі імя Францыска Скарыны]] ў Лондане, паказвае, што перамовы аб стварэнні рэгулярнай беларускай службы працягваліся некалькі гадоў. У лісце ад 4 снежня 1958 года Сурвіла паведаміў Гарошку, што беларускія перадачы нарэшце пачнуцца ў панядзелак 8 снежня і будуць першапачаткова выходзіць па 15 хвілін.<ref name="Hardziyenka"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы ад 19 студзеня 1964 года, ужо непасрэдныя захады дзеля штодзённага вяшчання вяліся з мая 1957 года пры ўдзеле Рады БНР. Умоваю RNE было тое, што беларускі бок (дыяспара) сам забяспечыць утрыманне двух супрацоўнікаў рэдакцыі; тэхнічную інфраструктуру і эфір давала іспанская дзяржаўная радыёстанцыя.<ref name="Survilla2002"/> Барыс Рагуля паведамляў, што з 1957 года Рада БНР выдзяляла на двух супрацоўнікаў 200 долараў ЗША штомесяц і дапамагала матэрыяламі.<ref name="Rahula">Рагуля Б. [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Беларускае студэнцтва на чужыне].</ref> == Супрацоўнікі == Пастаяннае штодзённае вяшчанне пачалі [[Янка Сурвіла]] і [[Віктар Сянкевіч]] 8 снежня 1958 года. У жніўні 1959 года Янка Сурвіла ажаніўся з [[Івонка Сурвіла|Івонкай Шыманец]], якая пераехала з [[Парыж]]а ў Мадрыд і далучылася да падрыхтоўкі праграм; пасля ад'езду Сянкевіча ў 1961 годзе Янка і Івонка Сурвілы сталі асноўнымі супрацоўнікамі беларускай службы.<ref name="RTVE2025">[https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Iвонка Сурвiлла: испанское радио на беларуской мове] // RTVE. 25.10.2025. Праграму падрыхтавала і правяла Святлана Дзямідава.</ref><ref name="Rahula"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|міні|злева|upright|[[Івонка Сурвіла]], супрацоўніца беларускай рэдакцыі з 1959 года]] Віктар Сянкевіч пазней перайшоў на [[Радыё Свабода]], дзе выступаў пад псеўданімам ''Язэп Барэйка''. У інтэрв'ю RTVE 2025 года Івонка Сурвіла апісвала падзел працы так: Янка рыхтаваў навіны і міжнародныя каментары на падставе інфармацыйных матэрыялаў, якімі карысталіся журналісты RNE, а яна — матэрыялы пра гісторыю, літаратуру, культуру і грамадска-палітычныя пытанні Беларусі.<ref name="RTVE2025"/> Паводле таго ж інтэрв'ю, асноўная частка падрыхтоўчай працы (стварэнне друкаванага матэрыялу) рабілася дома, пасля чаго Янка Сурвіла ехаў у студыю RNE для запісу. Падрыхтоўка аднаго выпуску займала большую частку дня, а рэдакцыя працавала штодзённа, хаця пазней нядзельныя выпускі сталі запісвацца загадзя.<ref name="RTVE2025"/> [[Файл:Survila.jpeg|міні|справа|Янка Сурвіла дома падчас падрыхтоўкі матэрыялу для беларускай радыёперадачы. [[Мадрыд]], 1958 год]] == Фармат і змест перадач == Спачатку беларуская праграма мела працягласць 15 хвілін і перадавалася двойчы на дзень — у 20:30 і 22:40 паводле мінскага часу. З 21 ліпеня 1960 года працягласць павялічылі да 20 хвілін; перадачы ішлі на кароткіх хвалях 32,04 і 25,39 м.<ref name="Survilla2002"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы, тыповы выпуск складаўся з трох асноўных частак: навін дня, каментарыя міжнародных падзей і матэрыялаў на беларускія тэмы. Апошнія ахоплівалі палітычную, сацыяльную, эканамічную і гістарычную тэматыку, гісторыю беларускага нацыянальнага руху, літаратуру і культуру, жыццё беларускай эміграцыі; у нядзелю выходзілі таксама рэлігійна-маральныя і літаратурныя матэрыялы і трансляваліся беларускія песні.<ref name="Survilla2002"/> Свае матэрыялы для праграм дасылаў, у прыватнасці, пісьменнік [[Юрка Віцьбіч]], выкарыстоўваліся таксама ўспаміны [[Язэп Германовіч|Язэпа Германовіча]]. Для першай беларускай перадачы 1952 года хор беларускіх студэнтаў у [[Лёвен]]е пад кіраўніцтвам [[Мікалай Якаўлевіч Равенскі|Міколы Равенскага]] перадаў запісы песень «[[Магутны Божа]]», «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]» і «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»; гэтыя запісы выкарыстоўваліся і ў пазнейшых выпусках.<ref name="Rahula"/> Штодзённая праграма пачыналася іспанскім кавалерыйскім маршам ''Cabalgata'', які служыў тагачаснай пазнавальнай мелодыяй RNE, і заканчвалася песняй «Пагоня» на верш [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]].<ref name="Survilla2002"/> == Рэдакцыя і дзяржаўнае радыё рэжыму Франка == Беларуская рэдакцыя не была самастойнай радыёстанцыяй: яе перадачы выходзілі праз дзяржаўную RNE, якая ў 1950—1960-я гады ўваходзіла ў інфармацыйную сістэму рэжыму [[Франсіска Франка]]. Даследаванні замежнамоўнага вяшчання RNE паказваюць, што яно стваралася і развівалася як сродак дзяржаўнай камунікацыі і прапаганды за мяжой, а антыкамунізм быў адным з істотных элементаў яго палітычнага кантэксту.<ref name="Cervera">Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197.</ref><ref name="RNEhistory"/> У пазнейшых успамінах Івонка Сурвіла сцвярджае, што беларуская рэдакцыя мела свабоду ў выбары беларускай тэматыкі і не зазнавала папярэдняй цэнзуры з боку RNE.<ref name="RTVE2025"/><ref name="Navumchyk">Навумчык С. [https://www.svaboda.org/a/1357482.html І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі] // Радыё Свабода. 8.12.2008.</ref> Аднак тагачасныя дакументы дазваляюць удакладніць гэтае пазнейшае сведчанне: у лісце да Льва Гарошкі ў снежні 1958 года Янка Сурвіла пісаў, што рэдакцыі часам даводзілася перадаваць матэрыялы, атрыманыя ад іспанскага боку; пры гэтым на той момант такі выпадак быў адзін.<ref name="Hardziyenka"/> У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла таксама адзначаў, што два-тры разы на год рэдакцыя мусіла перадаваць фрагменты прамоў дыктатара [[Франсіска Франка]], а таксама дабраахвотна рыхтавала каментарыі да іспанскага нацыянальнага свята. Акрамя таго, для кіраўніцтва RNE складаліся іспанамоўныя рэзюмэ перададзеных матэрыялаў.<ref name="Survilla2002"/> Палітычная пазіцыя самой рэдакцыі была выразна антысавецкай і незалежніцкай. У сваіх матэрыялах яна крытыкавала савецкую нацыянальную палітыку, асвятляла дзейнасць Рады БНР і беларускай эміграцыі і выступала за аднаўленне незалежнай беларускай дзяржавы.<ref name="Survilla2002"/> Такім чынам, антысавецкая накіраванасць беларускай рэдакцыі супадала з шырэйшай антыкамуністычнай функцыяй замежнага вяшчання франкісцкай Іспаніі.<ref name="REEhistory"/><ref name="Hardziyenka"/> == Фінансаванне == RNE забяспечвала эфір, студыйную і перадавальную інфраструктуру, аднак утрыманне беларускай рэдакцыі ўскладалася на беларускія арганізацыі. Сродкі збіралі Рада БНР і арганізацыі беларускай дыяспары ў розных краінах.<ref name="Survilla2002"/><ref name="RTVE2025"/> Матэрыяльнае становішча супрацоўнікаў заставалася сціплым. Івонка Сурвіла пазней успамінала, што сям'я мусіла шукаць дадатковыя заробкі; пасля закрыцця беларускай службы ў 1965 годзе Іспанскае нацыянальнае радыё прыняло Янку і Івонку Сурвілаў на працу рэдактарамі і перакладчыкамі ў іспанамоўных службах, дзе яны працавалі да пераезду ў Канаду ў 1969 годзе.<ref>Гімпелевіч З. Прамень святла: Марыя Паўліна (Паўлі) Сурвіла // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 7—12.</ref> == Глушэнне і аўдыторыя == Перадачы на Беларусь сістэматычна глушыліся савецкімі сродкамі радыёперашкод. У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла сцвярджае, што глушэнне пачалося адразу пасля пачатку штодзённага вяшчання; RNE часам змяняла час заканчэння выпуску ў межах некалькіх хвілін, каб частка праграмы магла прагучаць пасля выключэння перашкод.<ref name="Survilla2002"/> Разам з тым непасрэдных даных пра колькасць слухачоў у БССР рэдакцыя не мела. У той жа справаздачы Сурвіла пісаў, што атрымаць ліст непасрэдна з Беларусі ў Іспанію было фактычна немагчыма, таму пра ўмовы прыёму меркавалі ўскосна, у тым ліку паводле звестак іншых усходнееўрапейскіх рэдакцый.<ref name="Survilla2002"/> У 2008 годзе Івонка Сурвіла таксама казала, што не ведала, у якой ступені перадачы былі чутныя ў Беларусі з-за глушэння.<ref name="Navumchyk"/> Захавалася сведчанне пра прыём мадрыдскага вяшчання ў [[Польшча|Польшчы]]: у лісце, атрыманым святаром [[Пётр Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]], паведамлялася, што перадачы з Мадрыда прымаліся лепш за ватыканскія, хоць часам можна было разабраць толькі асобныя словы і сказы. Паведамлялася таксама пра добры прыём у асобныя дні ў [[Бельгія|Бельгіі]].<ref name="Survilla2002"/> Таму дакладна ацаніць рэальную аўдыторыю беларускай рэдакцыі на тэрыторыі БССР паводле вядомых крыніц немагчыма. == Закрыццё == 31 мая 1965 года была закрыта большасць замежнамоўных перадач RNE, скіраваных на Усходнюю Еўропу, у тым ліку беларуская.<ref name="Survilla2002"/> У мемуарнай літаратуры сустракаюцца тлумачэнні гэтага рашэння тагачасным збліжэннем Мадрыда з Масквой і эканамічнымі інтарэсамі Іспаніі, аднак Барыс Рагуля называў такую прычыну неафіцыйнай.<ref name="Rahula"/> Івонка Сурвіла ў мемуарах прыводзіла лічбу 2383 падрыхтаваных выпускаў за ўвесь час існавання штодзённых беларускіх перадач.<ref>Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/29103754.html Нарадзілася ў Стоўпцах, вучылася ў Парыжы, жыве ў Атаве. Жыццё старшыні Рады БНР у фотаздымках] // Радыё Свабода. 11.04.2018.</ref> У апісанні інтэрв'ю Івонкі Сурвілы на RTVE ў 2025 годзе колькасць была акруглена да 2300 праграм.<ref name="RTVE2025"/> == Літаратура == * Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры = Dr. Maria Paula Survilla (1964—2020): A Scholar and Advocate of Belarusian Culture'' / уклад., прадм. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6. * Рагуля Б. ''Беларускае студэнцтва на чужыне''. — [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Электронная версія]. * Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4. * Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] * [[Радыё Свабода]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Замежнае радыёвяшчанне]] == Спасылкі == * [https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Інтэрв'ю Івонкі Сурвілы пра беларускую службу Іспанскага нацыянальнага радыё] // RTVE, 25 кастрычніка 2025. * [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Івонка Сурвіла. «Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)»] // Рада БНР; першапублікацыя — газета «Беларус», № 475, жнівень 2002. * [https://www.svaboda.org/a/1357482.html «І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі»] // Радыё Свабода, 8 снежня 2008. [[Катэгорыя:Беларускамоўныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1965 годзе]] tr4uf1pc12byarwkgm0uusmev1jljyl 5198006 5197999 2026-09-12T20:14:44Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198006 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя |назва = Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё |арыгінальная назва = Radio Nacional de España |краіна = [[Іспанія]] |горад = [[Мадрыд]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |пачатак вяшчання = 8 снежня 1958 |канец вяшчання = 31 мая 1965 |зона вяшчання = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] |уладальнік = [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] }} '''Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё''' — беларускамоўная рэдакцыя замежнага кароткахвалевага вяшчання дзяржаўнай радыёстанцыі [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] (RNE) у [[Мадрыд]]зе, якая рэгулярна працавала з [[8 снежня]] [[1958]] года да [[31 мая]] [[1965]] года. Перадачы былі скіраваны перадусім на слухачоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]; іх рыхтавалі дзеячы беларускай эміграцыі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]] і [[Івонка Сурвіла]] пры арганізацыйнай і фінансавай падтрымцы [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] і беларускай дыяспары.<ref name="Survilla2002">Івонка Сурвілла. [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)] // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. 9 снежня 2016. Першапублікацыя: «Беларус», № 475, жнівень 2002.</ref><ref name="Hardziyenka">Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. Уклад. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6.</ref> Папярэднікамі штодзённай службы былі асобныя беларускамоўныя выпускі RNE, якія з 1952 года выходзілі да гадавіны абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка. Паводле ўспамінаў удзельнікаў, першай стала перадача 25 сакавіка 1952 года са зваротам старшыні Рады БНР [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref name="Survilla2002"/> Беларуская служба дзейнічала ў складзе дзяржаўнага радыё Іспаніі ў перыяд [[Франсіска Франка|дыктатуры Франсіска Франка]]. Само RNE пачало вяшчанне ў 1937 годзе падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] як прапагандысцкі сродак нацыяналісцкага боку, а яго рэгулярнае кароткахвалевае вяшчанне за мяжу пачалося ў 1942 годзе; у гады [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] адной з афіцыйна адзначаных функцый замежнага вяшчання была барацьба з камунізмам.<ref name="RNEhistory">[https://www.rtve.es/play/audios/documentos-rne/75-anos-radio-nacional-parte-guerra-radio-publica/1293896/ 75 años de Radio Nacional. Del parte de guerra a la radio pública] // RTVE. 25.08.2012.</ref><ref name="REEhistory">[https://www.rtve.es/radio/20170313/radio-exterior-espana-75-anos-historia/1504082.shtml Radio Exterior de España: 75 años de historia] // RTVE. 13.03.2017.</ref> == Перадумовы і стварэнне == [[Янка Сурвіла]] прыехаў у Мадрыд у 1951 годзе і паступіў на факультэт палітычных і эканамічных навук [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]]. У Іспаніі ў той час ужо існавалі радыёперадачы RNE на мовах шэрагу народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, аднак беларускай службы не было.<ref name="Hardziyenka"/><ref name="Survilla2002"/> З 1952 года Янка Сурвіла пачаў клапаціцца пра стварэнне беларускага вяшчання. Пасля прыезду ў Мадрыд у 1953 годзе да яго далучыўся [[Віктар Сянкевіч]]. Да пачатку рэгулярных выпускаў спецыяльныя праграмы выходзілі штогод 25 сакавіка з 1952 г.<ref name="Survilla2002"/> Наталля Гардзіенка на падставе карэспандэнцыі Янкі Сурвілы з [[Леў Гарошка|Львом Гарошкам]], якая захоўваецца ў архіве [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкі імя Францыска Скарыны]] ў Лондане, паказвае, што перамовы аб стварэнні рэгулярнай беларускай службы працягваліся некалькі гадоў. У лісце ад 4 снежня 1958 года Сурвіла паведаміў Гарошку, што беларускія перадачы нарэшце пачнуцца ў панядзелак 8 снежня і будуць першапачаткова выходзіць па 15 хвілін.<ref name="Hardziyenka"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы ад 19 студзеня 1964 года, ужо непасрэдныя захады дзеля штодзённага вяшчання вяліся з мая 1957 года пры ўдзеле Рады БНР. Умоваю RNE было тое, што беларускі бок (дыяспара) сам забяспечыць утрыманне двух супрацоўнікаў рэдакцыі; тэхнічную інфраструктуру і эфір давала іспанская дзяржаўная радыёстанцыя.<ref name="Survilla2002"/> Барыс Рагуля паведамляў, што з 1957 года Рада БНР выдзяляла на двух супрацоўнікаў 200 долараў ЗША штомесяц і дапамагала матэрыяламі.<ref name="Rahula">Рагуля Б. [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Беларускае студэнцтва на чужыне].</ref> == Супрацоўнікі == Пастаяннае штодзённае вяшчанне пачалі [[Янка Сурвіла]] і [[Віктар Сянкевіч]] 8 снежня 1958 года. У жніўні 1959 года Янка Сурвіла ажаніўся з [[Івонка Сурвіла|Івонкай Шыманец]], якая пераехала з [[Парыж]]а ў Мадрыд і далучылася да падрыхтоўкі праграм; пасля ад'езду Сянкевіча ў 1961 годзе Янка і Івонка Сурвілы сталі асноўнымі супрацоўнікамі беларускай службы.<ref name="RTVE2025">[https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Iвонка Сурвiлла: испанское радио на беларуской мове] // RTVE. 25.10.2025. Праграму падрыхтавала і правяла Святлана Дзямідава.</ref><ref name="Rahula"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|міні|злева|upright|[[Івонка Сурвіла]], супрацоўніца беларускай рэдакцыі з 1959 года]] Віктар Сянкевіч пазней перайшоў на [[Радыё Свабода]], дзе выступаў пад псеўданімам ''Язэп Барэйка''. У інтэрв'ю RTVE 2025 года Івонка Сурвіла апісвала падзел працы так: Янка рыхтаваў навіны і міжнародныя каментары на падставе інфармацыйных матэрыялаў, якімі карысталіся журналісты RNE, а яна — матэрыялы пра гісторыю, літаратуру, культуру і грамадска-палітычныя пытанні Беларусі.<ref name="RTVE2025"/> Паводле таго ж інтэрв'ю, асноўная частка падрыхтоўчай працы (стварэнне друкаванага матэрыялу) рабілася дома, пасля чаго Янка Сурвіла ехаў у студыю RNE для запісу. Падрыхтоўка аднаго выпуску займала большую частку дня, а рэдакцыя працавала штодзённа, хаця пазней нядзельныя выпускі сталі запісвацца загадзя.<ref name="RTVE2025"/> [[Файл:Survila.jpeg|міні|справа|Янка Сурвіла дома падчас падрыхтоўкі матэрыялу для беларускай радыёперадачы. [[Мадрыд]], 1958 год]] == Фармат і змест перадач == Спачатку беларуская праграма мела працягласць 15 хвілін і перадавалася двойчы на дзень — у 20:30 і 22:40 паводле мінскага часу. З 21 ліпеня 1960 года працягласць павялічылі да 20 хвілін; перадачы ішлі на кароткіх хвалях 32,04 і 25,39 м.<ref name="Survilla2002"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы, тыповы выпуск складаўся з трох асноўных частак: навін дня, каментарыя міжнародных падзей і матэрыялаў на беларускія тэмы. Апошнія ахоплівалі палітычную, сацыяльную, эканамічную і гістарычную тэматыку, гісторыю беларускага нацыянальнага руху, літаратуру і культуру, жыццё беларускай эміграцыі; у нядзелю выходзілі таксама рэлігійна-маральныя і літаратурныя матэрыялы і трансляваліся беларускія песні.<ref name="Survilla2002"/> Свае матэрыялы для праграм дасылаў, у прыватнасці, пісьменнік [[Юрка Віцьбіч]], выкарыстоўваліся таксама ўспаміны [[Язэп Германовіч|Язэпа Германовіча]]. Для першай беларускай перадачы 1952 года хор беларускіх студэнтаў у [[Лёвен]]е пад кіраўніцтвам [[Мікалай Якаўлевіч Равенскі|Міколы Равенскага]] перадаў запісы песень «[[Магутны Божа]]», «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]» і «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»; гэтыя запісы выкарыстоўваліся і ў пазнейшых выпусках.<ref name="Rahula"/> Штодзённая праграма пачыналася іспанскім кавалерыйскім маршам ''Cabalgata'', які служыў тагачаснай пазнавальнай мелодыяй RNE, і заканчвалася песняй «Пагоня» на верш [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]].<ref name="Survilla2002"/> == Рэдакцыя і дзяржаўнае радыё рэжыму Франка == Беларуская рэдакцыя не была самастойнай радыёстанцыяй: яе перадачы выходзілі праз дзяржаўную RNE, якая ў 1950—1960-я гады ўваходзіла ў інфармацыйную сістэму рэжыму [[Франсіска Франка]]. Даследаванні замежнамоўнага вяшчання RNE паказваюць, што яно стваралася і развівалася як сродак дзяржаўнай камунікацыі і прапаганды за мяжой, а антыкамунізм быў адным з істотных элементаў яго палітычнага кантэксту.<ref name="Cervera">Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197.</ref><ref name="RNEhistory"/> У пазнейшых успамінах Івонка Сурвіла сцвярджае, што беларуская рэдакцыя мела свабоду ў выбары беларускай тэматыкі і не зазнавала папярэдняй цэнзуры з боку RNE.<ref name="RTVE2025"/><ref name="Navumchyk">Навумчык С. [https://www.svaboda.org/a/1357482.html І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі] // Радыё Свабода. 8.12.2008.</ref> Аднак тагачасныя дакументы дазваляюць удакладніць гэтае пазнейшае сведчанне: у лісце да Льва Гарошкі ў снежні 1958 года Янка Сурвіла пісаў, што рэдакцыі часам даводзілася перадаваць матэрыялы, атрыманыя ад іспанскага боку; пры гэтым на той момант такі выпадак быў адзін.<ref name="Hardziyenka"/> У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла таксама адзначаў, што два-тры разы на год рэдакцыя мусіла перадаваць фрагменты прамоў дыктатара [[Франсіска Франка]], а таксама дабраахвотна рыхтавала каментарыі да іспанскага нацыянальнага свята. Акрамя таго, для кіраўніцтва RNE складаліся іспанамоўныя рэзюмэ перададзеных матэрыялаў.<ref name="Survilla2002"/> Палітычная пазіцыя самой рэдакцыі была выразна антысавецкай і незалежніцкай. У сваіх матэрыялах яна крытыкавала савецкую нацыянальную палітыку, асвятляла дзейнасць Рады БНР і беларускай эміграцыі і выступала за аднаўленне незалежнай беларускай дзяржавы.<ref name="Survilla2002"/> Такім чынам, антысавецкая накіраванасць беларускай рэдакцыі супадала з шырэйшай антыкамуністычнай функцыяй замежнага вяшчання франкісцкай Іспаніі.<ref name="REEhistory"/><ref name="Hardziyenka"/> == Фінансаванне == RNE забяспечвала эфір, студыйную і перадавальную інфраструктуру, аднак утрыманне беларускай рэдакцыі ўскладалася на беларускія арганізацыі. Сродкі збіралі Рада БНР і арганізацыі беларускай дыяспары ў розных краінах.<ref name="Survilla2002"/><ref name="RTVE2025"/> Матэрыяльнае становішча супрацоўнікаў заставалася сціплым. Івонка Сурвіла пазней успамінала, што сям'я мусіла шукаць дадатковыя заробкі; пасля закрыцця беларускай службы ў 1965 годзе Іспанскае нацыянальнае радыё прыняло Янку і Івонку Сурвілаў на працу рэдактарамі і перакладчыкамі ў іспанамоўных службах, дзе яны працавалі да пераезду ў Канаду ў 1969 годзе.<ref>Гімпелевіч З. Прамень святла: Марыя Паўліна (Паўлі) Сурвіла // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 7—12.</ref> == Глушэнне і аўдыторыя == Перадачы на Беларусь сістэматычна глушыліся савецкімі сродкамі радыёперашкод. У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла сцвярджае, што глушэнне пачалося адразу пасля пачатку штодзённага вяшчання; RNE часам змяняла час заканчэння выпуску ў межах некалькіх хвілін, каб частка праграмы магла прагучаць пасля выключэння перашкод.<ref name="Survilla2002"/> Разам з тым непасрэдных даных пра колькасць слухачоў у БССР рэдакцыя не мела. У той жа справаздачы Сурвіла пісаў, што атрымаць ліст непасрэдна з Беларусі ў Іспанію было фактычна немагчыма, таму пра ўмовы прыёму меркавалі ўскосна, у тым ліку паводле звестак іншых усходнееўрапейскіх рэдакцый.<ref name="Survilla2002"/> У 2008 годзе Івонка Сурвіла таксама казала, што не ведала, у якой ступені перадачы былі чутныя ў Беларусі з-за глушэння.<ref name="Navumchyk"/> Захавалася сведчанне пра прыём мадрыдскага вяшчання ў [[Польшча|Польшчы]]: у лісце, атрыманым святаром [[Пётр Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]], паведамлялася, што перадачы з Мадрыда прымаліся лепш за ватыканскія, хоць часам можна было разабраць толькі асобныя словы і сказы. Паведамлялася таксама пра добры прыём у асобныя дні ў [[Бельгія|Бельгіі]].<ref name="Survilla2002"/> Таму дакладна ацаніць рэальную аўдыторыю беларускай рэдакцыі на тэрыторыі БССР паводле вядомых крыніц немагчыма. == Закрыццё == 31 мая 1965 года была закрыта большасць замежнамоўных перадач RNE, скіраваных на Усходнюю Еўропу, у тым ліку беларуская.<ref name="Survilla2002"/> У мемуарнай літаратуры сустракаюцца тлумачэнні гэтага рашэння тагачасным збліжэннем Мадрыда з Масквой і эканамічнымі інтарэсамі Іспаніі, аднак Барыс Рагуля называў такую прычыну неафіцыйнай.<ref name="Rahula"/> Івонка Сурвіла ў мемуарах прыводзіла лічбу 2383 падрыхтаваных выпускаў за ўвесь час існавання штодзённых беларускіх перадач.<ref>Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/29103754.html Нарадзілася ў Стоўпцах, вучылася ў Парыжы, жыве ў Атаве. Жыццё старшыні Рады БНР у фотаздымках] // Радыё Свабода. 11.04.2018.</ref> У апісанні інтэрв'ю Івонкі Сурвілы на RTVE ў 2025 годзе колькасць была акруглена да 2300 праграм.<ref name="RTVE2025"/> == Літаратура == * Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры = Dr. Maria Paula Survilla (1964—2020): A Scholar and Advocate of Belarusian Culture'' / уклад., прадм. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6. * Рагуля Б. ''Беларускае студэнцтва на чужыне''. — [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Электронная версія]. * Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4. * Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] * [[Радыё Свабода]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Замежнае радыёвяшчанне]] == Спасылкі == * [https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Інтэрв'ю Івонкі Сурвілы пра беларускую службу Іспанскага нацыянальнага радыё] // RTVE, 25 кастрычніка 2025. * [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Івонка Сурвіла. «Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)»] // Рада БНР; першапублікацыя — газета «Беларус», № 475, жнівень 2002. * [https://www.svaboda.org/a/1357482.html «І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі»] // Радыё Свабода, 8 снежня 2008. [[Катэгорыя:Беларускамоўныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1965 годзе]] bwlc3bh86qw9l9jngpldj8a92l6kmvy 5198017 5198006 2026-09-12T20:50:53Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198017 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя |назва = Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё |арыгінальная назва = Radio Nacional de España |краіна = [[Іспанія]] |горад = [[Мадрыд]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |пачатак вяшчання = 8 снежня 1958 |канец вяшчання = 31 мая 1965 |зона вяшчання = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] |уладальнік = [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] }} '''Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё''' — беларускамоўная рэдакцыя замежнага кароткахвалевага вяшчання дзяржаўнай радыёстанцыі [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] (RNE) у [[Мадрыд]]зе, якая рэгулярна працавала з [[8 снежня]] [[1958]] года да [[31 мая]] [[1965]] года. Перадачы былі скіраваны перадусім на слухачоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]; іх рыхтавалі дзеячы беларускай эміграцыі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]] і [[Івонка Сурвіла]] пры арганізацыйнай і фінансавай падтрымцы [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] і беларускай дыяспары.<ref name="Survilla2002">Івонка Сурвілла. [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)] // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. 9 снежня 2016. Першапублікацыя: «Беларус», № 475, жнівень 2002.</ref><ref name="Hardziyenka">Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. Уклад. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6.</ref> Папярэднікамі штодзённай службы былі асобныя беларускамоўныя выпускі RNE, якія з 1952 года выходзілі да гадавіны абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка. Паводле ўспамінаў удзельнікаў, першай стала перадача 25 сакавіка 1952 года са зваротам старшыні Рады БНР [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref name="Survilla2002"/> Беларуская служба дзейнічала ў складзе дзяржаўнага радыё Іспаніі ў перыяд [[Франсіска Франка|дыктатуры Франсіска Франка]]. Само RNE пачало вяшчанне ў 1937 годзе падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] як прапагандысцкі сродак нацыяналісцкага боку, а яго рэгулярнае кароткахвалевае вяшчанне за мяжу пачалося ў 1942 годзе; у гады [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] адной з афіцыйна адзначаных функцый замежнага вяшчання была барацьба з камунізмам.<ref name="RNEhistory">[https://www.rtve.es/play/audios/documentos-rne/75-anos-radio-nacional-parte-guerra-radio-publica/1293896/ 75 años de Radio Nacional. Del parte de guerra a la radio pública] // RTVE. 25.08.2012.</ref><ref name="REEhistory">[https://www.rtve.es/radio/20170313/radio-exterior-espana-75-anos-historia/1504082.shtml Radio Exterior de España: 75 años de historia] // RTVE. 13.03.2017.</ref> == Перадумовы і стварэнне == [[Янка Сурвіла]] прыехаў у Мадрыд у 1951 годзе і паступіў на факультэт палітычных і эканамічных навук [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]]. У Іспаніі ў той час ужо існавалі радыёперадачы RNE на мовах шэрагу народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, аднак беларускай службы не было.<ref name="Hardziyenka"/><ref name="Survilla2002"/> З 1952 года Янка Сурвіла пачаў клапаціцца пра стварэнне беларускага вяшчання. Пасля прыезду ў Мадрыд у 1953 годзе да яго далучыўся [[Віктар Сянкевіч]]. Да пачатку рэгулярных выпускаў спецыяльныя праграмы выходзілі штогод 25 сакавіка з 1952 г.<ref name="Survilla2002"/> Наталля Гардзіенка на падставе карэспандэнцыі Янкі Сурвілы з [[Леў Гарошка|Львом Гарошкам]], якая захоўваецца ў архіве [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкі імя Францыска Скарыны]] ў Лондане, паказвае, што перамовы аб стварэнні рэгулярнай беларускай службы працягваліся некалькі гадоў. У лісце ад 4 снежня 1958 года Сурвіла паведаміў Гарошку, што беларускія перадачы нарэшце пачнуцца ў панядзелак 8 снежня і будуць першапачаткова выходзіць па 15 хвілін.<ref name="Hardziyenka"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы ад 19 студзеня 1964 года, ужо непасрэдныя захады дзеля штодзённага вяшчання вяліся з мая 1957 года пры ўдзеле Рады БНР. Умоваю RNE было тое, што беларускі бок (дыяспара) сам забяспечыць утрыманне двух супрацоўнікаў рэдакцыі; тэхнічную інфраструктуру і эфір давала іспанская дзяржаўная радыёстанцыя.<ref name="Survilla2002"/> Барыс Рагуля паведамляў, што з 1957 года Рада БНР выдзяляла на двух супрацоўнікаў 200 долараў ЗША штомесяц і дапамагала матэрыяламі.<ref name="Rahula">Рагуля Б. [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Беларускае студэнцтва на чужыне].</ref> == Супрацоўнікі == Пастаяннае штодзённае вяшчанне пачалі [[Янка Сурвіла]] і [[Віктар Сянкевіч]] 8 снежня 1958 года. У жніўні 1959 года Янка Сурвіла ажаніўся з [[Івонка Сурвіла|Івонкай Шыманец]], якая пераехала з [[Парыж]]а ў Мадрыд і далучылася да падрыхтоўкі праграм; пасля ад'езду Сянкевіча ў 1961 годзе Янка і Івонка Сурвілы сталі асноўнымі супрацоўнікамі беларускай службы.<ref name="RTVE2025">[https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Iвонка Сурвiлла: испанское радио на беларуской мове] // RTVE. 25.10.2025. Праграму падрыхтавала і правяла Святлана Дзямідава.</ref><ref name="Rahula"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|міні|злева|upright|[[Івонка Сурвіла]], супрацоўніца беларускай рэдакцыі з 1959 года]] Віктар Сянкевіч пазней перайшоў на [[Радыё Свабода]], дзе выступаў пад псеўданімам ''Язэп Барэйка''. У інтэрв'ю RTVE 2025 года Івонка Сурвіла апісвала падзел працы так: Янка рыхтаваў навіны і міжнародныя каментары на падставе інфармацыйных матэрыялаў, якімі карысталіся журналісты RNE, а яна — матэрыялы пра гісторыю, літаратуру, культуру і грамадска-палітычныя пытанні Беларусі.<ref name="RTVE2025"/> Паводле таго ж інтэрв'ю, асноўная частка падрыхтоўчай працы (стварэнне друкаванага матэрыялу) рабілася дома, пасля чаго Янка Сурвіла ехаў у студыю RNE для запісу. Падрыхтоўка аднаго выпуску займала большую частку дня, а рэдакцыя працавала штодзённа, хаця пазней нядзельныя выпускі сталі запісвацца загадзя.<ref name="RTVE2025"/> [[Файл:Survila.jpeg|міні|справа|Янка Сурвіла дома падчас падрыхтоўкі матэрыялу для беларускай радыёперадачы. [[Мадрыд]], 1958 год]] == Фармат і змест перадач == Спачатку беларуская праграма мела працягласць 15 хвілін і перадавалася двойчы на дзень — у 20:30 і 22:40 паводле мінскага часу. З 21 ліпеня 1960 года працягласць павялічылі да 20 хвілін; перадачы ішлі на кароткіх хвалях 32,04 і 25,39 м.<ref name="Survilla2002"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы, тыповы выпуск складаўся з трох асноўных частак: навін дня, каментарыя міжнародных падзей і матэрыялаў на беларускія тэмы. Апошнія ахоплівалі палітычную, сацыяльную, эканамічную і гістарычную тэматыку, гісторыю беларускага нацыянальнага руху, літаратуру і культуру, жыццё беларускай эміграцыі; у нядзелю выходзілі таксама рэлігійна-маральныя і літаратурныя матэрыялы і трансляваліся беларускія песні.<ref name="Survilla2002"/> Свае матэрыялы для праграм дасылаў, у прыватнасці, пісьменнік [[Юрка Віцьбіч]], выкарыстоўваліся таксама ўспаміны [[Язэп Германовіч|Язэпа Германовіча]]. Для першай беларускай перадачы 1952 года хор беларускіх студэнтаў у [[Лёвен]]е пад кіраўніцтвам [[Мікалай Якаўлевіч Равенскі|Міколы Равенскага]] перадаў запісы песень «[[Магутны Божа]]», «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]» і «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»; гэтыя запісы выкарыстоўваліся і ў пазнейшых выпусках.<ref name="Rahula"/> Штодзённая праграма пачыналася іспанскім кавалерыйскім маршам ''Cabalgata'', які служыў тагачаснай пазнавальнай мелодыяй RNE, і заканчвалася песняй «Пагоня» на верш [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]].<ref name="Survilla2002"/> == Рэдакцыя і дзяржаўнае радыё рэжыму Франка == Беларуская рэдакцыя не была самастойнай радыёстанцыяй: яе перадачы выходзілі праз дзяржаўную RNE, якая ў 1950—1960-я гады ўваходзіла ў інфармацыйную сістэму рэжыму [[Франсіска Франка]]. Даследаванні замежнамоўнага вяшчання RNE паказваюць, што яно стваралася і развівалася як сродак дзяржаўнай камунікацыі і прапаганды за мяжой, а антыкамунізм быў адным з істотных элементаў яго палітычнага кантэксту.<ref name="Cervera">Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197.</ref><ref name="RNEhistory"/> У пазнейшых успамінах Івонка Сурвіла сцвярджае, што беларуская рэдакцыя мела свабоду ў выбары беларускай тэматыкі і не зазнавала папярэдняй цэнзуры з боку RNE.<ref name="RTVE2025"/><ref name="Navumchyk">Навумчык С. [https://www.svaboda.org/a/1357482.html І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі] // Радыё Свабода. 8.12.2008.</ref> Аднак тагачасныя дакументы дазваляюць удакладніць гэтае пазнейшае сведчанне: у лісце да Льва Гарошкі ў снежні 1958 года Янка Сурвіла пісаў, што рэдакцыі часам даводзілася перадаваць матэрыялы, атрыманыя ад іспанскага боку; пры гэтым на той момант такі выпадак быў адзін.<ref name="Hardziyenka"/> У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла таксама адзначаў, што два-тры разы на год рэдакцыя мусіла перадаваць фрагменты прамоў дыктатара [[Франсіска Франка]], а таксама дабраахвотна рыхтавала каментарыі да іспанскага нацыянальнага свята. Акрамя таго, для кіраўніцтва RNE складаліся іспанамоўныя рэзюмэ перададзеных матэрыялаў.<ref name="Survilla2002"/> Палітычная пазіцыя самой рэдакцыі была выразна антысавецкай і незалежніцкай. У сваіх матэрыялах яна крытыкавала савецкую нацыянальную палітыку, асвятляла дзейнасць Рады БНР і беларускай эміграцыі і выступала за аднаўленне незалежнай беларускай дзяржавы.<ref name="Survilla2002"/> Такім чынам, антысавецкая накіраванасць беларускай рэдакцыі супадала з шырэйшай антыкамуністычнай функцыяй замежнага вяшчання франкісцкай Іспаніі.<ref name="REEhistory"/><ref name="Hardziyenka"/> == Фінансаванне == RNE забяспечвала эфір, студыйную і перадавальную інфраструктуру, аднак утрыманне беларускай рэдакцыі ўскладалася на беларускія арганізацыі. Сродкі збіралі Рада БНР і арганізацыі беларускай дыяспары ў розных краінах.<ref name="Survilla2002"/><ref name="RTVE2025"/> Матэрыяльнае становішча супрацоўнікаў заставалася сціплым. Івонка Сурвіла пазней успамінала, што сям'я мусіла шукаць дадатковыя заробкі; пасля закрыцця беларускай службы ў 1965 годзе Іспанскае нацыянальнае радыё прыняло Янку і Івонку Сурвілаў на працу рэдактарамі і перакладчыкамі ў іспанамоўных службах, дзе яны працавалі да пераезду ў Канаду ў 1969 годзе.<ref>Гімпелевіч З. Прамень святла: Марыя Паўліна (Паўлі) Сурвіла // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 7—12.</ref> == Глушэнне і аўдыторыя == Перадачы на Беларусь сістэматычна глушыліся савецкімі сродкамі радыёперашкод. У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла сцвярджае, што глушэнне пачалося адразу пасля пачатку штодзённага вяшчання; RNE часам змяняла час заканчэння выпуску ў межах некалькіх хвілін, каб частка праграмы магла прагучаць пасля выключэння перашкод.<ref name="Survilla2002"/> Разам з тым непасрэдных даных пра колькасць слухачоў у БССР рэдакцыя не мела. У той жа справаздачы Сурвіла пісаў, што атрымаць ліст непасрэдна з Беларусі ў Іспанію было фактычна немагчыма, таму пра ўмовы прыёму меркавалі ўскосна, у тым ліку паводле звестак іншых усходнееўрапейскіх рэдакцый.<ref name="Survilla2002"/> У 2008 годзе Івонка Сурвіла таксама казала, што не ведала, у якой ступені перадачы былі чутныя ў Беларусі з-за глушэння.<ref name="Navumchyk"/> Захавалася сведчанне пра прыём мадрыдскага вяшчання ў [[Польшча|Польшчы]]: у лісце, атрыманым святаром [[Пётр Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]], паведамлялася, што перадачы з Мадрыда прымаліся лепш за ватыканскія, хоць часам можна было разабраць толькі асобныя словы і сказы. Паведамлялася таксама пра добры прыём у асобныя дні ў [[Бельгія|Бельгіі]].<ref name="Survilla2002"/> Таму дакладна ацаніць рэальную аўдыторыю беларускай рэдакцыі на тэрыторыі БССР паводле вядомых крыніц немагчыма. == Закрыццё == 31 мая 1965 года была закрыта большасць замежнамоўных перадач RNE, скіраваных на Усходнюю Еўропу, у тым ліку беларуская.<ref name="Survilla2002"/> У мемуарнай літаратуры сустракаюцца тлумачэнні гэтага рашэння тагачасным збліжэннем Мадрыда з Масквой і эканамічнымі інтарэсамі Іспаніі, аднак Барыс Рагуля называў такую прычыну неафіцыйнай.<ref name="Rahula"/> Івонка Сурвіла ў мемуарах прыводзіла лічбу 2383 падрыхтаваных выпускаў за ўвесь час існавання штодзённых беларускіх перадач.<ref>Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/29103754.html Нарадзілася ў Стоўпцах, вучылася ў Парыжы, жыве ў Атаве. Жыццё старшыні Рады БНР у фотаздымках] // Радыё Свабода. 11.04.2018.</ref> У апісанні інтэрв'ю Івонкі Сурвілы на RTVE ў 2025 годзе колькасць была акруглена да 2300 праграм.<ref name="RTVE2025"/> == Літаратура == * Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры = Dr. Maria Paula Survilla (1964—2020): A Scholar and Advocate of Belarusian Culture'' / уклад., прадм. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6. * Рагуля Б. ''Беларускае студэнцтва на чужыне''. — [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Электронная версія]. * Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4. * Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] * [[Радыё Свабода]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Замежнае радыёвяшчанне]] == Спасылкі == * [https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Інтэрв'ю Івонкі Сурвілы пра беларускую службу Іспанскага нацыянальнага радыё] // RTVE, 25 кастрычніка 2025. * [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Івонка Сурвіла. «Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)»] // Рада БНР; першапублікацыя — газета «Беларус», № 475, жнівень 2002. * [https://www.svaboda.org/a/1357482.html «І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі»] // Радыё Свабода, 8 снежня 2008. {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1965 годзе]] lxe8p4i1yfwxuanaea4mtxy0lfq80zd 5198060 5198017 2026-09-12T23:45:19Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198060 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя |назва = Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё |арыгінальная назва = Radio Nacional de España |краіна = [[Іспанія]] |горад = [[Мадрыд]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |пачатак вяшчання = 8 снежня 1958 |канец вяшчання = 31 мая 1965 |зона вяшчання = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] |уладальнік = [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] }} '''Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё''' — беларускамоўная рэдакцыя замежнага кароткахвалевага вяшчання дзяржаўнай радыёстанцыі [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] (RNE) у [[Мадрыд]]зе, якая рэгулярна працавала з [[8 снежня]] [[1958]] года да [[31 мая]] [[1965]] года. Перадачы былі скіраваны перадусім на слухачоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]; іх рыхтавалі дзеячы беларускай эміграцыі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]] і [[Івонка Сурвіла]] пры арганізацыйнай і фінансавай падтрымцы [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] і беларускай дыяспары.<ref name="Survilla2002">Івонка Сурвілла. [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)] // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. 9 снежня 2016. Першапублікацыя: «Беларус», № 475, жнівень 2002.</ref><ref name="Hardziyenka">Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. Уклад. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6.</ref> Папярэднікамі штодзённай службы былі асобныя беларускамоўныя выпускі RNE, якія з 1952 года выходзілі да гадавіны абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка. Паводле ўспамінаў удзельнікаў, першай стала перадача 25 сакавіка 1952 года са зваротам старшыні Рады БНР [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref name="Survilla2002"/> Беларуская служба дзейнічала ў складзе дзяржаўнага радыё Іспаніі ў перыяд [[Франкісцкая Іспанія|дыктатуры]] [[Франсіска Франка]]. Само RNE пачало вяшчанне ў 1937 годзе падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] як прапагандысцкі сродак нацыяналісцкага боку, а яго рэгулярнае кароткахвалевае вяшчанне за мяжу пачалося ў 1942 годзе; у гады [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] адной з афіцыйна адзначаных функцый замежнага вяшчання была барацьба з камунізмам.<ref name="RNEhistory">[https://www.rtve.es/play/audios/documentos-rne/75-anos-radio-nacional-parte-guerra-radio-publica/1293896/ 75 años de Radio Nacional. Del parte de guerra a la radio pública] // RTVE. 25.08.2012.</ref><ref name="REEhistory">[https://www.rtve.es/radio/20170313/radio-exterior-espana-75-anos-historia/1504082.shtml Radio Exterior de España: 75 años de historia] // RTVE. 13.03.2017.</ref> == Перадумовы і стварэнне == [[Янка Сурвіла]] прыехаў у Мадрыд у 1951 годзе і паступіў на факультэт палітычных і эканамічных навук [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]]. У Іспаніі ў той час ужо існавалі радыёперадачы RNE на мовах шэрагу народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, аднак беларускай службы не было.<ref name="Hardziyenka"/><ref name="Survilla2002"/> З 1952 года Янка Сурвіла пачаў клапаціцца пра стварэнне беларускага вяшчання. Пасля прыезду ў Мадрыд у 1953 годзе да яго далучыўся [[Віктар Сянкевіч]]. Да пачатку рэгулярных выпускаў спецыяльныя праграмы выходзілі штогод 25 сакавіка з 1952 г.<ref name="Survilla2002"/> Наталля Гардзіенка на падставе карэспандэнцыі Янкі Сурвілы з [[Леў Гарошка|Львом Гарошкам]], якая захоўваецца ў архіве [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкі імя Францыска Скарыны]] ў Лондане, паказвае, што перамовы аб стварэнні рэгулярнай беларускай службы працягваліся некалькі гадоў. У лісце ад 4 снежня 1958 года Сурвіла паведаміў Гарошку, што беларускія перадачы нарэшце пачнуцца ў панядзелак 8 снежня і будуць першапачаткова выходзіць па 15 хвілін.<ref name="Hardziyenka"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы ад 19 студзеня 1964 года, ужо непасрэдныя захады дзеля штодзённага вяшчання вяліся з мая 1957 года пры ўдзеле Рады БНР. Умоваю RNE было тое, што беларускі бок (дыяспара) сам забяспечыць утрыманне двух супрацоўнікаў рэдакцыі; тэхнічную інфраструктуру і эфір давала іспанская дзяржаўная радыёстанцыя.<ref name="Survilla2002"/> Барыс Рагуля паведамляў, што з 1957 года Рада БНР выдзяляла на двух супрацоўнікаў 200 долараў ЗША штомесяц і дапамагала матэрыяламі.<ref name="Rahula">Рагуля Б. [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Беларускае студэнцтва на чужыне].</ref> == Супрацоўнікі == Пастаяннае штодзённае вяшчанне пачалі [[Янка Сурвіла]] і [[Віктар Сянкевіч]] 8 снежня 1958 года. У жніўні 1959 года Янка Сурвіла ажаніўся з [[Івонка Сурвіла|Івонкай Шыманец]], якая пераехала з [[Парыж]]а ў Мадрыд і далучылася да падрыхтоўкі праграм; пасля ад'езду Сянкевіча ў 1961 годзе Янка і Івонка Сурвілы сталі асноўнымі супрацоўнікамі беларускай службы.<ref name="RTVE2025">[https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Iвонка Сурвiлла: испанское радио на беларуской мове] // RTVE. 25.10.2025. Праграму падрыхтавала і правяла Святлана Дзямідава.</ref><ref name="Rahula"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|міні|злева|upright|[[Івонка Сурвіла]], супрацоўніца беларускай рэдакцыі з 1959 года]] Віктар Сянкевіч пазней перайшоў на [[Радыё Свабода]], дзе выступаў пад псеўданімам ''Язэп Барэйка''. У інтэрв'ю RTVE 2025 года Івонка Сурвіла апісвала падзел працы так: Янка рыхтаваў навіны і міжнародныя каментары на падставе інфармацыйных матэрыялаў, якімі карысталіся журналісты RNE, а яна — матэрыялы пра гісторыю, літаратуру, культуру і грамадска-палітычныя пытанні Беларусі.<ref name="RTVE2025"/> Паводле таго ж інтэрв'ю, асноўная частка падрыхтоўчай працы (стварэнне друкаванага матэрыялу) рабілася дома, пасля чаго Янка Сурвіла ехаў у студыю RNE для запісу. Падрыхтоўка аднаго выпуску займала большую частку дня, а рэдакцыя працавала штодзённа, хаця пазней нядзельныя выпускі сталі запісвацца загадзя.<ref name="RTVE2025"/> [[Файл:Survila.jpeg|міні|справа|Янка Сурвіла дома падчас падрыхтоўкі матэрыялу для беларускай радыёперадачы. [[Мадрыд]], 1958 год]] == Фармат і змест перадач == Спачатку беларуская праграма мела працягласць 15 хвілін і перадавалася двойчы на дзень — у 20:30 і 22:40 паводле мінскага часу. З 21 ліпеня 1960 года працягласць павялічылі да 20 хвілін; перадачы ішлі на кароткіх хвалях 32,04 і 25,39 м.<ref name="Survilla2002"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы, тыповы выпуск складаўся з трох асноўных частак: навін дня, каментарыя міжнародных падзей і матэрыялаў на беларускія тэмы. Апошнія ахоплівалі палітычную, сацыяльную, эканамічную і гістарычную тэматыку, гісторыю беларускага нацыянальнага руху, літаратуру і культуру, жыццё беларускай эміграцыі; у нядзелю выходзілі таксама рэлігійна-маральныя і літаратурныя матэрыялы і трансляваліся беларускія песні.<ref name="Survilla2002"/> Свае матэрыялы для праграм дасылаў, у прыватнасці, пісьменнік [[Юрка Віцьбіч]], выкарыстоўваліся таксама ўспаміны [[Язэп Германовіч|Язэпа Германовіча]]. Для першай беларускай перадачы 1952 года хор беларускіх студэнтаў у [[Лёвен]]е пад кіраўніцтвам [[Мікалай Якаўлевіч Равенскі|Міколы Равенскага]] перадаў запісы песень «[[Магутны Божа]]», «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]» і «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»; гэтыя запісы выкарыстоўваліся і ў пазнейшых выпусках.<ref name="Rahula"/> Штодзённая праграма пачыналася іспанскім кавалерыйскім маршам ''Cabalgata'', які служыў тагачаснай пазнавальнай мелодыяй RNE, і заканчвалася песняй «Пагоня» на верш [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]].<ref name="Survilla2002"/> == Рэдакцыя і дзяржаўнае радыё рэжыму Франка == Беларуская рэдакцыя не была самастойнай радыёстанцыяй: яе перадачы выходзілі праз дзяржаўную RNE, якая ў 1950—1960-я гады ўваходзіла ў інфармацыйную сістэму рэжыму [[Франсіска Франка]]. Даследаванні замежнамоўнага вяшчання RNE паказваюць, што яно стваралася і развівалася як сродак дзяржаўнай камунікацыі і прапаганды за мяжой, а антыкамунізм быў адным з істотных элементаў яго палітычнага кантэксту.<ref name="Cervera">Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197.</ref><ref name="RNEhistory"/> У пазнейшых успамінах Івонка Сурвіла сцвярджае, што беларуская рэдакцыя мела свабоду ў выбары беларускай тэматыкі і не зазнавала папярэдняй цэнзуры з боку RNE.<ref name="RTVE2025"/><ref name="Navumchyk">Навумчык С. [https://www.svaboda.org/a/1357482.html І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі] // Радыё Свабода. 8.12.2008.</ref> Аднак тагачасныя дакументы дазваляюць удакладніць гэтае пазнейшае сведчанне: у лісце да Льва Гарошкі ў снежні 1958 года Янка Сурвіла пісаў, што рэдакцыі часам даводзілася перадаваць матэрыялы, атрыманыя ад іспанскага боку; пры гэтым на той момант такі выпадак быў адзін.<ref name="Hardziyenka"/> У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла таксама адзначаў, што два-тры разы на год рэдакцыя мусіла перадаваць фрагменты прамоў дыктатара [[Франсіска Франка]], а таксама дабраахвотна рыхтавала каментарыі да іспанскага нацыянальнага свята. Акрамя таго, для кіраўніцтва RNE складаліся іспанамоўныя рэзюмэ перададзеных матэрыялаў.<ref name="Survilla2002"/> Палітычная пазіцыя самой рэдакцыі была выразна антысавецкай і незалежніцкай. У сваіх матэрыялах яна крытыкавала савецкую нацыянальную палітыку, асвятляла дзейнасць Рады БНР і беларускай эміграцыі і выступала за аднаўленне незалежнай беларускай дзяржавы.<ref name="Survilla2002"/> Такім чынам, антысавецкая накіраванасць беларускай рэдакцыі супадала з шырэйшай антыкамуністычнай функцыяй замежнага вяшчання франкісцкай Іспаніі.<ref name="REEhistory"/><ref name="Hardziyenka"/> == Фінансаванне == RNE забяспечвала эфір, студыйную і перадавальную інфраструктуру, аднак утрыманне беларускай рэдакцыі ўскладалася на беларускія арганізацыі. Сродкі збіралі Рада БНР і арганізацыі беларускай дыяспары ў розных краінах.<ref name="Survilla2002"/><ref name="RTVE2025"/> Матэрыяльнае становішча супрацоўнікаў заставалася сціплым. Івонка Сурвіла пазней успамінала, што сям'я мусіла шукаць дадатковыя заробкі; пасля закрыцця беларускай службы ў 1965 годзе Іспанскае нацыянальнае радыё прыняло Янку і Івонку Сурвілаў на працу рэдактарамі і перакладчыкамі ў іспанамоўных службах, дзе яны працавалі да пераезду ў Канаду ў 1969 годзе.<ref>Гімпелевіч З. Прамень святла: Марыя Паўліна (Паўлі) Сурвіла // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 7—12.</ref> == Глушэнне і аўдыторыя == Перадачы на Беларусь сістэматычна глушыліся савецкімі сродкамі радыёперашкод. У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла сцвярджае, што глушэнне пачалося адразу пасля пачатку штодзённага вяшчання; RNE часам змяняла час заканчэння выпуску ў межах некалькіх хвілін, каб частка праграмы магла прагучаць пасля выключэння перашкод.<ref name="Survilla2002"/> Разам з тым непасрэдных даных пра колькасць слухачоў у БССР рэдакцыя не мела. У той жа справаздачы Сурвіла пісаў, што атрымаць ліст непасрэдна з Беларусі ў Іспанію было фактычна немагчыма, таму пра ўмовы прыёму меркавалі ўскосна, у тым ліку паводле звестак іншых усходнееўрапейскіх рэдакцый.<ref name="Survilla2002"/> У 2008 годзе Івонка Сурвіла таксама казала, што не ведала, у якой ступені перадачы былі чутныя ў Беларусі з-за глушэння.<ref name="Navumchyk"/> Захавалася сведчанне пра прыём мадрыдскага вяшчання ў [[Польшча|Польшчы]]: у лісце, атрыманым святаром [[Пётр Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]], паведамлялася, што перадачы з Мадрыда прымаліся лепш за ватыканскія, хоць часам можна было разабраць толькі асобныя словы і сказы. Паведамлялася таксама пра добры прыём у асобныя дні ў [[Бельгія|Бельгіі]].<ref name="Survilla2002"/> Таму дакладна ацаніць рэальную аўдыторыю беларускай рэдакцыі на тэрыторыі БССР паводле вядомых крыніц немагчыма. == Закрыццё == 31 мая 1965 года была закрыта большасць замежнамоўных перадач RNE, скіраваных на Усходнюю Еўропу, у тым ліку беларуская.<ref name="Survilla2002"/> У мемуарнай літаратуры сустракаюцца тлумачэнні гэтага рашэння тагачасным збліжэннем Мадрыда з Масквой і эканамічнымі інтарэсамі Іспаніі, аднак Барыс Рагуля называў такую прычыну неафіцыйнай.<ref name="Rahula"/> Івонка Сурвіла ў мемуарах прыводзіла лічбу 2383 падрыхтаваных выпускаў за ўвесь час існавання штодзённых беларускіх перадач.<ref>Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/29103754.html Нарадзілася ў Стоўпцах, вучылася ў Парыжы, жыве ў Атаве. Жыццё старшыні Рады БНР у фотаздымках] // Радыё Свабода. 11.04.2018.</ref> У апісанні інтэрв'ю Івонкі Сурвілы на RTVE ў 2025 годзе колькасць была акруглена да 2300 праграм.<ref name="RTVE2025"/> == Літаратура == * Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры = Dr. Maria Paula Survilla (1964—2020): A Scholar and Advocate of Belarusian Culture'' / уклад., прадм. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6. * Рагуля Б. ''Беларускае студэнцтва на чужыне''. — [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Электронная версія]. * Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4. * Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] * [[Радыё Свабода]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Замежнае радыёвяшчанне]] == Спасылкі == * [https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Інтэрв'ю Івонкі Сурвілы пра беларускую службу Іспанскага нацыянальнага радыё] // RTVE, 25 кастрычніка 2025. * [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Івонка Сурвіла. «Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)»] // Рада БНР; першапублікацыя — газета «Беларус», № 475, жнівень 2002. * [https://www.svaboda.org/a/1357482.html «І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі»] // Радыё Свабода, 8 снежня 2008. {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1965 годзе]] 0020a802qv0ysz7ohfs5o5qx6v0xi94 5198061 5198060 2026-09-12T23:46:35Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Рэдакцыя і дзяржаўнае радыё рэжыму Франка */ 5198061 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя |назва = Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё |арыгінальная назва = Radio Nacional de España |краіна = [[Іспанія]] |горад = [[Мадрыд]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |пачатак вяшчання = 8 снежня 1958 |канец вяшчання = 31 мая 1965 |зона вяшчання = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] |уладальнік = [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] }} '''Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё''' — беларускамоўная рэдакцыя замежнага кароткахвалевага вяшчання дзяржаўнай радыёстанцыі [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] (RNE) у [[Мадрыд]]зе, якая рэгулярна працавала з [[8 снежня]] [[1958]] года да [[31 мая]] [[1965]] года. Перадачы былі скіраваны перадусім на слухачоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]; іх рыхтавалі дзеячы беларускай эміграцыі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]] і [[Івонка Сурвіла]] пры арганізацыйнай і фінансавай падтрымцы [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] і беларускай дыяспары.<ref name="Survilla2002">Івонка Сурвілла. [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)] // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. 9 снежня 2016. Першапублікацыя: «Беларус», № 475, жнівень 2002.</ref><ref name="Hardziyenka">Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. Уклад. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6.</ref> Папярэднікамі штодзённай службы былі асобныя беларускамоўныя выпускі RNE, якія з 1952 года выходзілі да гадавіны абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка. Паводле ўспамінаў удзельнікаў, першай стала перадача 25 сакавіка 1952 года са зваротам старшыні Рады БНР [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref name="Survilla2002"/> Беларуская служба дзейнічала ў складзе дзяржаўнага радыё Іспаніі ў перыяд [[Франкісцкая Іспанія|дыктатуры]] [[Франсіска Франка]]. Само RNE пачало вяшчанне ў 1937 годзе падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] як прапагандысцкі сродак нацыяналісцкага боку, а яго рэгулярнае кароткахвалевае вяшчанне за мяжу пачалося ў 1942 годзе; у гады [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] адной з афіцыйна адзначаных функцый замежнага вяшчання была барацьба з камунізмам.<ref name="RNEhistory">[https://www.rtve.es/play/audios/documentos-rne/75-anos-radio-nacional-parte-guerra-radio-publica/1293896/ 75 años de Radio Nacional. Del parte de guerra a la radio pública] // RTVE. 25.08.2012.</ref><ref name="REEhistory">[https://www.rtve.es/radio/20170313/radio-exterior-espana-75-anos-historia/1504082.shtml Radio Exterior de España: 75 años de historia] // RTVE. 13.03.2017.</ref> == Перадумовы і стварэнне == [[Янка Сурвіла]] прыехаў у Мадрыд у 1951 годзе і паступіў на факультэт палітычных і эканамічных навук [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]]. У Іспаніі ў той час ужо існавалі радыёперадачы RNE на мовах шэрагу народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, аднак беларускай службы не было.<ref name="Hardziyenka"/><ref name="Survilla2002"/> З 1952 года Янка Сурвіла пачаў клапаціцца пра стварэнне беларускага вяшчання. Пасля прыезду ў Мадрыд у 1953 годзе да яго далучыўся [[Віктар Сянкевіч]]. Да пачатку рэгулярных выпускаў спецыяльныя праграмы выходзілі штогод 25 сакавіка з 1952 г.<ref name="Survilla2002"/> Наталля Гардзіенка на падставе карэспандэнцыі Янкі Сурвілы з [[Леў Гарошка|Львом Гарошкам]], якая захоўваецца ў архіве [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкі імя Францыска Скарыны]] ў Лондане, паказвае, што перамовы аб стварэнні рэгулярнай беларускай службы працягваліся некалькі гадоў. У лісце ад 4 снежня 1958 года Сурвіла паведаміў Гарошку, што беларускія перадачы нарэшце пачнуцца ў панядзелак 8 снежня і будуць першапачаткова выходзіць па 15 хвілін.<ref name="Hardziyenka"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы ад 19 студзеня 1964 года, ужо непасрэдныя захады дзеля штодзённага вяшчання вяліся з мая 1957 года пры ўдзеле Рады БНР. Умоваю RNE было тое, што беларускі бок (дыяспара) сам забяспечыць утрыманне двух супрацоўнікаў рэдакцыі; тэхнічную інфраструктуру і эфір давала іспанская дзяржаўная радыёстанцыя.<ref name="Survilla2002"/> Барыс Рагуля паведамляў, што з 1957 года Рада БНР выдзяляла на двух супрацоўнікаў 200 долараў ЗША штомесяц і дапамагала матэрыяламі.<ref name="Rahula">Рагуля Б. [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Беларускае студэнцтва на чужыне].</ref> == Супрацоўнікі == Пастаяннае штодзённае вяшчанне пачалі [[Янка Сурвіла]] і [[Віктар Сянкевіч]] 8 снежня 1958 года. У жніўні 1959 года Янка Сурвіла ажаніўся з [[Івонка Сурвіла|Івонкай Шыманец]], якая пераехала з [[Парыж]]а ў Мадрыд і далучылася да падрыхтоўкі праграм; пасля ад'езду Сянкевіча ў 1961 годзе Янка і Івонка Сурвілы сталі асноўнымі супрацоўнікамі беларускай службы.<ref name="RTVE2025">[https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Iвонка Сурвiлла: испанское радио на беларуской мове] // RTVE. 25.10.2025. Праграму падрыхтавала і правяла Святлана Дзямідава.</ref><ref name="Rahula"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|міні|злева|upright|[[Івонка Сурвіла]], супрацоўніца беларускай рэдакцыі з 1959 года]] Віктар Сянкевіч пазней перайшоў на [[Радыё Свабода]], дзе выступаў пад псеўданімам ''Язэп Барэйка''. У інтэрв'ю RTVE 2025 года Івонка Сурвіла апісвала падзел працы так: Янка рыхтаваў навіны і міжнародныя каментары на падставе інфармацыйных матэрыялаў, якімі карысталіся журналісты RNE, а яна — матэрыялы пра гісторыю, літаратуру, культуру і грамадска-палітычныя пытанні Беларусі.<ref name="RTVE2025"/> Паводле таго ж інтэрв'ю, асноўная частка падрыхтоўчай працы (стварэнне друкаванага матэрыялу) рабілася дома, пасля чаго Янка Сурвіла ехаў у студыю RNE для запісу. Падрыхтоўка аднаго выпуску займала большую частку дня, а рэдакцыя працавала штодзённа, хаця пазней нядзельныя выпускі сталі запісвацца загадзя.<ref name="RTVE2025"/> [[Файл:Survila.jpeg|міні|справа|Янка Сурвіла дома падчас падрыхтоўкі матэрыялу для беларускай радыёперадачы. [[Мадрыд]], 1958 год]] == Фармат і змест перадач == Спачатку беларуская праграма мела працягласць 15 хвілін і перадавалася двойчы на дзень — у 20:30 і 22:40 паводле мінскага часу. З 21 ліпеня 1960 года працягласць павялічылі да 20 хвілін; перадачы ішлі на кароткіх хвалях 32,04 і 25,39 м.<ref name="Survilla2002"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы, тыповы выпуск складаўся з трох асноўных частак: навін дня, каментарыя міжнародных падзей і матэрыялаў на беларускія тэмы. Апошнія ахоплівалі палітычную, сацыяльную, эканамічную і гістарычную тэматыку, гісторыю беларускага нацыянальнага руху, літаратуру і культуру, жыццё беларускай эміграцыі; у нядзелю выходзілі таксама рэлігійна-маральныя і літаратурныя матэрыялы і трансляваліся беларускія песні.<ref name="Survilla2002"/> Свае матэрыялы для праграм дасылаў, у прыватнасці, пісьменнік [[Юрка Віцьбіч]], выкарыстоўваліся таксама ўспаміны [[Язэп Германовіч|Язэпа Германовіча]]. Для першай беларускай перадачы 1952 года хор беларускіх студэнтаў у [[Лёвен]]е пад кіраўніцтвам [[Мікалай Якаўлевіч Равенскі|Міколы Равенскага]] перадаў запісы песень «[[Магутны Божа]]», «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]» і «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»; гэтыя запісы выкарыстоўваліся і ў пазнейшых выпусках.<ref name="Rahula"/> Штодзённая праграма пачыналася іспанскім кавалерыйскім маршам ''Cabalgata'', які служыў тагачаснай пазнавальнай мелодыяй RNE, і заканчвалася песняй «Пагоня» на верш [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]].<ref name="Survilla2002"/> == Рэдакцыя і дзяржаўнае радыё рэжыму Франка == Беларуская рэдакцыя не была самастойнай радыёстанцыяй: яе перадачы выходзілі праз дзяржаўную RNE, якая ў 1950—1960-я гады ўваходзіла ў інфармацыйную сістэму [[Франкісцкая Іспанія|рэжыму Франсіска Франка]]. Даследаванні замежнамоўнага вяшчання RNE паказваюць, што яно стваралася і развівалася як сродак дзяржаўнай камунікацыі і прапаганды за мяжой, а антыкамунізм быў адным з істотных элементаў яго палітычнага кантэксту.<ref name="Cervera">Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197.</ref><ref name="RNEhistory"/> У пазнейшых успамінах Івонка Сурвіла сцвярджае, што беларуская рэдакцыя мела свабоду ў выбары беларускай тэматыкі і не зазнавала папярэдняй цэнзуры з боку RNE.<ref name="RTVE2025"/><ref name="Navumchyk">Навумчык С. [https://www.svaboda.org/a/1357482.html І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі] // Радыё Свабода. 8.12.2008.</ref> Аднак тагачасныя дакументы дазваляюць удакладніць гэтае пазнейшае сведчанне: у лісце да Льва Гарошкі ў снежні 1958 года Янка Сурвіла пісаў, што рэдакцыі часам даводзілася перадаваць матэрыялы, атрыманыя ад іспанскага боку; пры гэтым на той момант такі выпадак быў адзін.<ref name="Hardziyenka"/> У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла таксама адзначаў, што два-тры разы на год рэдакцыя мусіла перадаваць фрагменты прамоў дыктатара [[Франсіска Франка]], а таксама дабраахвотна рыхтавала каментарыі да іспанскага нацыянальнага свята. Акрамя таго, для кіраўніцтва RNE складаліся іспанамоўныя рэзюмэ перададзеных матэрыялаў.<ref name="Survilla2002"/> Палітычная пазіцыя самой рэдакцыі была выразна антысавецкай і незалежніцкай. У сваіх матэрыялах яна крытыкавала савецкую нацыянальную палітыку, асвятляла дзейнасць Рады БНР і беларускай эміграцыі і выступала за аднаўленне незалежнай беларускай дзяржавы.<ref name="Survilla2002"/> Такім чынам, антысавецкая накіраванасць беларускай рэдакцыі супадала з шырэйшай антыкамуністычнай функцыяй замежнага вяшчання франкісцкай Іспаніі.<ref name="REEhistory"/><ref name="Hardziyenka"/> == Фінансаванне == RNE забяспечвала эфір, студыйную і перадавальную інфраструктуру, аднак утрыманне беларускай рэдакцыі ўскладалася на беларускія арганізацыі. Сродкі збіралі Рада БНР і арганізацыі беларускай дыяспары ў розных краінах.<ref name="Survilla2002"/><ref name="RTVE2025"/> Матэрыяльнае становішча супрацоўнікаў заставалася сціплым. Івонка Сурвіла пазней успамінала, што сям'я мусіла шукаць дадатковыя заробкі; пасля закрыцця беларускай службы ў 1965 годзе Іспанскае нацыянальнае радыё прыняло Янку і Івонку Сурвілаў на працу рэдактарамі і перакладчыкамі ў іспанамоўных службах, дзе яны працавалі да пераезду ў Канаду ў 1969 годзе.<ref>Гімпелевіч З. Прамень святла: Марыя Паўліна (Паўлі) Сурвіла // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 7—12.</ref> == Глушэнне і аўдыторыя == Перадачы на Беларусь сістэматычна глушыліся савецкімі сродкамі радыёперашкод. У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла сцвярджае, што глушэнне пачалося адразу пасля пачатку штодзённага вяшчання; RNE часам змяняла час заканчэння выпуску ў межах некалькіх хвілін, каб частка праграмы магла прагучаць пасля выключэння перашкод.<ref name="Survilla2002"/> Разам з тым непасрэдных даных пра колькасць слухачоў у БССР рэдакцыя не мела. У той жа справаздачы Сурвіла пісаў, што атрымаць ліст непасрэдна з Беларусі ў Іспанію было фактычна немагчыма, таму пра ўмовы прыёму меркавалі ўскосна, у тым ліку паводле звестак іншых усходнееўрапейскіх рэдакцый.<ref name="Survilla2002"/> У 2008 годзе Івонка Сурвіла таксама казала, што не ведала, у якой ступені перадачы былі чутныя ў Беларусі з-за глушэння.<ref name="Navumchyk"/> Захавалася сведчанне пра прыём мадрыдскага вяшчання ў [[Польшча|Польшчы]]: у лісце, атрыманым святаром [[Пётр Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]], паведамлялася, што перадачы з Мадрыда прымаліся лепш за ватыканскія, хоць часам можна было разабраць толькі асобныя словы і сказы. Паведамлялася таксама пра добры прыём у асобныя дні ў [[Бельгія|Бельгіі]].<ref name="Survilla2002"/> Таму дакладна ацаніць рэальную аўдыторыю беларускай рэдакцыі на тэрыторыі БССР паводле вядомых крыніц немагчыма. == Закрыццё == 31 мая 1965 года была закрыта большасць замежнамоўных перадач RNE, скіраваных на Усходнюю Еўропу, у тым ліку беларуская.<ref name="Survilla2002"/> У мемуарнай літаратуры сустракаюцца тлумачэнні гэтага рашэння тагачасным збліжэннем Мадрыда з Масквой і эканамічнымі інтарэсамі Іспаніі, аднак Барыс Рагуля называў такую прычыну неафіцыйнай.<ref name="Rahula"/> Івонка Сурвіла ў мемуарах прыводзіла лічбу 2383 падрыхтаваных выпускаў за ўвесь час існавання штодзённых беларускіх перадач.<ref>Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/29103754.html Нарадзілася ў Стоўпцах, вучылася ў Парыжы, жыве ў Атаве. Жыццё старшыні Рады БНР у фотаздымках] // Радыё Свабода. 11.04.2018.</ref> У апісанні інтэрв'ю Івонкі Сурвілы на RTVE ў 2025 годзе колькасць была акруглена да 2300 праграм.<ref name="RTVE2025"/> == Літаратура == * Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры = Dr. Maria Paula Survilla (1964—2020): A Scholar and Advocate of Belarusian Culture'' / уклад., прадм. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6. * Рагуля Б. ''Беларускае студэнцтва на чужыне''. — [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Электронная версія]. * Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4. * Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] * [[Радыё Свабода]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Замежнае радыёвяшчанне]] == Спасылкі == * [https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Інтэрв'ю Івонкі Сурвілы пра беларускую службу Іспанскага нацыянальнага радыё] // RTVE, 25 кастрычніка 2025. * [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Івонка Сурвіла. «Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)»] // Рада БНР; першапублікацыя — газета «Беларус», № 475, жнівень 2002. * [https://www.svaboda.org/a/1357482.html «І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі»] // Радыё Свабода, 8 снежня 2008. {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1965 годзе]] by81ktzmton39vzhsfsgiehp5i0flfk 5198165 5198061 2026-09-13T09:19:19Z M.L.Bot 261 5198165 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя |назва = Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё |арыгінальная назва = Radio Nacional de España |краіна = [[Іспанія]] |горад = [[Мадрыд]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |пачатак вяшчання = 8 снежня 1958 |канец вяшчання = 31 мая 1965 |зона вяшчання = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] |уладальнік = [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] }} '''Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё''' — беларускамоўная рэдакцыя замежнага кароткахвалевага вяшчання дзяржаўнай радыёстанцыі [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Radio Nacional de España]] (RNE) у [[Мадрыд]]зе, якая рэгулярна працавала з [[8 снежня]] [[1958]] года да [[31 мая]] [[1965]] года. Перадачы былі скіраваны перадусім на слухачоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]; іх рыхтавалі дзеячы беларускай эміграцыі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]] і [[Івонка Сурвіла]] пры арганізацыйнай і фінансавай падтрымцы [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] і беларускай дыяспары.<ref name="Survilla2002">Івонка Сурвілла. [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)] // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. 9 снежня 2016. Першапублікацыя: «Беларус», № 475, жнівень 2002.</ref><ref name="Hardziyenka">Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. Уклад. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6.</ref> Папярэднікамі штодзённай службы былі асобныя беларускамоўныя выпускі RNE, якія з 1952 года выходзілі да гадавіны абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка. Паводле ўспамінаў удзельнікаў, першай стала перадача 25 сакавіка 1952 года са зваротам старшыні Рады БНР [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref name="Survilla2002"/> Беларуская служба дзейнічала ў складзе дзяржаўнага радыё Іспаніі ў перыяд [[Франкісцкая Іспанія|дыктатуры]] [[Франсіска Франка]]. Само RNE пачало вяшчанне ў 1937 годзе падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] як прапагандысцкі сродак нацыяналісцкага боку, а яго рэгулярнае кароткахвалевае вяшчанне за мяжу пачалося ў 1942 годзе; у гады [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] адной з афіцыйна адзначаных функцый замежнага вяшчання была барацьба з камунізмам.<ref name="RNEhistory">[https://www.rtve.es/play/audios/documentos-rne/75-anos-radio-nacional-parte-guerra-radio-publica/1293896/ 75 años de Radio Nacional. Del parte de guerra a la radio pública] // RTVE. 25.08.2012.</ref><ref name="REEhistory">[https://www.rtve.es/radio/20170313/radio-exterior-espana-75-anos-historia/1504082.shtml Radio Exterior de España: 75 años de historia] // RTVE. 13.03.2017.</ref> == Перадумовы і стварэнне == [[Янка Сурвіла]] прыехаў у Мадрыд у 1951 годзе і паступіў на факультэт палітычных і эканамічных навук [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскага ўніверсітэта]]. У Іспаніі ў той час ужо існавалі радыёперадачы RNE на мовах шэрагу народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, аднак беларускай службы не было.<ref name="Hardziyenka"/><ref name="Survilla2002"/> З 1952 года Янка Сурвіла пачаў клапаціцца пра стварэнне беларускага вяшчання. Пасля прыезду ў Мадрыд у 1953 годзе да яго далучыўся [[Віктар Сянкевіч]]. Да пачатку рэгулярных выпускаў спецыяльныя праграмы выходзілі штогод 25 сакавіка з 1952 г.<ref name="Survilla2002"/> Наталля Гардзіенка на падставе карэспандэнцыі Янкі Сурвілы з [[Леў Гарошка|Львом Гарошкам]], якая захоўваецца ў архіве [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкі імя Францыска Скарыны]] ў Лондане, паказвае, што перамовы аб стварэнні рэгулярнай беларускай службы працягваліся некалькі гадоў. У лісце ад 4 снежня 1958 года Сурвіла паведаміў Гарошку, што беларускія перадачы нарэшце пачнуцца ў панядзелак 8 снежня і будуць першапачаткова выходзіць па 15 хвілін.<ref name="Hardziyenka"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы ад 19 студзеня 1964 года, ужо непасрэдныя захады дзеля штодзённага вяшчання вяліся з мая 1957 года пры ўдзеле Рады БНР. Умоваю RNE было тое, што беларускі бок (дыяспара) сам забяспечыць утрыманне двух супрацоўнікаў рэдакцыі; тэхнічную інфраструктуру і эфір давала іспанская дзяржаўная радыёстанцыя.<ref name="Survilla2002"/> Барыс Рагуля паведамляў, што з 1957 года Рада БНР выдзяляла на двух супрацоўнікаў 200 долараў ЗША штомесяц і дапамагала матэрыяламі.<ref name="Rahula">Рагуля Б. [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Беларускае студэнцтва на чужыне].</ref> == Супрацоўнікі == Пастаяннае штодзённае вяшчанне пачалі [[Янка Сурвіла]] і [[Віктар Сянкевіч]] 8 снежня 1958 года. У жніўні 1959 года Янка Сурвіла ажаніўся з [[Івонка Сурвіла|Івонкай Шыманец]], якая пераехала з [[Парыж]]а ў Мадрыд і далучылася да падрыхтоўкі праграм; пасля ад'езду Сянкевіча ў 1961 годзе Янка і Івонка Сурвілы сталі асноўнымі супрацоўнікамі беларускай службы.<ref name="RTVE2025">[https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Iвонка Сурвiлла: испанское радио на беларуской мове] // RTVE. 25.10.2025. Праграму падрыхтавала і правяла Святлана Дзямідава.</ref><ref name="Rahula"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|міні|злева|upright|[[Івонка Сурвіла]], супрацоўніца беларускай рэдакцыі з 1959 года]] [[Файл:Survila.jpeg|міні|справа|Янка Сурвіла дома падчас падрыхтоўкі матэрыялу для беларускай радыёперадачы. [[Мадрыд]], 1958 год]]Віктар Сянкевіч пазней перайшоў на [[Радыё Свабода]], дзе выступаў пад псеўданімам ''Язэп Барэйка''. У інтэрв'ю RTVE 2025 года Івонка Сурвіла апісвала падзел працы так: Янка рыхтаваў навіны і міжнародныя каментары на падставе інфармацыйных матэрыялаў, якімі карысталіся журналісты RNE, а яна — матэрыялы пра гісторыю, літаратуру, культуру і грамадска-палітычныя пытанні Беларусі.<ref name="RTVE2025"/> Паводле таго ж інтэрв'ю, асноўная частка падрыхтоўчай працы (стварэнне друкаванага матэрыялу) рабілася дома, пасля чаго Янка Сурвіла ехаў у студыю RNE для запісу. Падрыхтоўка аднаго выпуску займала большую частку дня, а рэдакцыя працавала штодзённа, хаця пазней нядзельныя выпускі сталі запісвацца загадзя.<ref name="RTVE2025"/> == Фармат і змест перадач == Спачатку беларуская праграма мела працягласць 15 хвілін і перадавалася двойчы на дзень — у 20:30 і 22:40 паводле мінскага часу. З 21 ліпеня 1960 года працягласць павялічылі да 20 хвілін; перадачы ішлі на кароткіх хвалях 32,04 і 25,39 м.<ref name="Survilla2002"/> Паводле справаздачы Янкі Сурвілы, тыповы выпуск складаўся з трох асноўных частак: навін дня, каментарыя міжнародных падзей і матэрыялаў на беларускія тэмы. Апошнія ахоплівалі палітычную, сацыяльную, эканамічную і гістарычную тэматыку, гісторыю беларускага нацыянальнага руху, літаратуру і культуру, жыццё беларускай эміграцыі; у нядзелю выходзілі таксама рэлігійна-маральныя і літаратурныя матэрыялы і трансляваліся беларускія песні.<ref name="Survilla2002"/> Свае матэрыялы для праграм дасылаў, у прыватнасці, пісьменнік [[Юрка Віцьбіч]], выкарыстоўваліся таксама ўспаміны [[Язэп Германовіч|Язэпа Германовіча]]. Для першай беларускай перадачы 1952 года хор беларускіх студэнтаў у [[Лёвен]]е пад кіраўніцтвам [[Мікалай Якаўлевіч Равенскі|Міколы Равенскага]] перадаў запісы песень «[[Магутны Божа]]», «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]» і «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»; гэтыя запісы выкарыстоўваліся і ў пазнейшых выпусках.<ref name="Rahula"/> Штодзённая праграма пачыналася іспанскім кавалерыйскім маршам ''Cabalgata'', які служыў тагачаснай пазнавальнай мелодыяй RNE, і заканчвалася песняй «Пагоня» на верш [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]].<ref name="Survilla2002"/> == Рэдакцыя і дзяржаўнае радыё рэжыму Франка == Беларуская рэдакцыя не была самастойнай радыёстанцыяй: яе перадачы выходзілі праз дзяржаўную RNE, якая ў 1950—1960-я гады ўваходзіла ў інфармацыйную сістэму [[Франкісцкая Іспанія|рэжыму Франсіска Франка]]. Даследаванні замежнамоўнага вяшчання RNE паказваюць, што яно стваралася і развівалася як сродак дзяржаўнай камунікацыі і прапаганды за мяжой, а антыкамунізм быў адным з істотных элементаў яго палітычнага кантэксту.<ref name="Cervera">Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197.</ref><ref name="RNEhistory"/> У пазнейшых успамінах Івонка Сурвіла сцвярджае, што беларуская рэдакцыя мела свабоду ў выбары беларускай тэматыкі і не зазнавала папярэдняй цэнзуры з боку RNE.<ref name="RTVE2025"/><ref name="Navumchyk">Навумчык С. [https://www.svaboda.org/a/1357482.html І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі] // Радыё Свабода. 8.12.2008.</ref> Аднак тагачасныя дакументы дазваляюць удакладніць гэтае пазнейшае сведчанне: у лісце да Льва Гарошкі ў снежні 1958 года Янка Сурвіла пісаў, што рэдакцыі часам даводзілася перадаваць матэрыялы, атрыманыя ад іспанскага боку; пры гэтым на той момант такі выпадак быў адзін.<ref name="Hardziyenka"/> У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла таксама адзначаў, што два-тры разы на год рэдакцыя мусіла перадаваць фрагменты прамоў дыктатара [[Франсіска Франка]], а таксама дабраахвотна рыхтавала каментарыі да іспанскага нацыянальнага свята. Акрамя таго, для кіраўніцтва RNE складаліся іспанамоўныя рэзюмэ перададзеных матэрыялаў.<ref name="Survilla2002"/> Палітычная пазіцыя самой рэдакцыі была выразна антысавецкай і незалежніцкай. У сваіх матэрыялах яна крытыкавала савецкую нацыянальную палітыку, асвятляла дзейнасць Рады БНР і беларускай эміграцыі і выступала за аднаўленне незалежнай беларускай дзяржавы.<ref name="Survilla2002"/> Такім чынам, антысавецкая накіраванасць беларускай рэдакцыі супадала з шырэйшай антыкамуністычнай функцыяй замежнага вяшчання франкісцкай Іспаніі.<ref name="REEhistory"/><ref name="Hardziyenka"/> == Фінансаванне == RNE забяспечвала эфір, студыйную і перадавальную інфраструктуру, аднак утрыманне беларускай рэдакцыі ўскладалася на беларускія арганізацыі. Сродкі збіралі Рада БНР і арганізацыі беларускай дыяспары ў розных краінах.<ref name="Survilla2002"/><ref name="RTVE2025"/> Матэрыяльнае становішча супрацоўнікаў заставалася сціплым. Івонка Сурвіла пазней успамінала, што сям'я мусіла шукаць дадатковыя заробкі; пасля закрыцця беларускай службы ў 1965 годзе Іспанскае нацыянальнае радыё прыняло Янку і Івонку Сурвілаў на працу рэдактарамі і перакладчыкамі ў іспанамоўных службах, дзе яны працавалі да пераезду ў Канаду ў 1969 годзе.<ref>Гімпелевіч З. Прамень святла: Марыя Паўліна (Паўлі) Сурвіла // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры''. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 7—12.</ref> == Глушэнне і аўдыторыя == Перадачы на Беларусь сістэматычна глушыліся савецкімі сродкамі радыёперашкод. У справаздачы 1964 года Янка Сурвіла сцвярджае, што глушэнне пачалося адразу пасля пачатку штодзённага вяшчання; RNE часам змяняла час заканчэння выпуску ў межах некалькіх хвілін, каб частка праграмы магла прагучаць пасля выключэння перашкод.<ref name="Survilla2002"/> Разам з тым непасрэдных даных пра колькасць слухачоў у БССР рэдакцыя не мела. У той жа справаздачы Сурвіла пісаў, што атрымаць ліст непасрэдна з Беларусі ў Іспанію было фактычна немагчыма, таму пра ўмовы прыёму меркавалі ўскосна, у тым ліку паводле звестак іншых усходнееўрапейскіх рэдакцый.<ref name="Survilla2002"/> У 2008 годзе Івонка Сурвіла таксама казала, што не ведала, у якой ступені перадачы былі чутныя ў Беларусі з-за глушэння.<ref name="Navumchyk"/> Захавалася сведчанне пра прыём мадрыдскага вяшчання ў [[Польшча|Польшчы]]: у лісце, атрыманым святаром [[Пётр Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]], паведамлялася, што перадачы з Мадрыда прымаліся лепш за ватыканскія, хоць часам можна было разабраць толькі асобныя словы і сказы. Паведамлялася таксама пра добры прыём у асобныя дні ў [[Бельгія|Бельгіі]].<ref name="Survilla2002"/> Таму дакладна ацаніць рэальную аўдыторыю беларускай рэдакцыі на тэрыторыі БССР паводле вядомых крыніц немагчыма. == Закрыццё == 31 мая 1965 года была закрыта большасць замежнамоўных перадач RNE, скіраваных на Усходнюю Еўропу, у тым ліку беларуская.<ref name="Survilla2002"/> У мемуарнай літаратуры сустракаюцца тлумачэнні гэтага рашэння тагачасным збліжэннем Мадрыда з Масквой і эканамічнымі інтарэсамі Іспаніі, аднак Барыс Рагуля называў такую прычыну неафіцыйнай.<ref name="Rahula"/> Івонка Сурвіла ў мемуарах прыводзіла лічбу 2383 падрыхтаваных выпускаў за ўвесь час існавання штодзённых беларускіх перадач.<ref>Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/29103754.html Нарадзілася ў Стоўпцах, вучылася ў Парыжы, жыве ў Атаве. Жыццё старшыні Рады БНР у фотаздымках] // Радыё Свабода. 11.04.2018.</ref> У апісанні інтэрв'ю Івонкі Сурвілы на RTVE ў 2025 годзе колькасць была акруглена да 2300 праграм.<ref name="RTVE2025"/> == Літаратура == * Гардзіенка Н. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) // ''Др. Марыя Паўліна Сурвіла (1964—2020): Даследчыца і адвакат беларускай культуры = Dr. Maria Paula Survilla (1964—2020): A Scholar and Advocate of Belarusian Culture'' / уклад., прадм. З. Гімпелевіч. — Мінск: Лімарыус, 2021. — С. 349—368. — ISBN 978-985-6968-85-6. * Рагуля Б. ''Беларускае студэнцтва на чужыне''. — [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Электронная версія]. * Сурвіла І. ''Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск''. — 2-е выд., дап. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2018. — 174 с. — ISBN 978-0-929849-87-4. * Cervera Gil J. Contra «el enemigo exterior». Las emisiones de Radio Nacional de España en francés (1945—1953) // ''Comunicación y Hombre''. — 2005. — № 1. — P. 181—197. — DOI: 10.32466/eufv-cyh.2005.1.64.181-197. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] * [[Радыё Свабода]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Замежнае радыёвяшчанне]] == Спасылкі == * [https://www.rtve.es/play/audios/emision-en-ruso/emision-ruso-ivonka-survilla-ispanskoe-radio-na-belaruskoy-move/16767867/ Інтэрв'ю Івонкі Сурвілы пра беларускую службу Іспанскага нацыянальнага радыё] // RTVE, 25 кастрычніка 2025. * [https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ Івонка Сурвіла. «Беларускія радыёперадачы з Мадрыду (1958—1965)»] // Рада БНР; першапублікацыя — газета «Беларус», № 475, жнівень 2002. * [https://www.svaboda.org/a/1357482.html «І. Сурвіла: Нашыя радыёперадачы глушылі»] // Радыё Свабода, 8 снежня 2008. {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1965 годзе]] 8k5zhiakkqns96arhyb71ifozvga9wu 10 814503 5198014 2026-09-12T20:42:22Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю шаблон. 5198014 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (1918—1945) |спіс1 = '''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля]] · [[Беларуская ніва]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон]] · [[Беларускі звон]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, Берлін)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = [[Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё Свабода]] · [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] · [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] · [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = [[Белсат]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> aauxbqgyqnpfgpbde0669gs2o2ka2zo 5198036 5198014 2026-09-12T22:41:46Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198036 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (1918—1945) |спіс1 = '''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля]] · [[Беларуская ніва]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон]] · [[Беларускі звон]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, Берлін)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё Свабода]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> jwmk3stjn5beduxm7y48pr2h8heshnd 5198038 5198036 2026-09-12T22:45:15Z АлесьНавіцкі90 162483 5198038 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (1918—1945) |спіс1 = '''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля]] · [[Беларуская ніва]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон]] · [[Беларускі звон]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, Берлін)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> pulgmjqopuyywq19wa4tfomwa7dcz5y 5198039 5198038 2026-09-12T22:47:24Z АлесьНавіцкі90 162483 5198039 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (1918—1945) |спіс1 = '''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля]] · [[Беларуская ніва]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон]] · [[Беларускі звон]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, Берлін)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> 713d8rznm0k8usox9f72yleeztxd0f6 5198041 5198039 2026-09-12T22:55:16Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198041 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 = '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля]] · [[Беларуская ніва]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон]] · [[Беларускі звон]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> tn02wqo1xpnfrbbr69umt7tmdds2izr 5198049 5198041 2026-09-12T23:09:14Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198049 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 = '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> lm9mad1usyyuxr5z3r13kud1cz2jzad 5198052 5198049 2026-09-12T23:16:53Z АлесьНавіцкі90 162483 5198052 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 = '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> p371dhgksxljlafb0dwc8zrfijc99q4 5198056 5198052 2026-09-12T23:25:13Z АлесьНавіцкі90 162483 5198056 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 = '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> 7jc8edoagos32cbsqbadxutoiw9vegn 5198057 5198056 2026-09-12T23:27:08Z АлесьНавіцкі90 162483 5198057 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 = '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (Парыж)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Германія і Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс, Зальцбург)|Пагоня]] · [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[Патрыёт (часопіс, Лондан)|Патрыёт]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад (часопіс, Лондан)|Наперад]] · [[Крапіва (часопіс, Лондан)|Крапіва]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Беларус у Амерыцы]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Вольнае слова (часопіс)|Вольнае слова]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (Канада)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Палессе (часопіс, Канада)|Палессе]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Часопіс (Беласток)|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> 0edxfwph70bt19jf9wtyqi426ryw82o 5198062 5198057 2026-09-12T23:48:52Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5198062 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 = '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (1945)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс)|Пагоня]] <br>'''Германія:''' [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)|Беларускае слова]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад! (часопіс)|Наперад!]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Летапіс беларускай эміграцыі]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс, ЗША)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (1951)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Сустрэчы (часопіс)|Сустрэчы]] · [[Czasopis|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> ds3zmz9pp0jr37rrtje5vm8x6y3nefm 5198063 5198062 2026-09-12T23:50:58Z АлесьНавіцкі90 162483 5198063 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 = '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (1945)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс)|Пагоня]] <br>'''Германія:''' [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)|Беларускае слова]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад! (часопіс)|Наперад!]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Летапіс беларускай эміграцыі]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс, ЗША)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (1951)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай (Таронта, 1974-98)]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Сустрэчы (часопіс)|Сустрэчы]] · [[Czasopis|Часопіс]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> lb5he6d0x90rmdqv5opwsarrq39zlm2 5198066 5198063 2026-09-12T23:59:00Z АлесьНавіцкі90 162483 5198066 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 = '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (1945)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс)|Пагоня]] <br>'''Германія:''' [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)|Беларускае слова]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад! (часопіс)|Наперад!]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Летапіс беларускай эміграцыі]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс, ЗША)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (1951)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай (Таронта, 1974-98)]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Сустрэчы (часопіс)|Сустрэчы]] · [[Czasopis|Czasopis (Часопіс)]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] |група3 = Радыё |спіс3 = '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] |група4 = Тэлебачанне |спіс4 = '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> hhaeuzo1ripwzn2yc81ynw9d4ry4836 5198067 5198066 2026-09-13T00:02:17Z АлесьНавіцкі90 162483 афармленне 5198067 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 =<div> '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] </div> |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = <div> '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (1945)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс)|Пагоня]] <br>'''Германія:''' [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)|Беларускае слова]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад! (часопіс)|Наперад!]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Летапіс беларускай эміграцыі]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс, ЗША)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (1951)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай (Таронта, 1974-98)]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Сустрэчы (часопіс)|Сустрэчы]] · [[Czasopis|Czasopis (Часопіс)]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] </div> |група3 = Радыё |спіс3 =<div> '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] </div> |група4 = Тэлебачанне |спіс4 =<div> '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] </div> |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 =<div> [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] </div> }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> fdv53c0vh0f6ya1qlmuuyp3yxdqt88e 5198068 5198067 2026-09-13T00:06:50Z АлесьНавіцкі90 162483 5198068 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 =<div> '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] </div> |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = <div> '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (1945)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс)|Пагоня]] <br>'''Германія:''' [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)|Беларускае слова]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад! (часопіс)|Наперад!]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Летапіс беларускай эміграцыі]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс, ЗША)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (1951)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай (Таронта, 1974-98)]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Сустрэчы (часопіс)|Сустрэчы]] · [[Czasopis|Czasopis (Часопіс)]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] </div> |група3 = Радыё |спіс3 =<div> '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] · [[Radio Wnet#Беларуская рэдакцыя — «Радыё Унэт»|«Радыё Унэт» — Беларуская рэдакцыя Radio Wnet]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] </div> |група4 = Тэлебачанне |спіс4 =<div> '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] </div> |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 =<div> [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] </div> }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> ah8wjhmf17j6xmhy995wubs0wmox58i 5198070 5198068 2026-09-13T00:09:52Z АлесьНавіцкі90 162483 5198070 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 =<div> '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] </div> |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = <div> '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (1945)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс)|Пагоня]] <br>'''Германія:''' [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)|Беларускае слова]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад! (часопіс)|Наперад!]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Летапіс беларускай эміграцыі]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс, ЗША)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (1951)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай (Таронта, 1974-98)]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Сустрэчы (часопіс)|Сустрэчы]] · [[Czasopis|Czasopis (Часопіс)]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] </div> |група3 = Радыё |спіс3 =<div> '''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] · [[Radio Wnet#Беларуская рэдакцыя — «Радыё Унэт»|«Радыё Унэт» — Беларуская рэдакцыя Radio Wnet]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] <br>'''Латвія:''' [[Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі]] </div> |група4 = Тэлебачанне |спіс4 =<div> '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] </div> |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 =<div> [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] </div> }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> g6vjgv5riikc6ekmgwoqnywvxs2o5ov 5198072 5198070 2026-09-13T00:18:45Z АлесьНавіцкі90 162483 5198072 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = Беларускамоўныя СМІ ў замежжы |група1 = Друк (да 1945) |спіс1 =<div> '''Расійская імперыя і РСФСР:''' [[Дзянніца (газета)|Дзянніца]] <br>'''Заходняя Беларусь:''' [[Наша Ніва (1920)|Наша Ніва (1920)]] · [[Беларуская крыніца]] · [[Хрысціянская думка]] · [[Беларуская доля (1925)]] · [[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва (Вільня, 1925-26)]] · [[Сялянская праўда]] · [[Беларуская справа]] · [[Народная справа]] · [[Наша справа]] · [[Наша воля (1927)]] · [[Наша воля (1935)|Наша воля (1935-36)]] · [[Наша праўда]] · [[Народны звон (1930)]] · [[Беларускі звон (1921)]] · [[Беларускі звон (1931)]] · [[Сялянская ніва]] · [[Родны край (1933)|Родны край (Вільня, 1933-36)]] · [[Саха (часопіс)|Саха]] · [[Беларускае слова (Вільня)|Беларускае слова (Вільня, 1926-28)]] · [[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]] · [[Беларускі фронт (1936)]] · [[Голас праўды]] · [[Новы шлях (часопіс, Вільня)|Новы шлях]] · [[Маланка (часопіс)|Маланка]] · [[Авадзень]] · [[Асва (часопіс)]] · [[Родныя гоні]] · [[Неман (часопіс, Вільня)|Неман]] · [[Студэнцкая думка (1924)]] · [[Шлях моладзі]] · [[Беларускі летапіс]] · [[Жаноцкая справа]] · [[Калоссе (часопіс)|Калоссе]] <br>'''Літва:''' [[Беларускі сцяг (Коўна)|Беларускі сцяг]] · [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] <br>'''Латвія:''' [[Голас беларуса (Латвія)|Голас беларуса]] · [[Беларуская школа ў Латвіі]] · [[Школьная праца]] <br>'''Чэхаславакія:''' [[Беларускі студэнт (Прага)|Беларускі студэнт]] · [[Прамень (часопіс, Прага)|Прамень]] · [[Іскры Скарыны]] <br>'''Францыя:''' [[Рэха (газета, Парыж)|Рэха]] <br>'''Германія:''' [[Раніца (газета, 1939)|Раніца]] · [[Беларускі студэнт (Берлін)|Беларускі студэнт]] · [[Беларускі работнік]] </div> |група2 = Друк (пасля 1945) |спіс2 = <div> '''Францыя:''' [[Беларускія навіны (1945)|Беларускія навіны]] · [[Моладзь (часопіс, Парыж)|Моладзь]] · [[Божым шляхам]] <br>'''Аўстрыя:''' [[Пагоня (часопіс)|Пагоня]] <br>'''Германія:''' [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]] · [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)|Беларускае слова]] · [[Сакавік (часопіс)|Сакавік]] <br>'''Вялікабрытанія:''' [[Беларус на чужыне]] · [[Аб’яднанне (часопіс)|Аб’яднанне]] · [[На шляху (часопіс)|На шляху]] · [[Наперад! (часопіс)|Наперад!]] · [[Голас часу]] <br>'''Італія:''' [[Зніч (часопіс)|Зніч]] <br>'''ЗША:''' [[Беларус (газета)|Беларус]] · [[Беларуская трыбуна (ЗША)|Беларуская трыбуна]] · [[Летапіс беларускай эміграцыі]] · [[Веда (часопіс)|Веда]] · [[Конадні]] · [[Беларускі свет (часопіс)|Беларускі свет]] · [[Беларуская думка (часопіс, ЗША)|Беларуская думка]] · [[Шыпшына (часопіс)|Шыпшына]] · [[Полацак (часопіс)|Полацак]] · [[Беларускі дайджэст]] <br>'''Канада:''' [[Беларускі эмігрант]] · [[Беларускі голас (1951)|Беларускі голас]] · [[Баявая ўскалось]] · [[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай (Таронта, 1974-98)]] · [[Прамень (часопіс, Канада)|Прамень]] <br>'''Польшча:''' [[Ніва (газета)|Ніва]] · [[Сустрэчы (часопіс)|Сустрэчы]] · [[Czasopis|Czasopis (Часопіс)]] <br>'''Літва:''' [[Рунь (газета, Вільнюс)|Рунь]] <br>'''Чэхія:''' [[Крывія (часопіс, Прага)|Крывія]] </div> |група3 = Радыё |спіс3 =<div> Асноўны артыкул: [[Беларускае радыё ў замежжы]] <br>'''ЗША:''' [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларуская служба Радыё «Свабода»]] <br>'''Ватыкан:''' [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] <br>'''Іспанія:''' [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] <br>'''Польшча:''' [[Беларуская служба Польскага радыё]] · [[Польскае Радыё Беласток#Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток|Беларускі блок вяшчання Польскага Радыё Беласток]] · [[Беларускае Радыё Рацыя]] · [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] · [[Radio Wnet#Беларуская рэдакцыя — «Радыё Унэт»|«Радыё Унэт» — Беларуская рэдакцыя Radio Wnet]] <br>'''Швецыя:''' [[Беларуская служба Радыё Швецыі]] <br>'''Латвія:''' [[Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі]] </div> |група4 = Тэлебачанне |спіс4 =<div> '''Польшча:''' [[Белсат]] · [[Беларускі тыдзень|Беларускі тыдзень (TVP3 Białystok)]] </div> |група5 = Інтэрнэт-СМІ |спіс5 =<div> [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва (nashaniva.com)]] · [[Новы Час]] · [[Будзьма беларусамі!]] · [[Hrodna.life]] </div> }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> gy5xm54lf2swoshk6cnu3g7di1tcjup 0 814504 5198026 2026-09-12T21:16:53Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Babinovichi 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Бабінавічах''' (верасень 1941 — сакавік 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавіч...» 5198026 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Babinovichi 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Бабінавічах''' (верасень 1941 — сакавік 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавічы]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1926 годзе ў [[Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавічах]] пражывала 332 яўрэі (32.1% жыхароў)<ref>Л. Л. Полевой. Русские евреи. Аналитический справочник. — Нью-Йорк — Портланд, Орегон. — 2010</ref>, а перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] яўрэі складалі палову насельніцтва мястэчка<ref>{{Cite web |url=http://mishpoha.org/library/07/0707.php |title=Серия «Мое местечко». «Следы на земле». |access-date=2016-04-15 |archive-date=2016-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428010211/http://mishpoha.org/library/07/0707.php |url-status=live }}</ref><ref>''А. Шульман'', Следы на земле. Минск, Медисонт, 2009, стр. 161</ref>. 22 ліпеня 1941 года [[Вермахт|нямецкія войскі]] занялі Бабінавічы. Акупацыя доўжылася да 25 кастрычніка 1943 года{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=168}}. На той момант не паспелі эвакуявацца прыкладна 60-70 габрэяў, але акрамя іх у мястэчку да моманту акупацыі апынуліся яшчэ і тыя габрэі, якія прыехалі сюды з іншых гарадоў на адпачынак ці ўжо ратуючыся ад немцаў<ref name=autogenerated5>''Аркадий Шульман''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/babinovichi/babinovichi.html Место для памятника] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/babinovichi/babinovichi.html |date=20160325053054 }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Бабінавічах акупанты сагналі прадстаўнікоў нацыянальнасці ў гета, якое складалася з некалькіх дамоў. Яўрэяў выкарыстоўвалі на работах і беспакарана здзекаваліся над імі. З захаваных сведчанняў вядома, напрыклад, што над маладой настаўніцай-габрэйкай паліцаі доўга здзекаваліся, як хацелі, а потым забілі<ref name=autogenerated5 />. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці [[Яўрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]], і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Па гэтай прычыне ў канцы верасня — пачатку кастрычніка 1941 года гітлераўцы адабралі маладых здаровых яўрэяў-мужчын (чалавек 16-17), і забілі іх каля могілак. Пасля паліцаі прымусілі некалькіх сялян закапаць цела, і забілі іх таксама як сведак<ref name=autogenerated5 />. У лютым 1942 года немцы і паліцаі выгналі ўсіх яўрэяў з гета і пагналі па лёдзе праз [[Зелянское]] возера на супрацьлеглы бераг да вострава<ref name=autogenerated5 />. Пасля гэтага былі і яшчэ расстрэлы<ref>{{Cite web |url=http://meld.gorod.tomsk.ru/index-1290858642.php |title=Детское письмо военных лет |access-date=2016-04-15 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306031134/http://meld.gorod.tomsk.ru/index-1290858642.php |url-status=live }}</ref>.У сакавіку 1942 года ў Бабінавічах было расстраляна 16 яўрэяў<ref>{{РЕЭ|БАБИНОВИЧИ}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Бабінавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Бабінавічы (Лёзненскі раён)]] dqy6pu3oyp1ja5l0tatslnxbn1xvobs 0 814505 5198071 2026-09-13T00:15:39Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5198071 wikitext text/x-wiki '''Беларускае радыё ў замежжы''' — [[радыёвяшчанне]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], якое стваралася па-за межамі [[Беларусь|Беларусі]] беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі, замежнымі грамадскімі арганізацыямі і дзяржаўнымі або міжнароднымі радыёкампаніямі. У розныя перыяды яно было арыентавана як на мясцовыя беларускія супольнасці, так і непасрэдна на слухачоў у [[БССР]] і пазней у Рэспубліцы Беларусь.<ref name="БелЭн-радыё">А. С. Ляўнева. Беларускае радыё за мяжой // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7.</ref> [[Файл:Antenna Radio Vatican 3.jpg|міні|злева|Антэна [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]]. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы станцыі пачаліся ў 1950 годзе.]] Першыя вядомыя рэгулярныя беларускія радыёпраграмы за межамі Беларусі з'явіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў канцы 1920-х гадоў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларускамоўнае вяшчанне развівалася ў ЗША, [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і краінах Заходняй Еўропы; адначасова ўзніклі прафесійныя рэдакцыі міжнародных радыёстанцый, перадачы якіх былі разлічаны перадусім на аўдыторыю ў Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Першыя перадачы ў Паўночнай Амерыцы == === Злучаныя Штаты Амерыкі === Першая вядомая беларуская радыёпраграма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1928—1929 гадах пад кіраўніцтвам [[Язэп Варонка|Язэпа Варонкі]]. З 1940-х гадоў беларускамоўныя перадачы ў Чыкага арганізоўваў [[Язэп Тарасевіч]].<ref name="БелЭн-ЗША">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%9B%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A8%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%AB%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%86 |title=Злучаныя Штаты Амерыкі |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1952—1953 гадах беларуская праграма пад кіраўніцтвам П. Куляша выходзіла ў [[Дэтройт|Дэтройце]], у 1958—1959 гадах М. Казлякоўскі вёў беларускія перадачы ў [[Трэнтан]]е. З 1960 года ў Чыкага выходзіла беларуская радыёпраграма «Нёман», якой кіраваў Н. Жызнеўскі.<ref name="БелЭн-ЗША"/> БелЭн згадвае таксама беларускамоўныя праграмы ў [[Нью-Ёрк]]у і [[Кліўленд]]зе. Такім чынам, амерыканскае беларускае радыё ў сярэдзіне XX стагоддзя складалася пераважна з мясцовых этнічных перадач, якія выкарыстоўвалі эфірны час існых амерыканскіх радыёстанцый і былі звязаны з беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі.<ref name="БелЭн-радыё"/> === Канада === У Канадзе беларускамоўныя выступленні і праграмы выходзілі ў [[Лондан (Антарыа)|Лондане (Антарыа)]], [[Садберы]], [[Таронта]] і [[Оквіл]]е. З 1955 года [[CBC/Radio-Canada|CBC]] з нагоды беларускіх нацыянальных свят перадавала канцэрты беларускай музыкі і танцаў, а ў 1959 — пачатку 1970-х гадоў беларуская радыёстанцыя працавала ў Оквіле.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%90 |title=Канада |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Заходняя Еўропа == === Ватыкан === Беларуская мова ўпершыню прагучала ў эфіры [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]] 24 снежня 1949 года, калі было перададзена пасланне [[Пій XII|Пія XII]] з нагоды Божага Нараджэння і пачатку юбілейнага 1950 года. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы пачаліся 6 студзеня 1950 года; заснавальнікам і першым кіраўніком беларускай рэдакцыі быў каталіцкі святар [[Пётр Татарыновіч]].<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2020-01/belaruskaj-redakcyi-vatykanskaha-radyjo-70.html |title=Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё — 70 гадоў |date=2020-01-06 |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> Беларуская рэдакцыя стала адной з нацыянальных моўных службаў радыё Святога Прастола. З развіццём лічбавых СМІ яе дзейнасць была інтэгравана ў беларускамоўную службу [[Vatican News]], дзе працягваюць публікавацца тэкставыя, аўдыя- і відэаматэрыялы.<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be.html |title=Vatican News па-беларуску |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё «Свабода» === 20 мая 1954 года ў [[Мюнхен]]е выйшла першая беларуская перадача радыё «Вызваленне» — пазнейшага [[Радыё Свабода]]. Першую беларускую рэдакцыю ўзначаліў [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]; у яе таксама ўвайшлі [[Пётр Сыч]], Янка Ліманоўскі, Сымон Кабыш і Лявон Карась.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |date=2004-01-01 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Першапачаткова пятнаццаціхвілінныя беларускія выпускі паўтараліся да 24 разоў на суткі. У 1959 годзе радыё «Вызваленне» атрымала назву «Радыё Свабода», а ў 1995 годзе яго цэнтральная рэдакцыя разам з беларускай службай пераехала з Мюнхена ў [[Прага|Прагу]].<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Германія |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Пасля распаду СССР станцыя працягнула беларускамоўнае вяшчанне і стварыла карэспандэнцкую сетку ў Беларусі. У XXI стагоддзі асноўная частка яе прадукцыі паступова перамясцілася з кароткіх і сярэдніх хваляў у інтэрнэт, сацыяльныя сеткі і фармат падкастаў; беларуская служба працягвае працу з Прагі.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Іспанія === У 1958 годзе на [[Нацыянальнае радыё Іспаніі|Іспанскім нацыянальным радыё]] ў [[Мадрыд]]зе пачаліся штодзённыя перадачы на беларускай мове. Асноўным аўтарам і дыктарам быў [[Янка Сурвіла]], а пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе ў падрыхтоўцы праграм удзельнічала таксама [[Івонка Сурвіла]].<ref name="Мадрыд">{{cite web |url=https://budzma.org/news/ivonka-survilla-ya-zawzhdy-sumavala-pa-byelarusi.html |title=Івонка Сурвілла: «Я заўжды сумавала па Беларусі» |date=2016-04-11 |website=Будзьма беларусамі! |access-date=2026-09-13 }}</ref> Перадачы прызначаліся як для беларускай эміграцыі, так і для слухачоў у БССР і суседніх краінах. Яны выходзілі да 1965 года; паводле ўспамінаў Івонкі Сурвілы, за час існавання праграмы было падрыхтавана 2383 эфіры, тэхнічную базу давала іспанская радыёкампанія, а фінансаванне праграмы ў значнай ступені забяспечвала беларуская эміграцыя.<ref name="Мадрыд"/> === Вялікабрытанія, Германія, Бельгія і іншыя краіны === У пасляваенныя дзесяцігоддзі асобныя беларускамоўныя радыёперадачы выходзілі таксама ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. У БелЭн гэтыя праграмы згадваюцца як частка шырэйшай сеткі радыёдзейнасці беларускай эміграцыі, аднак для многіх з іх дакладная храналогія і склад рэдакцый у даведачнай літаратуры не пададзены.<ref name="БелЭн-радыё"/> У сярэдзіне 1990-х гадоў БелЭн таксама адзначала беларускія праграмы расійскай радыёстанцыі [[Эха Масквы|«Эха Масквы»]]. Радыёстанцыя спыніла эфірнае вяшчанне ў Расіі ў сакавіку 2022 года.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Аўстралія == У [[Аўстралія|Аўстраліі]] беларускія праграмы ўзніклі неўзабаве пасля фарміравання пасляваенных беларускіх супольнасцей. У [[Брысбен]]е беларуская музыка, навіны і песні перадаваліся на станцыі 4KQ з 1953 года; беларусы [[Мельбурн]]а карысталіся эфірам станцыі 3EA у [[Джылонг]]у ў 1954 годзе, а ў 1976—1977 гадах беларуская праграма выходзіла на 3ZZ.<ref name="Australia">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |website=Belarusians in Australia |access-date=2026-09-13 }}</ref> У [[Сідней|Сіднеі]] рэгулярная беларуская праграма пачала выходзіць у 1976 годзе на 2EA, якая пазней увайшла ў сістэму [[Special Broadcasting Service|SBS]]. У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] з 1984 года беларуская перадача працавала на грамадскай станцыі 6NR; асобныя праграмы рыхтаваліся таксама ў [[Адэлаіда|Адэлаідзе]].<ref name="Australia"/> БелЭн фіксавала на 1996 год дзейныя беларускія праграмы ў Перце і Сіднеі, а таксама ранейшыя перадачы ў Брысбене і Мельбурне.<ref name="БелЭн-радыё"/> Паводле матэрыялаў Беларускага гістарычнага згуртавання ў Аўстраліі, да сярэдзіны 2000-х гадоў рэгулярныя беларускія радыёпраграмы ў краіне спыніліся.<ref name="Australia"/> == Новы этап пасля 1990 года == === Беларуская служба Польскага радыё === 15 снежня 1991 года з [[Варшава|Варшавы]] выйшла першая беларускамоўная перадача [[Польскае радыё|Польскага радыё]]. Спачатку яна рыхтавалася ў межах Польскай службы Канала замежнага вяшчання, а 13 студзеня 1992 года была створана асобная [[Беларуская служба Польскага радыё]], першай шматгадовай кіраўніцай якой стала беларусістка [[Ніна Баршчэўская]].<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8003/artykul/2338294 |title=Пра нас |date=2019-07-09 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1990-я гады перадачы службы рэтрансляваліся ў Беларусі, у тым ліку праз незалежнае мінскае [[Радыё 101,2]]. У 2020-я гады служба працягвае штодзённа выпускаць прыкладна паўгадзінныя беларускамоўныя аўдыёпраграмы, навіны, інтэрв'ю і тэматычныя падкасты для замежнага вяшчання Польскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8223/Artykul/3728157 |title=Беларуская служба Польскага радыё 06-09-2026 |date=2026-09-06 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> [[Файл:Radio Racyja 8.jpg|міні|Шыльда [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускага Радыё Рацыя]] ў [[Беласток]]у]] === Беларускае Радыё Рацыя === [[Беларускае Радыё Рацыя]] было створана ў [[Польшча|Польшчы]] ў канцы 1990-х гадоў групай беларускіх журналістаў, у тым ліку былых супрацоўнікаў закрытага [[Радыё 101,2]]. 3 кастрычніка 1999 года пачалося вяшчанне на кароткіх хвалях з праграмай, падрыхтаванай мінскай рэдакцыяй, а 29 снежня таго ж года пачалося FM-вяшчанне беларускай рэдакцыі ў [[Беласток]]у.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2002 годзе вяшчанне было спынена праз фінансавыя праблемы. У 2006 годзе Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку аднавіў станцыю пад той самай назвай; яна стала кругласутачным беларускамоўным радыё, арыентаваным на Польшчу і Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2026 годзе «Рацыя» працягвае вяшчанне ў інтэрнэце і ў FM-дыяпазоне: на 98,1 МГц для Беластока і Гродзеншчыны і на 99,2 МГц для Бяла-Падляскі і Брэстчыны.<ref>{{cite web |url=https://hpravy.org/2026/08/28/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%B2%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B0-47/ |title=Праваабарончая праграма «Вясна» |date=2026-08-28 |website=Гарадзенская праваабарона |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё Швецыі === Беларуская служба [[Радыё Швецыі]] пачала працу 7 лістапада 2004 года. Ініцыятарам яе стварэння і адным з двух пастаянных супрацоўнікаў быў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]], які да гэтага працаваў у рускай рэдакцыі шведскага замежнага вяшчання.<ref name="Швецыя">{{cite web |url=https://baj.media/be/radyjo-shvecyi-pa-belarusku/ |title=Як і чаму радыё ў Швецыі загаварыла па-беларуску |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> Праграма асвятляла перадусім падзеі ў Швецыі і беларуска-шведскія сувязі. Беларуская служба была закрыта 1 верасня 2009 года ў час перабудовы замежнага вяшчання Шведскага радыё.<ref name="Швецыя"/> === Еўрапейскае радыё для Беларусі === [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] было заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] ў верасні 2005 года групай беларускіх журналістаў і грамадскіх арганізацый. Першы эфір адбыўся 26 лютага 2006 года; станцыя была арыентавана перадусім на маладую беларускую аўдыторыю і спалучала інфармацыйныя перадачы з музычным вяшчаннем.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/pavel-svyardlou-kozhny-chalavek-u-belarusi-cyaper-zhurnalist |title=Павел Свярдлоў: «Кожны чалавек у Беларусі цяпер журналіст» |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2009—2021 гадах у станцыі існаваў карэспандэнцкі пункт у Мінску. Пасля ўзмацнення рэпрэсій супраць незалежных СМІ ў 2020—2021 гадах рэдакцыя перанесла працу за межы Беларусі; у сярэдзіне 2020-х гадоў «Еўрарадыё» дзейнічае з Варшавы як беларускае кросплатформеннае інтэрнэт-медыя і працягвае рэгулярныя жывыя аўдыя- і відэаэфіры.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/about-us |title=О нас |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/content/kantakt |title=Кантакты |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Беларускамоўнае радыё ў краінах Балтыі == На мяжы XX—XXI стагоддзяў беларускамоўныя праграмы для нацыянальнай меншасці выходзілі таксама на дзяржаўным радыё [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У пачатку 2000-х гадоў у Вільні існавала штотыднёвая беларуская праграма працягласцю каля 20 хвілін, у Латвіі — беларуская праграма Латвійскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |date=2002 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Значэнне для беларускага інфармацыйнага поля мела таксама віленская радыёстанцыя «Балтыйскія хвалі», якая забяспечвала трансляцыю на Беларусь праграм замежных вяшчальнікаў. Яна не была асобнай беларускамоўнай рэдакцыяй, таму разглядаецца найперш як тэхнічная пляцоўка замежнага вяшчання на Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Значэнне і змена фарматаў == На працягу XX стагоддзя беларускае радыё ў замежжы выконвала некалькі розных функцый. Праграмы беларускіх эміграцыйных супольнасцей у ЗША, Канадзе і Аўстраліі служылі найперш захаванню беларускай мовы і сувязяў унутры дыяспары, тады як «Свабода», Польскае радыё, мадрыдскае вяшчанне і часткова Ватыканскае радыё былі разлічаны таксама на непасрэднае слуханне ў БССР і Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя да гэтых форм далучыліся прафесійныя беларускамоўныя станцыі і службы ў Польшчы і Швецыі. З распаўсюджаннем інтэрнэту, мабільных прылад і сацыяльных сетак традыцыйнае кароткахвалевае замежнае вяшчанне ў значнай ступені саступіла месца інтэрнэт-радыё, падкастам, відэатрансляцыям і кросплатформенным СМІ; у такім выглядзе ў 2020-я гады працягваюць дзейнічаць, сярод іншага, Беларуская служба Радыё Свабода, Беларуская служба Польскага радыё, Беларускае Радыё Рацыя і Еўрарадыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7823 |title=RSS |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * А. С. Ляўнева. Беларускае радыё за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7. * Злучаныя Штаты Амерыкі // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Канада // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Германія // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. == Гл. таксама == * [[Беларускамоўныя СМІ ў замежжы]] * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Радыё 101,2]] * [[Беларуская дыяспара]] == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/ Беларуская служба Радыё Свабода] * [https://www.polskieradio.pl/396 Беларуская служба Польскага радыё] * [https://www.racyja.com/ Беларускае Радыё Рацыя] * [https://euroradio.fm/ Еўрарадыё] * [https://www.vaticannews.va/be.html Vatican News па-беларуску] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя СМІ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне]] [[Катэгорыя:Беларускае замежжа]] 7ogo8u92ahamvef55saow6pmjebbi7k 5198073 5198071 2026-09-13T00:19:49Z АлесьНавіцкі90 162483 5198073 wikitext text/x-wiki '''Беларускае радыё ў замежжы''' — [[радыёвяшчанне]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], якое стваралася па-за межамі [[Беларусь|Беларусі]] беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі, замежнымі грамадскімі арганізацыямі і дзяржаўнымі або міжнароднымі радыёкампаніямі. У розныя перыяды яно было арыентавана як на мясцовыя беларускія супольнасці, так і непасрэдна на слухачоў у [[БССР]] і пазней у Рэспубліцы Беларусь.<ref name="БелЭн-радыё">А. С. Ляўнева. Беларускае радыё за мяжой // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7.</ref> [[Файл:Antenna Radio Vatican 3.jpg|міні|справа|200пкс|Антэна [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]]. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы станцыі пачаліся ў 1950 годзе.]] Першыя вядомыя рэгулярныя беларускія радыёпраграмы за межамі Беларусі з'явіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў канцы 1920-х гадоў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларускамоўнае вяшчанне развівалася ў ЗША, [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і краінах Заходняй Еўропы; адначасова ўзніклі прафесійныя рэдакцыі міжнародных радыёстанцый, перадачы якіх былі разлічаны перадусім на аўдыторыю ў Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Першыя перадачы ў Паўночнай Амерыцы == === Злучаныя Штаты Амерыкі === Першая вядомая беларуская радыёпраграма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1928—1929 гадах пад кіраўніцтвам [[Язэп Варонка|Язэпа Варонкі]]. З 1940-х гадоў беларускамоўныя перадачы ў Чыкага арганізоўваў [[Язэп Тарасевіч]].<ref name="БелЭн-ЗША">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%9B%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A8%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%AB%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%86 |title=Злучаныя Штаты Амерыкі |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1952—1953 гадах беларуская праграма пад кіраўніцтвам П. Куляша выходзіла ў [[Дэтройт|Дэтройце]], у 1958—1959 гадах М. Казлякоўскі вёў беларускія перадачы ў [[Трэнтан]]е. З 1960 года ў Чыкага выходзіла беларуская радыёпраграма «Нёман», якой кіраваў Н. Жызнеўскі.<ref name="БелЭн-ЗША"/> БелЭн згадвае таксама беларускамоўныя праграмы ў [[Нью-Ёрк]]у і [[Кліўленд]]зе. Такім чынам, амерыканскае беларускае радыё ў сярэдзіне XX стагоддзя складалася пераважна з мясцовых этнічных перадач, якія выкарыстоўвалі эфірны час існых амерыканскіх радыёстанцый і былі звязаны з беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі.<ref name="БелЭн-радыё"/> === Канада === У Канадзе беларускамоўныя выступленні і праграмы выходзілі ў [[Лондан (Антарыа)|Лондане (Антарыа)]], [[Садберы]], [[Таронта]] і [[Оквіл]]е. З 1955 года [[CBC/Radio-Canada|CBC]] з нагоды беларускіх нацыянальных свят перадавала канцэрты беларускай музыкі і танцаў, а ў 1959 — пачатку 1970-х гадоў беларуская радыёстанцыя працавала ў Оквіле.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%90 |title=Канада |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Заходняя Еўропа == === Ватыкан === Беларуская мова ўпершыню прагучала ў эфіры [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]] 24 снежня 1949 года, калі было перададзена пасланне [[Пій XII|Пія XII]] з нагоды Божага Нараджэння і пачатку юбілейнага 1950 года. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы пачаліся 6 студзеня 1950 года; заснавальнікам і першым кіраўніком беларускай рэдакцыі быў каталіцкі святар [[Пётр Татарыновіч]].<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2020-01/belaruskaj-redakcyi-vatykanskaha-radyjo-70.html |title=Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё — 70 гадоў |date=2020-01-06 |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> Беларуская рэдакцыя стала адной з нацыянальных моўных службаў радыё Святога Прастола. З развіццём лічбавых СМІ яе дзейнасць была інтэгравана ў беларускамоўную службу [[Vatican News]], дзе працягваюць публікавацца тэкставыя, аўдыя- і відэаматэрыялы.<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be.html |title=Vatican News па-беларуску |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё «Свабода» === 20 мая 1954 года ў [[Мюнхен]]е выйшла першая беларуская перадача радыё «Вызваленне» — пазнейшага [[Радыё Свабода]]. Першую беларускую рэдакцыю ўзначаліў [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]; у яе таксама ўвайшлі [[Пётр Сыч]], Янка Ліманоўскі, Сымон Кабыш і Лявон Карась.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |date=2004-01-01 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Першапачаткова пятнаццаціхвілінныя беларускія выпускі паўтараліся да 24 разоў на суткі. У 1959 годзе радыё «Вызваленне» атрымала назву «Радыё Свабода», а ў 1995 годзе яго цэнтральная рэдакцыя разам з беларускай службай пераехала з Мюнхена ў [[Прага|Прагу]].<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Германія |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Пасля распаду СССР станцыя працягнула беларускамоўнае вяшчанне і стварыла карэспандэнцкую сетку ў Беларусі. У XXI стагоддзі асноўная частка яе прадукцыі паступова перамясцілася з кароткіх і сярэдніх хваляў у інтэрнэт, сацыяльныя сеткі і фармат падкастаў; беларуская служба працягвае працу з Прагі.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Іспанія === У 1958 годзе на [[Нацыянальнае радыё Іспаніі|Іспанскім нацыянальным радыё]] ў [[Мадрыд]]зе пачаліся штодзённыя перадачы на беларускай мове. Асноўным аўтарам і дыктарам быў [[Янка Сурвіла]], а пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе ў падрыхтоўцы праграм удзельнічала таксама [[Івонка Сурвіла]].<ref name="Мадрыд">{{cite web |url=https://budzma.org/news/ivonka-survilla-ya-zawzhdy-sumavala-pa-byelarusi.html |title=Івонка Сурвілла: «Я заўжды сумавала па Беларусі» |date=2016-04-11 |website=Будзьма беларусамі! |access-date=2026-09-13 }}</ref> Перадачы прызначаліся як для беларускай эміграцыі, так і для слухачоў у БССР і суседніх краінах. Яны выходзілі да 1965 года; паводле ўспамінаў Івонкі Сурвілы, за час існавання праграмы было падрыхтавана 2383 эфіры, тэхнічную базу давала іспанская радыёкампанія, а фінансаванне праграмы ў значнай ступені забяспечвала беларуская эміграцыя.<ref name="Мадрыд"/> === Вялікабрытанія, Германія, Бельгія і іншыя краіны === У пасляваенныя дзесяцігоддзі асобныя беларускамоўныя радыёперадачы выходзілі таксама ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. У БелЭн гэтыя праграмы згадваюцца як частка шырэйшай сеткі радыёдзейнасці беларускай эміграцыі, аднак для многіх з іх дакладная храналогія і склад рэдакцый у даведачнай літаратуры не пададзены.<ref name="БелЭн-радыё"/> У сярэдзіне 1990-х гадоў БелЭн таксама адзначала беларускія праграмы расійскай радыёстанцыі [[Эха Масквы|«Эха Масквы»]]. Радыёстанцыя спыніла эфірнае вяшчанне ў Расіі ў сакавіку 2022 года.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Аўстралія == У [[Аўстралія|Аўстраліі]] беларускія праграмы ўзніклі неўзабаве пасля фарміравання пасляваенных беларускіх супольнасцей. У [[Брысбен]]е беларуская музыка, навіны і песні перадаваліся на станцыі 4KQ з 1953 года; беларусы [[Мельбурн]]а карысталіся эфірам станцыі 3EA у [[Джылонг]]у ў 1954 годзе, а ў 1976—1977 гадах беларуская праграма выходзіла на 3ZZ.<ref name="Australia">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |website=Belarusians in Australia |access-date=2026-09-13 }}</ref> У [[Сідней|Сіднеі]] рэгулярная беларуская праграма пачала выходзіць у 1976 годзе на 2EA, якая пазней увайшла ў сістэму [[Special Broadcasting Service|SBS]]. У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] з 1984 года беларуская перадача працавала на грамадскай станцыі 6NR; асобныя праграмы рыхтаваліся таксама ў [[Адэлаіда|Адэлаідзе]].<ref name="Australia"/> БелЭн фіксавала на 1996 год дзейныя беларускія праграмы ў Перце і Сіднеі, а таксама ранейшыя перадачы ў Брысбене і Мельбурне.<ref name="БелЭн-радыё"/> Паводле матэрыялаў Беларускага гістарычнага згуртавання ў Аўстраліі, да сярэдзіны 2000-х гадоў рэгулярныя беларускія радыёпраграмы ў краіне спыніліся.<ref name="Australia"/> == Новы этап пасля 1990 года == === Беларуская служба Польскага радыё === 15 снежня 1991 года з [[Варшава|Варшавы]] выйшла першая беларускамоўная перадача [[Польскае радыё|Польскага радыё]]. Спачатку яна рыхтавалася ў межах Польскай службы Канала замежнага вяшчання, а 13 студзеня 1992 года была створана асобная [[Беларуская служба Польскага радыё]], першай шматгадовай кіраўніцай якой стала беларусістка [[Ніна Баршчэўская]].<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8003/artykul/2338294 |title=Пра нас |date=2019-07-09 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1990-я гады перадачы службы рэтрансляваліся ў Беларусі, у тым ліку праз незалежнае мінскае [[Радыё 101,2]]. У 2020-я гады служба працягвае штодзённа выпускаць прыкладна паўгадзінныя беларускамоўныя аўдыёпраграмы, навіны, інтэрв'ю і тэматычныя падкасты для замежнага вяшчання Польскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8223/Artykul/3728157 |title=Беларуская служба Польскага радыё 06-09-2026 |date=2026-09-06 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> [[Файл:Radio Racyja 8.jpg|міні|Шыльда [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускага Радыё Рацыя]] ў [[Беласток]]у]] === Беларускае Радыё Рацыя === [[Беларускае Радыё Рацыя]] было створана ў [[Польшча|Польшчы]] ў канцы 1990-х гадоў групай беларускіх журналістаў, у тым ліку былых супрацоўнікаў закрытага [[Радыё 101,2]]. 3 кастрычніка 1999 года пачалося вяшчанне на кароткіх хвалях з праграмай, падрыхтаванай мінскай рэдакцыяй, а 29 снежня таго ж года пачалося FM-вяшчанне беларускай рэдакцыі ў [[Беласток]]у.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2002 годзе вяшчанне было спынена праз фінансавыя праблемы. У 2006 годзе Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку аднавіў станцыю пад той самай назвай; яна стала кругласутачным беларускамоўным радыё, арыентаваным на Польшчу і Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2026 годзе «Рацыя» працягвае вяшчанне ў інтэрнэце і ў FM-дыяпазоне: на 98,1 МГц для Беластока і Гродзеншчыны і на 99,2 МГц для Бяла-Падляскі і Брэстчыны.<ref>{{cite web |url=https://hpravy.org/2026/08/28/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%B2%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B0-47/ |title=Праваабарончая праграма «Вясна» |date=2026-08-28 |website=Гарадзенская праваабарона |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё Швецыі === Беларуская служба [[Радыё Швецыі]] пачала працу 7 лістапада 2004 года. Ініцыятарам яе стварэння і адным з двух пастаянных супрацоўнікаў быў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]], які да гэтага працаваў у рускай рэдакцыі шведскага замежнага вяшчання.<ref name="Швецыя">{{cite web |url=https://baj.media/be/radyjo-shvecyi-pa-belarusku/ |title=Як і чаму радыё ў Швецыі загаварыла па-беларуску |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> Праграма асвятляла перадусім падзеі ў Швецыі і беларуска-шведскія сувязі. Беларуская служба была закрыта 1 верасня 2009 года ў час перабудовы замежнага вяшчання Шведскага радыё.<ref name="Швецыя"/> === Еўрапейскае радыё для Беларусі === [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] было заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] ў верасні 2005 года групай беларускіх журналістаў і грамадскіх арганізацый. Першы эфір адбыўся 26 лютага 2006 года; станцыя была арыентавана перадусім на маладую беларускую аўдыторыю і спалучала інфармацыйныя перадачы з музычным вяшчаннем.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/pavel-svyardlou-kozhny-chalavek-u-belarusi-cyaper-zhurnalist |title=Павел Свярдлоў: «Кожны чалавек у Беларусі цяпер журналіст» |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2009—2021 гадах у станцыі існаваў карэспандэнцкі пункт у Мінску. Пасля ўзмацнення рэпрэсій супраць незалежных СМІ ў 2020—2021 гадах рэдакцыя перанесла працу за межы Беларусі; у сярэдзіне 2020-х гадоў «Еўрарадыё» дзейнічае з Варшавы як беларускае кросплатформеннае інтэрнэт-медыя і працягвае рэгулярныя жывыя аўдыя- і відэаэфіры.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/about-us |title=О нас |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/content/kantakt |title=Кантакты |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Беларускамоўнае радыё ў краінах Балтыі == На мяжы XX—XXI стагоддзяў беларускамоўныя праграмы для нацыянальнай меншасці выходзілі таксама на дзяржаўным радыё [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У пачатку 2000-х гадоў у Вільні існавала штотыднёвая беларуская праграма працягласцю каля 20 хвілін, у Латвіі — беларуская праграма Латвійскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |date=2002 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Значэнне для беларускага інфармацыйнага поля мела таксама віленская радыёстанцыя «Балтыйскія хвалі», якая забяспечвала трансляцыю на Беларусь праграм замежных вяшчальнікаў. Яна не была асобнай беларускамоўнай рэдакцыяй, таму разглядаецца найперш як тэхнічная пляцоўка замежнага вяшчання на Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Значэнне і змена фарматаў == На працягу XX стагоддзя беларускае радыё ў замежжы выконвала некалькі розных функцый. Праграмы беларускіх эміграцыйных супольнасцей у ЗША, Канадзе і Аўстраліі служылі найперш захаванню беларускай мовы і сувязяў унутры дыяспары, тады як «Свабода», Польскае радыё, мадрыдскае вяшчанне і часткова Ватыканскае радыё былі разлічаны таксама на непасрэднае слуханне ў БССР і Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя да гэтых форм далучыліся прафесійныя беларускамоўныя станцыі і службы ў Польшчы і Швецыі. З распаўсюджаннем інтэрнэту, мабільных прылад і сацыяльных сетак традыцыйнае кароткахвалевае замежнае вяшчанне ў значнай ступені саступіла месца інтэрнэт-радыё, падкастам, відэатрансляцыям і кросплатформенным СМІ; у такім выглядзе ў 2020-я гады працягваюць дзейнічаць, сярод іншага, Беларуская служба Радыё Свабода, Беларуская служба Польскага радыё, Беларускае Радыё Рацыя і Еўрарадыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7823 |title=RSS |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * А. С. Ляўнева. Беларускае радыё за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7. * Злучаныя Штаты Амерыкі // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Канада // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Германія // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. == Гл. таксама == * [[Беларускамоўныя СМІ ў замежжы]] * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Радыё 101,2]] * [[Беларуская дыяспара]] == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/ Беларуская служба Радыё Свабода] * [https://www.polskieradio.pl/396 Беларуская служба Польскага радыё] * [https://www.racyja.com/ Беларускае Радыё Рацыя] * [https://euroradio.fm/ Еўрарадыё] * [https://www.vaticannews.va/be.html Vatican News па-беларуску] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя СМІ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне]] [[Катэгорыя:Беларускае замежжа]] 1fwq5mu872g5jmzyz7n1jfhgrzigxf1 5198074 5198073 2026-09-13T00:20:30Z АлесьНавіцкі90 162483 5198074 wikitext text/x-wiki [[Файл:Antenna Radio Vatican 3.jpg|міні|справа|200пкс|Антэна [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]]. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы станцыі пачаліся ў 1950 годзе.]] '''Беларускае радыё ў замежжы''' — [[радыёвяшчанне]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], якое стваралася па-за межамі [[Беларусь|Беларусі]] беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі, замежнымі грамадскімі арганізацыямі і дзяржаўнымі або міжнароднымі радыёкампаніямі. У розныя перыяды яно было арыентавана як на мясцовыя беларускія супольнасці, так і непасрэдна на слухачоў у [[БССР]] і пазней у Рэспубліцы Беларусь.<ref name="БелЭн-радыё">А. С. Ляўнева. Беларускае радыё за мяжой // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7.</ref> Першыя вядомыя рэгулярныя беларускія радыёпраграмы за межамі Беларусі з'явіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў канцы 1920-х гадоў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларускамоўнае вяшчанне развівалася ў ЗША, [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і краінах Заходняй Еўропы; адначасова ўзніклі прафесійныя рэдакцыі міжнародных радыёстанцый, перадачы якіх былі разлічаны перадусім на аўдыторыю ў Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Першыя перадачы ў Паўночнай Амерыцы == === Злучаныя Штаты Амерыкі === Першая вядомая беларуская радыёпраграма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1928—1929 гадах пад кіраўніцтвам [[Язэп Варонка|Язэпа Варонкі]]. З 1940-х гадоў беларускамоўныя перадачы ў Чыкага арганізоўваў [[Язэп Тарасевіч]].<ref name="БелЭн-ЗША">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%9B%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A8%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%AB%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%86 |title=Злучаныя Штаты Амерыкі |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1952—1953 гадах беларуская праграма пад кіраўніцтвам П. Куляша выходзіла ў [[Дэтройт|Дэтройце]], у 1958—1959 гадах М. Казлякоўскі вёў беларускія перадачы ў [[Трэнтан]]е. З 1960 года ў Чыкага выходзіла беларуская радыёпраграма «Нёман», якой кіраваў Н. Жызнеўскі.<ref name="БелЭн-ЗША"/> БелЭн згадвае таксама беларускамоўныя праграмы ў [[Нью-Ёрк]]у і [[Кліўленд]]зе. Такім чынам, амерыканскае беларускае радыё ў сярэдзіне XX стагоддзя складалася пераважна з мясцовых этнічных перадач, якія выкарыстоўвалі эфірны час існых амерыканскіх радыёстанцый і былі звязаны з беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі.<ref name="БелЭн-радыё"/> === Канада === У Канадзе беларускамоўныя выступленні і праграмы выходзілі ў [[Лондан (Антарыа)|Лондане (Антарыа)]], [[Садберы]], [[Таронта]] і [[Оквіл]]е. З 1955 года [[CBC/Radio-Canada|CBC]] з нагоды беларускіх нацыянальных свят перадавала канцэрты беларускай музыкі і танцаў, а ў 1959 — пачатку 1970-х гадоў беларуская радыёстанцыя працавала ў Оквіле.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%90 |title=Канада |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Заходняя Еўропа == === Ватыкан === Беларуская мова ўпершыню прагучала ў эфіры [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]] 24 снежня 1949 года, калі было перададзена пасланне [[Пій XII|Пія XII]] з нагоды Божага Нараджэння і пачатку юбілейнага 1950 года. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы пачаліся 6 студзеня 1950 года; заснавальнікам і першым кіраўніком беларускай рэдакцыі быў каталіцкі святар [[Пётр Татарыновіч]].<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2020-01/belaruskaj-redakcyi-vatykanskaha-radyjo-70.html |title=Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё — 70 гадоў |date=2020-01-06 |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> Беларуская рэдакцыя стала адной з нацыянальных моўных службаў радыё Святога Прастола. З развіццём лічбавых СМІ яе дзейнасць была інтэгравана ў беларускамоўную службу [[Vatican News]], дзе працягваюць публікавацца тэкставыя, аўдыя- і відэаматэрыялы.<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be.html |title=Vatican News па-беларуску |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё «Свабода» === 20 мая 1954 года ў [[Мюнхен]]е выйшла першая беларуская перадача радыё «Вызваленне» — пазнейшага [[Радыё Свабода]]. Першую беларускую рэдакцыю ўзначаліў [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]; у яе таксама ўвайшлі [[Пётр Сыч]], Янка Ліманоўскі, Сымон Кабыш і Лявон Карась.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |date=2004-01-01 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Першапачаткова пятнаццаціхвілінныя беларускія выпускі паўтараліся да 24 разоў на суткі. У 1959 годзе радыё «Вызваленне» атрымала назву «Радыё Свабода», а ў 1995 годзе яго цэнтральная рэдакцыя разам з беларускай службай пераехала з Мюнхена ў [[Прага|Прагу]].<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Германія |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Пасля распаду СССР станцыя працягнула беларускамоўнае вяшчанне і стварыла карэспандэнцкую сетку ў Беларусі. У XXI стагоддзі асноўная частка яе прадукцыі паступова перамясцілася з кароткіх і сярэдніх хваляў у інтэрнэт, сацыяльныя сеткі і фармат падкастаў; беларуская служба працягвае працу з Прагі.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Іспанія === У 1958 годзе на [[Нацыянальнае радыё Іспаніі|Іспанскім нацыянальным радыё]] ў [[Мадрыд]]зе пачаліся штодзённыя перадачы на беларускай мове. Асноўным аўтарам і дыктарам быў [[Янка Сурвіла]], а пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе ў падрыхтоўцы праграм удзельнічала таксама [[Івонка Сурвіла]].<ref name="Мадрыд">{{cite web |url=https://budzma.org/news/ivonka-survilla-ya-zawzhdy-sumavala-pa-byelarusi.html |title=Івонка Сурвілла: «Я заўжды сумавала па Беларусі» |date=2016-04-11 |website=Будзьма беларусамі! |access-date=2026-09-13 }}</ref> Перадачы прызначаліся як для беларускай эміграцыі, так і для слухачоў у БССР і суседніх краінах. Яны выходзілі да 1965 года; паводле ўспамінаў Івонкі Сурвілы, за час існавання праграмы было падрыхтавана 2383 эфіры, тэхнічную базу давала іспанская радыёкампанія, а фінансаванне праграмы ў значнай ступені забяспечвала беларуская эміграцыя.<ref name="Мадрыд"/> === Вялікабрытанія, Германія, Бельгія і іншыя краіны === У пасляваенныя дзесяцігоддзі асобныя беларускамоўныя радыёперадачы выходзілі таксама ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. У БелЭн гэтыя праграмы згадваюцца як частка шырэйшай сеткі радыёдзейнасці беларускай эміграцыі, аднак для многіх з іх дакладная храналогія і склад рэдакцый у даведачнай літаратуры не пададзены.<ref name="БелЭн-радыё"/> У сярэдзіне 1990-х гадоў БелЭн таксама адзначала беларускія праграмы расійскай радыёстанцыі [[Эха Масквы|«Эха Масквы»]]. Радыёстанцыя спыніла эфірнае вяшчанне ў Расіі ў сакавіку 2022 года.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Аўстралія == У [[Аўстралія|Аўстраліі]] беларускія праграмы ўзніклі неўзабаве пасля фарміравання пасляваенных беларускіх супольнасцей. У [[Брысбен]]е беларуская музыка, навіны і песні перадаваліся на станцыі 4KQ з 1953 года; беларусы [[Мельбурн]]а карысталіся эфірам станцыі 3EA у [[Джылонг]]у ў 1954 годзе, а ў 1976—1977 гадах беларуская праграма выходзіла на 3ZZ.<ref name="Australia">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |website=Belarusians in Australia |access-date=2026-09-13 }}</ref> У [[Сідней|Сіднеі]] рэгулярная беларуская праграма пачала выходзіць у 1976 годзе на 2EA, якая пазней увайшла ў сістэму [[Special Broadcasting Service|SBS]]. У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] з 1984 года беларуская перадача працавала на грамадскай станцыі 6NR; асобныя праграмы рыхтаваліся таксама ў [[Адэлаіда|Адэлаідзе]].<ref name="Australia"/> БелЭн фіксавала на 1996 год дзейныя беларускія праграмы ў Перце і Сіднеі, а таксама ранейшыя перадачы ў Брысбене і Мельбурне.<ref name="БелЭн-радыё"/> Паводле матэрыялаў Беларускага гістарычнага згуртавання ў Аўстраліі, да сярэдзіны 2000-х гадоў рэгулярныя беларускія радыёпраграмы ў краіне спыніліся.<ref name="Australia"/> == Новы этап пасля 1990 года == === Беларуская служба Польскага радыё === 15 снежня 1991 года з [[Варшава|Варшавы]] выйшла першая беларускамоўная перадача [[Польскае радыё|Польскага радыё]]. Спачатку яна рыхтавалася ў межах Польскай службы Канала замежнага вяшчання, а 13 студзеня 1992 года была створана асобная [[Беларуская служба Польскага радыё]], першай шматгадовай кіраўніцай якой стала беларусістка [[Ніна Баршчэўская]].<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8003/artykul/2338294 |title=Пра нас |date=2019-07-09 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1990-я гады перадачы службы рэтрансляваліся ў Беларусі, у тым ліку праз незалежнае мінскае [[Радыё 101,2]]. У 2020-я гады служба працягвае штодзённа выпускаць прыкладна паўгадзінныя беларускамоўныя аўдыёпраграмы, навіны, інтэрв'ю і тэматычныя падкасты для замежнага вяшчання Польскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8223/Artykul/3728157 |title=Беларуская служба Польскага радыё 06-09-2026 |date=2026-09-06 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> [[Файл:Radio Racyja 8.jpg|міні|Шыльда [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускага Радыё Рацыя]] ў [[Беласток]]у]] === Беларускае Радыё Рацыя === [[Беларускае Радыё Рацыя]] было створана ў [[Польшча|Польшчы]] ў канцы 1990-х гадоў групай беларускіх журналістаў, у тым ліку былых супрацоўнікаў закрытага [[Радыё 101,2]]. 3 кастрычніка 1999 года пачалося вяшчанне на кароткіх хвалях з праграмай, падрыхтаванай мінскай рэдакцыяй, а 29 снежня таго ж года пачалося FM-вяшчанне беларускай рэдакцыі ў [[Беласток]]у.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2002 годзе вяшчанне было спынена праз фінансавыя праблемы. У 2006 годзе Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку аднавіў станцыю пад той самай назвай; яна стала кругласутачным беларускамоўным радыё, арыентаваным на Польшчу і Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2026 годзе «Рацыя» працягвае вяшчанне ў інтэрнэце і ў FM-дыяпазоне: на 98,1 МГц для Беластока і Гродзеншчыны і на 99,2 МГц для Бяла-Падляскі і Брэстчыны.<ref>{{cite web |url=https://hpravy.org/2026/08/28/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%B2%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B0-47/ |title=Праваабарончая праграма «Вясна» |date=2026-08-28 |website=Гарадзенская праваабарона |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё Швецыі === Беларуская служба [[Радыё Швецыі]] пачала працу 7 лістапада 2004 года. Ініцыятарам яе стварэння і адным з двух пастаянных супрацоўнікаў быў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]], які да гэтага працаваў у рускай рэдакцыі шведскага замежнага вяшчання.<ref name="Швецыя">{{cite web |url=https://baj.media/be/radyjo-shvecyi-pa-belarusku/ |title=Як і чаму радыё ў Швецыі загаварыла па-беларуску |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> Праграма асвятляла перадусім падзеі ў Швецыі і беларуска-шведскія сувязі. Беларуская служба была закрыта 1 верасня 2009 года ў час перабудовы замежнага вяшчання Шведскага радыё.<ref name="Швецыя"/> === Еўрапейскае радыё для Беларусі === [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] было заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] ў верасні 2005 года групай беларускіх журналістаў і грамадскіх арганізацый. Першы эфір адбыўся 26 лютага 2006 года; станцыя была арыентавана перадусім на маладую беларускую аўдыторыю і спалучала інфармацыйныя перадачы з музычным вяшчаннем.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/pavel-svyardlou-kozhny-chalavek-u-belarusi-cyaper-zhurnalist |title=Павел Свярдлоў: «Кожны чалавек у Беларусі цяпер журналіст» |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2009—2021 гадах у станцыі існаваў карэспандэнцкі пункт у Мінску. Пасля ўзмацнення рэпрэсій супраць незалежных СМІ ў 2020—2021 гадах рэдакцыя перанесла працу за межы Беларусі; у сярэдзіне 2020-х гадоў «Еўрарадыё» дзейнічае з Варшавы як беларускае кросплатформеннае інтэрнэт-медыя і працягвае рэгулярныя жывыя аўдыя- і відэаэфіры.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/about-us |title=О нас |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/content/kantakt |title=Кантакты |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Беларускамоўнае радыё ў краінах Балтыі == На мяжы XX—XXI стагоддзяў беларускамоўныя праграмы для нацыянальнай меншасці выходзілі таксама на дзяржаўным радыё [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У пачатку 2000-х гадоў у Вільні існавала штотыднёвая беларуская праграма працягласцю каля 20 хвілін, у Латвіі — беларуская праграма Латвійскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |date=2002 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Значэнне для беларускага інфармацыйнага поля мела таксама віленская радыёстанцыя «Балтыйскія хвалі», якая забяспечвала трансляцыю на Беларусь праграм замежных вяшчальнікаў. Яна не была асобнай беларускамоўнай рэдакцыяй, таму разглядаецца найперш як тэхнічная пляцоўка замежнага вяшчання на Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Значэнне і змена фарматаў == На працягу XX стагоддзя беларускае радыё ў замежжы выконвала некалькі розных функцый. Праграмы беларускіх эміграцыйных супольнасцей у ЗША, Канадзе і Аўстраліі служылі найперш захаванню беларускай мовы і сувязяў унутры дыяспары, тады як «Свабода», Польскае радыё, мадрыдскае вяшчанне і часткова Ватыканскае радыё былі разлічаны таксама на непасрэднае слуханне ў БССР і Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя да гэтых форм далучыліся прафесійныя беларускамоўныя станцыі і службы ў Польшчы і Швецыі. З распаўсюджаннем інтэрнэту, мабільных прылад і сацыяльных сетак традыцыйнае кароткахвалевае замежнае вяшчанне ў значнай ступені саступіла месца інтэрнэт-радыё, падкастам, відэатрансляцыям і кросплатформенным СМІ; у такім выглядзе ў 2020-я гады працягваюць дзейнічаць, сярод іншага, Беларуская служба Радыё Свабода, Беларуская служба Польскага радыё, Беларускае Радыё Рацыя і Еўрарадыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7823 |title=RSS |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * А. С. Ляўнева. Беларускае радыё за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7. * Злучаныя Штаты Амерыкі // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Канада // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Германія // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. == Гл. таксама == * [[Беларускамоўныя СМІ ў замежжы]] * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Радыё 101,2]] * [[Беларуская дыяспара]] == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/ Беларуская служба Радыё Свабода] * [https://www.polskieradio.pl/396 Беларуская служба Польскага радыё] * [https://www.racyja.com/ Беларускае Радыё Рацыя] * [https://euroradio.fm/ Еўрарадыё] * [https://www.vaticannews.va/be.html Vatican News па-беларуску] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя СМІ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне]] [[Катэгорыя:Беларускае замежжа]] j6lqciul10u8goepjueb7h4ghoi8ags 5198079 5198074 2026-09-13T00:38:24Z АлесьНавіцкі90 162483 5198079 wikitext text/x-wiki [[Файл:Antenna Radio Vatican 3.jpg|міні|справа|200пкс|Антэна [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]]. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы станцыі пачаліся ў 1950 годзе.]] '''Беларускае радыё ў замежжы''' — [[радыёвяшчанне]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], якое стваралася па-за межамі [[Беларусь|Беларусі]] беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі, замежнымі грамадскімі арганізацыямі і дзяржаўнымі або міжнароднымі радыёкампаніямі. У розныя перыяды яно было арыентавана як на мясцовыя беларускія супольнасці, так і непасрэдна на слухачоў у [[БССР]] і пазней у Рэспубліцы Беларусь.<ref name="БелЭн-радыё">А. С. Ляднёва. Беларускае радыё за мяжой // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7.</ref> Першыя вядомыя рэгулярныя беларускія радыёпраграмы за межамі Беларусі з'явіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў канцы 1920-х гадоў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларускамоўнае вяшчанне развівалася ў ЗША, [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і краінах Заходняй Еўропы; адначасова ўзніклі прафесійныя рэдакцыі міжнародных радыёстанцый, перадачы якіх былі разлічаны перадусім на аўдыторыю ў Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Першыя перадачы ў Паўночнай Амерыцы == === Злучаныя Штаты Амерыкі === Першая вядомая беларуская радыёпраграма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1928—1929 гадах пад кіраўніцтвам [[Язэп Варонка|Язэпа Варонкі]]. З 1940-х гадоў беларускамоўныя перадачы ў Чыкага арганізоўваў [[Язэп Тарасевіч]].<ref name="БелЭн-ЗША">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%9B%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A8%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%AB%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%86 |title=Злучаныя Штаты Амерыкі |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1952—1953 гадах беларуская праграма пад кіраўніцтвам П. Куляша выходзіла ў [[Дэтройт|Дэтройце]], у 1958—1959 гадах М. Казлякоўскі вёў беларускія перадачы ў [[Трэнтан]]е. З 1960 года ў Чыкага выходзіла беларуская радыёпраграма «Нёман», якой кіраваў Н. Жызнеўскі.<ref name="БелЭн-ЗША"/> БелЭн згадвае таксама беларускамоўныя праграмы ў [[Нью-Ёрк]]у і [[Кліўленд]]зе. Такім чынам, амерыканскае беларускае радыё ў сярэдзіне XX стагоддзя складалася пераважна з мясцовых этнічных перадач, якія выкарыстоўвалі эфірны час існых амерыканскіх радыёстанцый і былі звязаны з беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі.<ref name="БелЭн-радыё"/> === Канада === У Канадзе беларускамоўныя выступленні і праграмы выходзілі ў [[Лондан (Антарыа)|Лондане (Антарыа)]], [[Садберы]], [[Таронта]] і [[Оквіл]]е. З 1955 года [[CBC/Radio-Canada|CBC]] з нагоды беларускіх нацыянальных свят перадавала канцэрты беларускай музыкі і танцаў, а ў 1959 — пачатку 1970-х гадоў беларуская радыёстанцыя працавала ў Оквіле.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%90 |title=Канада |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Заходняя Еўропа == === Ватыкан === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё}} Беларуская мова ўпершыню прагучала ў эфіры [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]] 24 снежня 1949 года, калі было перададзена пасланне [[Пій XII|Пія XII]] з нагоды Божага Нараджэння і пачатку юбілейнага 1950 года. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы пачаліся 6 студзеня 1950 года; заснавальнікам і першым кіраўніком беларускай рэдакцыі быў каталіцкі святар [[Пётр Татарыновіч]].<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2020-01/belaruskaj-redakcyi-vatykanskaha-radyjo-70.html |title=Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё — 70 гадоў |date=2020-01-06 |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> Беларуская рэдакцыя стала адной з нацыянальных моўных службаў радыё Святога Прастола. З развіццём лічбавых СМІ яе дзейнасць была інтэгравана ў беларускамоўную службу [[Vatican News]], дзе працягваюць публікавацца тэкставыя, аўдыя- і відэаматэрыялы.<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be.html |title=Vatican News па-беларуску |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё «Свабода» === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Радыё «Свабода»}} 20 мая 1954 года ў [[Мюнхен]]е выйшла першая беларуская перадача радыё «Вызваленне» — пазнейшага [[Радыё Свабода]]. Першую беларускую рэдакцыю ўзначаліў [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]; у яе таксама ўвайшлі [[Пётр Сыч]], Янка Ліманоўскі, Сымон Кабыш і Лявон Карась.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |date=2004-01-01 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Першапачаткова пятнаццаціхвілінныя беларускія выпускі паўтараліся да 24 разоў на суткі. У 1959 годзе радыё «Вызваленне» атрымала назву «Радыё Свабода», а ў 1995 годзе яго цэнтральная рэдакцыя разам з беларускай службай пераехала з Мюнхена ў [[Прага|Прагу]].<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Германія |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Пасля распаду СССР станцыя працягнула беларускамоўнае вяшчанне і стварыла карэспандэнцкую сетку ў Беларусі. У XXI стагоддзі асноўная частка яе прадукцыі паступова перамясцілася з кароткіх і сярэдніх хваляў у інтэрнэт, сацыяльныя сеткі і фармат падкастаў; беларуская служба працягвае працу з Прагі.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Іспанія === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} У 1958 годзе на [[Нацыянальнае радыё Іспаніі|Іспанскім нацыянальным радыё]] ў [[Мадрыд]]зе пачаліся штодзённыя перадачы на беларускай мове. Асноўным аўтарам і дыктарам быў [[Янка Сурвіла]], а пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе ў падрыхтоўцы праграм удзельнічала таксама [[Івонка Сурвіла]].<ref name="Мадрыд">{{cite web |url=https://budzma.org/news/ivonka-survilla-ya-zawzhdy-sumavala-pa-byelarusi.html |title=Івонка Сурвілла: «Я заўжды сумавала па Беларусі» |date=2016-04-11 |website=Будзьма беларусамі! |access-date=2026-09-13 }}</ref> Перадачы прызначаліся як для беларускай эміграцыі, так і для слухачоў у БССР і суседніх краінах. Яны выходзілі да 1965 года; паводле ўспамінаў Івонкі Сурвілы, за час існавання праграмы было падрыхтавана 2383 эфіры, тэхнічную базу давала іспанская радыёкампанія, а фінансаванне праграмы ў значнай ступені забяспечвала беларуская эміграцыя.<ref name="Мадрыд"/> === Вялікабрытанія, Германія, Бельгія і іншыя краіны === У пасляваенныя дзесяцігоддзі асобныя беларускамоўныя радыёперадачы выходзілі таксама ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. У БелЭн гэтыя праграмы згадваюцца як частка шырэйшай сеткі радыёдзейнасці беларускай эміграцыі, аднак для многіх з іх дакладная храналогія і склад рэдакцый у даведачнай літаратуры не пададзены.<ref name="БелЭн-радыё"/> У сярэдзіне 1990-х гадоў БелЭн таксама адзначала беларускія праграмы расійскай радыёстанцыі [[Эхо Москвы|«Эхо Москвы»]]. Радыёстанцыя спыніла эфірнае вяшчанне ў Расіі ў сакавіку 2022 года.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Аўстралія == У [[Аўстралія|Аўстраліі]] беларускія праграмы ўзніклі неўзабаве пасля фарміравання пасляваенных беларускіх супольнасцей. У [[Брысбен]]е беларуская музыка, навіны і песні перадаваліся на станцыі 4KQ з 1953 года; беларусы [[Мельбурн]]а карысталіся эфірам станцыі 3EA у [[Джылонг]]у ў 1954 годзе, а ў 1976—1977 гадах беларуская праграма выходзіла на 3ZZ.<ref name="Australia">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |website=Belarusians in Australia |access-date=2026-09-13 }}</ref> У [[Сідней|Сіднеі]] рэгулярная беларуская праграма пачала выходзіць у 1976 годзе на 2EA, якая пазней увайшла ў сістэму [[Special Broadcasting Service|SBS]]. У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] з 1984 года беларуская перадача працавала на грамадскай станцыі 6NR; асобныя праграмы рыхтаваліся таксама ў [[Адэлаіда|Адэлаідзе]].<ref name="Australia"/> БелЭн фіксавала на 1996 год дзейныя беларускія праграмы ў Перце і Сіднеі, а таксама ранейшыя перадачы ў Брысбене і Мельбурне.<ref name="БелЭн-радыё"/> Паводле матэрыялаў Беларускага гістарычнага згуртавання ў Аўстраліі, да сярэдзіны 2000-х гадоў рэгулярныя беларускія радыёпраграмы ў краіне спыніліся.<ref name="Australia"/> == Новы этап пасля 1990 года == === Беларуская служба Польскага радыё === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Польскага радыё}} 15 снежня 1991 года з [[Варшава|Варшавы]] выйшла першая беларускамоўная перадача [[Польскае радыё|Польскага радыё]]. Спачатку яна рыхтавалася ў межах Польскай службы Канала замежнага вяшчання, а 13 студзеня 1992 года была створана асобная [[Беларуская служба Польскага радыё]], першай шматгадовай кіраўніцай якой стала беларусістка [[Ніна Баршчэўская]].<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8003/artykul/2338294 |title=Пра нас |date=2019-07-09 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1990-я гады перадачы службы рэтрансляваліся ў Беларусі, у тым ліку праз незалежнае мінскае [[Радыё 101,2]]. У 2020-я гады служба працягвае штодзённа выпускаць прыкладна паўгадзінныя беларускамоўныя аўдыёпраграмы, навіны, інтэрв'ю і тэматычныя падкасты для замежнага вяшчання Польскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8223/Artykul/3728157 |title=Беларуская служба Польскага радыё 06-09-2026 |date=2026-09-06 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> [[Файл:Radio Racyja 8.jpg|міні|Шыльда [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускага Радыё Рацыя]] ў [[Беласток]]у]] === Беларускае Радыё Рацыя === {{Асноўны артыкул|Беларускае Радыё Рацыя}} [[Беларускае Радыё Рацыя]] было створана ў [[Польшча|Польшчы]] ў канцы 1990-х гадоў групай беларускіх журналістаў, у тым ліку былых супрацоўнікаў закрытага [[Радыё 101,2]]. 3 кастрычніка 1999 года пачалося вяшчанне на кароткіх хвалях з праграмай, падрыхтаванай мінскай рэдакцыяй, а 29 снежня таго ж года пачалося FM-вяшчанне беларускай рэдакцыі ў [[Беласток]]у.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2002 годзе вяшчанне было спынена праз фінансавыя праблемы. У 2006 годзе Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку аднавіў станцыю пад той самай назвай; яна стала кругласутачным беларускамоўным радыё, арыентаваным на Польшчу і Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2026 годзе «Рацыя» працягвае вяшчанне ў інтэрнэце і ў FM-дыяпазоне: на 98,1 МГц для Беластока і Гродзеншчыны і на 99,2 МГц для Бяла-Падляскі і Брэстчыны.<ref>{{cite web |url=https://hpravy.org/2026/08/28/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%B2%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B0-47/ |title=Праваабарончая праграма «Вясна» |date=2026-08-28 |website=Гарадзенская праваабарона |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё Швецыі === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Радыё Швецыі}} Беларуская служба [[Радыё Швецыі]] пачала працу 7 лістапада 2004 года. Ініцыятарам яе стварэння і адным з двух пастаянных супрацоўнікаў быў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]], які да гэтага працаваў у рускай рэдакцыі шведскага замежнага вяшчання.<ref name="Швецыя">{{cite web |url=https://baj.media/be/radyjo-shvecyi-pa-belarusku/ |title=Як і чаму радыё ў Швецыі загаварыла па-беларуску |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> Праграма асвятляла перадусім падзеі ў Швецыі і беларуска-шведскія сувязі. Беларуская служба была закрыта 1 верасня 2009 года ў час перабудовы замежнага вяшчання Шведскага радыё.<ref name="Швецыя"/> === Еўрапейскае радыё для Беларусі === {{Асноўны артыкул|Еўрапейскае радыё для Беларусі}} [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] было заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] ў верасні 2005 года групай беларускіх журналістаў і грамадскіх арганізацый. Першы эфір адбыўся 26 лютага 2006 года; станцыя была арыентавана перадусім на маладую беларускую аўдыторыю і спалучала інфармацыйныя перадачы з музычным вяшчаннем.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/pavel-svyardlou-kozhny-chalavek-u-belarusi-cyaper-zhurnalist |title=Павел Свярдлоў: «Кожны чалавек у Беларусі цяпер журналіст» |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2009—2021 гадах у станцыі існаваў карэспандэнцкі пункт у Мінску. Пасля ўзмацнення рэпрэсій супраць незалежных СМІ ў 2020—2021 гадах рэдакцыя перанесла працу за межы Беларусі; у сярэдзіне 2020-х гадоў «Еўрарадыё» дзейнічае з Варшавы як беларускае кросплатформеннае інтэрнэт-медыя і працягвае рэгулярныя жывыя аўдыя- і відэаэфіры.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/about-us |title=О нас |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/content/kantakt |title=Кантакты |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Беларускамоўнае радыё ў краінах Балтыі == На мяжы XX—XXI стагоддзяў беларускамоўныя праграмы для нацыянальнай меншасці выходзілі таксама на дзяржаўным радыё [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У пачатку 2000-х гадоў у Вільні існавала штотыднёвая беларуская праграма працягласцю каля 20 хвілін, у Латвіі — беларуская праграма Латвійскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |date=2002 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі}} Значэнне для беларускага інфармацыйнага поля мела таксама віленская радыёстанцыя «Балтыйскія хвалі», якая забяспечвала трансляцыю на Беларусь праграм замежных вяшчальнікаў. Яна не была асобнай беларускамоўнай рэдакцыяй, таму разглядаецца найперш як тэхнічная пляцоўка замежнага вяшчання на Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Значэнне і змена фарматаў == На працягу XX стагоддзя беларускае радыё ў замежжы выконвала некалькі розных функцый. Праграмы беларускіх эміграцыйных супольнасцей у ЗША, Канадзе і Аўстраліі служылі найперш захаванню беларускай мовы і сувязяў унутры дыяспары, тады як «Свабода», Польскае радыё, мадрыдскае вяшчанне і часткова Ватыканскае радыё былі разлічаны таксама на непасрэднае слуханне ў БССР і Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя да гэтых форм далучыліся прафесійныя беларускамоўныя станцыі і службы ў Польшчы і Швецыі. З распаўсюджаннем інтэрнэту, мабільных прылад і сацыяльных сетак традыцыйнае кароткахвалевае замежнае вяшчанне ў значнай ступені саступіла месца інтэрнэт-радыё, падкастам, відэатрансляцыям і кросплатформенным СМІ; у такім выглядзе ў 2020-я гады працягваюць дзейнічаць, сярод іншага, Беларуская служба Радыё Свабода, Беларуская служба Польскага радыё, Беларускае Радыё Рацыя і Еўрарадыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7823 |title=RSS |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * А. С. Ляднёва. Беларускае радыё за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7. * Злучаныя Штаты Амерыкі // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Канада // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Германія // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. == Гл. таксама == * [[Беларускамоўныя СМІ ў замежжы]] * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Радыё 101,2]] * [[Беларуская дыяспара]] == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/ Беларуская служба Радыё Свабода] * [https://www.polskieradio.pl/396 Беларуская служба Польскага радыё] * [https://www.racyja.com/ Беларускае Радыё Рацыя] * [https://euroradio.fm/ Еўрарадыё] * [https://www.vaticannews.va/be.html Vatican News па-беларуску] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя СМІ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне]] [[Катэгорыя:Беларускае замежжа]] kx9p080a22rdk2cizs6ru0mpeksfol4 5198081 5198079 2026-09-13T00:44:58Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Новы этап пасля 1990 года */ 5198081 wikitext text/x-wiki [[Файл:Antenna Radio Vatican 3.jpg|міні|справа|200пкс|Антэна [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]]. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы станцыі пачаліся ў 1950 годзе.]] '''Беларускае радыё ў замежжы''' — [[радыёвяшчанне]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], якое стваралася па-за межамі [[Беларусь|Беларусі]] беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі, замежнымі грамадскімі арганізацыямі і дзяржаўнымі або міжнароднымі радыёкампаніямі. У розныя перыяды яно было арыентавана як на мясцовыя беларускія супольнасці, так і непасрэдна на слухачоў у [[БССР]] і пазней у Рэспубліцы Беларусь.<ref name="БелЭн-радыё">А. С. Ляднёва. Беларускае радыё за мяжой // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7.</ref> Першыя вядомыя рэгулярныя беларускія радыёпраграмы за межамі Беларусі з'явіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў канцы 1920-х гадоў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларускамоўнае вяшчанне развівалася ў ЗША, [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і краінах Заходняй Еўропы; адначасова ўзніклі прафесійныя рэдакцыі міжнародных радыёстанцый, перадачы якіх былі разлічаны перадусім на аўдыторыю ў Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Першыя перадачы ў Паўночнай Амерыцы == === Злучаныя Штаты Амерыкі === Першая вядомая беларуская радыёпраграма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1928—1929 гадах пад кіраўніцтвам [[Язэп Варонка|Язэпа Варонкі]]. З 1940-х гадоў беларускамоўныя перадачы ў Чыкага арганізоўваў [[Язэп Тарасевіч]].<ref name="БелЭн-ЗША">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%9B%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A8%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%AB%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%86 |title=Злучаныя Штаты Амерыкі |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1952—1953 гадах беларуская праграма пад кіраўніцтвам П. Куляша выходзіла ў [[Дэтройт|Дэтройце]], у 1958—1959 гадах М. Казлякоўскі вёў беларускія перадачы ў [[Трэнтан]]е. З 1960 года ў Чыкага выходзіла беларуская радыёпраграма «Нёман», якой кіраваў Н. Жызнеўскі.<ref name="БелЭн-ЗША"/> БелЭн згадвае таксама беларускамоўныя праграмы ў [[Нью-Ёрк]]у і [[Кліўленд]]зе. Такім чынам, амерыканскае беларускае радыё ў сярэдзіне XX стагоддзя складалася пераважна з мясцовых этнічных перадач, якія выкарыстоўвалі эфірны час існых амерыканскіх радыёстанцый і былі звязаны з беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі.<ref name="БелЭн-радыё"/> === Канада === У Канадзе беларускамоўныя выступленні і праграмы выходзілі ў [[Лондан (Антарыа)|Лондане (Антарыа)]], [[Садберы]], [[Таронта]] і [[Оквіл]]е. З 1955 года [[CBC/Radio-Canada|CBC]] з нагоды беларускіх нацыянальных свят перадавала канцэрты беларускай музыкі і танцаў, а ў 1959 — пачатку 1970-х гадоў беларуская радыёстанцыя працавала ў Оквіле.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%90 |title=Канада |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Заходняя Еўропа == === Ватыкан === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё}} Беларуская мова ўпершыню прагучала ў эфіры [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]] 24 снежня 1949 года, калі было перададзена пасланне [[Пій XII|Пія XII]] з нагоды Божага Нараджэння і пачатку юбілейнага 1950 года. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы пачаліся 6 студзеня 1950 года; заснавальнікам і першым кіраўніком беларускай рэдакцыі быў каталіцкі святар [[Пётр Татарыновіч]].<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2020-01/belaruskaj-redakcyi-vatykanskaha-radyjo-70.html |title=Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё — 70 гадоў |date=2020-01-06 |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> Беларуская рэдакцыя стала адной з нацыянальных моўных службаў радыё Святога Прастола. З развіццём лічбавых СМІ яе дзейнасць была інтэгравана ў беларускамоўную службу [[Vatican News]], дзе працягваюць публікавацца тэкставыя, аўдыя- і відэаматэрыялы.<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be.html |title=Vatican News па-беларуску |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё «Свабода» === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Радыё «Свабода»}} 20 мая 1954 года ў [[Мюнхен]]е выйшла першая беларуская перадача радыё «Вызваленне» — пазнейшага [[Радыё Свабода]]. Першую беларускую рэдакцыю ўзначаліў [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]; у яе таксама ўвайшлі [[Пётр Сыч]], Янка Ліманоўскі, Сымон Кабыш і Лявон Карась.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |date=2004-01-01 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Першапачаткова пятнаццаціхвілінныя беларускія выпускі паўтараліся да 24 разоў на суткі. У 1959 годзе радыё «Вызваленне» атрымала назву «Радыё Свабода», а ў 1995 годзе яго цэнтральная рэдакцыя разам з беларускай службай пераехала з Мюнхена ў [[Прага|Прагу]].<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Германія |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Пасля распаду СССР станцыя працягнула беларускамоўнае вяшчанне і стварыла карэспандэнцкую сетку ў Беларусі. У XXI стагоддзі асноўная частка яе прадукцыі паступова перамясцілася з кароткіх і сярэдніх хваляў у інтэрнэт, сацыяльныя сеткі і фармат падкастаў; беларуская служба працягвае працу з Прагі.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Іспанія === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} У 1958 годзе на [[Нацыянальнае радыё Іспаніі|Іспанскім нацыянальным радыё]] ў [[Мадрыд]]зе пачаліся штодзённыя перадачы на беларускай мове. Асноўным аўтарам і дыктарам быў [[Янка Сурвіла]], а пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе ў падрыхтоўцы праграм удзельнічала таксама [[Івонка Сурвіла]].<ref name="Мадрыд">{{cite web |url=https://budzma.org/news/ivonka-survilla-ya-zawzhdy-sumavala-pa-byelarusi.html |title=Івонка Сурвілла: «Я заўжды сумавала па Беларусі» |date=2016-04-11 |website=Будзьма беларусамі! |access-date=2026-09-13 }}</ref> Перадачы прызначаліся як для беларускай эміграцыі, так і для слухачоў у БССР і суседніх краінах. Яны выходзілі да 1965 года; паводле ўспамінаў Івонкі Сурвілы, за час існавання праграмы было падрыхтавана 2383 эфіры, тэхнічную базу давала іспанская радыёкампанія, а фінансаванне праграмы ў значнай ступені забяспечвала беларуская эміграцыя.<ref name="Мадрыд"/> === Вялікабрытанія, Германія, Бельгія і іншыя краіны === У пасляваенныя дзесяцігоддзі асобныя беларускамоўныя радыёперадачы выходзілі таксама ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. У БелЭн гэтыя праграмы згадваюцца як частка шырэйшай сеткі радыёдзейнасці беларускай эміграцыі, аднак для многіх з іх дакладная храналогія і склад рэдакцый у даведачнай літаратуры не пададзены.<ref name="БелЭн-радыё"/> У сярэдзіне 1990-х гадоў БелЭн таксама адзначала беларускія праграмы расійскай радыёстанцыі [[Эхо Москвы|«Эхо Москвы»]]. Радыёстанцыя спыніла эфірнае вяшчанне ў Расіі ў сакавіку 2022 года.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Аўстралія == У [[Аўстралія|Аўстраліі]] беларускія праграмы ўзніклі неўзабаве пасля фарміравання пасляваенных беларускіх супольнасцей. У [[Брысбен]]е беларуская музыка, навіны і песні перадаваліся на станцыі 4KQ з 1953 года; беларусы [[Мельбурн]]а карысталіся эфірам станцыі 3EA у [[Джылонг]]у ў 1954 годзе, а ў 1976—1977 гадах беларуская праграма выходзіла на 3ZZ.<ref name="Australia">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |website=Belarusians in Australia |access-date=2026-09-13 }}</ref> У [[Сідней|Сіднеі]] рэгулярная беларуская праграма пачала выходзіць у 1976 годзе на 2EA, якая пазней увайшла ў сістэму [[Special Broadcasting Service|SBS]]. У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] з 1984 года беларуская перадача працавала на грамадскай станцыі 6NR; асобныя праграмы рыхтаваліся таксама ў [[Адэлаіда|Адэлаідзе]].<ref name="Australia"/> БелЭн фіксавала на 1996 год дзейныя беларускія праграмы ў Перце і Сіднеі, а таксама ранейшыя перадачы ў Брысбене і Мельбурне.<ref name="БелЭн-радыё"/> Паводле матэрыялаў Беларускага гістарычнага згуртавання ў Аўстраліі, да сярэдзіны 2000-х гадоў рэгулярныя беларускія радыёпраграмы ў краіне спыніліся.<ref name="Australia"/> == Новы этап пасля 1990 года == === Беларуская служба Польскага радыё === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Польскага радыё}} 15 снежня 1991 года з [[Варшава|Варшавы]] выйшла першая беларускамоўная перадача [[Польскае радыё|Польскага радыё]]. Спачатку яна рыхтавалася ў межах Польскай службы Канала замежнага вяшчання, а 13 студзеня 1992 года была створана асобная [[Беларуская служба Польскага радыё]], першай шматгадовай кіраўніцай якой стала беларусістка [[Ніна Баршчэўская]].<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8003/artykul/2338294 |title=Пра нас |date=2019-07-09 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1990-я гады перадачы службы рэтрансляваліся ў Беларусі, у тым ліку праз незалежнае мінскае [[Радыё 101,2]]. У 2020-я гады служба працягвае штодзённа выпускаць прыкладна паўгадзінныя беларускамоўныя аўдыёпраграмы, навіны, інтэрв'ю і тэматычныя падкасты для замежнага вяшчання Польскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8223/Artykul/3728157 |title=Беларуская служба Польскага радыё 06-09-2026 |date=2026-09-06 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> [[Файл:Radio Racyja 8.jpg|міні|Шыльда [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускага Радыё Рацыя]] ў [[Беласток]]у]] === Беларускае Радыё Рацыя === {{Асноўны артыкул|Беларускае Радыё Рацыя}} [[Беларускае Радыё Рацыя]] было створана ў [[Польшча|Польшчы]] ў канцы 1990-х гадоў групай беларускіх журналістаў, у тым ліку былых супрацоўнікаў закрытага [[Радыё 101,2]]. 3 кастрычніка 1999 года пачалося вяшчанне на кароткіх хвалях з праграмай, падрыхтаванай мінскай рэдакцыяй, а 29 снежня таго ж года пачалося FM-вяшчанне беларускай рэдакцыі ў [[Беласток]]у.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2002 годзе вяшчанне было спынена праз фінансавыя праблемы. У 2006 годзе Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку аднавіў станцыю пад той самай назвай; яна стала кругласутачным беларускамоўным радыё, арыентаваным на Польшчу і Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2026 годзе «Рацыя» працягвае вяшчанне ў інтэрнэце і ў FM-дыяпазоне: на 98,1 МГц для Беластока і Гродзеншчыны і на 99,2 МГц для Бяла-Падляскі і Брэстчыны.<ref>{{cite web |url=https://hpravy.org/2026/08/28/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%B2%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B0-47/ |title=Праваабарончая праграма «Вясна» |date=2026-08-28 |website=Гарадзенская праваабарона |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё Швецыі === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Радыё Швецыі}} Беларуская служба [[Радыё Швецыі]] пачала працу 7 лістапада 2004 года. Ініцыятарам яе стварэння і адным з двух пастаянных супрацоўнікаў быў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]], які да гэтага працаваў у рускай рэдакцыі шведскага замежнага вяшчання.<ref name="Швецыя">{{cite web |url=https://baj.media/be/radyjo-shvecyi-pa-belarusku/ |title=Як і чаму радыё ў Швецыі загаварыла па-беларуску |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> Праграма асвятляла перадусім падзеі ў Швецыі і беларуска-шведскія сувязі. Беларуская служба была закрыта 1 верасня 2009 года ў час перабудовы замежнага вяшчання Шведскага радыё.<ref name="Швецыя"/> === Еўрапейскае радыё для Беларусі === {{Асноўны артыкул|Еўрапейскае радыё для Беларусі}} [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] было заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] ў верасні 2005 года групай беларускіх журналістаў і грамадскіх арганізацый. Першы эфір адбыўся 26 лютага 2006 года; станцыя была арыентавана перадусім на маладую беларускую аўдыторыю і спалучала інфармацыйныя перадачы з музычным вяшчаннем.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/pavel-svyardlou-kozhny-chalavek-u-belarusi-cyaper-zhurnalist |title=Павел Свярдлоў: «Кожны чалавек у Беларусі цяпер журналіст» |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2009—2021 гадах у станцыі існаваў карэспандэнцкі пункт у Мінску. Пасля ўзмацнення рэпрэсій супраць незалежных СМІ ў 2020—2021 гадах рэдакцыя перанесла працу за межы Беларусі; у сярэдзіне 2020-х гадоў «Еўрарадыё» дзейнічае з Варшавы як беларускае кросплатформеннае інтэрнэт-медыя і працягвае рэгулярныя жывыя аўдыя- і відэаэфіры.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/about-us |title=О нас |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/content/kantakt |title=Кантакты |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Беларуская служба Radio Wnet === Беларуская рэдакцыя польскага [[Radio Wnet|Radio Wnet]], якая працавала пад назвай «Радыё Унэт», пачала вяшчанне 11 лістапада 2020 года. Яе стварылі беларускія журналісты, вымушаныя пакінуць Беларусь пасля рэпрэсій 2020 года. Праграмы выходзілі па-беларуску ў эфіры польскай радыёстанцыі ў будныя дні раніцай і ўвечары, а таксама распаўсюджваліся праз інтэрнэт; галоўнай рэдактаркай была Вольга Сямашка.<ref>{{cite web |url=https://wnet.fm/2023/07/07/radio-unet-zostalo-uznane-przez-bialoruski-rezim-za-ekstremistyczne |title=Radio Unet zostało uznane przez białoruski reżim za medium ekstremistyczne |date=2023-07-07 |website=Radio Wnet |language=pl |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2901322 |title=Радыёжурналістка Вольга Сямашка: У Беларусі журналістаў не засталося. Губляецца кавалак беларускай карціны света |date=2022-02-13 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> 14 сакавіка 2024 года беларуская рэдакцыя часова прыпыніла стварэнне праграм праз нявырашанае пытанне далейшага фінансавання з боку Польшчы. У выніку вясной 2024 года рэдакцыя спыніла працу і ўжо не аднавіла яе.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/chamu-prypynila-pracu-belaruskaja-rjedakcyja-radyjo-njet/ |title=«Мы не зачыняемся». Вольга Сямашка патлумачыла, чаму прыпыніла працу беларуская рэдакцыя «Радыё Ўнэт» |date=2024-03-14 |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/u-belarusi-z-javisja-sajt-radyjo-wnet/ |title=У Беларусі з’явіўся сайт «Радыё Ўнэт» |date=2026 |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Беларускамоўнае радыё ў краінах Балтыі == На мяжы XX—XXI стагоддзяў беларускамоўныя праграмы для нацыянальнай меншасці выходзілі таксама на дзяржаўным радыё [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У пачатку 2000-х гадоў у Вільні існавала штотыднёвая беларуская праграма працягласцю каля 20 хвілін, у Латвіі — беларуская праграма Латвійскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |date=2002 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі}} Значэнне для беларускага інфармацыйнага поля мела таксама віленская радыёстанцыя «Балтыйскія хвалі», якая забяспечвала трансляцыю на Беларусь праграм замежных вяшчальнікаў. Яна не была асобнай беларускамоўнай рэдакцыяй, таму разглядаецца найперш як тэхнічная пляцоўка замежнага вяшчання на Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Значэнне і змена фарматаў == На працягу XX стагоддзя беларускае радыё ў замежжы выконвала некалькі розных функцый. Праграмы беларускіх эміграцыйных супольнасцей у ЗША, Канадзе і Аўстраліі служылі найперш захаванню беларускай мовы і сувязяў унутры дыяспары, тады як «Свабода», Польскае радыё, мадрыдскае вяшчанне і часткова Ватыканскае радыё былі разлічаны таксама на непасрэднае слуханне ў БССР і Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя да гэтых форм далучыліся прафесійныя беларускамоўныя станцыі і службы ў Польшчы і Швецыі. З распаўсюджаннем інтэрнэту, мабільных прылад і сацыяльных сетак традыцыйнае кароткахвалевае замежнае вяшчанне ў значнай ступені саступіла месца інтэрнэт-радыё, падкастам, відэатрансляцыям і кросплатформенным СМІ; у такім выглядзе ў 2020-я гады працягваюць дзейнічаць, сярод іншага, Беларуская служба Радыё Свабода, Беларуская служба Польскага радыё, Беларускае Радыё Рацыя і Еўрарадыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7823 |title=RSS |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * А. С. Ляднёва. Беларускае радыё за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7. * Злучаныя Штаты Амерыкі // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Канада // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Германія // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. == Гл. таксама == * [[Беларускамоўныя СМІ ў замежжы]] * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Радыё 101,2]] * [[Беларуская дыяспара]] == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/ Беларуская служба Радыё Свабода] * [https://www.polskieradio.pl/396 Беларуская служба Польскага радыё] * [https://www.racyja.com/ Беларускае Радыё Рацыя] * [https://euroradio.fm/ Еўрарадыё] * [https://www.vaticannews.va/be.html Vatican News па-беларуску] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя СМІ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне]] [[Катэгорыя:Беларускае замежжа]] 8ux4oj5u8h2o31hho9shj8ifpv8rkrz 5198083 5198081 2026-09-13T00:50:44Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Беларуская служба Radio Wnet */ 5198083 wikitext text/x-wiki [[Файл:Antenna Radio Vatican 3.jpg|міні|справа|200пкс|Антэна [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]]. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы станцыі пачаліся ў 1950 годзе.]] '''Беларускае радыё ў замежжы''' — [[радыёвяшчанне]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], якое стваралася па-за межамі [[Беларусь|Беларусі]] беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі, замежнымі грамадскімі арганізацыямі і дзяржаўнымі або міжнароднымі радыёкампаніямі. У розныя перыяды яно было арыентавана як на мясцовыя беларускія супольнасці, так і непасрэдна на слухачоў у [[БССР]] і пазней у Рэспубліцы Беларусь.<ref name="БелЭн-радыё">А. С. Ляднёва. Беларускае радыё за мяжой // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7.</ref> Першыя вядомыя рэгулярныя беларускія радыёпраграмы за межамі Беларусі з'явіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў канцы 1920-х гадоў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларускамоўнае вяшчанне развівалася ў ЗША, [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і краінах Заходняй Еўропы; адначасова ўзніклі прафесійныя рэдакцыі міжнародных радыёстанцый, перадачы якіх былі разлічаны перадусім на аўдыторыю ў Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Першыя перадачы ў Паўночнай Амерыцы == === Злучаныя Штаты Амерыкі === Першая вядомая беларуская радыёпраграма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1928—1929 гадах пад кіраўніцтвам [[Язэп Варонка|Язэпа Варонкі]]. З 1940-х гадоў беларускамоўныя перадачы ў Чыкага арганізоўваў [[Язэп Тарасевіч]].<ref name="БелЭн-ЗША">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%9B%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A8%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%AB%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%86 |title=Злучаныя Штаты Амерыкі |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1952—1953 гадах беларуская праграма пад кіраўніцтвам П. Куляша выходзіла ў [[Дэтройт|Дэтройце]], у 1958—1959 гадах М. Казлякоўскі вёў беларускія перадачы ў [[Трэнтан]]е. З 1960 года ў Чыкага выходзіла беларуская радыёпраграма «Нёман», якой кіраваў Н. Жызнеўскі.<ref name="БелЭн-ЗША"/> БелЭн згадвае таксама беларускамоўныя праграмы ў [[Нью-Ёрк]]у і [[Кліўленд]]зе. Такім чынам, амерыканскае беларускае радыё ў сярэдзіне XX стагоддзя складалася пераважна з мясцовых этнічных перадач, якія выкарыстоўвалі эфірны час існых амерыканскіх радыёстанцый і былі звязаны з беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі.<ref name="БелЭн-радыё"/> === Канада === У Канадзе беларускамоўныя выступленні і праграмы выходзілі ў [[Лондан (Антарыа)|Лондане (Антарыа)]], [[Садберы]], [[Таронта]] і [[Оквіл]]е. З 1955 года [[CBC/Radio-Canada|CBC]] з нагоды беларускіх нацыянальных свят перадавала канцэрты беларускай музыкі і танцаў, а ў 1959 — пачатку 1970-х гадоў беларуская радыёстанцыя працавала ў Оквіле.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%90 |title=Канада |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Заходняя Еўропа == === Ватыкан === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё}} Беларуская мова ўпершыню прагучала ў эфіры [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]] 24 снежня 1949 года, калі было перададзена пасланне [[Пій XII|Пія XII]] з нагоды Божага Нараджэння і пачатку юбілейнага 1950 года. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы пачаліся 6 студзеня 1950 года; заснавальнікам і першым кіраўніком беларускай рэдакцыі быў каталіцкі святар [[Пётр Татарыновіч]].<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2020-01/belaruskaj-redakcyi-vatykanskaha-radyjo-70.html |title=Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё — 70 гадоў |date=2020-01-06 |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> Беларуская рэдакцыя стала адной з нацыянальных моўных службаў радыё Святога Прастола. З развіццём лічбавых СМІ яе дзейнасць была інтэгравана ў беларускамоўную службу [[Vatican News]], дзе працягваюць публікавацца тэкставыя, аўдыя- і відэаматэрыялы.<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be.html |title=Vatican News па-беларуску |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё «Свабода» === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Радыё «Свабода»}} 20 мая 1954 года ў [[Мюнхен]]е выйшла першая беларуская перадача радыё «Вызваленне» — пазнейшага [[Радыё Свабода]]. Першую беларускую рэдакцыю ўзначаліў [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]; у яе таксама ўвайшлі [[Пётр Сыч]], Янка Ліманоўскі, Сымон Кабыш і Лявон Карась.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |date=2004-01-01 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Першапачаткова пятнаццаціхвілінныя беларускія выпускі паўтараліся да 24 разоў на суткі. У 1959 годзе радыё «Вызваленне» атрымала назву «Радыё Свабода», а ў 1995 годзе яго цэнтральная рэдакцыя разам з беларускай службай пераехала з Мюнхена ў [[Прага|Прагу]].<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Германія |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Пасля распаду СССР станцыя працягнула беларускамоўнае вяшчанне і стварыла карэспандэнцкую сетку ў Беларусі. У XXI стагоддзі асноўная частка яе прадукцыі паступова перамясцілася з кароткіх і сярэдніх хваляў у інтэрнэт, сацыяльныя сеткі і фармат падкастаў; беларуская служба працягвае працу з Прагі.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Іспанія === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} У 1958 годзе на [[Нацыянальнае радыё Іспаніі|Іспанскім нацыянальным радыё]] ў [[Мадрыд]]зе пачаліся штодзённыя перадачы на беларускай мове. Асноўным аўтарам і дыктарам быў [[Янка Сурвіла]], а пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе ў падрыхтоўцы праграм удзельнічала таксама [[Івонка Сурвіла]].<ref name="Мадрыд">{{cite web |url=https://budzma.org/news/ivonka-survilla-ya-zawzhdy-sumavala-pa-byelarusi.html |title=Івонка Сурвілла: «Я заўжды сумавала па Беларусі» |date=2016-04-11 |website=Будзьма беларусамі! |access-date=2026-09-13 }}</ref> Перадачы прызначаліся як для беларускай эміграцыі, так і для слухачоў у БССР і суседніх краінах. Яны выходзілі да 1965 года; паводле ўспамінаў Івонкі Сурвілы, за час існавання праграмы было падрыхтавана 2383 эфіры, тэхнічную базу давала іспанская радыёкампанія, а фінансаванне праграмы ў значнай ступені забяспечвала беларуская эміграцыя.<ref name="Мадрыд"/> === Вялікабрытанія, Германія, Бельгія і іншыя краіны === У пасляваенныя дзесяцігоддзі асобныя беларускамоўныя радыёперадачы выходзілі таксама ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. У БелЭн гэтыя праграмы згадваюцца як частка шырэйшай сеткі радыёдзейнасці беларускай эміграцыі, аднак для многіх з іх дакладная храналогія і склад рэдакцый у даведачнай літаратуры не пададзены.<ref name="БелЭн-радыё"/> У сярэдзіне 1990-х гадоў БелЭн таксама адзначала беларускія праграмы расійскай радыёстанцыі [[Эхо Москвы|«Эхо Москвы»]]. Радыёстанцыя спыніла эфірнае вяшчанне ў Расіі ў сакавіку 2022 года.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Аўстралія == У [[Аўстралія|Аўстраліі]] беларускія праграмы ўзніклі неўзабаве пасля фарміравання пасляваенных беларускіх супольнасцей. У [[Брысбен]]е беларуская музыка, навіны і песні перадаваліся на станцыі 4KQ з 1953 года; беларусы [[Мельбурн]]а карысталіся эфірам станцыі 3EA у [[Джылонг]]у ў 1954 годзе, а ў 1976—1977 гадах беларуская праграма выходзіла на 3ZZ.<ref name="Australia">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |website=Belarusians in Australia |access-date=2026-09-13 }}</ref> У [[Сідней|Сіднеі]] рэгулярная беларуская праграма пачала выходзіць у 1976 годзе на 2EA, якая пазней увайшла ў сістэму [[Special Broadcasting Service|SBS]]. У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] з 1984 года беларуская перадача працавала на грамадскай станцыі 6NR; асобныя праграмы рыхтаваліся таксама ў [[Адэлаіда|Адэлаідзе]].<ref name="Australia"/> БелЭн фіксавала на 1996 год дзейныя беларускія праграмы ў Перце і Сіднеі, а таксама ранейшыя перадачы ў Брысбене і Мельбурне.<ref name="БелЭн-радыё"/> Паводле матэрыялаў Беларускага гістарычнага згуртавання ў Аўстраліі, да сярэдзіны 2000-х гадоў рэгулярныя беларускія радыёпраграмы ў краіне спыніліся.<ref name="Australia"/> == Новы этап пасля 1990 года == === Беларуская служба Польскага радыё === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Польскага радыё}} 15 снежня 1991 года з [[Варшава|Варшавы]] выйшла першая беларускамоўная перадача [[Польскае радыё|Польскага радыё]]. Спачатку яна рыхтавалася ў межах Польскай службы Канала замежнага вяшчання, а 13 студзеня 1992 года была створана асобная [[Беларуская служба Польскага радыё]], першай шматгадовай кіраўніцай якой стала беларусістка [[Ніна Баршчэўская]].<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8003/artykul/2338294 |title=Пра нас |date=2019-07-09 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1990-я гады перадачы службы рэтрансляваліся ў Беларусі, у тым ліку праз незалежнае мінскае [[Радыё 101,2]]. У 2020-я гады служба працягвае штодзённа выпускаць прыкладна паўгадзінныя беларускамоўныя аўдыёпраграмы, навіны, інтэрв'ю і тэматычныя падкасты для замежнага вяшчання Польскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8223/Artykul/3728157 |title=Беларуская служба Польскага радыё 06-09-2026 |date=2026-09-06 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> [[Файл:Radio Racyja 8.jpg|міні|Шыльда [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускага Радыё Рацыя]] ў [[Беласток]]у]] === Беларускае Радыё Рацыя === {{Асноўны артыкул|Беларускае Радыё Рацыя}} [[Беларускае Радыё Рацыя]] было створана ў [[Польшча|Польшчы]] ў канцы 1990-х гадоў групай беларускіх журналістаў, у тым ліку былых супрацоўнікаў закрытага [[Радыё 101,2]]. 3 кастрычніка 1999 года пачалося вяшчанне на кароткіх хвалях з праграмай, падрыхтаванай мінскай рэдакцыяй, а 29 снежня таго ж года пачалося FM-вяшчанне беларускай рэдакцыі ў [[Беласток]]у.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2002 годзе вяшчанне было спынена праз фінансавыя праблемы. У 2006 годзе Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку аднавіў станцыю пад той самай назвай; яна стала кругласутачным беларускамоўным радыё, арыентаваным на Польшчу і Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2026 годзе «Рацыя» працягвае вяшчанне ў інтэрнэце і ў FM-дыяпазоне: на 98,1 МГц для Беластока і Гродзеншчыны і на 99,2 МГц для Бяла-Падляскі і Брэстчыны.<ref>{{cite web |url=https://hpravy.org/2026/08/28/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%B2%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B0-47/ |title=Праваабарончая праграма «Вясна» |date=2026-08-28 |website=Гарадзенская праваабарона |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё Швецыі === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Радыё Швецыі}} Беларуская служба [[Радыё Швецыі]] пачала працу 7 лістапада 2004 года. Ініцыятарам яе стварэння і адным з двух пастаянных супрацоўнікаў быў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]], які да гэтага працаваў у рускай рэдакцыі шведскага замежнага вяшчання.<ref name="Швецыя">{{cite web |url=https://baj.media/be/radyjo-shvecyi-pa-belarusku/ |title=Як і чаму радыё ў Швецыі загаварыла па-беларуску |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> Праграма асвятляла перадусім падзеі ў Швецыі і беларуска-шведскія сувязі. Беларуская служба была закрыта 1 верасня 2009 года ў час перабудовы замежнага вяшчання Шведскага радыё.<ref name="Швецыя"/> === Еўрапейскае радыё для Беларусі === {{Асноўны артыкул|Еўрапейскае радыё для Беларусі}} [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] было заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] ў верасні 2005 года групай беларускіх журналістаў і грамадскіх арганізацый. Першы эфір адбыўся 26 лютага 2006 года; станцыя была арыентавана перадусім на маладую беларускую аўдыторыю і спалучала інфармацыйныя перадачы з музычным вяшчаннем.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/pavel-svyardlou-kozhny-chalavek-u-belarusi-cyaper-zhurnalist |title=Павел Свярдлоў: «Кожны чалавек у Беларусі цяпер журналіст» |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2009—2021 гадах у станцыі існаваў карэспандэнцкі пункт у Мінску. Пасля ўзмацнення рэпрэсій супраць незалежных СМІ ў 2020—2021 гадах рэдакцыя перанесла працу за межы Беларусі; у сярэдзіне 2020-х гадоў «Еўрарадыё» дзейнічае з Варшавы як беларускае кросплатформеннае інтэрнэт-медыя і працягвае рэгулярныя жывыя аўдыя- і відэаэфіры.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/about-us |title=О нас |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/content/kantakt |title=Кантакты |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Беларуская служба Radio Wnet === {{Асноўны артыкул|Radio Wnet#Беларуская рэдакцыя — «Радыё Унэт»}} Беларуская рэдакцыя польскага [[Radio Wnet|Radio Wnet]], якая працавала пад назвай «Радыё Унэт», пачала вяшчанне 11 лістапада 2020 года. Яе стварылі беларускія журналісты, вымушаныя пакінуць Беларусь пасля рэпрэсій 2020 года. Праграмы выходзілі па-беларуску ў эфіры польскай радыёстанцыі ў будныя дні раніцай і ўвечары, а таксама распаўсюджваліся праз інтэрнэт; галоўнай рэдактаркай была Вольга Сямашка.<ref>{{cite web |url=https://wnet.fm/2023/07/07/radio-unet-zostalo-uznane-przez-bialoruski-rezim-za-ekstremistyczne |title=Radio Unet zostało uznane przez białoruski reżim za medium ekstremistyczne |date=2023-07-07 |website=Radio Wnet |language=pl |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2901322 |title=Радыёжурналістка Вольга Сямашка: У Беларусі журналістаў не засталося. Губляецца кавалак беларускай карціны света |date=2022-02-13 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> 14 сакавіка 2024 года беларуская рэдакцыя часова прыпыніла стварэнне праграм праз нявырашанае пытанне далейшага фінансавання з боку Польшчы. У выніку вясной 2024 года рэдакцыя спыніла працу і ўжо не аднавіла яе.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/chamu-prypynila-pracu-belaruskaja-rjedakcyja-radyjo-njet/ |title=«Мы не зачыняемся». Вольга Сямашка патлумачыла, чаму прыпыніла працу беларуская рэдакцыя «Радыё Ўнэт» |date=2024-03-14 |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/u-belarusi-z-javisja-sajt-radyjo-wnet/ |title=У Беларусі з’явіўся сайт «Радыё Ўнэт» |date=2026 |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Беларускамоўнае радыё ў краінах Балтыі == На мяжы XX—XXI стагоддзяў беларускамоўныя праграмы для нацыянальнай меншасці выходзілі таксама на дзяржаўным радыё [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У пачатку 2000-х гадоў у Вільні існавала штотыднёвая беларуская праграма працягласцю каля 20 хвілін, у Латвіі — беларуская праграма Латвійскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |date=2002 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі}} Значэнне для беларускага інфармацыйнага поля мела таксама віленская радыёстанцыя «Балтыйскія хвалі», якая забяспечвала трансляцыю на Беларусь праграм замежных вяшчальнікаў. Яна не была асобнай беларускамоўнай рэдакцыяй, таму разглядаецца найперш як тэхнічная пляцоўка замежнага вяшчання на Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Значэнне і змена фарматаў == На працягу XX стагоддзя беларускае радыё ў замежжы выконвала некалькі розных функцый. Праграмы беларускіх эміграцыйных супольнасцей у ЗША, Канадзе і Аўстраліі служылі найперш захаванню беларускай мовы і сувязяў унутры дыяспары, тады як «Свабода», Польскае радыё, мадрыдскае вяшчанне і часткова Ватыканскае радыё былі разлічаны таксама на непасрэднае слуханне ў БССР і Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя да гэтых форм далучыліся прафесійныя беларускамоўныя станцыі і службы ў Польшчы і Швецыі. З распаўсюджаннем інтэрнэту, мабільных прылад і сацыяльных сетак традыцыйнае кароткахвалевае замежнае вяшчанне ў значнай ступені саступіла месца інтэрнэт-радыё, падкастам, відэатрансляцыям і кросплатформенным СМІ; у такім выглядзе ў 2020-я гады працягваюць дзейнічаць, сярод іншага, Беларуская служба Радыё Свабода, Беларуская служба Польскага радыё, Беларускае Радыё Рацыя і Еўрарадыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7823 |title=RSS |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * А. С. Ляднёва. Беларускае радыё за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7. * Злучаныя Штаты Амерыкі // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Канада // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Германія // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. == Гл. таксама == * [[Беларускамоўныя СМІ ў замежжы]] * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Радыё 101,2]] * [[Беларуская дыяспара]] == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/ Беларуская служба Радыё Свабода] * [https://www.polskieradio.pl/396 Беларуская служба Польскага радыё] * [https://www.racyja.com/ Беларускае Радыё Рацыя] * [https://euroradio.fm/ Еўрарадыё] * [https://www.vaticannews.va/be.html Vatican News па-беларуску] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя СМІ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне]] [[Катэгорыя:Беларускае замежжа]] nbbgdagt9bql1z8q76gla9u62l5di5x 5198084 5198083 2026-09-13T00:53:20Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гл. таксама */ 5198084 wikitext text/x-wiki [[Файл:Antenna Radio Vatican 3.jpg|міні|справа|200пкс|Антэна [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]]. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы станцыі пачаліся ў 1950 годзе.]] '''Беларускае радыё ў замежжы''' — [[радыёвяшчанне]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], якое стваралася па-за межамі [[Беларусь|Беларусі]] беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі, замежнымі грамадскімі арганізацыямі і дзяржаўнымі або міжнароднымі радыёкампаніямі. У розныя перыяды яно было арыентавана як на мясцовыя беларускія супольнасці, так і непасрэдна на слухачоў у [[БССР]] і пазней у Рэспубліцы Беларусь.<ref name="БелЭн-радыё">А. С. Ляднёва. Беларускае радыё за мяжой // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7.</ref> Першыя вядомыя рэгулярныя беларускія радыёпраграмы за межамі Беларусі з'явіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў канцы 1920-х гадоў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларускамоўнае вяшчанне развівалася ў ЗША, [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і краінах Заходняй Еўропы; адначасова ўзніклі прафесійныя рэдакцыі міжнародных радыёстанцый, перадачы якіх былі разлічаны перадусім на аўдыторыю ў Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Першыя перадачы ў Паўночнай Амерыцы == === Злучаныя Штаты Амерыкі === Першая вядомая беларуская радыёпраграма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1928—1929 гадах пад кіраўніцтвам [[Язэп Варонка|Язэпа Варонкі]]. З 1940-х гадоў беларускамоўныя перадачы ў Чыкага арганізоўваў [[Язэп Тарасевіч]].<ref name="БелЭн-ЗША">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%9B%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A8%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%AB%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%86 |title=Злучаныя Штаты Амерыкі |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1952—1953 гадах беларуская праграма пад кіраўніцтвам П. Куляша выходзіла ў [[Дэтройт|Дэтройце]], у 1958—1959 гадах М. Казлякоўскі вёў беларускія перадачы ў [[Трэнтан]]е. З 1960 года ў Чыкага выходзіла беларуская радыёпраграма «Нёман», якой кіраваў Н. Жызнеўскі.<ref name="БелЭн-ЗША"/> БелЭн згадвае таксама беларускамоўныя праграмы ў [[Нью-Ёрк]]у і [[Кліўленд]]зе. Такім чынам, амерыканскае беларускае радыё ў сярэдзіне XX стагоддзя складалася пераважна з мясцовых этнічных перадач, якія выкарыстоўвалі эфірны час існых амерыканскіх радыёстанцый і былі звязаны з беларускімі эміграцыйнымі асяродкамі.<ref name="БелЭн-радыё"/> === Канада === У Канадзе беларускамоўныя выступленні і праграмы выходзілі ў [[Лондан (Антарыа)|Лондане (Антарыа)]], [[Садберы]], [[Таронта]] і [[Оквіл]]е. З 1955 года [[CBC/Radio-Canada|CBC]] з нагоды беларускіх нацыянальных свят перадавала канцэрты беларускай музыкі і танцаў, а ў 1959 — пачатку 1970-х гадоў беларуская радыёстанцыя працавала ў Оквіле.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%90 |title=Канада |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Заходняя Еўропа == === Ватыкан === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё}} Беларуская мова ўпершыню прагучала ў эфіры [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]] 24 снежня 1949 года, калі было перададзена пасланне [[Пій XII|Пія XII]] з нагоды Божага Нараджэння і пачатку юбілейнага 1950 года. Рэгулярныя беларускамоўныя перадачы пачаліся 6 студзеня 1950 года; заснавальнікам і першым кіраўніком беларускай рэдакцыі быў каталіцкі святар [[Пётр Татарыновіч]].<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2020-01/belaruskaj-redakcyi-vatykanskaha-radyjo-70.html |title=Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё — 70 гадоў |date=2020-01-06 |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> Беларуская рэдакцыя стала адной з нацыянальных моўных службаў радыё Святога Прастола. З развіццём лічбавых СМІ яе дзейнасць была інтэгравана ў беларускамоўную службу [[Vatican News]], дзе працягваюць публікавацца тэкставыя, аўдыя- і відэаматэрыялы.<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be.html |title=Vatican News па-беларуску |website=Vatican News |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё «Свабода» === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Радыё «Свабода»}} 20 мая 1954 года ў [[Мюнхен]]е выйшла першая беларуская перадача радыё «Вызваленне» — пазнейшага [[Радыё Свабода]]. Першую беларускую рэдакцыю ўзначаліў [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]; у яе таксама ўвайшлі [[Пётр Сыч]], Янка Ліманоўскі, Сымон Кабыш і Лявон Карась.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |date=2004-01-01 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Першапачаткова пятнаццаціхвілінныя беларускія выпускі паўтараліся да 24 разоў на суткі. У 1959 годзе радыё «Вызваленне» атрымала назву «Радыё Свабода», а ў 1995 годзе яго цэнтральная рэдакцыя разам з беларускай службай пераехала з Мюнхена ў [[Прага|Прагу]].<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Германія |website=Verbum.by |publisher=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> Пасля распаду СССР станцыя працягнула беларускамоўнае вяшчанне і стварыла карэспандэнцкую сетку ў Беларусі. У XXI стагоддзі асноўная частка яе прадукцыі паступова перамясцілася з кароткіх і сярэдніх хваляў у інтэрнэт, сацыяльныя сеткі і фармат падкастаў; беларуская служба працягвае працу з Прагі.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Іспанія === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} У 1958 годзе на [[Нацыянальнае радыё Іспаніі|Іспанскім нацыянальным радыё]] ў [[Мадрыд]]зе пачаліся штодзённыя перадачы на беларускай мове. Асноўным аўтарам і дыктарам быў [[Янка Сурвіла]], а пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе ў падрыхтоўцы праграм удзельнічала таксама [[Івонка Сурвіла]].<ref name="Мадрыд">{{cite web |url=https://budzma.org/news/ivonka-survilla-ya-zawzhdy-sumavala-pa-byelarusi.html |title=Івонка Сурвілла: «Я заўжды сумавала па Беларусі» |date=2016-04-11 |website=Будзьма беларусамі! |access-date=2026-09-13 }}</ref> Перадачы прызначаліся як для беларускай эміграцыі, так і для слухачоў у БССР і суседніх краінах. Яны выходзілі да 1965 года; паводле ўспамінаў Івонкі Сурвілы, за час існавання праграмы было падрыхтавана 2383 эфіры, тэхнічную базу давала іспанская радыёкампанія, а фінансаванне праграмы ў значнай ступені забяспечвала беларуская эміграцыя.<ref name="Мадрыд"/> === Вялікабрытанія, Германія, Бельгія і іншыя краіны === У пасляваенныя дзесяцігоддзі асобныя беларускамоўныя радыёперадачы выходзілі таксама ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. У БелЭн гэтыя праграмы згадваюцца як частка шырэйшай сеткі радыёдзейнасці беларускай эміграцыі, аднак для многіх з іх дакладная храналогія і склад рэдакцый у даведачнай літаратуры не пададзены.<ref name="БелЭн-радыё"/> У сярэдзіне 1990-х гадоў БелЭн таксама адзначала беларускія праграмы расійскай радыёстанцыі [[Эхо Москвы|«Эхо Москвы»]]. Радыёстанцыя спыніла эфірнае вяшчанне ў Расіі ў сакавіку 2022 года.<ref name="БелЭн-радыё"/> == Аўстралія == У [[Аўстралія|Аўстраліі]] беларускія праграмы ўзніклі неўзабаве пасля фарміравання пасляваенных беларускіх супольнасцей. У [[Брысбен]]е беларуская музыка, навіны і песні перадаваліся на станцыі 4KQ з 1953 года; беларусы [[Мельбурн]]а карысталіся эфірам станцыі 3EA у [[Джылонг]]у ў 1954 годзе, а ў 1976—1977 гадах беларуская праграма выходзіла на 3ZZ.<ref name="Australia">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |website=Belarusians in Australia |access-date=2026-09-13 }}</ref> У [[Сідней|Сіднеі]] рэгулярная беларуская праграма пачала выходзіць у 1976 годзе на 2EA, якая пазней увайшла ў сістэму [[Special Broadcasting Service|SBS]]. У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] з 1984 года беларуская перадача працавала на грамадскай станцыі 6NR; асобныя праграмы рыхтаваліся таксама ў [[Адэлаіда|Адэлаідзе]].<ref name="Australia"/> БелЭн фіксавала на 1996 год дзейныя беларускія праграмы ў Перце і Сіднеі, а таксама ранейшыя перадачы ў Брысбене і Мельбурне.<ref name="БелЭн-радыё"/> Паводле матэрыялаў Беларускага гістарычнага згуртавання ў Аўстраліі, да сярэдзіны 2000-х гадоў рэгулярныя беларускія радыёпраграмы ў краіне спыніліся.<ref name="Australia"/> == Новы этап пасля 1990 года == === Беларуская служба Польскага радыё === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Польскага радыё}} 15 снежня 1991 года з [[Варшава|Варшавы]] выйшла першая беларускамоўная перадача [[Польскае радыё|Польскага радыё]]. Спачатку яна рыхтавалася ў межах Польскай службы Канала замежнага вяшчання, а 13 студзеня 1992 года была створана асобная [[Беларуская служба Польскага радыё]], першай шматгадовай кіраўніцай якой стала беларусістка [[Ніна Баршчэўская]].<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8003/artykul/2338294 |title=Пра нас |date=2019-07-09 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 1990-я гады перадачы службы рэтрансляваліся ў Беларусі, у тым ліку праз незалежнае мінскае [[Радыё 101,2]]. У 2020-я гады служба працягвае штодзённа выпускаць прыкладна паўгадзінныя беларускамоўныя аўдыёпраграмы, навіны, інтэрв'ю і тэматычныя падкасты для замежнага вяшчання Польскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/8223/Artykul/3728157 |title=Беларуская служба Польскага радыё 06-09-2026 |date=2026-09-06 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> [[Файл:Radio Racyja 8.jpg|міні|Шыльда [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускага Радыё Рацыя]] ў [[Беласток]]у]] === Беларускае Радыё Рацыя === {{Асноўны артыкул|Беларускае Радыё Рацыя}} [[Беларускае Радыё Рацыя]] было створана ў [[Польшча|Польшчы]] ў канцы 1990-х гадоў групай беларускіх журналістаў, у тым ліку былых супрацоўнікаў закрытага [[Радыё 101,2]]. 3 кастрычніка 1999 года пачалося вяшчанне на кароткіх хвалях з праграмай, падрыхтаванай мінскай рэдакцыяй, а 29 снежня таго ж года пачалося FM-вяшчанне беларускай рэдакцыі ў [[Беласток]]у.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2002 годзе вяшчанне было спынена праз фінансавыя праблемы. У 2006 годзе Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку аднавіў станцыю пад той самай назвай; яна стала кругласутачным беларускамоўным радыё, арыентаваным на Польшчу і Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/zachyshchany-jefir/ |title=«Зачышчаны» эфір: што з радыё ў Беларусі? |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2026 годзе «Рацыя» працягвае вяшчанне ў інтэрнэце і ў FM-дыяпазоне: на 98,1 МГц для Беластока і Гродзеншчыны і на 99,2 МГц для Бяла-Падляскі і Брэстчыны.<ref>{{cite web |url=https://hpravy.org/2026/08/28/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%B2%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B0-47/ |title=Праваабарончая праграма «Вясна» |date=2026-08-28 |website=Гарадзенская праваабарона |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Радыё Швецыі === {{Асноўны артыкул|Беларуская служба Радыё Швецыі}} Беларуская служба [[Радыё Швецыі]] пачала працу 7 лістапада 2004 года. Ініцыятарам яе стварэння і адным з двух пастаянных супрацоўнікаў быў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]], які да гэтага працаваў у рускай рэдакцыі шведскага замежнага вяшчання.<ref name="Швецыя">{{cite web |url=https://baj.media/be/radyjo-shvecyi-pa-belarusku/ |title=Як і чаму радыё ў Швецыі загаварыла па-беларуску |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> Праграма асвятляла перадусім падзеі ў Швецыі і беларуска-шведскія сувязі. Беларуская служба была закрыта 1 верасня 2009 года ў час перабудовы замежнага вяшчання Шведскага радыё.<ref name="Швецыя"/> === Еўрапейскае радыё для Беларусі === {{Асноўны артыкул|Еўрапейскае радыё для Беларусі}} [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] было заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] ў верасні 2005 года групай беларускіх журналістаў і грамадскіх арганізацый. Першы эфір адбыўся 26 лютага 2006 года; станцыя была арыентавана перадусім на маладую беларускую аўдыторыю і спалучала інфармацыйныя перадачы з музычным вяшчаннем.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/pavel-svyardlou-kozhny-chalavek-u-belarusi-cyaper-zhurnalist |title=Павел Свярдлоў: «Кожны чалавек у Беларусі цяпер журналіст» |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> У 2009—2021 гадах у станцыі існаваў карэспандэнцкі пункт у Мінску. Пасля ўзмацнення рэпрэсій супраць незалежных СМІ ў 2020—2021 гадах рэдакцыя перанесла працу за межы Беларусі; у сярэдзіне 2020-х гадоў «Еўрарадыё» дзейнічае з Варшавы як беларускае кросплатформеннае інтэрнэт-медыя і працягвае рэгулярныя жывыя аўдыя- і відэаэфіры.<ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/about-us |title=О нас |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://euroradio.fm/content/kantakt |title=Кантакты |website=Еўрарадыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> === Беларуская служба Radio Wnet === {{Асноўны артыкул|Radio Wnet#Беларуская рэдакцыя — «Радыё Унэт»}} Беларуская рэдакцыя польскага [[Radio Wnet|Radio Wnet]], якая працавала пад назвай «Радыё Унэт», пачала вяшчанне 11 лістапада 2020 года. Яе стварылі беларускія журналісты, вымушаныя пакінуць Беларусь пасля рэпрэсій 2020 года. Праграмы выходзілі па-беларуску ў эфіры польскай радыёстанцыі ў будныя дні раніцай і ўвечары, а таксама распаўсюджваліся праз інтэрнэт; галоўнай рэдактаркай была Вольга Сямашка.<ref>{{cite web |url=https://wnet.fm/2023/07/07/radio-unet-zostalo-uznane-przez-bialoruski-rezim-za-ekstremistyczne |title=Radio Unet zostało uznane przez białoruski reżim za medium ekstremistyczne |date=2023-07-07 |website=Radio Wnet |language=pl |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2901322 |title=Радыёжурналістка Вольга Сямашка: У Беларусі журналістаў не засталося. Губляецца кавалак беларускай карціны света |date=2022-02-13 |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref> 14 сакавіка 2024 года беларуская рэдакцыя часова прыпыніла стварэнне праграм праз нявырашанае пытанне далейшага фінансавання з боку Польшчы. У выніку вясной 2024 года рэдакцыя спыніла працу і ўжо не аднавіла яе.<ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/chamu-prypynila-pracu-belaruskaja-rjedakcyja-radyjo-njet/ |title=«Мы не зачыняемся». Вольга Сямашка патлумачыла, чаму прыпыніла працу беларуская рэдакцыя «Радыё Ўнэт» |date=2024-03-14 |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://baj.media/be/u-belarusi-z-javisja-sajt-radyjo-wnet/ |title=У Беларусі з’явіўся сайт «Радыё Ўнэт» |date=2026 |website=Беларуская асацыяцыя журналістаў |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Беларускамоўнае радыё ў краінах Балтыі == На мяжы XX—XXI стагоддзяў беларускамоўныя праграмы для нацыянальнай меншасці выходзілі таксама на дзяржаўным радыё [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У пачатку 2000-х гадоў у Вільні існавала штотыднёвая беларуская праграма працягласцю каля 20 хвілін, у Латвіі — беларуская праграма Латвійскага радыё.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |date=2002 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Грамадскіх СМІ Латвіі}} Значэнне для беларускага інфармацыйнага поля мела таксама віленская радыёстанцыя «Балтыйскія хвалі», якая забяспечвала трансляцыю на Беларусь праграм замежных вяшчальнікаў. Яна не была асобнай беларускамоўнай рэдакцыяй, таму разглядаецца найперш як тэхнічная пляцоўка замежнага вяшчання на Беларусь.<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24876614.html |title=Беларускае радыё ў замежжы: трывожныя змены |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Значэнне і змена фарматаў == На працягу XX стагоддзя беларускае радыё ў замежжы выконвала некалькі розных функцый. Праграмы беларускіх эміграцыйных супольнасцей у ЗША, Канадзе і Аўстраліі служылі найперш захаванню беларускай мовы і сувязяў унутры дыяспары, тады як «Свабода», Польскае радыё, мадрыдскае вяшчанне і часткова Ватыканскае радыё былі разлічаны таксама на непасрэднае слуханне ў БССР і Беларусі.<ref name="БелЭн-радыё"/><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24866322.html |title=На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1954 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя да гэтых форм далучыліся прафесійныя беларускамоўныя станцыі і службы ў Польшчы і Швецыі. З распаўсюджаннем інтэрнэту, мабільных прылад і сацыяльных сетак традыцыйнае кароткахвалевае замежнае вяшчанне ў значнай ступені саступіла месца інтэрнэт-радыё, падкастам, відэатрансляцыям і кросплатформенным СМІ; у такім выглядзе ў 2020-я гады працягваюць дзейнічаць, сярод іншага, Беларуская служба Радыё Свабода, Беларуская служба Польскага радыё, Беларускае Радыё Рацыя і Еўрарадыё.<ref>{{cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7823 |title=RSS |website=Беларуская служба Польскага радыё |access-date=2026-09-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/z/16517 |title=Толькі на Свабодзе |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-13 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * А. С. Ляднёва. Беларускае радыё за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 399—400. — ISBN 985-11-0061-7. * Злучаныя Штаты Амерыкі // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Канада // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. * Германія // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' — Мінск: БелЭн. == Гл. таксама == * [[Беларускамоўныя СМІ ў замежжы]] * [[Беларускае Радыё Рацыя]] * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] * [[Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Ватыканскае радыё]] * [[Беларуская дыяспара]] == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/ Беларуская служба Радыё Свабода] * [https://www.polskieradio.pl/396 Беларуская служба Польскага радыё] * [https://www.racyja.com/ Беларускае Радыё Рацыя] * [https://euroradio.fm/ Еўрарадыё] * [https://www.vaticannews.va/be.html Vatican News па-беларуску] {{Беларускамоўныя СМІ ў замежжы}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя СМІ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Радыёвяшчанне]] [[Катэгорыя:Беларускае замежжа]] huxtz60zif24l1jo2czeoggdaduulpm 0 814506 5198076 2026-09-13T00:24:25Z АлесьНавіцкі90 162483 Перасылае да [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] 5198076 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іспанскае нацыянальнае радыё]] 65bwqciolwik9iq2o2usssy6g1pg5t8 0 814507 5198113 2026-09-13T07:18:43Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Мікалай Станіслававіч Глябовіч]] 5198113 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мікалай Станіслававіч Глябовіч]] f1joll3bygemax3sqn61g4mujh8s2mu 0 814508 5198114 2026-09-13T07:27:40Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Мікалай Станіслававіч Глябовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнік магнацкага роду [[род Глябовічаў|Глябовічаў]] герба «Ляліва». == Біяграфія == Сын ваяводы полацкага...» 5198114 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мікалай Станіслававіч Глябовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнік магнацкага роду [[род Глябовічаў|Глябовічаў]] герба «Ляліва». == Біяграфія == Сын ваяводы полацкага [[Станіслаў Глябовіч|Станіслава Юр’евіча Глябовіча]] і яго жонкі Соф’і (з Корсакаў). Меў брата Яна Станіслававіча (які таксама згадваецца як «ваяводзіч полацкі») і сясцёр (сярод якіх Альжбета, жонка кашталяна віленскага [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя Радзівіла «Геркулеса»]]). На аснове Попісу войска ВКЛ 1528 года, Мікалай Станіслававіч з’яўляўся буйным землеўладальнікам і панам-радай, які быў абавязаны пастаўляць са сваіх маёнткаў узброеных коннікаў для абароны дзяржавы. Валодаў часткай спадчынных зямель роду ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] і іншых паветах [[ВКЛ]], якія перайшлі да яго пасля смерці бацькі (пасля 1513 года). Згадваецца як падстароста драгічынскі (1564). У шлюбе з Анастасіяй з Неміровічаў меў прынамсі чатырох дзяцей. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глябовіч Мікалай Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Глябовічы|Мікалай Станіслававіч]] 60ssass7rw3m46fhr6qjz4m7d1lmtek 5198115 5198114 2026-09-13T07:29:19Z JerzyKundrat 174 5198115 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мікалай Станіслававіч Глябовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнік магнацкага роду [[род Глябовічаў|Глябовічаў]] герба «Ляліва». == Біяграфія == Сын ваяводы полацкага [[Станіслаў Глябовіч|Станіслава Юр’евіча Глябовіча]] і яго жонкі Соф’і (з Корсакаў). Меў брата Яна Станіслававіча (які таксама згадваецца як «ваяводзіч полацкі») і сясцёр (сярод якіх Альжбета, жонка кашталяна віленскага [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя Радзівіла «Геркулеса»]]). На аснове Попісу войска ВКЛ 1528 года, Мікалай Станіслававіч з’яўляўся буйным землеўладальнікам і панам-радай, які быў абавязаны пастаўляць са сваіх маёнткаў узброеных коннікаў для абароны дзяржавы. Валодаў часткай спадчынных зямель роду ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] і іншых паветах [[ВКЛ]], якія перайшлі да яго пасля смерці бацькі (пасля 1513 года). Згадваецца як падстароста драгічынскі (1564). У шлюбе з Анастасіяй з Неміровічаў меў прынамсі чатырох дзяцей. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глябовіч Мікалай Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Глябовічы|Мікалай Станіслававіч]] my0tu7f4atecdx48h48twd2uc1a2uhc 5198116 5198115 2026-09-13T07:34:36Z JerzyKundrat 174 5198116 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мікалай Станіслававіч Глябовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнік магнацкага роду [[род Глябовічаў|Глябовічаў]] герба «Ляліва». == Біяграфія == Сын ваяводы полацкага [[Станіслаў Глябовіч|Станіслава Юр’евіча Глябовіча]] і яго жонкі Соф’і (з Корсакаў). Меў брата Яна Станіслававіча (які таксама згадваецца як «ваяводзіч полацкі») і сясцёр (сярод якіх Альжбета, жонка маршалка гаспадарскага [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івана Сямёнавіча Сапегі]]). На аснове Попісу войска ВКЛ 1528 года, Мікалай Станіслававіч з’яўляўся буйным землеўладальнікам і панам-радай, які быў абавязаны пастаўляць са сваіх маёнткаў узброеных коннікаў для абароны дзяржавы. Валодаў часткай спадчынных зямель роду ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] і іншых паветах [[ВКЛ]], якія перайшлі да яго пасля смерці бацькі (пасля 1513 года). Згадваецца як падстароста драгічынскі (1564). У шлюбе з Анастасіяй з Неміровічаў меў прынамсі чатырох дзяцей. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глябовіч Мікалай Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Глябовічы|Мікалай Станіслававіч]] lrxooaagljrzpv8ui8w3cnvi1bikksv 5198117 5198116 2026-09-13T07:35:21Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5198117 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мікалай Станіслававіч Глябовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнік магнацкага роду [[род Глябовічаў|Глябовічаў]] герба «Ляліва». == Біяграфія == Сын ваяводы полацкага [[Станіслаў Глябовіч|Станіслава Юр’евіча Глябовіча]] і яго жонкі Соф’і (з Корсакаў). Меў брата Яна Станіслававіча (які таксама згадваецца як «ваяводзіч полацкі») і сясцёр (сярод якіх Альжбета, жонка ваяводы падляшскага [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івана Сямёнавіча Сапегі]]). На аснове Попісу войска ВКЛ 1528 года, Мікалай Станіслававіч з’яўляўся буйным землеўладальнікам і панам-радай, які быў абавязаны пастаўляць са сваіх маёнткаў узброеных коннікаў для абароны дзяржавы. Валодаў часткай спадчынных зямель роду ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] і іншых паветах [[ВКЛ]], якія перайшлі да яго пасля смерці бацькі (пасля 1513 года). Згадваецца як падстароста драгічынскі (1564). У шлюбе з Анастасіяй з Неміровічаў меў прынамсі чатырох дзяцей. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глябовіч Мікалай Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Глябовічы|Мікалай Станіслававіч]] aclds9sybxugi24fk1zi3ocuzrkohox 5198127 5198117 2026-09-13T08:09:32Z JerzyKundrat 174 5198127 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мікалай Станіслававіч Глябовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнік магнацкага роду [[род Глябовічаў|Глябовічаў]] герба «Ляліва». == Біяграфія == Сын ваяводы полацкага [[Станіслаў Глябовіч|Станіслава Юр’евіча Глябовіча]] і яго жонкі Соф’і (з Карчэўскіх). Меў брата Яна Станіслававіча (які таксама згадваецца як «ваяводзіч полацкі») і сясцёр (сярод якіх Альжбета, жонка ваяводы падляшскага [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івана Сямёнавіча Сапегі]]). На аснове Попісу войска ВКЛ 1528 года, Мікалай Станіслававіч з’яўляўся буйным землеўладальнікам і панам-радай, які быў абавязаны пастаўляць са сваіх маёнткаў узброеных коннікаў для абароны дзяржавы. Валодаў часткай спадчынных зямель роду ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] і іншых паветах [[ВКЛ]], якія перайшлі да яго пасля смерці бацькі (пасля 1513 года). Згадваецца як падстароста драгічынскі (1564). У шлюбе з Анастасіяй з Неміровічаў меў прынамсі чатырох дзяцей. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глябовіч Мікалай Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Глябовічы|Мікалай Станіслававіч]] aihwg35it2rdm95s766zr0jongg6ek5 0 814509 5198133 2026-09-13T08:27:36Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «'''Ян Збігнеў Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дыпламат, магнат з роду Асалінскіх герба «Тапор». Прайшоў шлях ад каралеўскага сакратара да сенатара. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і кашталяна П...» 5198133 wikitext text/x-wiki '''Ян Збігнеў Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дыпламат, магнат з роду Асалінскіх герба «Тапор». Прайшоў шлях ад каралеўскага сакратара да сенатара. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і кашталяна [[Пшэмысль|Пшэмысла]] Гераніма Асалінскага і Кацярыны Збароўскай. Дзякуючы адукаванасці і здольнасцям, у 1577 годзе кароль [[Стэфан Баторый]] прызначыў яго сваім сакратаром. У 1601 годзе Ян Збігнеў быў абраны маршалкам сойма ў Варшаве. Ён карыстаўся вялікім аўтарытэтам сярод шляхты і лічыўся таленавітым аратарам і арганізатарам. Кашталян жарнаўскі (з 1603), ваявода падляшскі (1605—1613), ваявода сандамірскі (з 1613 і да канца жыцця). Прымаў актыўны ўдзел у ваенных кампаніях Стэфана Баторыя (у прыватнасці, у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]] супраць Маскоўскай дзяржавы), а таксама ў баявых дзеяннях на тэрыторыі Малдавіі. 2 студзеня 1604 года на месцы ранейшага паселішча ён афіцыйна заснаваў горад [[Клімонтаў]], які стаў важным гандлёвым і рамесным цэнтрам Сандаміршчыны. Каля 1605 года перайшоў з [[кальвінізм]]у назад у [[каталіцтва]] і стаў актыўным прыхільнікам [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], фундуючы касцёлы і кляштары. Быў жанаты чатыры разы: з Ядвігай Сяненскай, Ганнай Фірлей, Катарынай Касінскай і Кацярынай Варшавіцкай. Сярод дзяцей найбольш вядомыя: [[Ежы Асалінскі]] — вялікі канцлер каронны, дыпламат; [[Крыштаф Асалінскі]] — ваявода сандамірскі, будаўнік замка Кшыжтопар; [[Максіміліян Асалінскі]] — падскарбі надворны каронны. Пахаваны Ян Збігнеў Асалінскі ў заснаваным ім касцёле Святога Якуба ў Клімонтаве. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ян Збігнеў}} ag39nr44y4ofqirve8qe02f0kegxrf6 5198134 5198133 2026-09-13T08:28:33Z JerzyKundrat 174 5198134 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ян Збігнеў Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дыпламат, магнат з роду Асалінскіх герба «Тапор». Прайшоў шлях ад каралеўскага сакратара да сенатара. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і кашталяна [[Пшэмысль|Пшэмысла]] Гераніма Асалінскага і Кацярыны Збароўскай. Дзякуючы адукаванасці і здольнасцям, у 1577 годзе кароль [[Стэфан Баторый]] прызначыў яго сваім сакратаром. У 1601 годзе Ян Збігнеў быў абраны маршалкам сойма ў Варшаве. Ён карыстаўся вялікім аўтарытэтам сярод шляхты і лічыўся таленавітым аратарам і арганізатарам. Кашталян жарнаўскі (з 1603), ваявода падляшскі (1605—1613), ваявода сандамірскі (з 1613 і да канца жыцця). Прымаў актыўны ўдзел у ваенных кампаніях Стэфана Баторыя (у прыватнасці, у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]] супраць Маскоўскай дзяржавы), а таксама ў баявых дзеяннях на тэрыторыі Малдавіі. 2 студзеня 1604 года на месцы ранейшага паселішча ён афіцыйна заснаваў горад [[Клімонтаў]], які стаў важным гандлёвым і рамесным цэнтрам Сандаміршчыны. Каля 1605 года перайшоў з [[кальвінізм]]у назад у [[каталіцтва]] і стаў актыўным прыхільнікам [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], фундуючы касцёлы і кляштары. Быў жанаты чатыры разы: з Ядвігай Сяненскай, Ганнай Фірлей, Катарынай Касінскай і Кацярынай Варшавіцкай. Сярод дзяцей найбольш вядомыя: [[Ежы Асалінскі]] — вялікі канцлер каронны, дыпламат; [[Крыштаф Асалінскі]] — ваявода сандамірскі, будаўнік замка Кшыжтопар; [[Максіміліян Асалінскі]] — падскарбі надворны каронны. Пахаваны Ян Збігнеў Асалінскі ў заснаваным ім касцёле Святога Якуба ў Клімонтаве. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ян Збігнеў}} kkgcj0xgsiq5l7xj9eva49y9th14thk 5198135 5198134 2026-09-13T08:29:13Z JerzyKundrat 174 5198135 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ян Збігнеў Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дыпламат, магнат з роду Асалінскіх герба «Сякера». Прайшоў шлях ад каралеўскага сакратара да сенатара. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і кашталяна [[Пшэмысль|Пшэмысла]] Гераніма Асалінскага і Кацярыны Збароўскай. Дзякуючы адукаванасці і здольнасцям, у 1577 годзе кароль [[Стэфан Баторый]] прызначыў яго сваім сакратаром. У 1601 годзе Ян Збігнеў быў абраны маршалкам сойма ў Варшаве. Ён карыстаўся вялікім аўтарытэтам сярод шляхты і лічыўся таленавітым аратарам і арганізатарам. Кашталян жарнаўскі (з 1603), ваявода падляшскі (1605—1613), ваявода сандамірскі (з 1613 і да канца жыцця). Прымаў актыўны ўдзел у ваенных кампаніях Стэфана Баторыя (у прыватнасці, у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]] супраць Маскоўскай дзяржавы), а таксама ў баявых дзеяннях на тэрыторыі Малдавіі. 2 студзеня 1604 года на месцы ранейшага паселішча ён афіцыйна заснаваў горад [[Клімонтаў]], які стаў важным гандлёвым і рамесным цэнтрам Сандаміршчыны. Каля 1605 года перайшоў з [[кальвінізм]]у назад у [[каталіцтва]] і стаў актыўным прыхільнікам [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], фундуючы касцёлы і кляштары. Быў жанаты чатыры разы: з Ядвігай Сяненскай, Ганнай Фірлей, Катарынай Касінскай і Кацярынай Варшавіцкай. Сярод дзяцей найбольш вядомыя: [[Ежы Асалінскі]] — вялікі канцлер каронны, дыпламат; [[Крыштаф Асалінскі]] — ваявода сандамірскі, будаўнік замка Кшыжтопар; [[Максіміліян Асалінскі]] — падскарбі надворны каронны. Пахаваны Ян Збігнеў Асалінскі ў заснаваным ім касцёле Святога Якуба ў Клімонтаве. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ян Збігнеў}} dyh4jtkflpuef02ybulb9kli6gfkgnm 5198139 5198135 2026-09-13T08:31:04Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5198139 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ян Збігнеў Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дыпламат, магнат з роду Асалінскіх герба «Сякера». Прайшоў шлях ад каралеўскага сакратара да сенатара. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і кашталяна [[Пшэмысль|Пшэмысла]] Гераніма Асалінскага і Кацярыны Збароўскай. Дзякуючы адукаванасці і здольнасцям, у 1577 годзе кароль [[Стэфан Баторый]] прызначыў яго сваім сакратаром. У 1601 годзе Ян Збігнеў быў абраны маршалкам сойма ў Варшаве. Ён карыстаўся вялікім аўтарытэтам сярод шляхты і лічыўся таленавітым аратарам і арганізатарам. Кашталян жарнаўскі (з 1603), ваявода падляшскі (1605—1613), ваявода сандамірскі (з 1613 і да канца жыцця). Прымаў актыўны ўдзел у ваенных кампаніях Стэфана Баторыя (у прыватнасці, у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]] супраць Маскоўскай дзяржавы), а таксама ў баявых дзеяннях на тэрыторыі Малдавіі. 2 студзеня 1604 года на месцы ранейшага паселішча ён афіцыйна заснаваў горад [[Клімонтаў]], які стаў важным гандлёвым і рамесным цэнтрам Сандаміршчыны. Каля 1605 года перайшоў з [[кальвінізм]]у назад у [[каталіцтва]] і стаў актыўным прыхільнікам [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], фундуючы касцёлы і кляштары. Быў жанаты чатыры разы: з Ядвігай Сяненскай, Ганнай Фірлей, Кацярынай Касінскай і Кацярынай Варшавіцкай. Сярод дзяцей вядомасць атрымалі: [[Ежы Асалінскі]] — вялікі канцлер каронны, дыпламат; [[Крыштаф Асалінскі]] — ваявода сандамірскі, будаўнік замка Кшыжтопар; [[Максіміліян Асалінскі]] — падскарбі надворны каронны. Пахаваны Ян Збігнеў Асалінскі ў заснаваным ім касцёле Святога Якуба ў Клімонтаве. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ян Збігнеў}} 4jmcl8n4fx9homaxciquno33c2jow11 0 814510 5198136 2026-09-13T08:29:57Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Рокфелеры''' — дынастыя амерыканскіх фінансістаў нямецкага паходжання, адно з найбагацейшых сямействаў свету, разам з [[Ротшыльды|Ротшыльдамі]]. Дынастыя вядзе свой радавод ад Готхарда Рокенфелера (нарадзіўся ў 1590 годзе) з вёскі Рокенфельд на паўночн...» 5198136 wikitext text/x-wiki '''Рокфелеры''' — дынастыя амерыканскіх фінансістаў нямецкага паходжання, адно з найбагацейшых сямействаў свету, разам з [[Ротшыльды|Ротшыльдамі]]. Дынастыя вядзе свой радавод ад Готхарда Рокенфелера (нарадзіўся ў 1590 годзе) з вёскі Рокенфельд на паўночны захад ад Нойвіда ў зямлі [[Рэйнланд-Пфальц]]. Першым буйным прадпрымальнікам у сямействе сташ [[Джон Дэйвісан Рокфелер]]. У 1870 годзе ён заснаваў нафтавую фірму «Стандард ойл» з капіталам 1 млн. дол., якая ў 1879 годзе стала 1-м у [[ЗША]] трэстам. З 1911 года трэстам кіраваў [[Джон Дэйвісан Рокфелер-малодшы]], які падзяліў яго на падставе «антытрэстаўскіх законаў» на 33 кампаніі. Фірмы фактычна ўтварылі адзіную групу, якая перайшла ва ўласнасць яго дзяцей. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Рокфелеры павялічылі інвестыцыі за мяжой (асабліва ў слабаразвітых краінах). У гэты ж час былі ўсталяваныя картэльныя пагадненні Рокфелераў з германскім трэстам «Ід Фарбеніндустры». З ростам багацця Рокфелераў, якія праніклі, акрамя нафтавай, у іншыя галіны прамысловасці, пашырылася іх фінансавая база. У [[інтэрбелум]] яны набылі кантрольныя пакеты шэрагу страхавых кампаній і іншых фінансавых устаноў, уключаючы «Чэйз нэшанал банк». Становішча Рокфелераў яшчэ больш умацавалася пасля зліцця гэтага банка з «Банк оф Манхатан Компані», на аснове чаго паўстаў у 1955 годзе 2-і па велічыні ў ЗША «Чэйз Манхатан банк». [[Другая сусветная вайна]], пасляваенны нафтавы бум і мілітарызацыя эканомікі ЗША спрыялі таму, што актывы ўсёй групы ў 1965 годзе перавысілі 115 млрд. дол., а чысты прыбытак, па няпоўных даных, — 2,3 млрд. Станам на 1970-я Рокфелеры кантралявалі больш за 30% здабычы і 1/2 перагонкі нафты ў ЗША, а таксама ўдзельнічалі ў атамнай прамысловасці, электроніцы і іншым. Кіраванне групай Рокфелеры ажыццяўляюць шляхам падзелу працы па функцыянальнай і геаграфічнай прыкмеце. Аднак пры гэтым яны кіруюцца сумесна выпрацаванай адзінай стратэгічнай лініяй. Рокфелеры актыўна ўдзельнічаюць у палітычным жыцці ЗША. Першапачаткова дзейнічаючы праз падстаўных асоб, пазней яны сталі працаваць больш адкрыта: [[Нелсан Олдрыч Рокфелер]] стаў губернатарам [[Штат Нью-Ёрк|штата Нью-Ёрк]], [[Джон Дэйвісан Рокфелер III]] удзельнічаў у распрацоўцы мірнай дамовы з [[Японія]]й на Сан-Францыскай канферэнцыі 1951 года. З дапамогай розных фондаў папячыцельства Рокфелеры кантралююць шматлікія навуковыя ўстановы. == Літаратура == * Bratberg, Terje: [https://snl.no/Rockefeller Rockefeller] i Store norske leksikon på snl.no. Hentet 13. september 2026 * [https://hrono.ru/biograf/bio_r/rockfellers.php Рокфеллеры] // Советская историческая энциклопедия. В 16 томах. — М.: Советская энциклопедия. 1973—1982. Том 12. РЕПАРАЦИИ - СЛАВЯНЕ. 1969. {{ВС}} [[Катэгорыя:Рокфелеры]] 9hnuee5hpkdhjnyihsdzuzam1wfne42 5198137 5198136 2026-09-13T08:30:06Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Ракфелеры]] у [[Рокфелеры]] 5198136 wikitext text/x-wiki '''Рокфелеры''' — дынастыя амерыканскіх фінансістаў нямецкага паходжання, адно з найбагацейшых сямействаў свету, разам з [[Ротшыльды|Ротшыльдамі]]. Дынастыя вядзе свой радавод ад Готхарда Рокенфелера (нарадзіўся ў 1590 годзе) з вёскі Рокенфельд на паўночны захад ад Нойвіда ў зямлі [[Рэйнланд-Пфальц]]. Першым буйным прадпрымальнікам у сямействе сташ [[Джон Дэйвісан Рокфелер]]. У 1870 годзе ён заснаваў нафтавую фірму «Стандард ойл» з капіталам 1 млн. дол., якая ў 1879 годзе стала 1-м у [[ЗША]] трэстам. З 1911 года трэстам кіраваў [[Джон Дэйвісан Рокфелер-малодшы]], які падзяліў яго на падставе «антытрэстаўскіх законаў» на 33 кампаніі. Фірмы фактычна ўтварылі адзіную групу, якая перайшла ва ўласнасць яго дзяцей. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Рокфелеры павялічылі інвестыцыі за мяжой (асабліва ў слабаразвітых краінах). У гэты ж час былі ўсталяваныя картэльныя пагадненні Рокфелераў з германскім трэстам «Ід Фарбеніндустры». З ростам багацця Рокфелераў, якія праніклі, акрамя нафтавай, у іншыя галіны прамысловасці, пашырылася іх фінансавая база. У [[інтэрбелум]] яны набылі кантрольныя пакеты шэрагу страхавых кампаній і іншых фінансавых устаноў, уключаючы «Чэйз нэшанал банк». Становішча Рокфелераў яшчэ больш умацавалася пасля зліцця гэтага банка з «Банк оф Манхатан Компані», на аснове чаго паўстаў у 1955 годзе 2-і па велічыні ў ЗША «Чэйз Манхатан банк». [[Другая сусветная вайна]], пасляваенны нафтавы бум і мілітарызацыя эканомікі ЗША спрыялі таму, што актывы ўсёй групы ў 1965 годзе перавысілі 115 млрд. дол., а чысты прыбытак, па няпоўных даных, — 2,3 млрд. Станам на 1970-я Рокфелеры кантралявалі больш за 30% здабычы і 1/2 перагонкі нафты ў ЗША, а таксама ўдзельнічалі ў атамнай прамысловасці, электроніцы і іншым. Кіраванне групай Рокфелеры ажыццяўляюць шляхам падзелу працы па функцыянальнай і геаграфічнай прыкмеце. Аднак пры гэтым яны кіруюцца сумесна выпрацаванай адзінай стратэгічнай лініяй. Рокфелеры актыўна ўдзельнічаюць у палітычным жыцці ЗША. Першапачаткова дзейнічаючы праз падстаўных асоб, пазней яны сталі працаваць больш адкрыта: [[Нелсан Олдрыч Рокфелер]] стаў губернатарам [[Штат Нью-Ёрк|штата Нью-Ёрк]], [[Джон Дэйвісан Рокфелер III]] удзельнічаў у распрацоўцы мірнай дамовы з [[Японія]]й на Сан-Францыскай канферэнцыі 1951 года. З дапамогай розных фондаў папячыцельства Рокфелеры кантралююць шматлікія навуковыя ўстановы. == Літаратура == * Bratberg, Terje: [https://snl.no/Rockefeller Rockefeller] i Store norske leksikon på snl.no. Hentet 13. september 2026 * [https://hrono.ru/biograf/bio_r/rockfellers.php Рокфеллеры] // Советская историческая энциклопедия. В 16 томах. — М.: Советская энциклопедия. 1973—1982. Том 12. РЕПАРАЦИИ - СЛАВЯНЕ. 1969. {{ВС}} [[Катэгорыя:Рокфелеры]] 9hnuee5hpkdhjnyihsdzuzam1wfne42 5198140 5198137 2026-09-13T08:31:49Z DBatura 73587 5198140 wikitext text/x-wiki '''Рокфелеры''' ({{lang-en|Rockefellers}}) — дынастыя амерыканскіх фінансістаў нямецкага паходжання, адно з найбагацейшых сямействаў свету, разам з [[Ротшыльды|Ротшыльдамі]]. Дынастыя вядзе свой радавод ад Готхарда Рокенфелера (нарадзіўся ў 1590 годзе) з вёскі Рокенфельд на паўночны захад ад Нойвіда ў зямлі [[Рэйнланд-Пфальц]]. Першым буйным прадпрымальнікам у сямействе сташ [[Джон Дэйвісан Рокфелер]]. У 1870 годзе ён заснаваў нафтавую фірму «Стандард ойл» з капіталам 1 млн. дол., якая ў 1879 годзе стала 1-м у [[ЗША]] трэстам. З 1911 года трэстам кіраваў [[Джон Дэйвісан Рокфелер-малодшы]], які падзяліў яго на падставе «антытрэстаўскіх законаў» на 33 кампаніі. Фірмы фактычна ўтварылі адзіную групу, якая перайшла ва ўласнасць яго дзяцей. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Рокфелеры павялічылі інвестыцыі за мяжой (асабліва ў слабаразвітых краінах). У гэты ж час былі ўсталяваныя картэльныя пагадненні Рокфелераў з германскім трэстам «Ід Фарбеніндустры». З ростам багацця Рокфелераў, якія праніклі, акрамя нафтавай, у іншыя галіны прамысловасці, пашырылася іх фінансавая база. У [[інтэрбелум]] яны набылі кантрольныя пакеты шэрагу страхавых кампаній і іншых фінансавых устаноў, уключаючы «Чэйз нэшанал банк». Становішча Рокфелераў яшчэ больш умацавалася пасля зліцця гэтага банка з «Банк оф Манхатан Компані», на аснове чаго паўстаў у 1955 годзе 2-і па велічыні ў ЗША «Чэйз Манхатан банк». [[Другая сусветная вайна]], пасляваенны нафтавы бум і мілітарызацыя эканомікі ЗША спрыялі таму, што актывы ўсёй групы ў 1965 годзе перавысілі 115 млрд. дол., а чысты прыбытак, па няпоўных даных, — 2,3 млрд. Станам на 1970-я Рокфелеры кантралявалі больш за 30% здабычы і 1/2 перагонкі нафты ў ЗША, а таксама ўдзельнічалі ў атамнай прамысловасці, электроніцы і іншым. Кіраванне групай Рокфелеры ажыццяўляюць шляхам падзелу працы па функцыянальнай і геаграфічнай прыкмеце. Аднак пры гэтым яны кіруюцца сумесна выпрацаванай адзінай стратэгічнай лініяй. Рокфелеры актыўна ўдзельнічаюць у палітычным жыцці ЗША. Першапачаткова дзейнічаючы праз падстаўных асоб, пазней яны сталі працаваць больш адкрыта: [[Нелсан Олдрыч Рокфелер]] стаў губернатарам [[Штат Нью-Ёрк|штата Нью-Ёрк]], [[Джон Дэйвісан Рокфелер III]] удзельнічаў у распрацоўцы мірнай дамовы з [[Японія]]й на Сан-Францыскай канферэнцыі 1951 года. З дапамогай розных фондаў папячыцельства Рокфелеры кантралююць шматлікія навуковыя ўстановы. == Літаратура == * Bratberg, Terje: [https://snl.no/Rockefeller Rockefeller] i Store norske leksikon på snl.no. Hentet 13. september 2026 * [https://hrono.ru/biograf/bio_r/rockfellers.php Рокфеллеры] // Советская историческая энциклопедия. В 16 томах. — М.: Советская энциклопедия. 1973—1982. Том 12. РЕПАРАЦИИ - СЛАВЯНЕ. 1969. {{ВС}} [[Катэгорыя:Рокфелеры]] ejl72doc80cby69e6pc6nnqg7oed6kj 0 814511 5198138 2026-09-13T08:30:06Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Ракфелеры]] у [[Рокфелеры]] 5198138 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рокфелеры]] 0do25om94are7mlvckkkkb3osiahazn 0 814512 5198143 2026-09-13T08:39:09Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Ежы Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Блізкі дарадца караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Збігнеў Асалінскі|Яна Збігнва Асалінскага]]. {{пішу}} {{DEFAULTSORT:Асал...» 5198143 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ежы Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Блізкі дарадца караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Збігнеў Асалінскі|Яна Збігнва Асалінскага]]. {{пішу}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ежы}} jgf7ld70trh6tppt2qbz6gzm510lowh 5198146 5198143 2026-09-13T08:42:39Z JerzyKundrat 174 5198146 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ежы Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Блізкі дарадца караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Збігнеў Асалінскі|Яна Збігнва Асалінскага]]. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ежы}} cagc5axhq71m5tw3sowcej2os1f1uow 5198154 5198146 2026-09-13T09:02:35Z JerzyKundrat 174 5198154 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ежы Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Блізкі дарадца караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1595 годзе ў [[Сандамір]]ы ў сям’і [[Ян Збігнеў Асалінскі|Яна Збігнва Асалінскага]]. Атрымаў рознабаковую адукацыю. Спачатку ён вучыўся ў езуіцкай калегіі ў [[Пултуск]]у, а затым на працягу васьмі гадоў падарожнічаў па Еўропе, вывучаючы навукі ва ўніверсітэтах [[Грац]]а (Аўстрыя), Англіі, Францыі і Італіі. Валодаў некалькімі мовамі і славіўся як пераканаўчы аратар. Пасля вяртання на радзіму прыняў удзел у вайне з Маскоўскай дзяржавай (1617—1618). Пры каралі [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонце III]] пачаў актыўную палітычную і дыпламатычную дзейнасць. У 1621 годзе ездзіў да караля Англіі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]], каб заручыцца падтрымкай у вайне супраць Асманскай імперыі і прасіць аб пасрэдніцтве ў адносінах са Швецыяй. Падчас пасольства да Папы [[Урбан VIII|Урбана VIII]] ў 1633 годзе Ежы Асалінскі здзейсніў уезд у горад з вялізнай раскошай: коні былі падкаваныя залатымі падковамі, якія знарок былі замацаваны слаба, каб губляцца на вачах у рымлян. Гэтая падзея зафіксавана на карцінах і гравюрах таго часу. За гэтую місію Папа Рымскі дараваў яму спадчынны тытул князя. Наступным годам (1634) тытул пацвердзіў імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Фердынанд II Габсбург]]. Пасля абрання на трон [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]] ў 1632 годзе Ежы Асалінскі стаў ключавой фігурай у кіраванні дзяржавай і фактычным кіраўніком яе знешняй палітыкі. Ён паслядоўна займаў вышэйшыя пасады: маршалак сойма (1631), падскарбі вялікі каронны (1633), ваявода сандамірскі (з 1636), падканцлер каронны (1639–1643), Вялікі канцлер каронны (1643–1650). Выступаў за ўзмацненне каралеўскай улады і павелічэнне войска, што часта выклікала незадаволенасць сярод кансерватыўнай шляхты. Калі ў 1648 годзе пачалося [[паўстанне Багдана Хмяльніцкага]], Ежы Асалінскі шукаў шляхі мірнага і дыпламатычнага ўрэгулявання канфлікту. Ён цесна супрацоўнічаў з праваслаўным магнатам Адамам Кісялём, спрабуючы знайсці кампраміс з казакамі. Менавіта Асалінскі быў архітэктарам [[Збораўскі мір|Збораўскага міру]] (1649), які часова спыніў баявыя дзеянні. У 1648 годзе, пасля раптоўнай смерці караля Уладзіслава IV, канцлер Асалінскі стаў галоўным рухавіком абрання на трон яго брата — [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра Вазы]], забяспечыўшы пераемнасць улады ў крытычны для краіны момант. Ежы Асалінскі раптоўна памёр падчас пасяджэння сойма ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1650 годзе. Як і бацька, ён быў пахаваны ў касцёле Святога Якуба ў горадзе [[Клімонтаў]], які сам і дабудаваў у барочным стылі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ежы}} 29dkqg1a5ovznwoi4ovqh1bpf7631n2 5198161 5198154 2026-09-13T09:12:37Z JerzyKundrat 174 5198161 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ежы Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Блізкі дарадца караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1595 годзе ў [[Сандамір]]ы ў сям’і [[Ян Збігнеў Асалінскі|Яна Збігнва Асалінскага]]. Атрымаў рознабаковую адукацыю. Спачатку ён вучыўся ў езуіцкай калегіі ў [[Пултуск]]у, а затым на працягу васьмі гадоў падарожнічаў па Еўропе, вывучаючы навукі ва ўніверсітэтах [[Грац]]а (Аўстрыя), Англіі, Францыі і Італіі. Валодаў некалькімі мовамі і славіўся як пераканаўчы аратар. Пасля вяртання на радзіму прыняў удзел у вайне з Маскоўскай дзяржавай (1617—1618). Пры каралі [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонце III]] пачаў актыўную палітычную і дыпламатычную дзейнасць. У 1621 годзе ездзіў да караля Англіі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]], каб заручыцца падтрымкай у вайне супраць Асманскай імперыі і прасіць аб пасрэдніцтве ў адносінах са Швецыяй. Падчас пасольства да Папы [[Урбан VIII|Урбана VIII]] ў 1633 годзе Ежы Асалінскі здзейсніў уезд у горад з вялізнай раскошай: коні былі падкаваныя залатымі падковамі, якія знарок былі замацаваны слаба, каб губляцца на вачах у рымлян. Гэтая падзея зафіксавана на карцінах і гравюрах таго часу. За гэтую місію Папа Рымскі дараваў яму спадчынны тытул князя. Наступным годам (1634) тытул пацвердзіў імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Фердынанд II Габсбург]]. Пасля абрання на трон [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]] ў 1632 годзе Ежы Асалінскі стаў ключавой фігурай у кіраванні дзяржавай і фактычным кіраўніком яе знешняй палітыкі. Ён паслядоўна займаў вышэйшыя пасады: маршалак сойма (1631), падскарбі вялікі каронны (1633), ваявода сандамірскі (з 1636), падканцлер каронны (1639–1643), Вялікі канцлер каронны (1643–1650). Выступаў за ўзмацненне каралеўскай улады і павелічэнне войска, што часта выклікала незадаволенасць сярод кансерватыўнай шляхты. Калі ў 1648 годзе пачалося [[паўстанне Багдана Хмяльніцкага]], Ежы Асалінскі шукаў шляхі мірнага і дыпламатычнага ўрэгулявання канфлікту. Ён цесна супрацоўнічаў з праваслаўным магнатам Адамам Кісялём, спрабуючы знайсці кампраміс з казакамі. Менавіта Асалінскі быў архітэктарам [[Збораўскі мір|Збораўскага міру]] (1649), які часова спыніў баявыя дзеянні. У 1648 годзе, пасля раптоўнай смерці караля Уладзіслава IV, канцлер Асалінскі стаў галоўным рухавіком абрання на трон яго брата — [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра Вазы]], забяспечыўшы пераемнасць улады ў крытычны для краіны момант. Ежы Асалінскі раптоўна памёр падчас пасяджэння сойма ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1650 годзе. Як і бацька, ён быў пахаваны ў касцёле Святога Якуба ў горадзе [[Клімонтаў]], які сам і дабудаваў у барочным стылі. == Сям'я == Ежы Асалінскі ажаніўся ў 1620 годзе з Ізабелай Даніловіч. У шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей — адзін сын і тры дачкі. Францішак Асалінскі, адзіны сын канцлера, памёр у маладым узросце яшчэ пры жыцці бацькі (у 1648 годзе), не пакінуўшы нашчадкаў. З яго смерцю згасла княжацкая лінія Ежы Асалінскага па мужчынскай лініі. Уршуля Асалінская выйшла замуж за Самуіла Каліноўскага, прадстаўніка знатнага роду, які займаў пасаду кароннага абознага і загінуў разам з бацькам у бітве пад Батогам (1652). Алена Асалінская выйшла стала жонкай Аляксандра Любамірскага, кашталяна кракаўскага. Яна ўспадкавала значную частку бацькавых уладанняў. Ганна Асалінская была замужам за Зыгмунтам Дэнгафам, старостам сакальскім і каронным харужым. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ежы}} dndlqo2itv1reffq91bufaj0jg3rqlr 5198166 5198161 2026-09-13T09:20:09Z JerzyKundrat 174 /* Сям'я */ 5198166 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ежы Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Блізкі дарадца караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1595 годзе ў [[Сандамір]]ы ў сям’і [[Ян Збігнеў Асалінскі|Яна Збігнва Асалінскага]]. Атрымаў рознабаковую адукацыю. Спачатку ён вучыўся ў езуіцкай калегіі ў [[Пултуск]]у, а затым на працягу васьмі гадоў падарожнічаў па Еўропе, вывучаючы навукі ва ўніверсітэтах [[Грац]]а (Аўстрыя), Англіі, Францыі і Італіі. Валодаў некалькімі мовамі і славіўся як пераканаўчы аратар. Пасля вяртання на радзіму прыняў удзел у вайне з Маскоўскай дзяржавай (1617—1618). Пры каралі [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонце III]] пачаў актыўную палітычную і дыпламатычную дзейнасць. У 1621 годзе ездзіў да караля Англіі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]], каб заручыцца падтрымкай у вайне супраць Асманскай імперыі і прасіць аб пасрэдніцтве ў адносінах са Швецыяй. Падчас пасольства да Папы [[Урбан VIII|Урбана VIII]] ў 1633 годзе Ежы Асалінскі здзейсніў уезд у горад з вялізнай раскошай: коні былі падкаваныя залатымі падковамі, якія знарок былі замацаваны слаба, каб губляцца на вачах у рымлян. Гэтая падзея зафіксавана на карцінах і гравюрах таго часу. За гэтую місію Папа Рымскі дараваў яму спадчынны тытул князя. Наступным годам (1634) тытул пацвердзіў імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Фердынанд II Габсбург]]. Пасля абрання на трон [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]] ў 1632 годзе Ежы Асалінскі стаў ключавой фігурай у кіраванні дзяржавай і фактычным кіраўніком яе знешняй палітыкі. Ён паслядоўна займаў вышэйшыя пасады: маршалак сойма (1631), падскарбі вялікі каронны (1633), ваявода сандамірскі (з 1636), падканцлер каронны (1639–1643), Вялікі канцлер каронны (1643–1650). Выступаў за ўзмацненне каралеўскай улады і павелічэнне войска, што часта выклікала незадаволенасць сярод кансерватыўнай шляхты. Калі ў 1648 годзе пачалося [[паўстанне Багдана Хмяльніцкага]], Ежы Асалінскі шукаў шляхі мірнага і дыпламатычнага ўрэгулявання канфлікту. Ён цесна супрацоўнічаў з праваслаўным магнатам Адамам Кісялём, спрабуючы знайсці кампраміс з казакамі. Менавіта Асалінскі быў архітэктарам [[Збораўскі мір|Збораўскага міру]] (1649), які часова спыніў баявыя дзеянні. У 1648 годзе, пасля раптоўнай смерці караля Уладзіслава IV, канцлер Асалінскі стаў галоўным рухавіком абрання на трон яго брата — [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра Вазы]], забяспечыўшы пераемнасць улады ў крытычны для краіны момант. Ежы Асалінскі раптоўна памёр падчас пасяджэння сойма ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1650 годзе. Як і бацька, ён быў пахаваны ў касцёле Святога Якуба ў горадзе [[Клімонтаў]], які сам і дабудаваў у барочным стылі. == Сям'я == Ежы Асалінскі ажаніўся ў 1620 годзе з Ізабелай Даніловіч. У шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей — адзін сын і тры дачкі. Францішак Асалінскі, адзіны сын канцлера, памёр у маладым узросце яшчэ пры жыцці бацькі (у 1648 годзе), не пакінуўшы нашчадкаў. З яго смерцю згасла княжацкая лінія Ежы Асалінскага па мужчынскай лініі. Уршуля Асалінская выйшла замуж за [[Самуэль Ежы Каліноўскі|Самуіла Каліноўскага]], прадстаўніка знатнага роду, які займаў пасаду кароннага абознага і загінуў разам з бацькам у бітве пад Батогам (1652). Алена Асалінская выйшла стала жонкай Аляксандра Любамірскага, кашталяна кракаўскага. Яна ўспадкавала значную частку бацькавых уладанняў. Ганна Асалінская была замужам за Зыгмунтам Дэнгафам, старостам сакальскім і каронным харужым. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ежы}} htjjejf88mtv6b5gbfmrxw523ibwlry 0 814513 5198152 2026-09-13T08:56:39Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Роса]] у [[Росы]]: "Роса" зваротнае запазычанне з польскай запазычання беларускага Росы 5198152 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Росы]] p2jm0px7yb2kkngimsmq2dk6w0qmgc7 0 814514 5198183 2026-09-13T10:45:58Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Прамысловая |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заводскі ра...» 5198183 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Прамысловая |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220075<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = каля 900 м з поўдня на поўнач і каля 957 м з захаду на ўсход<ref>Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/pramyslovaja базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325757/?ll=27.682956%2C53.849230&z=15 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Прамысловая''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Ідзе ад скрыжавання з 11-м км [[Магістраль М9|МКАД]] у тупік прамысловай зоны [[Шабаны (жылы раён)|жылога раёна «Шабаны»]]. Перасякаецца з [[Прамысловы завулак (Мінск)|аднайменным завулкам]]. Сектар дзелавой і прамысловай забудовы. == Славутасці == * Д. 3 — Спецупраўленне механізацыі № 96<ref name="photobuildings">[https://photobuildings.com/list.php?uid=55731 згодна архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>; * Д. 26 — Упраўленне вытворча-тэхнічнай камплектацыі [[Мінгарвыканкам]]а (будынак 1983-85 гг. забудовы<ref name="photobuildings"/>); * АЗС "А-100 на скрыжаванні з МКАД. == Цікавыя факты == * [[Прамысловая вуліца|Аднайменная вуліца]] ёсць у дзясятках населеных пунктаў РБ. * У 1965-73 гг. яслі-сад № 179 знаходзіўся ў д. 5А, потым у 1973-76 гг. у д. 7А Прамысловай вуліцы, потым пераехаў на [[Вуліца Чабатарова (Мінск)|вуліцу Чабатарова]]<ref name="photobuildings"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/844 Прамысловая вуліца на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/pramyslovaja Прамысловая вуліца ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=55731 Прамысловая вуліца ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577576 Промышленная улица на карте 2ГИС] * [https://www.youtube.com/watch?v=FRAQizSUl8c Минск. Улица Промышленная] (видео [[YouTube]], 13.09.2023) {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 3wtw73rzmwgjzjy7h7eakzn96zjtjr0 5198184 5198183 2026-09-13T10:47:33Z Андрэй 2403 Б 152769 5198184 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Прамысловая |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220075<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = каля 900 м з поўдня на поўнач і каля 957 м з захаду на ўсход<ref>Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/pramyslovaja базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325757/?ll=27.682956%2C53.849230&z=15 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Прамысловая''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Ідзе ад скрыжавання з 11-м км [[Магістраль М9|МКАД]] у тупік прамысловай зоны [[Шабаны (жылы раён)|жылога раёна «Шабаны»]] паралельна [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскаму праспекту]]. Перасякаецца з [[Прамысловы завулак (Мінск)|аднайменным завулкам]]. Сектар дзелавой і прамысловай забудовы. == Славутасці == * Д. 3 — Спецупраўленне механізацыі № 96<ref name="photobuildings">[https://photobuildings.com/list.php?uid=55731 згодна архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>; * Д. 26 — Упраўленне вытворча-тэхнічнай камплектацыі [[Мінгарвыканкам]]а (будынак 1983-85 гг. забудовы<ref name="photobuildings"/>); * АЗС "А-100 на скрыжаванні з МКАД. == Цікавыя факты == * [[Прамысловая вуліца|Аднайменная вуліца]] ёсць у дзясятках населеных пунктаў РБ. * У 1965-73 гг. яслі-сад № 179 знаходзіўся ў д. 5А, потым у 1973-76 гг. у д. 7А Прамысловай вуліцы, потым пераехаў на [[Вуліца Чабатарова (Мінск)|вуліцу Чабатарова]]<ref name="photobuildings"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/844 Прамысловая вуліца на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/pramyslovaja Прамысловая вуліца ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=55731 Прамысловая вуліца ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577576 Промышленная улица на карте 2ГИС] * [https://www.youtube.com/watch?v=FRAQizSUl8c Минск. Улица Промышленная] (видео [[YouTube]], 13.09.2023) {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] ggrwaeykdewkupjj61exnhzyblcx6cy 0 814515 5198186 2026-09-13T11:02:47Z Deminly 149349 Перасылае да [[Паход Булак-Балаховіча]] 5198186 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паход Булак-Балаховіча]] gv9yttqd34sq1qd9welhwrxp7mm9lpc 0 814516 5198192 2026-09-13T11:40:21Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Арэхатворка дубовая звычайная]] 5198192 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арэхатворка дубовая звычайная]] 6bz6toyv4cde0dq9rldgxcxgx8j3ol8 10 814517 5198193 2026-09-13T11:44:13Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Cynipini|rang=Род|latin=Cynips|name=}}» 5198193 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Cynipini|rang=Род|latin=Cynips|name=}} 6hleo0d8s6vnj6ckshss6alfna86a13 5198194 5198193 2026-09-13T11:45:07Z JerzyKundrat 174 5198194 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Cynipidae|rang=Род|latin=Cynips|name=}} c9twfypwjq62twgdpxidn6eb6m1ur1c 10 814518 5198195 2026-09-13T11:45:35Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Cynipoidea|latin=Cynipidae|rang=Сямейства|name=}}» 5198195 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Cynipoidea|latin=Cynipidae|rang=Сямейства|name=}} tqeyfqlgmd5y6ofat88xnlohya4wxgl 5198196 5198195 2026-09-13T11:46:04Z JerzyKundrat 174 5198196 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Proctotrupomorpha|latin=Cynipidae|rang=Сямейства|name=}} oylkilctmizsikvojop2pqwrpkmuq38 5198197 5198196 2026-09-13T11:47:18Z JerzyKundrat 174 5198197 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Cynipoidea|latin=Cynipidae|rang=Сямейства|name=}} tqeyfqlgmd5y6ofat88xnlohya4wxgl 10 814519 5198198 2026-09-13T11:48:11Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Proctotrupomorpha|latin=Cynipoidea|rang=Надсямейства|name=Арэхатворкі}}» 5198198 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Proctotrupomorpha|latin=Cynipoidea|rang=Надсямейства|name=Арэхатворкі}} 66h4iamoiidz2swd1fbfyn793ctttdv 5198199 5198198 2026-09-13T11:50:52Z JerzyKundrat 174 5198199 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Hymenoptera|latin=Cynipoidea|rang=Надсямейства|name=Арэхатворкі}} h0g40inxuoq4npp7prz0n70jqja7131 0 814520 5198201 2026-09-13T11:52:26Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Cynips | rang = Від | latin = Cynips quercusfolii | author = [[Linnaeus]], 1758 | wikispecies = Cynips quercusfolii }} '''Арэхатворка дубовая звычайная''' (''Cynips quercusfolii'') — {{пішу}} [[Катэгорыя:Арэхатворкі]]» 5198201 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Cynips | rang = Від | latin = Cynips quercusfolii | author = [[Linnaeus]], 1758 | wikispecies = Cynips quercusfolii }} '''Арэхатворка дубовая звычайная''' (''Cynips quercusfolii'') — {{пішу}} [[Катэгорыя:Арэхатворкі]] 9uk2kvdqwjdlb8jgrd8sqyne2t4e73y